Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 203 5124184 4852743 2026-04-10T11:08:21Z JerzyKundrat 174 5124184 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на красавік}}</noinclude> '''10 красавіка''' — соты (сто першы ў [[высакосны год]]) [[дзень]] [[год]]а па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Файл:Coat of Arms of Škloŭ.png|thumb|100px|left|Герб Шклова]] * [[847]]: Пачатак пантыфікату [[Леў IV (Папа Рымскі)|Льва IV]] * [[879]]: Пасля смерці [[Заходне-Франкскае каралеўства|заходне-франкскага]] караля [[Людовік II Заіка|Людовіка II]], яго дзеці, [[Людовік III (кароль Францыі)|Людовік III]] і [[Карламан II|Карламан]], уступаюць у спадчыну. Яны захавалі падтрымку [[Гуга Абат|Гуга Абата]] з яго прыхільнікамі, якія хацелі прадухіліць падзел каралеўства. * [[1660]]: [[Дзісенскі замак]] заняты войскамі [[ВКЛ]]. * [[1710]]: У [[Англія|Англіі]] ўступіў у сілу першы ў свеце закон аб [[Аўтарскае права|аўтарскім праве]], прыняты ў [[1709]]. * [[1762]]: [[Шклоў]] атрымаў [[герб]]. * [[1869]]: [[Хасэ Марці]] стварыў [[Кубінская Рэвалюцыйная Партыя|Кубінскую Рэвалюцыйную Партыю]]. * [[1940]]: [[Ісландыя]] атрымала незалежнасць ад [[Данія|Даніі]]. * [[1941]]: На тэрыторыі акупаванай [[Югаславія|Югаславіі]] створана марыянетачная [[Незалежная дзяржава Харватыя]] начале з [[Антэ Павеліч]]ам. * [[1953]]: 2-м Генеральным сакратаром [[Арганізацыя Аб'яднаных Нацый|ААН]] абраны [[Даг Хамаршэльд]]. * [[1972]]: Падпісана міжнародная Канвенцыя аб забароне [[Біялагічная зброя|біялагічнай зброі]]. * [[1998]]: Адбыўся ўстаноўчы з’езд рэспубліканскага таварыства «Ахова птушак Беларусі» (затым [[ГА Ахова птушак Бацькаўшчыны]]) * [[2010]]: У выніку [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|авіякатастрофы пад Смаленскам]] загінулі прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Лех Качыньскі]], шэраг членаў урада, Сената, дэпутатаў Сейма, ваенных, рэлігійных дзеячаў == Нарадзіліся == * [[401]]: [[Феадосій II]], [[Візантыя|візантыйскі]] [[імператар]] * [[1583]]: [[Гуга Гроцый]], галандскі юрыст-міжнароднік, [[філосаф]] * [[1837]]: [[Транквіла Крэмона]], італьянскі мастак * [[1867]]: [[Джордж Вільям Расел]], ірландскі [[паэт]] * [[1868]]: [[Джордж Арліс]], амерыканскі [[акцёр]] і рэжысёр * [[1877]]: [[Альфрэд Кубін]], аўстрыйскі графік * [[1880]]: [[Ганс Пурман]], нямецкі мастак * [[1899]]: [[Уладзімір Набокаў]], рускі і амерыканскі [[пісьменнік]] * [[1929]]: [[Майк Хотарн]], брытанскі аўтагоншчык * [[1931]]: [[Іван Чыгрын]], беларускі літаратуразнаўца * [[1932]]: [[Амар Шарыф]], егіпецкі акцёр * [[1954]]: [[Ёўка Цёрмянен]], фінскі скакун з трампліна * [[1963]]: [[Дорыс Лойтхард]], прэзідэнт Швейцарыі * [[1990]]: [[Магнус Кірт]], эстонскі кідальнік дзіды * [[1992]]: [[Дэйзі Рыдлі]], англійская актрыса == Памерлі == [[Файл:Mikalojus Konstantinas Čiurlionis photo portrait.jpg|thumb|100px|right|Мікалоюс Чурлёніс]] * [[1216]]: [[Эрык X Кнутсан|Эрык X, кароль Швецыі]] * [[1585]]: [[Грыгорый XIII|Рыгор XIII]], [[Папы рымскія|Папа Рымскі]], які ўвёў [[Грыгарыянскі каляндар]] (нар. 7.1.1502). * [[1813]]: [[Жазеф Луі Лагранж]], французскі [[матэматык]] і [[астраном]] * [[1863]]: [[Джавані Батыста Амічы]], італьянскі астраном, оптык * [[1911]]: [[Мікалоюс Чурлёніс]], літоўскі [[мастак]] і [[кампазітар]] (нар. 22.9.1875). * [[1919]]: [[Эміліяна Сапата]], [[мексіка]]нскі генерал, герой мексіканскай рэвалюцыі. * [[1945]]: [[Хендрык Нікалаас Веркман]], нідэрландскі мастак * [[1954]]: [[Агюст Люм'ер]], французскі вынаходнік, старэйшы з [[Браты Люм'ер|братоў Люм'ер]] — стваральнікаў [[кінематаграфія|кінематографа]] (нар. 19.10.1862). * [[2010]]: [[Лех Качыньскі]], прэзідэнт Польшчы (нар. 18.6.1949). * 2010: [[Мірон (Хадакоўскі)]], архіепіскап гайнаўскі, праваслаўны ардынарый Войска Польскага (нар. 21.10.1957). * [[2021]]: [[Уладзімір Антонавіч Папковіч]], беларускі пісьменнік і перакладчык * [[2021]]: [[Арыядна Барысаўна Ладыгіна]], беларускі вучоны ў галіне эстэтыкі, педагог == Святкуюць == * {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]], Дзень будаўніка * {{Сцяг ЗША}} [[ЗША]], Дзень Арміі выратавання. * {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]], Дзень вызвалення [[Адэса|Адэсы]]. <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|410]] </noinclude> [[Катэгорыя:10 красавіка| ]] 8b9qs20r4xt0uxvr08rtqdbrhde2b3s 0 1067 5124071 4501312 2026-04-10T00:00:49Z 2partyrock1975 166484 5124071 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} [[Стэфан Кендал Гордзі]] ==Падзеі== * [[Рымская імперыя]] пачала паход супраць [[маркаманаў]], якія пад кіраўніцтвам свайго валадара [[Марабод|Марабода]] аб'ядналі [[Гермундуры|гермундураў]], [[Лангабарды|лангабардаў]], [[семнонаў]], [[Вандалы|вандалаў]] і сабралі войска ў 74000 чалавек. ==Нарадзіліся== * [[Нерон Юлій Цэзар Германік]] ==Памерлі== {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:6| ]] 9vc7z2c8mhwgb9ucf9ksgzzas3wpadn 5124073 5124071 2026-04-10T00:02:01Z 2partyrock1975 166484 5124073 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} ==Падзеі== * [[Рымская імперыя]] пачала паход супраць [[маркаманаў]], якія пад кіраўніцтвам свайго валадара [[Марабод|Марабода]] аб'ядналі [[Гермундуры|гермундураў]], [[Лангабарды|лангабардаў]], [[семнонаў]], [[Вандалы|вандалаў]] і сабралі войска ў 74000 чалавек. ==Нарадзіліся== * [[Нерон Юлій Цэзар Германік]] ==Памерлі== {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:6| ]] 85p9m58oe8eqrhmbxx5sap4ixvv6vzk 0 7854 5123814 5065631 2026-04-09T12:42:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя асобы */ 5123814 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Тула |арыгінальная назва = {{lang-ru|Тула}} |падначаленне = |краіна = Расія |герб = Coat of Arms of Tula.png |сцяг = Flag of Tula.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 37|lon_min = 37|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Тульская вобласць |від раёна = |раён = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1146 |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 187,7 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = {{Падзенне}} 461 692<ref>[https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2024.xlsx Численность постоянного населения]</ref> |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +3 |DST = |тэлефонны код = 4872 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 300000 — 300999 |аўтамабільны код = 71 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Tula |сайт = http://www.tula.ru/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Ту́ла''' ({{lang-ru|Тула}}) — [[горад]] у [[Расія|Расіi]], цэнтр [[Тульская вобласць|Тульскай вобласці]], гарадской акругі горад Тула. Тула размешчана на поўначы [[Сярэднярускае ўзвышша|Сярэднярускага ўзвышша]] на беразе ракі [[Упа (прыток Акі)|Упы]] за 193 км на поўдзень ад [[Масква|Масквы]]. Працягласць горада з поўначы на поўдзень — 30 км, з захаду на ўсход — 25 км. [[гарады-героі|Горад-Герой]] (з 1976 года). == Назва == Назва горада Тула ад назвы ракі Тула (> Тулка, Туліца<ref>Г. П. Смолицкая. Гидронимия бассейна Оки. Москва, 1976. С. 84.</ref>), на ўтоку якой у раку [[Упа (прыток Акі)|Упа]] паўстала паселішча. Назва Тула балцкага паходжання. Корань ''Tul-'' у літоўскай рачной назве ''Tulė'', у латышскіх ''Tuleja, Tulija''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 349.</ref><ref>Топоров В. Н. О северо-западнорусском локусе балтийской гидронимии. (из цикла «По окраинам Древней Балтии») // Res Balticae. 1995. С. 34.</ref>. == Гісторыя == Тула ўпершыню згадваецца ў Ніканаўскім летапісе XVI стагоддзя пад 1146 годам. Уваходзіла ў [[Разанскае княства]], з 1503 года ў Маскоўскай дзяржаве. У 16-17 стст. важны ўмацаваны пункт на паўднёвай ускраіне [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]]. У 1552 годзе вытрымала аблогу войскаў крымскага хана Даўлет-Гірэя I. У 1607 годзе ў [[Тульскі крэмль|Тульскім крамлі]] абараняліся паўсталыя сяляне на чале з [[Іван Ісаевіч Балотнікаў|І. І. Балотнікавым]]. У 17 ст. становіцца цэнтрам жалезаробчай прамысловасці на базе мясцовых жалезных руд. У 1712 годзе па ўказе Пятра I у Туле быў заснаваны дзяржаўны зброевы завод. З 1796 года Тула — цэнтр [[Тульская губерня|Тульскай губерні]]. У 19 ст. у Туле развіваюцца вытворчасць зброі і [[металаапрацоўка]], выраб [[самавар]]аў і гармонікаў, саматужныя металічныя промыслы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў кастрычніку — снежні 1941 года часці [[Чырвоная Армія|Чырвонай арміі]] абаранялі горад ад [[нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкіх захопнікаў]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Адукацыя і культура == * [[Тульскі дзяржаўны ўніверсітэт]] == Транспарт == * [[Тульскі трамвай]] == Вядомыя асобы == * [[Іна Васілеўна Антонава]] (нар. 1952) — беларускі [[палітык]]. * [[Юрый Рыгоравіч Арэхаў]] — савецкі скульптар. * [[Барыс Адамавіч Булат]] (1912—1984) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Эдуард Міхайлавіч Загарульскі]] (нар. 1928) — беларускі [[гісторык]], [[археолаг]]. * [[Павел Паўлавіч Палубаяраў]] (1901—1984) — маршал, [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Валерый Уладзіміравіч Палякоў]] — расійскі [[касманаўт]]. * [[Усевалад Васілевіч Санаеў]] (1912—1996) — савецкі [[кінаакцёр]]. * [[Іван Пятровіч Сахараў]] (1807—1863) — рускі этнограф, фалькларыст, краязнавец і палеограф. * [[Пётр Пятровіч Сушкін]] (1868—1928) — рускі і савецкі вучоны, [[заолаг]] і [[палеантолаг]], акадэмік [[АН СССР|Акадэміі наук СССР]]. * [[Леанід Пятровіч Татарынаў]] (1926—2011) — [[заолаг]], [[палеантолаг]], акадэмік [[РАН|Расійскай акадэміі навук]]. * [[Ціхан (Шарапаў)]] (1886—1937) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] рэлігійны дзеяч, [[епіскап]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16}} {{Гарады-героі}} {{Гарады Тульскай вобласці}} {{DEFAULTSORT:Тула}} [[Катэгорыя:Гарады Тульскай вобласці|Тула]] [[Катэгорыя:Тула| ]] 3b1n13zv5wk629cql5o5orgna4e7gux 0 9211 5124186 5074223 2026-04-10T11:09:24Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5124186 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:1998 Winter Olympics cauldron and stadium.jpg|thumb|Алімпійскі стадыён у [[Нагана]].]] [[Файл:Us-embassy-nairobi-bombing-1998.jpg|thumb|Пасольства ЗША ў [[Найробі]] пасля выбуху.]] * [[4 лютага]]: У [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Нацыянальным акадэмічны тэатры імя Янкі Купалы]] адбылася прэм’ера спектакля «Парфен і Аляксандра». * [[22 лютага]]: [[Зімовыя Алімпійскія гульні 1998]] завяршыліся ў [[Нагана]]. * [[5 сакавіка]]: [[НАСА]] абвясціла, што [[КА Клементайн|КА «Клементайн»]] знайшоў на [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяцы]] дастаткова [[Вада|вады]], каб заснаваць калонію. * [[10 красавіка]]: Адбыўся ўстаноўчы з’езд рэспубліканскага таварыства «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны|Ахова птушак Беларусі]]». * [[6 мая]]: Пачалася [[Эфіопа-эрытрэйская вайна]]. * [[7 чэрвеня]]: [[Зборная Беларусі па футболу|Нацыянальная зборная Беларусі па футболу]] атрымала самую буйную перамогу ў сваёй гісторыі, абыграўшы з лікам 5:0 зборную [[Літва|Літвы]]. * [[2 ліпеня]]: [[Будслаўскі абраз Маці Божай]] каранаваны папскімі каронамі. * [[17 ліпеня]]: Прыняты [[Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда]]. * [[7 жніўня]]: Здарыліся выбухі ля пасольстваў [[ЗША]] ў [[Кенія|Кеніі]] і [[Танзанія|Танзаніі]]. * [[17 жніўня]]: Урад [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] аб’яўляе [[дэфолт]]. * [[20 жніўня]]: ** Найвышэйшы суд [[Канада|Канады]] адмаўляе [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]] ў незалежнасці ** Вайскоўцы [[ЗША]] выпускаюць ракеты па лагерах [[Аль-Каіда|Аль-Каіды]] ў [[Афганістан]]е і хімічнай фабрыцы ў [[Хартум]]е ([[Судан]]). * [[4 верасня]]: Заснаваная кампанія «[[Google]]». * [[1 кастрычніка]]: Прэм’ера [[Requiem for my friend|«Рэквіема»]] [[Збігнеў Прайснер|Збігнева Прайснера]] адбылася ў [[Вялікі тэатр (Варшава)|Вялікім тэатры Варшавы]]. * [[20 лістапада]]: Расія запусціла першы элемент [[МКС|Міжнароднай касмічнай станцыі]] — функцыянальна-грузавы блок «Зара». == Нарадзіліся == * [[18 студзеня]]: [[Айтана Банмаці]], іспанская футбалістка. * [[5 мая]]: [[Арына Сабаленка]], беларуская тэнісістка. * [[20 снежня]]: [[Кіліян Мбапэ]], французскі футбаліст. == Памерлі == * [[26 лютага]]: [[Тэадор Уільям Шульц]], амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] 1979 (нар. 30.4.1902) * [[27 лютага]]: [[Джордж Хітчынгс]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1988 (нар. 18.4.1905) * [[21 красавіка]]: [[Жан-Франсуа Ліятар]], французскі філосаф * [[14 мая]]: [[Фрэнк Сінатра]], амерыканскі спявак (нар. 12.12.1915) * [[17 ліпеня]]: [[Сяргей Сідор]], беларускі географ, доктар педагагічных навук (нар. 25.5.1937) * [[3 жніўня]]: [[Альфрэд Шнітке]], савецкі [[кампазітар]] і піяніст (нар. 24.11.1934) * [[4 верасня]]: [[Інгэ Шоль]], нямецкая актывістка велікодных маршаў міру, пісьменніца, сузаснавальніца Ульмскай школы дызайну (нар. 11 жніўня 1917) * [[10 лістапада]]: [[Жан Лерэ]], французскі [[матэматык]] (нар. 7.11.1906) * [[7 снежня]]: [[Марцін Родбел]], амерыканскі [[фізіёлаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] 1994 (нар. 1.12.1925) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1998| ]] 231n9rfzzicd2fvynl09vsdw7jn763t 0 16309 5123991 5123186 2026-04-09T18:44:28Z Jaŭhien 59102 Гісторыя, насельніцтва, эканоміка, архітэктура 5123991 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Бабруйск |арыгінальная назва = |выява = Babrujsk Montage.jpg |подпіс = |вобласць = Магілёўская |унутранае дзяленне = Ленінскі і Першамайскі раёны |від главы = Старшыня Бабруйскага гарадскога выканаўчага камітэта{{!}}Старшыня гарвыканкама |глава = |дата ўтварэння = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 96,4<ref>[http://www.gki.gov.by/uploads/files/RZR-2017.doc «Государственный земельный кадастр Республики Беларусь»] {{Wayback|url=http://www.gki.gov.by/uploads/files/RZR-2017.doc |date=20190715203831 }} (на 1 студзеня 2017 г.)</ref> |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 86,10 %, <br /> [[рускія]] — 8,10 %, <br /> [[украінцы]] — 1,69 %, <br /> іншыя — 4,11 %<ref>{{Cite web|url=https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&lang=be&default_view_state=edit#query/open//public/F501N_be.saiku|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь}}</ref> |канфесійны склад = |тэлефонны код = +375 225 |на беразе = Бярэзіна}} '''Бабру́йск'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Babrujsk}}; {{Lang-ru|Бобруйск}}) — [[Гарады Беларусі|горад абласнога падпарадкавання]] ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]. Порт на [[Бярэзіна|р. Бярэзіне]]. Знаходзіцца за 110 км на паўднёвы захад ад [[Магілёў|Магілёва]]. Вузел чыгунак на [[Асіповічы]], [[Жлобін]], [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] і аўтадарог на [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Калінкавічы]], [[Слуцк]], [[Рагачоў]]. == Назва == Назва Бабруйска паходзіць ад рэчкі Бабруі ([[Бабруйка|Бабруйкі]]), што на тэрыторыі Бабруйска ўцякае ў Бярэзіну. Назва Бабруя балцкага паходжання. Корань звязаны з [[Літоўская мова|літоўскім]] ''bebras, babras'' «бабёр», ён пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам ''-uj-'', які таксама ў літоўскім «бабровым» гідроніме ''Bebrujis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Утварэнне назваў з дапамогай утваральніка -''ск''- характэрнае для больш позняга перыяду ў этнасаўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якім звязана пранікненне славянскага этнічнага элемента. Да гэтай групы назваў адносяцца [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Друцк]] і інш. (утвораныя ад назваў рэк [[Віцьба]], [[Палата]], [[Друць]]). У папярэдні, балцкі перыяд назвы надрэчных паселішчаў утвараліся пераважна бяссуфіксным спосабам: [[Ліда]], [[Орша]], [[Дзісна]], [[Карма (Кармянскі раён)|Карма]] і інш. (ад адпаведных рачных назваў). Першапачатковая форма назвы магла мець ідэнтычны з гідронімам выгляд «Бабруя». Зніклы летапісны «Бабруеск», які паводле «Спіса гарадоў рускіх, далёкіх і блізкіх» належаў да «разанскіх» гарадоў, лакалізуецца на Павоччы на ўсходзе ад Тулы<ref>Шебанин Г. А. Историческая география западной части Рязанского княжества XII-начала XVI в. // «Великое княжество Рязанское: историко-археологические исследования и материалы». М.: 2005. С. 458—480. https://62info.ru/history/node/10452</ref>, на рэчцы з такой самай, балцкай назвай Бабруя. == Гісторыя == Паселішча чалавека на месцы горада існавала ўжо ў канцы III—II тысячагоддзі да н.э. На рубяжы нашай эры ўжо дзейнічаў водны шлях па Бярэзіне. У VI—VII стагоддзях тут існавала [[славяне|славянскае]] паселішча, а з XI стагоддзя — паселішча [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Бабруйск|том=2|старонкі=185—186}}</ref>. Упершыню Бабруйск згадваецца ў грамаце ад 28 красавіка 1387 года вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] да яго брата [[Скіргайла|Скіргайлы]]. Бабруйск з’яўляўся цэнтрам [[Бабруйская воласць|Бабруйскай воласці]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], меў [[магдэбургскае права]]. У XIV—XVIII ст. існаваў [[Бабруйскі замак]]. Увесь горад быў абнесены драўляна-землянымі ўмацаваннямі ў выглядзе [[Абарончы вал|абарончага вала]], драўляных сцен, [[паркан]]а і каля 10 [[вежа]]ў. Уезд і выезд з горада ажыццяўляўся праз чатыры брамы: Падольную (вяла да паромнай пераправы на Бярэзіне і далей у Магілёў), Свіслацкую (у [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]]), Кісялёўскую (у паўднёва-заходняй частцы Бабруйска) і Прудовую (адкрывала дарогу цераз плаціну на Бабруйцы да зарэчных гарадскіх валок з агародамі, сенажацямі і садамі)<ref name="ЭГБ" />. У 1503—1505 гадах горад быў спустошаны [[Крымскія татары|крымскімі татарамі]], а ў 1506 годзе вытрымліваў аблогі князя [[Міхаіл Львовіч Глінскі|Міхаіла Глінскага]]<ref name="БелЭн" />. У 1540 годзе Бабруйск упершыню пазначаны на геаграфічнай карце [[Еўропа|Еўропы]], выдадзенай у [[Базель|Базелі]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйск|том=1|старонкі=249—251}}</ref>. У 1565 годзе Бабруйск увайшоў у склад [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]]. Горад быў уладаннем [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]], потым [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Трызны|Трызнаў]]<ref name="БелЭн" />. У XVI—XVII стагоддзях Бабруйск хутка рос і багацеў ад прыёму [[Купецтва|купцоў]] і збору [[Падатак|падаткаў]] на сваім мытным [[Прыкаморкі|прыкаморку]]<ref name="ЭГБ" />. Паводле інвентара 1620 года ў горадзе было 15 вуліц, 2 завулкі, 409 двароў, 75 крам, млын, царква і касцёл. З 1630 года тут дзейнічала [[Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя|езуіцкая рэзідэнцыя]]<ref name="БелЭн" />. [[Файл:Babrujsk. Бабруйск (A. Westerveld, 1649).jpg|thumb|[[Абрахам ван Вестэрфельд]]. Узяцце Бабруйска войскам Януша Радзівіла]] Сур’ёзны ўплыў на горад аказала [[Антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў на Беларусі|антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў]]. У студзені 1649 года Бабруйск значна пацярпеў у час [[Абарона Бабруйска (1649)|аблогі і штурму]] войскамі гетмана [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], які выбіваў з горада казакоў-паўстанцаў на чале з Паддубскім і гараджан, што далучыліся да паўстанцаў<ref name="ЭГБ" />. У 1655 годзе казакі наказнога гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]] захапілі і спалілі Бабруйск. У 1665 годзе горад зноў штурмавалі ўкраінскія казакі, замак і гарадскія ўмацаванні былі разбураны, але хутка адбудаваны. Разбурэнні, прычыненыя Бабруйску ў гады [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] і [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], прывялі горад і акругу ў заняпад. У XVIII стагоддзі Бабруйск ператварыўся ў невялікае мястэчка<ref name="ЭГБ" />. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Бабруйск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1795 года — цэнтр [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. 22 студзеня 1796 года горад атрымаў [[Герб Бабруйска|герб]]: у сярэбраным полі карабельная мачта з двума перакрыжаванымі бярвёнамі. Сімволіка герба цесна звязана з тым, што на [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]] морах у той час пачалося будаўніцтва [[флот]]у, павялічылася патрэба ў мачтавым лесе, які сплаўлялі па [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і [[Бярэзінская водная сістэма|Бярэзінскай воднай сістэме]]. [[Файл:Babruysk fortress 1811.jpg|міні|Бабруйская крэпасць у XIX ст.]] 10 жніўня 1810 года [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] зацвердзіў план будаўніцтва [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], якую пабудавалі ў 1810—1836 гадах на месцы гістарычнага цэнтра. У 1812 годзе гарнізон крэпасці вытрымаў [[Абарона Бабруйска (1812)|4-месячную аблогу]] [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскіх]] войскаў. У 1836 годзе ў Бабруйску пачала дзейнічаць [[метэаралагічная станцыя]]<ref name="БЭ1">{{Крыніцы/ЭПБ|1|''Таўціева З. Х.'' Бабруйская метэаралагічная станцыя}} — С. 205.</ref>. Развіццю Бабруйска спрыяла пракладка шашы [[Масква]]—[[Варшава]] ў 1848 годзе і [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] ў 1873 годзе<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Бабруйск|том=1|старонкі=354—357}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў Бабруйску было каля 19 тыс. жыхароў, больш за 1300 дамоў (у тым ліку 1278 драўляных, 23 мураваныя), 4 заводы (40 рабочых), 173 рамесныя майстэрні (больш за 300 рамеснікаў), 193 крамы, 4 царквы, 3 пачатковыя школы<ref name="ЭГБ" />. У 1897 годзе ў горадзе жылі 34,3 тыс. жыхароў (60 % [[яўрэі]])<ref>{{Cite web|url=https://datatowel.in.ua/pop-composition/languages-census-1897|title=Мови та релігії у повітах Російської імперії|lang=ua}}</ref>, дзейнічала 40 [[Сінагога|сінагог]]. У 1904 годзе ў Бабруйску было 52 вуліцы і завулкі агульнай працягласцю каля 46 вёрстаў (з іх 6 вёрстаў брукаваных), адна плошча, 3050 будынкаў (сярод іх 172 мураваныя, 2878 драўляных), 19 фабрык і заводаў (582 рабочыя), 191 рамесная майстэрня (1077 рамеснікаў), 2 банкі, 13 пачатковых школ (1755 вучняў, 38 настаўнікаў), гімназія (236 вучняў, 14 настаўнікаў), 2 бальніцы (70 ложкаў), 5 аптэк, 8 аптэчных магазінаў, 15 урачоў, 8 акушэрак, 7 фельчараў, 2 ветэрынары, 3 друкарні, [[літаграфія]], 7 фатаграфій, бібліятэка-чытальня, гасцініца, 19 корчмаў. Галоўнае месца ў прамысловасці займалі дрэваапрацоўчая, [[Бабруйскія цагельныя мануфактуры|цагельная]], вінакурная, тытунёвая, маслабойная, мукамольная, крупадзёрная, чыгуналіцейная галіны; развіты керамічныя, ткацкія промыслы, гандаль<ref name="ЭГБ" />. У 1892—1914 гадах дзейнічалі [[Бабруйскія лесапільныя заводы]] (усяго 10 заводаў і мануфактур). Выкарыстоўваліся лакамабілі, паравыя катлы і рухавікі. Выраблялі струганы лес, дошкі, [[Гонта|гонты]], драніцу, [[Мэбля|мэблю]] і іншае. Працавалі па 12—59 і больш рабочых (ад 194 у 1913 годзе). У 1905 годзе ў Бабруйску адбылося рэвалюцыйнае [[Бабруйскае выступленне салдатаў (1905)|выступленне салдат]]. У 1916—1919 гадах у Бабруйску дзейнічала [[Бабруйская жаночая настаўніцкая семінарыя|жаночая настаўніцкая семінарыя]]<ref name="БелЭн" />. Са снежня 1917 года ў горадзе працавала [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускае культурна-асветнае таварыства]]<ref name="ЭГБ" />. 20 студзеня 1918 года Бабруйск быў заняты польскім корпусам [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]], з 23 мая да 28 лістапада 1918 года — [[Германская імперыя|германскімі]] войскамі, з 29 жніўня 1919 года да 10 ліпеня 1920 года — [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскімі]] войскамі<ref name="ЭГБ" />. З 1924 года Бабруйск — цэнтр [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] (да 1930 года) і [[Першы Бабруйскі раён|першага]] і [[Другі Бабруйскі раён|другога]] Бабруйскіх раёнаў, з 1927 — Бабруйскага раёна. З 1938 года — горад абласнога падпарадкавання Магілёўскай вобласці. У перадваенныя гады Бабруйск быў адным з буйных прамысловых і культурных цэнтраў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. У 1940 годзе ў горадзе было больш за 100 прамысловых прадпрыемстваў (каля 10 тыс. рабочых), 30 школ (больш за 13 тыс. вучняў, 527 настаўнікаў), 38 дзіцячых дашкольных устаноў, 17 клубаў, 2 кінатэатры, 13 бібліятэк, 3 бальніцы (825 ложкаў) і 19 іншых медыцынскіх устаноў. Тут дзейнічалі ў 1932—1935 гадах [[Дзяржаўны рускі драматычны тэатр БССР]], у 1935—1938 гадах Тэатр рабочай моладзі, у 1938—1941 гадах калгасна-саўгасны тэатр, у 1941 годзе абласны драматычны тэатр<ref name="ЭГБ" />. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] горад акупаваны нямецка-фашысцкімі войскамі з 28 чэрвеня 1941 года, немцы стварылі ў горадзе 4 лагеры смерці, дзе знішчылі каля 100 тысяч чалавек. Пасля пачатку наступальнай аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскага]] 27 чэрвеня 1944 года быў утварыўся так званы «[[Бабруйскі кацёл]]», у акружэнні апынуліся дывізіі 9-й палявой арміі [[Вермахт]]а колькасцю каля 40 тысяч чалавек. «Бабруйскі кацёл» быў ліквідаваны 28 чэрвеня 1944 года, на наступны дзень (29 чэрвеня 1944) горад быў цалкам вызвалены. 22 верасня 1944 года была створана [[Бабруйская вобласць]] (скасавана ў 1954 годзе). Стварэнне вобласці спрыяла сацыяльна-эканамічнаму развіццю горада. У пасляваенны перыяд Бабруйск пашырыў межы шляхам далучэння населеных пунктаў Крывы Крук, Дзеднава, Новы Свет, Цітаўка, Лагерная, Слабада, Бярэзінскі фарштат і інш. Пачалося актыўнае будаўніцтва новых прадпрыемстваў: завод гумава-тэхнічных вырабаў (1952), мясакамбінат (1956), [[Бабруйскі завод трактарных дэталяў і агрэгатаў|завод трактарных дэталяў і агрэгатаў]] (1959), футравая фабрыка (1960), малочны завод (1967). У 1960 годзе пачынаецца будаўніцтва [[Белшына|шыннага камбіната]], 1 студзеня 1972 года выпушчана першая пакрышка. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=224|height=128|type=rect|x=1897,2004,2006,2009,2015,2016,2017|y=28700,220800,219100,215092,218263,217975,217940}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1897 — 34,3 тыс. чал. (60 % яўрэі); * '''XX стагоддзе''': 1904 — 37,5 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1913 — 41,3 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1923 — 36,7 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1939 — 84,1 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1944 — 28 тыс. чал.<ref name="БелЭн" />; 1959 — 97,5 тыс. чал.<ref name="Культура Беларусі" />; 1990&nbsp;— 232 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1995&nbsp;— 227,1 тыс. чал.<ref name="БелЭн" />; 1999&nbsp;— 220,7 тыс. чал.<ref name="Культура Беларусі" />; * '''XXI стагоддзе''': 2004&nbsp;— 220,8 тыс. чал.; 2006&nbsp;— 219,1 тыс. чал.; 2009&nbsp;— 215&nbsp;092 чал.<ref name="belstat2009" />; 2015&nbsp;— 218&nbsp;263 чал.<ref name="2015-Estimate" />; 2016&nbsp;— 217&nbsp;975 чал.<ref name="2016-Estimate" />; 2017&nbsp;— 217&nbsp;940 чал.<ref name="2017-Estimate" />; 2025&nbsp;— 205 502 чал.<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref> [[Файл:Babrujsksynahoha2.JPG|міні|Бабруйская сінагога]] У 1980-я многія жыхары горада эмігрыравалі ў [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], [[Аўстралія|Аўстралію]] і [[Ізраіль]]. Аднак і сёння яўрэйская абшчына Бабруйска з’яўляецца адной з найбуйнейшых у краіне. 23 кастрычніка 1988 года пачалося аднаўленне яўрэйскай абшчыны горада, быў урачыста адкрыты Клуб яўрэйскай культуры. Створана яўрэйскае дабрачыннае таварыства «Рахамім» (з іўрыта: «Міласэрнасць») і дзейнічае дабрачынны цэнтр сацыяльнай і гуманітарнай дапамогі «Хесэд». Выходзіла гарадская газета абшчыны — «Гешэр» («Мост»). Для веруючых [[Іўдаізм|іўдзеяў]] адкрыты дзве [[Сінагога|сінагогі]]. == Клімат == <div style="max-width:75%">{{Клімат горада |Горад_род = Бабруйск |Крыніца = [https://meteolabs.by/бел/клімат/бабруйск/ Бабруйск надвор'е і клімат] |Сту_а_макс = 9.9 |Лют_а_макс = 14.9 |Сак_а_макс = 20.6 |Кра_а_макс = 28.6 |Май_а_макс = 31.7 |Чэр_а_макс = 33.1 |Ліп_а_макс = 35.3 |Жні_а_макс = 38.0 |Вер_а_макс = 33.1 |Кас_а_макс = 26.1 |Ліс_а_макс = 17.5 |Сне_а_макс = 12.0 |Жыл__а_макс = 38.0 |Сту_а_мін = -34.6 |Лют_а_мін = -32.3 |Сак_а_мін = -27.2 |Кра_а_мін = -8.4 |Май_а_мін = -4.1 |Чэр_а_мін = -0.6 |Ліп_а_мін = 3.3 |Жні_а_мін = 1.0 |Вер_а_мін = -4.7 |Кас_а_мін = -12.5 |Ліс_а_мін = -23.8 |Сне_а_мін = -30.7 |Жыл__а_мін = -34.6 |Сту_сяр_макс = -2.6 |Лют_сяр_макс = -1.3 |Сак_сяр_макс = 4.6 |Кра_сяр_макс = 13.0 |Май_сяр_макс = 19.6 |Чэр_сяр_макс = 22.4 |Ліп_сяр_макс = 24.6 |Жні_сяр_макс = 23.8 |Вер_сяр_макс = 17.8 |Кас_сяр_макс = 11.0 |Ліс_сяр_макс = 3.4 |Сне_сяр_макс = -0.9 |Жыл__сяр_макс = 11.3 |Сту_сяр_мін = -8.5 |Лют_сяр_мін = -8.6 |Сак_сяр_мін = -4.7 |Кра_сяр_мін = 1.5 |Май_сяр_мін = 6.6 |Чэр_сяр_мін = 10.2 |Ліп_сяр_мін = 12.2 |Жні_сяр_мін = 10.9 |Вер_сяр_мін = 6.7 |Кас_сяр_мін = 2.0 |Ліс_сяр_мін = -2.0 |Сне_сяр_мін = -6.2 |Жыл__сяр_мін = 1.7 |Сту_сяр = -5.5 |Лют_сяр = -5.0 |Сак_сяр = 0.0 |Кра_сяр = 7.3 |Май_сяр = 13.1 |Чэр_сяр = 16.3 |Ліп_сяр = 18.4 |Жні_сяр = 17.3 |Вер_сяр = 12.3 |Кас_сяр = 6.5 |Ліс_сяр = 0.7 |Сне_сяр = -3.5 |Жыл__сяр = 6.5 |Сту_сяр_апад = 38.6 |Лют_сяр_апад = 31.7 |Сак_сяр_апад = 39.4 |Кра_сяр_апад = 42.9 |Май_сяр_апад = 53.4 |Чэр_сяр_апад = 88.9 |Ліп_сяр_апад = 84.1 |Жні_сяр_апад = 58.4 |Вер_сяр_апад = 53.5 |Кас_сяр_апад = 51.4 |Ліс_сяр_апад = 40.6 |Сне_сяр_апад = 39.6 |Жыл__сяр_апад = 622.5 |}} </div> == Эканоміка == Хімічная прамысловасць: * ААТ «[[Белшына]]»; * ААТ «[[Бабруйскі завод біятэхналогій]]»; * ААТ «Беларусьгуматэхніка». Харчовая прамысловасць: * ААТ «[[Чырвоны харчавік]]»; * ААТ «Бабруйскі камбінат хлебапрадуктаў»; * ААТ «Бабруйскі мясакамбінат»; * ЗАТ «[[Бабруйскі бровар]]»; * СТАА «Аазіс Груп»; * СТАА «Рэгіён-прадукт»; * ААТ «Бабруйскі завод раслінных алеяў»; * філіял ААТ «Бабушкіна крынка». Машынабудаўнічая і металаапрацоўчая прамысловасць: * ААТ «[[Бабруйскаграмаш]]» — адно з найбуйнейшых прадпрыемстваў сельскагаспадарчага машынабудавання Беларусі; * ААТ «[[Бабруйскі завод трактарных дэталяў і агрэгатаў]]»; * ААТ «ТАіМ» («Тармазныя апараты і механізмы») — найбуйнейшы ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] вытворца пнеўматармазных механізмаў для грузавой аўтатэхнікі; * ААТ «Бабруйсксельмаш»; * ААТ «[[Бабруйскі машынабудаўнічы завод]]»; * ААТ «Спецаўтатэхніка». Лёгкая прамысловасць: * ААТ «[[Бабруйская швейная фабрыка|Славянка]]»; * ААТ «Бабруйскі гарбарны камбінат»; * ААТ «Бабруйсктрыкатаж»; * БУВП «Фабрыка мастацкіх вырабаў»; * ЗАТ «Легпрамразвіццё»; * ТАА «Алмаз-люкс». Дрэваапрацоўчая прамысловасць: * ААТ «[[ФанДАК]]»; * ЗАТ «БабруйскМэбля». Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў: * ААТ «Бабруйскі завод буйнапанэльнага домабудавання». Бабруйск з’яўляецца цэнтрам турызму нацыянальнага значэння. У горадзе размяшчаюцца гасцініцы «Бабруйск», «Юбілейная», «Фенікс», «Турыст» (уведзена ў 2006 годзе), бальнеагразевы курорт «Бабруйск» (санаторый імя У. І. Леніна, санаторна-аздараўленчы комплекс «Шыннік»), дзіцячы санаторый «Вясёлка», гасцінічны комплекс «ФанДАК». == Культура == У горадзе дзейнічаюць [[Бабруйскі краязнаўчы музей]], [[Бабруйскі мастацкі музей імя Георгія Паплаўскага]], [[Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|тэатр драмы i камедыі імя В. Дуніна-Марцінкевіча]], Палац мастацтваў, цэнтры тэхнічнай творчасці, культуры і адпачынку, 2 кінатэатры. [[Файл:Bobruisk Drama and comedy.jpg|міні|Тэатр драмы і камедыі імя В. Дуніна-Марцінкевіча]] З 1998 года ў Бабруйску праводзіцца фестываль нацыянальнай драматургіі імя [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]. Бабруйск — вядомы цэнтр ганчарнага промыслу, так званай [[бабруйская кераміка|бабруйскай керамікі]]. З 2003 года ў Бабруйску праводзяцца міжнародны фестываль народнага мастацтва «Вянок дружбы», міжнародны пленэр керамікі «АРТ-Жыжаль». У 2006 годзе прайшоў рэспубліканскі фестываль-кірмаш «[[Дажынкі]]». === Бібліятэкі === У цэнтралізаванай бібліятэчнай сістэме Бабруйска знаходзіцца 10 бібліятэк, сярод якіх і [[Бабруйская цэнтральная гарадская бібліятэка імя М. Горкага]]. == Адукацыя == У Бабруйску 34 установы агульнай сярэдняй адукацыі (3 гімназіі, 1 гімназія-каледж мастацтваў, 29 сярэдніх, 1 базавая школа), 2 музычныя і дзіцячая мастацкая школы, 8 ДЮСШ. У Бабруйску дзейнічаюць [[Бабруйскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж|аграрна-эканамічны]], [[Бабруйскі дзяржаўны аўтатранспартны каледж|аўтамеханічны]], гандлёва-эканамічны, індустрыяльна-будаўнічы, [[Бабруйскі дзяржаўны лесатэхнічны каледж|лесатэхнічны]], [[Бабруйскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. Я. Ларына|мастацкі]], [[Бабруйскі дзяржаўны медыцынскі каледж|медыцынскі]], [[Бабруйскі дзяржаўны механіка-тэхналагічны каледж|механіка-тэхналагічны]] каледжы, [[Бабруйскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|вучылішча алімпійскага рэзерву]]. == Спорт == [[Файл:Стадион Спартак (Бобруйск).jpg|міні|Стадыён «Спартак»]] У Бабруйску ёсць мужчынскі і жаночы футбольныя клубы «[[ФК Белшына|Белшына]]», якія праводзяць дамашнія матчы на [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|стадыёне «Спартак»]] або стадыёне імя [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|А. Пракапенкі]]. Мужчынскі хакейны клуб «[[ХК Дынама-Бабруйск|Дынама-Шыннік]]» з’яўляецца фарм-клубам [[ХК Дынама Мінск|мінскага «Дынама»]] і выступае ў [[Маладзёжная хакейная ліга|МХЛ]]. Дамашнія матчы праводзіць на «[[Бабруйск-арэна|Бабруйск-арэне]]». Жаночы гандбольны клуб «[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]]» выступае ў [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|чэмпіянаце Беларусі]]. Дамашнія матчы праводзіць у ФАК «Тэхас». У 1993—1998 гадах у Бабруйску існаваў жаночы баскетбольны клуб «[[Гермес Бабруйск|Гермес]]», які браў удзел у [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянаце Беларусі]] і ў [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1994/1995|1995 годзе]] стаў сярэбраным прызёрам. == СМІ == * Газета «[[Вечерний Бобруйск]]» — на рускай мове, недзяржаўнае выданне, уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Бабруйскае жыццё]]» — на рускай мове, дзяржаўнае выданне. == Архітэктура == Паводле інвентара 1638 года, Бабруйск меў плошчу 6,75 га на правабярэжжы Бярэзіны. На ўзвышшы размяшчаўся замак, каля ракі — [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|касцёл Пятра і Паўла]] і царква Мікалая, на Падольнай вуліцы — [[Каралеўскі двор (Бабруйск)|Бабруйскі «каралеўскі двор»]], на Свіслацкай вуліцы — дом езуітаў, каралеўскі сад, паміж вуліцамі Прудовай і Кісялёўскай — царква Прачыстай Багародзіцы, на Ільінскай вуліцы — царква Ільі Прарока, на Капыльнічавай вуліцы — замкавы гасціны дом<ref name="БелЭн" />. Першы праектны план Бабруйска складзены ў 1800 годзе, паводле яго горад забудоўваўся да 1810 года. Развіццё архітэктурна-планіровачнай структуры звязана з будаўніцтвам у Бабруйску на месцы гістарычнага цэнтра Бабруйскай крэпасці<ref name="БелЭн" />. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя на архітэктуру Бабруйска аказаў уплыў стыль [[мадэрн]]. У цэнтры горада ўзводзіліся мураваныя будынкі: [[Бабруйская жаночая Аляксееўская гімназія|жаночая гімназія]], банкі, асабнякі, жылыя дамы<ref name="Культура Беларусі" />. У 1920—1930-я гады забудова горада ажыццяўлялася па радыяльна-паўкальцавой схеме ўздоўж крэпасці і асноўных вуліц. Архітэктура зведала ўплыў [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] і [[неакласіцызм]]у (дом-камуна, «Дом калектыву»)<ref name="Культура Беларусі" />. [[Файл:Площадь Ленина, Бобруйск.jpg|thumb|center|800px|Плошча Леніна]] У другой палове XX стагоддзя на перакрыжаванні вуліц Савецкай і [[Вуліца Максіма Горкага (Бабруйск)|Горкага]] арганізавана плошча Леніна з Домам Саветаў. Пераўтварэнне Бабруйска ў 1960—1990-х гадах адбывалася паводле генпланаў 1966 і 1978 гадоў. Кампазіцыйным цэнтрам засталася крэпасць, горад развіваўся па веернай схеме. Забудоўвалася адна з галоўных магістраляў горада — вуліца Мінская. Выразнай архітэктурай адзначаюцца будынкі [[Будынак Бабруйскага гарвыканкама|гаркама КПБ і гарвыканкама]] (1976, архітэктары [[Юрый Васілевіч Шпіт|Ю. Шпіт]], [[Канстанцін Мікалаевіч Аляксееў|К. Аляксееў]]), [[Будынак Магілёўскага абласнога тэатра драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|тэатра драмы і камедыі]] (1978, архітэктары [[Віктар Уладзіміравіч Крамарэнка|В. Крамарэнка]], [[Міхаіл Міхеевіч Пірагоў|М. Пірагоў]], [[Барыс Сямёнавіч Папоў|В. Папоў]], [[Уладзімір Іванавіч Шчарбіна|У. Шчарбіна]]), [[Аўтавакзал (Бабруйск)|аўтавакзала]] (1984, архітэктары [[Анатоль Пятровіч Панамароў|А. Панамароў]], [[Уладзімір Канстанцінавіч Мацяш|У. Мацяш]], [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]])<ref name="Культура Беларусі" />. Паводле генплана 2006 года было прадугледжана засваенне тэрыторый раёнаў Бабруйская крэпасць, Кісялевічы (былы ваенны гарадок), распрацоўваўся праект рэканструкцыі агульнагарадскога цэнтра. Вядзецца забудова мікрараёнаў № 7, № 5 Б, Заходні. У 2000-я гады пабудаваны філіял [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]] па Магілёўскай вобласці, [[Бабруйск-арэна|Лядовы палац]], мост цераз Бярэзіну<ref name="Культура Беларусі" />. == Славутасці == {{Асноўны артыкул|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Бабруйска}} [[Файл:00-пределы-007-a.jpg|thumb|Белая царква]] * [[Бабруйская крэпасць]] (1807—1825) — {{ГККРБ 4|512Г000059}} * [[Свята-Мікалаеўская царква (Бабруйск)|Свята-Мікалаеўскі сабор]] (1892—1894) * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1903—1906) * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (XVII ст.) * [[Дуб-волат (Бабруйск)|Дуб-волат]] * [[Капліца Усіх Гаротных Радасць (Бабруйск)|Капліца Усіх Гаротных Радасць]] (1997—2001) * [[Свята-Георгіеўская царква (Бабруйск)|Свята-Георгіеўская царква]] (1905—1907) * [[Асабняк купчыхі Кацнельсон (Бабруйск)|Драўляны асабняк з мезанінам]] (1912) — {{ГККРБ 4|513Г000057}} * [[Бабруйскі манастыр святых жанчын-міраносіц]] (2005) * [[Будынак банка (Бабруйск)|Будынак банка]] (пачатак XX ст.) — {{ГККРБ 4|513Г000068}} * [[Бабруйская сінагога]] (1901) == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Бабруйска}} == Міжрэгіянальнае супрацоўніцтва == {{Калонкі|3|малы=так}} * [[Ангарск]]ая гарадская акруга ([[Расія]]) * [[Аненій-Ной]] ([[Малдова]]) * [[Батумі]] ([[Грузія]]) * [[Вязьма|Вяземская]] муніцыпальная акруга ([[Расія]]) * [[Грозны]] ([[Расія]]) * [[Ішым]] ([[Расія]]) * гарадская акруга [[Каломна]] ([[Расія]]) * [[Кабулеты]] ([[Грузія]]) * [[Кастрама]] ([[Расія]]) * [[Колпіна (горад)|Колпіна]] ([[Расія]]) * [[Камрат]] ([[Малдова]]) * [[Луга (Расія)|Луга]] ([[Расія]]) * [[Марагора]] ([[Танзанія]]) * акруга [[Мурам]] ([[Расія]]) * [[Новамаскоўск (Расія)|Навамаскоўск]] ([[Расія]]) * [[Нара-Фамінск]] ([[Расія]]) * [[Петраградскі раён|Петраградскі адміністрацыйны раён]] [[Санкт-Пецярбург]]а ([[Расія]]) * [[Рыбінск]] (Расія) * [[Сакольнікі (раён Масквы)|Сакольнікі]], [[Масква]] ([[Расія]]) * [[Самарканд]] ([[Узбекістан]]) * [[Серталава|Серталаўскае]] гарадское пасяленне ([[Расія]]) * гарадская акруга [[Сызрань]] ([[Расія]]) * гарадская акруга [[Тальяці]] ([[Расія]]) * [[Тула]] ([[Расія]]) * [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]] ([[Расія]]) * [[Усі]] ([[Кітай]]) * [[Усурыйск]]ая гарадская акруга (Расія) * [[Усць-Каменагорск]] ([[Казахстан]]) * [[Хэн’ян]] ([[Кітай]]) * [[Шаасін]] ([[Кітай]]) {{Канец кал}} == У філатэліі == <center><gallery> File:138 (Babrujsk — kuĺturnaja stalica Bielarusi 2017 h.).jpg|[[Канверт з арыгінальнай маркай]] File:138 (Babrujsk — kuĺturnaja stalica Bielarusi 2017 h.) - Special postmark.png|[[Спецыяльны паштовы штэмпель]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Абарона Бабруйска 1649]] * [[Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя]] * [[Бабруйскія цагельныя мануфактуры]] * [[Бабруйскія лесапільныя заводы]] * [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускае культурна-асветнае таварыства]] * [[Другі паказальны тэатр]] * [[Еўропа (атэль, Бабруйск)|Гатэль «Еўропа»]] * [[Каралеўскі двор (Бабруйск)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Бабруйск)|Свята-Георгіеўская царква]] * [[Спіс вуліц Бабруйска]] * [[Спіс храмаў Бабруйска]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Babrujsk|Бабруйск}} {{OSM relation|167857|Бабруйск}} * [http://www.bobruisk.ru/ Першы незалежны сайт и форум Бабруйска. Штодзённая фотастужка горадскіх падзей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100617052002/http://bobruisk.ru/ |date=17 чэрвеня 2010 }} * [http://www.bobr.by/ Бабруйскі гарадскі партал] * [http://babruysk.by/ Партал гарадской газеты «Бобруйский курьер»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170602140155/http://babruysk.by/ |date=2 чэрвеня 2017 }} * [http://radzima.org/be/gorad/babruysk.html Бабруйск] на [[Radzima.org]] * Надвор’е ў горадзе Бабруйск [https://www.gismeteo.by/weather-bobruysk-4064/] {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Бабруйскі раён}} {{Магілёўская вобласць}} [[Катэгорыя:Бабруйск| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] d0vo0l09bnpxnar2wzskk0ulzzqv7ta 4 16411 5123984 5123566 2026-04-09T18:38:06Z JerzyKundrat 174 5123984 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} sze4d5zdu0u3489sji3sx7gxftiiftg 5123999 5123984 2026-04-09T18:54:24Z JerzyKundrat 174 /* Фарыс Німр */ 5123999 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 0kpy2k1wc2764azqsqbj4pbidvd14em 5124026 5123999 2026-04-09T19:54:47Z JerzyKundrat 174 /* King Promise */ вынік 5124026 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 876istxgju9iih6ktm1wwa453b98b9d 5124028 5124026 2026-04-09T19:57:02Z JerzyKundrat 174 /* TDK */ 5124028 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 58jcji3csryligz9gpc4slv0te856bf 5124048 5124028 2026-04-09T21:39:24Z Rabbi Mendl 19651 /* Крысціна Віталеўна Лядская */ Адказ 5124048 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} scpb3bi706q9uirlxmc2hy3p9qfyzbp 5124106 5124048 2026-04-10T07:48:34Z DobryBrat 5701 /* Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч */ вынік 5124106 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Фарыс Німр]] == Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:48, 10 красавіка 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) == Казахі у == Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) {{/Падвал}} 7c71h2oksggegdn8h4zplfueusx2j9r 0 17304 5124060 5123188 2026-04-09T23:04:34Z Lš-k. 16740 5124060 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] b0ri1pcj26f5ds1j7lbrlgnjl5nxe0k 5124062 5124060 2026-04-09T23:13:52Z Lš-k. 16740 5124062 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц|Кобленцы]], зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] 7r1apllc5a9to6opi2yq46log2y9vnk 5124065 5124062 2026-04-09T23:21:26Z Lš-k. 16740 5124065 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц|Кобленцы]], зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[Маніфест герцага Браўншвайгскага|маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] oultuqm5yxaa1awyumsifxyamz5mmhr 5124067 5124065 2026-04-09T23:34:18Z Lš-k. 16740 вычытаў да «падзення Жыронды» 5124067 wikitext text/x-wiki {{рэвалюцыя}} '''Вялі́кая францу́зская рэвалю́цыя''' ({{lang-fr|Révolution française}}, даслоўна — ''Французская рэвалюцыя'') — найбуйнейшая трансфармацыя сацыяльнай і палітычнай сістэмы [[Каралеўства Францыя|Францыі]], якая прывяла да знішчэння ў краіне [[Стары парадак|Старога парадку]] ({{lang-fr2|Ancien Régime}}) і абсалютнай манархіі і абвяшчэння [[Першая французская рэспубліка|Першай французскай рэспублікі]] (верасень 1792 года) [[De jure|дэ-юрэ]] свабодных і роўных [[Грамадзянін|грамадзян]] пад лозунгам «[[Свабода, роўнасць, братэрства]]». Пачаткам рэвалюцыі стала [[узяцце Бастыліі|ўзяцце Бастыліі]] [[14 ліпеня]] 1789 года, а заканчэннем — [[пераварот 18 брумера]] ([[9 лістапада]]) 1799 года. == Прычыны рэвалюцыі == Прычынамі рэвалюцыі сталі як недзеяздольнасць [[Людовік XVI|улады]], сацыяльна-эканамічныя, палітычныя змены, якія на працягу многіх гадоў назапашваліся ў французскім грамадстве, так і гаспадарчыя і палітычныя бязладдзі, што адбыліся на працягу некалькіх гадоў, якія непасрэдна папярэднічалі 1789 году. Да ліку доўгатэрміновых змен адносяцца няздольнасць каралеўскай улады вырашыць фінансавыя праблемы дзяржавы ў рамках «[[Стары парадак (Францыя)|старога парадку]]», які існаваў напярэдадні рэвалюцыі; нежаданне вышэйшых саслоўяў ([[Дваранства|дваранства]] і [[Духавенства|духавенства]]) мяняць усталяваны парадак, які даваў ім вялікія прывілеі; паступовае станаўленне і абагачэнне трэцяга саслоўя, палітычныя правы якога ўрэшце ўвайшлі ў супярэчнасць з яго эканамічнымі магчымасцямі; распаўсюджванне ідэй [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], якое ставіла пад сумнеў традыцыйныя інстытуты і прывілеі. Непасрэдным штуршком да пачатку рэвалюцыі сталі крызіс урадавых фінансаў, выкліканы ўдзелам Францыі ў падзеях [[Вайна за незалежнасць ЗША|Амерыканскай рэвалюцыі]]; неўраджаі і экспарт збожжа і выкліканыя імі голад і сацыяльныя хваляванні; негатыўныя наступствы гандлёвага дагавора з Вялікабрытаніяй (1786), які адкрыў французскі рынак для брытанскіх тавараў{{sfn|Larousse||loc=1. Origines et causes de la Révolution}}{{sfn|Britannica||loc=Origins Of The Revolution}}<ref name="БРЭ">{{БРЭ|автор=[[Бовыкин, Дмитрий Юрьевич|Д. Ю. Бовыкин]]|статья=Французская revolution 18 в.|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архив дата=2024-06-15}}</ref>. [[Францыя]] ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] была абсалютнай манархіяй, якая абапіралася на бюракратычную цэнтралізацыю і рэгулярную армію. Сацыяльна-эканамічны і палітычны рэжым, які існаваў у краіне, склаўся ў выніку складаных кампрамісаў, выпрацаваных у ходзе працяглага палітычнага супрацьстаяння і грамадзянскіх войнаў XIV—XVI стст. Адзін з такіх кампрамісаў існаваў паміж каралеўскай уладай і прывілеяванымі саслоўямі — за адмову ад палітычных правоў дзяржаўная ўлада ўсімі магчымымі для сябе сродкамі ахоўвала сацыяльныя прывілеі гэтых двух саслоўяў. Іншы кампраміс існаваў у адносінах да сялянства — на працягу доўгай серыі сялянскіх войнаў XIV—XVI стст. сяляне дамагліся скасавання пераважнай большасці грашовых падаткаў і пераходу да натуральных адносін у сельскай гаспадарцы. Трэці кампраміс існаваў у адносінах да буржуазіі (якая ў той час была сярэднім класам, у інтарэсах якой урад таксама рабіў нямала, захоўваючы шэраг прывілеяў буржуазіі ў адносінах да асноўнай масы насельніцтва (сялянства) і падтрымліваючы існаванне дзясяткаў тысяч дробных прадпрыемстваў, уладальнікі якіх і складалі пласт французскіх буржуа). Аднак рэжым, які склаўся ў выніку гэтых складаных кампрамісаў, не забяспечваў нармальнага развіцця Францыі, якая ў XVIII ст. пачала адставаць ад сваіх суседзяў, перш за ўсё ад Англіі. Акрамя таго, празмерная эксплуатацыя ўсё больш узбройвала супраць манархіі народныя масы, жыццёвыя інтарэсы якіх цалкам ігнараваліся дзяржавай. Паступова на працягу XVIII ст. у вярхах французскага грамадства выспявала разуменне таго, што стары парадак з яго неразвітасцю рыначных адносін, хаосам у сістэме кіравання, карумпаванай сістэмай продажу дзяржаўных пасад, адсутнасцю выразнага заканадаўства, заблытанай сістэмай падаткаабкладання і архаічнай сістэмай саслоўных прывілеяў трэба рэфармаваць. Акрамя таго, каралеўская ўлада губляла давер у вачах духавенства, дваранства і буржуазіі, сярод якіх замацоўвалася думка, што ўлада караля ёсць [[узурпацыя|узурпацыяй]] у адносінах да правоў саслоўяў і карпарацый (пункт гледжання [[Шарль Луі Мантэск’ё|Мантэск’ё]]) або ў адносінах да правоў народа (пункт гледжання [[Жан-Жак Русо|Русо]]). Дзякуючы дзейнасці асветнікаў, з якіх асабліва важныя [[фізіякраты]] і [[Энцыклапедысты|энцыклапедысты]], у галовах адукаванай часткі французскага грамадства адбыўся пераварот. Нарэшце, пры [[Людовік XV|Людовіку XV]] і ў яшчэ большай ступені пры [[Людовік XVI|Людовіку XVI]] былі пачаты ліберальныя рэформы ў палітычнай і эканамічнай галінах. == Абсалютная манархія == [[Файл:Luis XVI (Callet).jpg|міні|[[Людовік XVI]] у святарскім касцюме з рэгаліямі і крыжам [[Ордэн Святога Духа|ордэна Святога Духа]] працы [[Антуан-Франсуа Кале|Антуана-Франсуа Кале]], 1781 год]] === Перадрэвалюцыйны крызіс === У 1787 годзе быў неўраджай [[Шоўк|шаўковых]] коканаў. Гэта пацягнула за сабой скарачэнне ліёнскай шоўкаткацкай вытворчасці. У канцы 1788 года толькі ў Ліёне налічвалася 20—25 тыс. беспрацоўных. Ад моцнага граду ў ліпені 1788 года пацярпеў ураджай зерневых у многіх правінцыях. Вельмі суровая зіма 1788/89 гадоў загубіла многія вінаграднікі і частку ўраджаю. Цэны на прадукты падняліся. Забеспячэнне рынкаў хлебам і іншымі прадуктамі рэзка пагоршылася. Да ўсяго пачаўся прамысловы крызіс, штуршком да якога паслужыў англа-французскі гандлёвы дагавор 1786 года. Па гэтым дагаворы абодва бакі значна панізілі мытныя пошліны. Дагавор апынуўся забойным для французскай вытворчасці, якая не магла вытрымаць канкурэнцыі больш танных англійскіх тавараў, што хлынулі ў Францыю{{sfn|Ревуненков|2003|с=59—60}}{{sfn|Doyle|2002|p=87}}. Тысячы французскіх прадпрыемстваў разарыліся. Рэзка вырасла беспрацоўе. Перадрэвалюцыйны крызіс вядзе свой пачатак ад удзелу Францыі ў [[Вайна за незалежнасць ЗША|амерыканскай вайне за незалежнасць]]. Паўстанне англійскіх калоній можна разглядаць як адну з непасрэдных прычын Французскай рэвалюцыі, і таму, што ідэі правоў чалавека знайшлі моцны водгук у Францыі і супадалі з ідэямі [[Эпоха Асветніцтва|Асветніцтва]], і праз тое, што Людовік XVI атрымаў свае фінансы ў вельмі дрэнным стане. Міністр фінансаў [[Жак Некер|Некер]] фінансаваў вайну з дапамогай пазык, але з цягам часу і гэта стала немагчымым. Пасля заключэння міру ў 1783 годзе дэфіцыт каралеўскай казны складаў больш за 20 працэнтаў. У 1788 годзе выдаткі складалі 629 млн [[Ліўр|ліўраў]], у той час як падаткі прыносілі толькі 503 млн. Падняць традыцыйныя падаткі, якія ў асноўным плацілі сяляне, ва ўмовах эканамічнага спаду 80-х было немагчыма. Сучаснікі вінавацілі двор у марнатраўстве. Грамадская думка ўсіх саслоўяў аднагалосна лічыла, што зацвярджэнне падаткаў павінна быць прэрагатывай Генеральных штатаў і выбарных прадстаўнікоў<ref name="Lefebvre, 1989">{{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The Coming of The French Revolution|месца= Princeton |выдавецтва=Princeton University Press|год=1989|isbn=0-691-00751-9 |старонкі=22—23}}</ref>. [[Файл:Charles Alexandre de Calonne.jpg|міні|180пкс|злева|[[Шарль Аляксандр дэ Калон|Шарль Аляксандр дэ Калон]]]] Некаторы час пераемнік Некера [[Шарль Аляксандр дэ Калон|Калон]] па-ранейшаму працягваў практыку пазык. Калі ж крыніцы пазык пачалі вычарпацца, 20 жніўня 1786 года Калон паведаміў каралю, што рэформа фінансаў неабходная{{sfn|Furet|1996|p=40}}. Для пакрыцця дэфіцыту ({{lang-fr|Precis d'un plan d'amelioration des finances}}) прапаноўвалася замяніць дваццаціну, якую плаціла фактычна толькі трэцяе саслоўе, новым пазямельным падаткам, які распаўсюджваўся б на ўсе землі ў каралеўстве, у тым ліку і на землі дваранства і духавенства. Для пераадолення крызісу трэба было, каб падаткі плацілі ўсе<ref name="Lefebvre, 1989" />. Для ажыўлення гандлю прапаноўвалася ўвесці свабоду хлебнага гандлю і скасаваць унутраныя мытныя пошліны. Калон вяртаўся таксама да планаў [[Ан Рабер Жак Цюрго|Цюрго]] і Некера адносна мясцовага самакіравання. Прапаноўвалася стварыць акруговыя, правінцыйныя і абшчынныя сходы, у якіх удзельнічалі б усе ўласнікі з гадавым даходам не менш за 600 ліўраў{{sfn|Vovelle|1984|p=76}}. Разумеючы, што падобная праграма не знойдзе падтрымкі з боку парламентаў, Калон параіў каралю склікаць [[Сход натабляў|сход натабляў]], з якіх кожны персанальна запрашаўся каралём і на лаяльнасць якіх можна было разлічваць. Такім чынам урад звяртаўся да арыстакратыі — выратаваць фінансы манархіі і асновы старога рэжыму, выратаваць большасць сваіх прывілеяў, ахвяраваўшы толькі часткай{{sfn|Vovelle|1984|p=77}}. Але ў той жа час гэта было першай саступкай абсалютызму: кароль раіўся са сваёй арыстакратыяй, а не паведамляў ёй пра сваю волю{{sfn|Lefebvre|1962|p=99}}. === Арыстакратычная фронда === [[Натаблі]] сабраліся ў Версалі 22 лютага 1787 года. Сярод іх былі прынцы крыві, [[герцаг]]і, [[маршал]]ы, [[епіскап]]ы і [[архіепіскап]]ы, прэзідэнты парламентаў, інтэнданты, дэпутаты правінцыйных штатаў, мэры галоўных гарадоў — усяго 144 асобы. Адлюстроўваючы пераважнае меркаванне прывілеяваных саслоўяў, натаблі выказалі сваё абурэнне прапановамі рэформы абраць правінцыйныя асамблеі без саслоўнага адрознення, а таксама нападкамі на правы духавенства. Як і варта было чакаць, яны асудзілі прамы пазямельны падатак і запатрабавалі ў першую чаргу вывучыць даклад казначэйства. Уражаныя дакладам пра стан фінансаў, яны абвясцілі самога Калона галоўным вінаватым у дэфіцыце. У выніку Людовіку XVI прыйшлося даць адстаўку Калону 8 красавіка 1787 года{{sfn|Матьез|1995|с=43—44}}{{sfn|Ревуненков|2003|с=61—62}}. [[Файл:Étienne Charles de Loménie de Brienne.PNG|міні|140пкс|справа|[[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]]]] Пераемнікам Калона з рэкамендацыі каралевы [[Марыя-Антуанета|Марыі Антуанеты]] быў прызначаны [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыен]], якому натаблі далі пазыку ў 67 млн ліўраў, што дазволіла заткнуць некаторыя дзіркі ў бюджэце. Але зацвердзіць пазямельны падатак, які падаў бы на ўсе саслоўі, натаблі адмовіліся, спаслаўшыся на сваю неправамоцнасць. Гэта азначала, што яны адсылалі караля да Генеральных штатаў, якія не склікаліся з 1614 года. Ламені дэ Брыен быў вымушаны праводзіць палітыку, намечаную яго папярэднікам. Адзін за адным з’яўляюцца [[эдыкт]]ы караля пра свабоду хлебнага гандлю, пра замену дарожнай паншчыны грашовым падаткам, пра гербавы і іншыя зборы, пра вяртанне грамадзянскіх правоў [[Пратэстанцтва|пратэстантам]], пра стварэнне правінцыйных сходаў, у якіх трэцяе саслоўе мела прадстаўніцтва, роўнае прадстаўніцтву двух прывілеяваных саслоўяў, разам узятых, нарэшце, пра пазямельны падатак, які падае на ўсе саслоўі. Але Парыжскі і іншыя парламенты адмаўляюцца рэгістраваць гэтыя эдыкты. 6 жніўня 1787 года ладзіцца пасяджэнне з прысутнасцю караля ({{lang-fr|Lit de justice}}), і спрэчныя эдыкты ўносяцца ў кнігі Парыжскага парламента. Але на іншы дзень парламент скасоўвае як незаконныя пастановы, прынятыя напярэдадні загадам караля. Кароль высылае Парыжскі парламент у [[Труа]], але гэта выклікае такую буру пратэстаў, што Людовік XVI неўзабаве амністуе непакорны парламент, які цяпер таксама патрабуе склікання Генеральных штатаў{{sfn|Ревуненков|2003|с=62}}. Рух за аднаўленне правоў парламентаў, пачаты судовай арыстакратыяй, усё больш перарастаў у рух за скліканне Генеральных штатаў. Прывілеяваныя саслоўі клапаціліся цяпер толькі пра тое, каб Генеральныя штаты былі скліканы ў старых формах, і трэцяе саслоўе атрымала толькі адну трэць месцаў і каб галасаванне праводзілася пасаслоўна. Гэта давала большасць прывілеяваным саслоўям у Генеральных штатах і права дыктаваць сваю палітычную волю каралю на руінах абсалютызму. Многія гісторыкі называюць гэты перыяд «арыстакратычнай рэвалюцыяй», і канфлікт арыстакратыі з манархіяй з з’яўленнем на сцэне трэцяга саслоўя становіцца агульнанацыянальным{{sfn|Soboul|1975|p=108—109}}. === Скліканне Генеральных штатаў === {{Асноўны артыкул|Генеральныя штаты 1789 года}} [[Файл:Necker, Jacques - Duplessis.jpg|140пкс|міні|[[Жак Некер]]]] У канцы жніўня 1788 года міністэрства [[Эцьен Шарль дэ Ламені дэ Брыен|Ламені дэ Брыена]] атрымала адстаўку, і да ўлады зноў быў пакліканы [[Жак Некер|Некер]] (з тытулам генеральнага дырэктара фінансаў). Некер зноў стаў рэгуляваць хлебны гандаль. Ён забараніў экспарт хлеба і загадаў закупляць хлеб за мяжой. Аднавілі таксама абавязацельства прадаваць збожжа і муку толькі на рынках. Мясцовым уладам было дазволена праводзіць улік збожжа і мукі і прымушаць уладальнікаў вывозіць свае запасы на рынкі. Але спыніць рост цэн на хлеб і іншыя прадукты Некеру не ўдалося. Каралеўскі рэгламент 24 студзеня 1789 года пастанавіў склікаць Генеральныя штаты і ўказваў мэтай будучага сходу «ўстанаўленне пастаяннага і нязменнага парадку ва ўсіх частках кіравання, якія тычацца шчасця падданых і дабрабыту каралеўства, найхутчэйшае па магчымасці лячэнне хвароб дзяржавы і знішчэнне ўсялякіх злоўжыванняў». Выбарчае права было дадзена ўсім французам мужчынскага полу, якія дасягнулі 25-гадовага ўзросту, мелі пастаяннае месца жыхарства і былі занесены ў спісы падаткаплацельшчыкаў. Выбары былі двухступеньчатыя (а часам трохступеньчатыя), гэта значыць спачатку выбіраліся прадстаўнікі насельніцтва (выбаршчыкі), якія і вызначалі дэпутатаў сходу{{sfn|Soboul|1975|p=125}}. Пры гэтым кароль выказваў жаданне, каб «і на крайніх межах яго каралеўства, і ў найменш вядомых паселішчах за кожным была забяспечана магчымасць давесці да яго ведама свае жаданні і свае скаргі». Гэтыя наказы ({{lang-fr|cahiers de doleances}}), «спіс скаргаў», адлюстравалі настроі і патрабаванні розных груп насельніцтва. Наказы ад трэцяга саслоўя патрабавалі, каб усе без выключэння дваранскія і царкоўныя землі абкладаліся падаткам у тым жа памеры, як і землі непрывілеяваных, патрабавалі не толькі перыядычнага склікання Генеральных штатаў, але і таго, каб яны прадстаўлялі не саслоўі, а нацыю і каб міністры былі адказныя перад нацыяй, прадстаўленай у Генеральных штатах. Сялянскія наказы патрабавалі знішчэння ўсіх феадальных правоў сеньёраў, усіх феадальных плацяжоў, дзесяціны, выключнага для дваран права палявання, рыбнага лоўлі, вяртання захопленых сеньёрамі абшчынных зямель. Буржуазія патрабавала скасавання ўсіх абмежаванняў гандлю і прамысловасці. Усе наказы асуджалі судовае самавольства ({{lang-fr|lettres de cachet}}), патрабавалі суда прысяжных, свабоды слова і друку{{sfn|Soboul|1975|p=126—127}}. [[Файл:Emmanuel Joseph Sieyès - crop.jpg|злева|міні|140пкс|[[Эмануэль-Жазеф Сіес]]]] Выбары ў Генеральныя штаты выклікалі небывалы ўздым палітычнай актыўнасці і суправаджаліся выданнем шматлікіх брашур і памфлетаў, аўтары якіх выкладалі свае погляды на праблемы дня і фармулявалі самыя розныя сацыяльна-эканамічныя і палітычныя патрабаванні. Вялікі поспех мела брашура абата [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіеса]] «Што такое трэцяе саслоўе?». Аўтар яе даказваў, што толькі трэцяе саслоўе складае нацыю, а прывілеяваныя — чужыя нацыі, цяжар, які ляжыць на нацыі. Менавіта ў гэтай брашуры быў сфармуляваны знакаміты афарызм: «Што такое трэцяе саслоўе? Усё. Чым яно было дагэтуль у палітычных адносінах? Нічым. Чаго яно патрабуе? Стаць чымсьці». Цэнтрам апазіцыі або «патрыятычнай партыі» стаў Камітэт трыццаці, які ўзнік у Парыжы. Ён уключаў у сябе героя Вайны за незалежнасць Амерыкі маркіза [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаета]], абата Сіеса, епіскапа [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейрана]], графа [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]], радцы Парламента [[Адрыен Дзюпор|Дзюпора]]. Камітэт разгарнуў актыўную агітацыю ў падтрымку патрабавання падвоіць прадстаўніцтва трэцяга саслоўя і ўвесці пагалоўнае ({{lang-fr| par tête}}) галасаванне дэпутатаў{{sfn|Furet|1996|p=45—51}}. Пытанне пра парадак працы Штатаў выклікала вострыя рознагалоссі. Генеральныя штаты склікаліся ў апошні раз у 1614 годзе. Тады, традыцыйна, усе саслоўі мелі роўнае прадстаўніцтва, а галасаванне праходзіла па саслоўях ({{lang-fr| par ordre}}): адзін голас мела духавенства, адзін — дваранства і адзін — трэцяе саслоўе. У той жа час правінцыйныя асамблеі, створаныя Ламені дэ Брыенам у 1787 годзе, мелі падвойнае прадстаўніцтва трэцяга саслоўя. У гэтым быў зацікаўлены Некер, які разумеў, што яму патрэбна больш шырокая апора ў правядзенні неабходных рэформаў і пераадоленні апазіцыі прывілеяваных саслоўяў. 27 снежня 1788 года было абвешчана, што трэцяе саслоўе ў Генеральных штатах атрымае падвойнае прадстаўніцтва. Пытанне ж пра парадак галасавання засталося нявырашаным{{sfn|Lefebvre|1962|p=103—105}}. === Абвяшчэнне Нацыянальнага сходу === [[Файл:Couder Stati generali.jpg|міні|280пкс|[[Агюст Кудэр]]. Адкрыццё [[Генеральныя штаты (Францыя)|Генеральных штатаў]]]] 5 траўня 1789 года ў зале палаца «Малыя забавы» ({{lang-fr|Menus plaisirs}}) [[Версаль (палаца-паркавы комплекс)|Версаля]] адбылося ўрачыстае адкрыццё Генеральных штатаў. Дэпутаты былі размешчаны пасаслоўна: справа ад крэсла караля сядзела духавенства, злева — дваранства, насупраць — трэцяе саслоўе. Пасяджэнне адкрыў кароль, які перасцярог дэпутатаў ад «небяспечных новаўвядзенняў» ({{lang-fr|innovations dangereuses}}) і даў зразумець, што бачыць задачу Генеральных штатаў толькі ў тым, каб знайсці сродкі для папаўнення дзяржаўнай казны. Між тым краіна чакала ад Генеральных штатаў рэформаў. Канфлікт паміж саслоўямі ў Генеральных штатах пачаўся ўжо 6 траўня, калі дэпутаты духавенства і дваранства сабраліся на асобныя пасяджэнні, каб прыступіць да праверкі паўнамоцтваў дэпутатаў. Дэпутаты трэцяга саслоўя адмовіліся канстытуявацца ў асаблівую палату і запрасілі дэпутатаў ад духавенства і дваранства да сумеснай праверкі паўнамоцтваў. Пачаліся доўгія перагаворы паміж саслоўямі{{sfn|Soboul|1975|p=130}}. 4 чэрвеня памёр ад сухотаў сямігадовы спадчыннік прастола [[Людовік Жазеф (дафін Францыі)|Людовік Жазеф]], кароль у сувязі з гэтым крыху выпусціў з-пад кантролю тое, што адбывалася ў Версалі. Урэшце ў шэрагах дэпутатаў, спачатку ад духавенства, а потым і ад дваранства, намеціўся раскол. 10 чэрвеня абат [[Эмануэль-Жазеф Сіес|Сіес]] прапанаваў звярнуцца да прывілеяваных саслоўяў з апошнім запрашэннем, і 12 чэрвеня пачалася пераклічка дэпутатаў усіх трох саслоўяў па бальяжных спісах. У наступныя дні да дэпутатаў трэцяга саслоўя далучылася каля 20 дэпутатаў ад духавенства і 17 чэрвеня большасць у 490 галасоў супраць 90 абвясціла сябе Нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale}}). Праз два дні дэпутаты ад духавенства пасля бурных дэбатаў пастанавілі далучыцца да трэцяга саслоўя. Людовік XVI і яго атачэнне былі вельмі незадаволеныя, і кароль распарадзіўся закрыць залу «Малых забаў» з падставай рамонту{{sfn|Furet|1996|p=63}}. [[Файл:Serment du Jeu de Paume - Jacques-Louis David.jpg|міні|злева|240пкс|[[Жак-Луі Давід]]. [[Клятва ў зале для гульні ў мяч]]]] Раніцай 20 чэрвеня дэпутаты трэцяга саслоўя пабачылі залу пасяджэнняў замкнёнай. Лічыцца, што прычынай магла быць жалоба аб спадчынніку прастола. Тады дэпутаты сабраліся ў Зале для гульні ў мяч ({{lang-fr|Jeu de paume}}) і паводле прапановы [[Жан Жазеф Мунье|Мунье]] далі клятву не расхадзіцца да таго часу, пакуль не выпрацуюць канстытуцыю. 23 чэрвеня ў зале «Малых забаў» для Генеральных штатаў было арганізавана «каралеўскае пасяджэнне» ({{lang-fr|Lit de justice}}). Дэпутаты былі рассаджаны пасаслоўна, як і 5 траўня. Версаль быў напоўнены войскамі. Кароль абвясціў, што скасоўвае пастановы, прынятыя 17 чэрвеня і не дапусціць ні абмежавання сваёй улады, ні парушэння традыцыйных правоў дваранства і духавенства, і загадаў дэпутатам разысціся{{sfn|Vovelle|1984|p=102}}. Упэўнены ў тым, што яго загады будуць неадкладна выкананы, кароль сышоў. Разам з ім сышла большая частка духавенства і амаль усе дваране. Але дэпутаты трэцяга саслоўя засталіся сядзець на сваіх месцах. Калі майстар цырымоніі нагадаў старшыні [[Жан Сільвен Баі|Баі]] пра загад караля, Баі адказаў: «Нацыі, якая сабралася, не загадваюць». Пасля падняўся [[Анарэ дэ Мірабо|Мірабо]] і прамовіў: «Ідзіце і скажыце вашаму гаспадару, што мы тут з волі народа і пакінем нашы месцы, толькі саступаючы сіле штыхоў!». Кароль загадаў лейб-гвардыі разагнаць дэпутатаў, але калі гвардзейцы паспрабавалі ўвайсці ў залу «Малых забаў», іх спыніла група дваран, якія засталіся, на чале з [[Жыльбер дэ Лафает|Лафаетам]]. На гэтым жа пасяджэнні паводле прапановы Мірабо асамблея абвясціла пра недатыкальнасць членаў Нацыянальнага сходу і пра крымінальную адказнасць за парушэнне гэтай недатыкальнасці{{sfn|Ревуненков|2003|с=69—70}}. [[Файл:Boze - Honoré de Mirabeau.jpg|міні|140пкс|[[Анарэ дэ Мірабо]]]] На іншы дзень большасць духавенства, а яшчэ праз дзень 47 дэпутатаў ад дваран далучыліся да Нацыянальнага сходу. А 27 чэрвеня кароль загадаў далучыцца астатнім дэпутатам ад дваранства і духавенства. Так здзейснілася пераўтварэнне Генеральных штатаў у [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Нацыянальны сход]], які 9 ліпеня абвясціў сябе Устаноўчым нацыянальным сходам ({{lang-fr|Assemblee nationale constituante}}) у знак таго, што лічыць сваёй галоўнай задачай выпрацоўку канстытуцыі. У гэты ж дзень ён заслухаў Мунье пра асновы будучай канстытуцыі, а 11 ліпеня Лафает прадставіў праект Дэкларацыі правоў чалавека, якая мусіла папярэднічаць канстытуцыі{{sfn|Lefebvre|1962|p=114}}. Але становішча Сходу было не трывалым. Кароль і яго атачэнне не хацелі змірыцца з паражэннем і рыхтаваліся да разгону Сходу. 26 чэрвеня кароль аддаў загад пра канцэнтрацыю ў Парыжы і яго наваколлях арміі ў 20 000, пераважна наёмных нямецкіх і швейцарскіх палкоў. Войскі размясціліся ў [[Сен-Дэні]], [[Сен-Клу]], [[Сеўр]]ы і на [[Марсава поле (Парыж)|Марсавым полі]]. Прыбыццё войскаў адразу ж абвастрыла атмасферу ў Парыжы. У садзе [[Пале-Раяль|Пале-Раяля]] стыхійна ўзніклі мітынгі, на якіх гучалі заклікі аказаць адпор «замежным наймітам». 8 ліпеня Нацыянальны сход звярнуўся да караля, просячы яго адклікаць войскі з Парыжа. Кароль адказаў, што выклікаў войскі для аховы Сходу, але калі прысутнасць войскаў у Парыжы непакоіць Сход, то ён гатовы перанесці месца яго пасяджэнняў у [[Нуаён]] або [[Суасон]]. Гэта паказвала, што кароль рыхтуе разгон Сходу{{sfn|Hampson|1988|p=67}}. 11 ліпеня Людовік XVI даў адстаўку Некеру і пераўтварыў міністэрства, паставіўшы на чале яго барона [[Луі Агюстэн Лё-Танелье дэ Брэтэйль|Брэтэйля]], які прапаноўваў прыняць самыя крайнія меры супраць Парыжа. «Калі трэба будзе спаліць Парыж, мы спалім Парыж», — казаў ён. Пасаду ваеннага міністра ў новым кабінеце заняў маршал [[Віктор Франсуа дэ Бральі|Бральі]]. Гэта было міністэрства дзяржаўнага перавароту. Здавалася, справа Нацыянальнага сходу пацярпела паражэнне{{sfn|Lefebvre|1962|p= 115}}. Яна была выратавана агульнанацыянальнай рэвалюцыяй. === Узяцце Бастыліі === {{Асноўны артыкул|Узяцце Бастыліі}} [[Файл:Charles Thévenin, The Storming of the Bastille on 14 July 1789, ca. 1793.jpg|міні|240пкс|Ш. Тэвенен. Штурм Бастыліі]] Адстаўка Некера выклікала неадкладную рэакцыю. Перамяшчэнні ўрадавых войскаў пацвярджалі падазрэнні «арыстакратычнай змовы», а ў людзей заможных адстаўка выклікала паніку, бо менавіта ў ім яны бачылі чалавека, здольнага прадухіліць банкруцтва дзяржавы{{sfn|Vovelle|1984|p=103}}. Парыж даведаўся пра адстаўку пасля поўдня 12 ліпеня. Быў нядзельны дзень. Натоўпы народа высыпалі на вуліцы. Бюсты Некера неслі па ўсім горадзе. У [[Пале-Раяль|Пале-Раялі]] малады адвакат [[Каміль Дэмулен|Каміль Дэмулен]] кінуў кліч: «Да зброі!». Неўзабаве гэты кліч грымеў паўсюль. [[Французская гвардыя]], сярод якіх былі будучыя генералы рэспублікі [[Франсуа Жазеф Лефеўр|Лефеўр]], [[П’ер-Агюстэн Гюлен|Гюлен]], [[Жакоб Жоб Элі|Элі]], [[Лазар Гош]], амаль цалкам перайшла на бок Устаноўчага нацыянальнага сходу. Пачаліся сутычкі з войскамі. Драгуны нямецкага палка ({{lang-fr|Royal-Allemand}}) атакавалі натоўп каля сада Цюільры, але адступілі пад градам камянёў. [[П’ер Віктор дэ Безенваль|Барон дэ Безенваль]], камендант Парыжа, загадаў урадавым войскам адступіць з горада на [[Марсава поле (Парыж)|Марсава поле]]{{sfn|Thompson|1959|p=55}}. На іншы дзень, 13 ліпеня, паўстанне яшчэ больш разраслося. З раніцы гудзеў набат. Каля 8 гадзін раніцы ў ратушы ({{lang-fr|Hôtel de ville}}) сабраліся парыжскія выбаршчыкі. Быў створаны новы орган муніцыпальнай улады — Пастаянны камітэт з мэтай узначаліць і адначасова кантраляваць рух. На першым жа пасяджэнні прымаецца рашэнне пра стварэнне ў Парыжы «грамадзянскай міліцыі». Гэта было нараджэнне [[Парыжская камуна (1789—1794)|парыжскай рэвалюцыйнай Камуны]] і [[Нацыянальная гвардыя|Нацыянальнай гвардыі]]{{sfn|Furet|1996|p=67}}. Паўстанцы чакалі атакі з боку ўрадавых войскаў. Пачалі ўзводзіць барыкады, але не было дастаткова ўзбраення для іх абароны. Па ўсім горадзе пачаўся пошук зброі. Людзі ўрываліся ў зброевыя крамы, захопліваючы там усё, што маглі знайсці. Раніцай 14 ліпеня натоўп захапіў 32 тысячы стрэльбаў і гарматы ў [[Дом інвалідаў|Доме інвалідаў]], але пораху было недастаткова. Тады накіраваліся да [[Бастылія|Бастыліі]]. Гэтая крэпасць-турма сімвалізавала ў грамадскай свядомасці рэпрэсіўную моц дзяржавы. Насамрэч жа там было сем вязняў і крыху больш за сотню салдат гарнізона, у асноўным інвалідаў (тады так называлі ветэранаў). Пасля некалькіх гадзін аблогі камендант дэ Ланэ капітуляваў. Гарнізон страціў толькі аднаго чалавека забітым, а парыжане 98 забітымі і 73 параненымі. Пасля капітуляцыі сямёра з гарнізона, уключаючы самога каменданта, былі разарваны натоўпам{{sfn|Hampson|1988|p=74}}. == Канстытуцыйная манархія == {{Асноўны артыкул|Французская канстытуцыйная манархія}} === Муніцыпальная і сялянская рэвалюцыі === {{галоўная|Ноч 4 жніўня 1789 года}} [[Файл:Declaration of Human Rights.jpg|міні|[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна]]]] Кароль вымушаны быў прызнаць існаванне Устаноўчага сходу. Двойчы звольнены Некер быў зноў вернуты да ўлады, а 17 ліпеня Людовік XVI у суправаджэнні дэлегацыі Нацыянальнага сходу прыбыў у Парыж і прыняў з рук мэра [[Жан Сільвен Баі|Баі]] трохкаляровую какарду, якая сімвалізавала перамогу рэвалюцыі і далучэнне да яе караля (чырвоны і сіні — колеры парыжскага герба, белы — колер каралеўскага сцяга). Трохкаляровую какарду ў абарачэнне ўвёў [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]]. Пачалася першая хваля эміграцыі; непрымірыма настроеная вышэйшая арыстакратыя пачала пакідаць Францыю, уключаючы брата караля, [[Карл X Бурбон|графа д’Артуа]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=78—79}}. Яшчэ да адстаўкі Некера мноства гарадоў пасылалі адрасы ў падтрымку Нацыянальнага сходу — да сарака перад 14 ліпеня. Пачалася «муніцыпальная рэвалюцыя», якая паскорылася пасля адстаўкі Некера і ахапіла ўсю краіну пасля 14 ліпеня. [[Бардо (горад)|Бардо]], [[Кан]], [[Анжэ]], [[Ам’ен]], [[Вернон]], [[Дыжон]], [[Ліён]] і многія іншыя гарады былі ахоплены паўстаннямі. Інтэнданты, губернатары, ваенныя каменданты на месцах альбо ўцякалі, альбо страцілі сапраўдную ўладу. Паводле прыкладу Парыжа пачалі ўтварацца камуны і нацыянальная гвардыя. Гарадскія камуны пачалі фарміраваць федэральныя аб’яднанні. На працягу некалькіх тыдняў каралеўскі ўрад страціў усякую ўладу над краінай, правінцыі прызнавалі цяпер толькі Нацыянальны сход{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. Эканамічны крызіс і голад прывялі да з’яўлення ў сельскай мясцовасці мноства валацуг, бяздомных і марадзёрскіх бандаў. Надзеі сялян на палягчэнне падаткаў, выказаныя яшчэ ў наказах, чуткі пра «арыстакратычную змову», набліжэнне збору новага ўраджаю — усё гэта спарадзіла страхі ў вёсцы. У другой палове ліпеня выбухнуў «[[Вялікі страх]]» ({{lang-fr|Grande peur}}), які выклікаў ланцуговую рэакцыю па ўсёй краіне{{sfn|Lefebvre|1963|p=128}}. Узбуджаныя сяляне аб’ядноўваліся і ўзбройваліся, каб абараніць свой ураджай ад бадзяжных бандаў, нібыта нанятых арыстакратамі; палілі замкі сеньёраў і знішчалі дакументы аб землеўладанні<ref>{{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|спасылка=https://archive.org/details/libgen_00156525|месца={{М.}}|выдавецтва=[[Навука (выдавецтва)|Наука]]|старонак=431|год=1983|старонкі=[https://archive.org/details/libgen_00156525/page/n71 70]}}</ref>. Падчас пасяджэння «[[Ноч 4 жніўня 1789 года|ночы цудаў]]» ({{lang-fr|La Nuit des Miracles}}) 4 жніўня і дэкрэтамі 4—11 жніўня [[Устаноўчы сход (1789—1791)|Устаноўчы сход]] адказаў на рэвалюцыю сялян і скасаваў асабістыя феадальныя павіннасці, сеньярыяльныя суды, царкоўную дзесяціну, прывілеі асобных правінцый, гарадоў і карапарацый і абвясціў [[Роўнасць перад законам|роўнасць усіх перад законам]] у выплаце дзяржаўных падаткаў і ў праве займаць грамадзянскія, ваенныя і царкоўныя пасады. Але абвясціў пры гэтым пра ліквідацыю толькі «ўскосных» павіннасцей (т. зв. баналітэтаў): пакідаліся «рэальныя» павіннасці сялян, у прыватнасці, пазямельны і падушны падаткі{{sfn|Vovelle|1984|p=112—114}}. 26 жніўня 1789 года Устаноўчы сход прыняў «[[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыю правоў чалавека і грамадзяніна]]» — адзін з першых дакументаў дэмакратычнага канстытуцыяналізму. «Старому рэжыму», заснаванаму на саслоўных прывілеях і самаўпраўстве ўлад, былі супрацьпастаўлены роўнасць усіх перад законам, неадчужальнасць «натуральных» правоў чалавека, народны суверэнітэт, свабода поглядаў, прынцып «дазволена ўсё, што не забаронена законам» і іншыя дэмакратычныя ўстаноўкі рэвалюцыйнага асветніцтва, якія сталі адгэтуль патрабаваннямі права і дзеючага заканадаўства. Артыкул 1-ы Дэкларацыі абвяшчаў: «''Людзі нараджаюцца і застаюцца свабоднымі і роўнымі ў правах''». У артыкуле 2-м гарантаваліся «''натуральныя і неад’емныя правы чалавека''», пад якімі меліся «''свабода, уласнасць, бяспека і супраціў прыгнёту''». Крыніцай вярхоўнай улады (суверэнітэту) абвяшчалася «нацыя», а закон — выражэннем «усеагульнай волі»{{sfn|Ревуненков|2003|с=88—89}}. === Паход на Версаль === {{Асноўны артыкул|Паход на Версаль}} [[Файл:A Versailles, à Versailles 5 octobre 1789 - Restoration.jpg|міні|злева|300пкс|Рэвалюцыйна настроеныя парыжанкі ідуць на [[Версаль]]]] Людовік XVI адмовіўся санкцыянаваць Дэкларацыю і дэкрэты 4—11 жніўня. У Парыжы абстаноўка была напружанай. Ураджай у 1789 годзе быў добры, але падвоз хлеба ў Парыж не павялічыўся. Каля булачных выстройваліся доўгія чэргі{{sfn|Rude|1991|p=57}}. У той жа час у [[Версаль]] сцякаліся афіцэры, дваране, кавалеры [[Ордэн Святога Людовіка|ордэна Святога Людовіка]]. 1 кастрычніка [[лейб-гвардыя]] караля зладзіла банкет у гонар новапрыбылага Фландрскага палка. Удзельнікі банкету, узбуджаныя віном і музыкай, захоплена крычалі: «Няхай жыве кароль!». Спачатку лейб-гвардзейцы, а пасля і іншыя афіцэры сарвалі з сябе трохкаляровыя какарды і тапталі іх нагамі, прымацоўваючы белыя і чорныя какарды караля і каралевы. У Парыжы гэта выклікала новы выбух страху «арыстакратычнай змовы» і патрабаванняў перамясціць караля ў Парыж{{sfn|Furet|1996|p=79}}. Раніцай 5 кастрычніка велізарныя натоўпы жанчын, якія дарэмна прастаялі ўсю ноч у чэргах каля булачных, запоўнілі [[Плошча Гатэль-дэ-Віль|Грэўскую плошчу]] і акружылі ратушу ({{lang-fr|Hôtel-de-Ville}}). Многія лічылі, што з харчаваннем стане лепш, калі кароль будзе знаходзіцца ў Парыжы. Раздаваліся крыкі: «Хлеба! На Версаль!». Пасля ўдарылі ў набат. Каля поўдня 6—7 тыс. чалавек, пераважна жанчын, са стрэльбамі, пікамі, пісталетамі і дзвюма гарматамі рушылі на Версаль. Праз некалькі гадзін, рашэннем Камуны, Лафает павёў у Версаль Нацыянальную гвардыю{{sfn|Soboul|1975|p=156}}. Каля 11 вечара кароль паведаміў пра сваю згоду зацвердзіць Дэкларацыю правоў і іншыя дэкрэты. Аднак ноччу натоўп уварваўся ў палац, забіўшы двух гвардзейцаў караля. Толькі ўмяшанне Лафаета прадухіліла далейшае праліццё крыві. Па парадзе Лафаета кароль выйшаў на балкон разам з каралевай і дафінам. Народ сустрэў яго крыкамі: «Караля ў Парыж! Караля ў Парыж!»{{sfn|Hampson|1988|p=89}}. 6 кастрычніка з Версаля ў Парыж накіравалася характэрная працэсія. Наперадзе ішла Нацыянальная гвардыя; на штыках у гвардзейцаў было ўторкнута па хлебе. За імі ішлі жанчыны, адны седзячы на гарматах, іншыя ў карэтах, трэцяя пешшу і, нарэшце, карэта з каралеўскай сям’ёй. Жанчыны танчылі і спявалі: «Мы вязём пекара, пекаршу і маленькага пекаронка!». За каралеўскай сям’ёй у Парыж перабраўся і Нацыянальны сход{{sfn|Ревуненков|2003|с=95—96}}. === Рэканструкцыя Францыі === Устаноўчы сход павёў курс на стварэнне ў Францыі канстытуцыйнай манархіі. Дэкрэтамі ад 8 і 10 кастрычніка 1789 года быў зменены традыцыйны тытул французскіх каралёў: з «міласці Божай, караля Францыі і Навары» Людовік XVI стаў «міласці Божай і ў сілу канстытуцыйнага закона дзяржавы каралём французаў». Кароль застаўся кіраўніком дзяржавы і выканаўчай улады, але кіраваць ён мог толькі на падставе закона. Заканадаўчая ўлада належала Нацыянальнаму сходу, які фактычна стаў вышэйшай уладай у краіне. За каралём было захавана права прызначаць міністраў. Кароль не мог больш бязмежна браць з дзяржаўнай казны. Права абвяшчаць вайну і заключаць мір перайшло да Нацыянальнага сходу. Дэкрэтам ад 19 чэрвеня 1790 года былі скасаваны інстытут спадчыннага дваранства і ўсе звязаныя з ім тытулы. Называць сябе маркізам, графам і інш. было забаронена. Грамадзяне маглі насіць толькі прозвішча кіраўніка сям’і{{sfn|Ревуненков|2003|с=116—118}}. Цэнтральная адміністрацыя была рэарганізавана. Зніклі каралеўскія рады і статс-сакратары. Адгэтуль прызначаліся шэсць міністраў: унутраных спраў, юстыцыі, фінансаў, замежных спраў, ваенны, ваенна-марскога флоту. Паводле муніцыпальнага закона ад 14—22 снежня 1789 года гарадам і правінцыям было дадзена самае шырокае самакіраванне. Скасоўваліся ўсе агенты цэнтральнай улады на месцах. Пасады інтэндантаў і іх субдэлегатаў былі скасаваны. Дэкрэтам ад 15 студзеня 1790 года Сход усталяваў новы адміністрацыйны лад краіны. Сістэма падзелу Францыі на правінцыі, губернатарствы, жэнералітэ, бальяжы, сенешальствы перастала існаваць. Краіна была падзелена на 83 дэпартаменты, прыкладна роўныя паводле тэрыторыі. Дэпартаменты падзяляліся на акругі (дыстрыкты). Дыстрыкты падзяляліся на кантоны. Ніжэйшай адміністрацыйнай адзінкай была камуна (абшчына). Камуны вялікіх гарадоў падзяляліся на секцыі (раёны, участкі). Парыж быў падзелены на 48 [[Рэвалюцыйныя секцыі Парыжа|секцый]] (замест 60 акруг, якія існавалі раней){{sfn|Doyle|2002|p=125—126}}. Судовая рэформа была праведзена на тых жа падставах, што і адміністрацыйная рэформа. Усе старыя судовыя ўстановы, уключаючы і парламенты, былі ліквідаваны. Продаж судовых пасад, як і любых іншых, быў скасаваны. У кожным кантоне засноўваўся міравы суд, у кожнай акрузе — суд дыстрыкту, у кожным галоўным горадзе дэпартамента — крымінальны суд. Ствараліся таксама адзіны для ўсёй краіны Касацыйны суд, які меў права ануляваць прысуды судоў іншых інстанцый і накіроўваць справы на новы разгляд, і Нацыянальны Вярхоўны суд, кампетэнцыі якога падлягалі правапарушэнні з боку міністраў і вышэйшых службовых асоб, а таксама злачынствы супраць бяспекі дзяржавы. Суды ўсіх інстанцый былі выбарнымі (на аснове [[Маёмасны цэнз|маёмаснага цэнзу]] і іншых абмежаванняў) і судзілі з удзелам прысяжных{{sfn|Rude|1991|p=63}}. Скасоўваліся ўсе прывілеі і іншыя формы дзяржаўнай рэгламентацыі эканамічнай дзейнасці — цэхі, карпарацыі, манаполіі і г. д. Ліквідаваліся мытні ўнутры краіны на межах розных абласцей. Замест шматлікіх ранейшых падаткаў уводзіліся тры новыя — на зямельную ўласнасць, рухомую маёмасць і гандлёва-прамысловую дзейнасць. Устаноўчы сход паставіў «пад ахову нацыі» гіганцкі дзяржаўны доўг. 10 кастрычніка [[Шарль Марыс дэ Талейран-Перыгор|Талейран]] прапанаваў выкарыстаць для пагашэння дзяржаўнага доўгу царкоўную маёмасць, якую належала перадаць у распараджэнне нацыі і прадаць. Дэкрэтамі, прынятымі ў чэрвені—лістападзе 1790 года, ён ажыццявіў так званы «грамадзянскі лад духавенства», гэта значыць правёў рэформу царквы, якая пазбавіла яе ранейшага прывілеяванага становішча ў грамадстве і ператварыла царкву ў орган дзяржавы. З вядзення царквы прыбіраліся рэгістрацыя нараджэння, смерці, шлюбаў, якія перадаваліся дзяржаўным органам. Законным прызнаваўся толькі грамадзянскі шлюб. Скасоўваліся ўсе царкоўныя тытулы, акрамя біскупа і кюрэ (прыходскага святара). Біскупы і прыходскія святары выбіраліся выбаршчыкамі, першыя — выбаршчыкамі дэпартамента, другія — прыходскімі выбаршчыкамі. Зацвярджэнне біскупаў [[Папа Рымскі|папам]] (як кіраўніком сусветнай каталіцкай царквы) скасоўвалася: адгэтуль французскія біскупы толькі паведамлялі папу аб сваім абранні. Усе святары абавязаны былі прынесці спецыяльную прысягу «грамадзянскаму ладу духавенства» пад пагрозай адстаўкі{{sfn|Soboul|1975|p=198—202}}. Царкоўная рэформа выклікала раскол сярод французскага духавенства. Пасля таго як папа не прызнаў «грамадзянскага ладу» царквы ў Францыі, усе французскія біскупы, за выключэннем 7, адмовіліся прынесці грамадзянскую прысягу. Іх прыкладам пайшло каля паловы ніжэйшага духавенства. Паміж канстытуцыйным (які прысягнуў) і духавенствам, якое не прысягнула, узнікла вострая барацьба, якая значна ўскладніла палітычную абстаноўку ў краіне. У далейшым [[Святары, якія не прысягнулі|святары, якія не прысягнулі]], захаваўшы ўплыў на значныя масы вернікаў, становяцца адной з найважнейшых сіл контррэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=144—148}}. Да гэтага часу намеціўся раскол сярод дэпутатаў Устаноўчага сходу. На хвалі грамадскай падтрымкі пачалі вылучацца новыя левыя: [[Жэром Пеціён дэ Вільнёў|Пеціён]], [[Анры Грэгуар|Грэгуар]], [[Максімільен Рабесп’ер|Рабесп’ер]]. Да таго ж з’явіліся клубы і арганізацыі па ўсёй краіне. У Парыжы цэнтрамі радыкалізму сталі [[Якабінцы|клуб Якабінцаў]] і [[Кардэльеры|Кардэльеры]]. Канстытуцыяналісты ў асобе [[Анарэ Габрыэль Рыкеці Мірабо|Мірабо]], і пасля яго раптоўнай смерці ў красавіку 1791 года, «трыумвірат» [[Антуан Барнаў|Барнаў]], [[Адрыен Дзюпор|Дзюпор]] і [[Аляксандр Ламет|Ламет]] лічылі, што падзеі выходзяць за межы прынцыпаў 1789 года і імкнуліся прыпыніць развіццё рэвалюцыі, павысіўшы выбарчы цэнз, абмежаваўшы свабоду прэсы і актыўнасць клубаў. Для гэтага ім неабходна было заставацца пры ўладзе і карыстацца поўнай падтрымкай караля. Іх планы былі парушаны ўцёкамі Людовіка XVI{{sfn|Lefebvre|1962|p=176}}. === Варэнскі крызіс === {{Асноўны артыкул|Уцёкі з Варэн|Расстрэл на Марсавым полі}} [[Файл:Duplessi-Bertaux - Arrivee de Louis Seize a Paris.png|міні|250пкс|Вяртанне [[Людовік XVI|Людовіка XVI]] з сям’ёй у Парыж 25 чэрвеня 1791 года пасля апазнання і арышту ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] ([[Мёз (дэпартамент)|дэпартамент Мёз]], [[Латарынгія|рэгіён Латарынгія]]).]] Спроба ўцёкаў караля ёсць адной з найбольш важных падзей рэвалюцыі. Унутрана гэта было відавочным доказам несумяшчальнасці манархіі і рэвалюцыйнай Францыі і знішчыла спробу ўсталяваць канстытуцыйную манархію. Вонкава гэта паскорыла набліжэнне ваеннага канфлікту з манархічнай Еўропай{{sfn|Soboul|1975|p=222}}. [[Файл:Lafayette fires on the Cordeliers Club.jpeg|злева|міні|[[Расстрэл на Марсавым полі]]|250пкс]] Каля поўначы 20 чэрвеня 1791 года кароль, пераапрануты ў слугу, паспрабаваў бегчы, але быў пазнаны на мяжы ў [[Варэн-ан-Аргон|Варэне]] паштовым служачым у ноч з 21 на 22 чэрвеня. Каралеўскую сям’ю вярнулі назад у Парыж вечарам 25 чэрвеня пад маўчання парыжан і нацыянальных гвардзейцаў, якія трымалі свае стрэльбы дулам уніз{{sfn|Ревуненков|2003|с=134—136}}. Краіна ўспрыняла вестку пра ўцёкі як шок, як абвяшчэнне вайны, дзе кароль ў ролі ворага. З гэтага часу пачынаецца радыкалізацыя рэвалюцыі (каму можна давяраць, калі сам кароль аказаўся здраднікам?). Упершыню з пачатку Рэвалюцыі ў друку сталі адкрыта абмяркоўваць магчымасць усталявання рэспублікі. Аднак дэпутаты-канстытуцыяналісты, не жадаючы паглыбляць крызіс і ставіць пад пытанне плён амаль двухгадовай працы над Канстытуцыяй, узялі караля пад абарону і заявілі, што ён быў выкрадзены. [[Кардэльеры]] заклікалі гараджан правесці 17 ліпеня на Марсавым полі збор подпісаў пад петыцыяй з патрабаваннем аб адрачэнні караля. Гарадскія ўлады забаранілі маніфестацыю. На Марсава поле прыбылі мэр [[Жан Сільвен Баі|Баі]] і [[Жыльбер дэ Лафает|Лафает]] з атрадам нацыянальнай гвардыі. Нацыянальныя гвардзейцы адкрылі агонь, забіўшы некалькі дзясяткаў чалавек. Гэта быў першы раскол самога трэцяга саслоўя{{sfn|Rude|1991|p=74}}. 3 верасня 1791 года Нацыянальны сход прыняў [[Канстытуцыя Францыі 1791 года|Канстытуцыю]]. Паводле яе прапаноўвалася склікаць [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчы сход]] — аднапалатны парламент на аснове высокага маёмаснага цэнзу. «Актыўных» грамадзян, якія атрымалі права голасу паводле канстытуцыі, аказалася ўсяго 4,3 млн, а выбаршчыкаў, што абіралі дэпутатаў, — усяго 50 тыс. У новы парламент не маглі быць абраны дэпутаты Нацыянальнага сходу. Заканадаўчы сход адкрыўся 1 кастрычніка 1791 года. Кароль прысягнуў новай канстытуцыі і быў адноўлены ў сваіх функцыях, але не ў даверы да яго ўсёй краіны{{sfn|Lefebvre|1962|p=210}}. У Еўропе ўцёкі караля выклікалі моцную эмацыйную рэакцыю. 27 жніўня 1791 года аўстрыйскі імператар [[Леапольд II Габсбург|Леапольд II]] і прускі кароль [[Фрыдрых Вільгельм II]] падпісалі [[Пільніцкая дэкларацыя|Пільніцкую дэкларацыю]], пагражаючы рэвалюцыйнай Францыі ўзброенай інтэрвенцыяй. З гэтага моманту вайна здавалася непазбежнай. Яшчэ з 14 ліпеня 1789 года пачалася эміграцыя арыстакратыі. Цэнтр эміграцыі быў у [[Кобленц|Кобленцы]], зусім недалёка ад французскай мяжы. Ваенная інтэрвенцыя была апошняй надзеяй арыстакратыі. У той жа час пачалася «рэвалюцыйная прапаганда» левай часткі Заканадаўчага сходу з мэтай нанесці рашучы ўдар манархічнай Еўропе і перакрэсліць усякія надзеі двара на рэстаўрацыю. Вайна, на думку [[Жырандысты|жырандыстаў]], прывядзе іх да ўлады і скончыць з двайной гульнёй караля. 20 красавіка 1792 года Заканадаўчы сход абвясціў вайну [[Франц II|каралю Венгрыі і Багеміі]]{{sfn|Hampson|1988|p=135—137}}. === Падзенне манархіі === Вайна пачалася няўдала для французскіх войскаў. Французская армія была ў стане хаосу, і мноства афіцэраў, пераважна дваран, эмігравала або перайшло на бок ворага. Генералы ўсклалі адказнасць на недысцыплінаванасць войскаў і ваеннае міністэрства. Заканадаўчы сход прыняў дэкрэты, неабходныя для нацыянальнай абароны, уключаючы стварэнне ваеннага лагера [[Федэраты (Французская рэвалюцыя)|федэратаў]] каля Парыжа. Кароль, у спадзяванні на хуткае прыбыццё аўстрыйскіх войскаў, наклаў вета на дэкрэты і адхіліў міністэрства [[Жырандысты|Жыронды]]{{sfn|Lefebvre|1962|p=222}}. 20 чэрвеня 1792 года была арганізавана [[Дэманстрацыя 20 чэрвеня 1792 года|дэманстрацыя]] з мэтай аказаць ціск на караля. У палацы, напоўненым дэманстрантамі, кароль вымушаны быў надзець [[фрыгійскі каўпак]] [[Санкюлоты|санкюлотаў]] і выпіць за здароўе нацыі, але адмовіўся зацвердзіць дэкрэты і вярнуць міністраў{{sfn|Soboul|1975|p=246}}. 1 жніўня прыйшла вестка пра [[Маніфест герцага Браўншвайгскага|маніфест герцага Браўншвайгскага]] з пагрозай «ваеннай экзекуцыі» Парыжа ў выпадку гвалту над каралём. Маніфест аказаў адваротнае дзеянне і ўзбудзіў рэспубліканскія пачуцці і патрабаванні звяржэння караля. Пасля ўступлення ў вайну Прусіі (6 ліпеня), 11 ліпеня 1792 года Заканадаўчы сход абвяшчае «[[Айчына ў небяспецы]]» ({{lang-fr|La patrie est en danger}}), але адмаўляецца разглядаць патрабаванні аб звяржэнні караля{{sfn|Hampson|1988|p=144}}. У ноч з 9 на 10 жніўня была сфарміравана паўстанцкая Камуна. 10 жніўня 1792 года каля 20 тысяч нацыянальных гвардзейцаў, федэратаў і санкюлотаў акружылі каралеўскі палац. Штурм быў нядоўгім, але кровапралітным. [[Файл:Jacques Bertaux - Prise du palais des Tuileries - 1793.jpg|міні|Штурм каралеўскага палаца Цюільры 10 жніўня 1792 года]] Кароль [[Людовік XVI]] разам з сям’ёй схаваўся ў [[Заканадаўчы сход (Францыя)|Заканадаўчым сходзе]] і быў скінуты. 13 жніўня 1792 года Людовік XVI разам з сям’ёй быў пераведзены ў турму [[Тампль]]{{sfn|Ревуненков|2003|с=192—198}}. Заканадаўчы сход прагаласаваў за скліканне [[Нацыянальны Канвент|Нацыянальнага канвента]] на аснове ўсеагульнага выбарчага права, які павінен будзе прыняць рашэнне аб будучай арганізацыі дзяржавы{{sfn|Lefebvre|1962|p=229—234}}. У канцы жніўня пруская армія пачала наступленне на Парыж і 2 верасня 1792 года ўзяла [[Вердэн]]. Парыжская Камуна закрыла апазіцыйную прэсу і пачала праводзіць ператрусы па ўсёй сталіцы, арыштаваўшы шэраг святароў, якія не прысягнулі, дваран і арыстакратаў. 11 жніўня Заканадаўчы сход даў муніцыпалітэтам паўнамоцтвы арыштоўваць «падазраваных»{{sfn|Lefebvre|1962|p=235}}. Дабравольцы рыхтаваліся ісці на фронт, і хутка распаўсюдзіліся чуткі, што іх адпраўка стане сігналам для зняволеных падняць паўстанне. Пачалася хваля пакаранняў смерцю ў турмах, што пазней атрымала назву «[[Вераснёўскія забойствы]]»{{sfn|Soboul|1975|p=262}}, у ходзе якіх было забіта да 2 000 чалавек, 1 100 — 1 400 толькі ў Парыжы{{sfn|Ревуненков|2003|с=220}}. == Першая рэспубліка да 9 тэрмідора == === Нацыянальны канвент === {{галоўная|Нацыянальны канвент}} 21 верасня 1792 года ў Парыжы адкрыў свае пасяджэнні [[Нацыянальны канвент]]. 22 верасня Канвент [[Пастанова аб скасаванні манархіі|скасаваў манархію]] і абвясціў Францыю рэспублікай. Колькасна Канвент складаўся са 160 жырандыстаў, 200 [[Мантаньяры|мантаньяраў]] і 389 дэпутатаў Раўніны ({{lang-fr|La Plaine ou le Marais}}), усяго 749 дэпутатаў {{ref+|Лічбы прыналежнасці да той ці іншай групоўкі змяняліся на працягу існавання Канвента. «Вядучая роля ў Канвенце належала рэспубліканскім „партыям“, паміж якімі, аднак, ішла вострая барацьба практычна па ўсіх пытаннях унутранай і знешняй палітыкі. Правае крыло займалі жырандысты (прыкладна 140 чалавек), сярод якіх былі такія буйныя палітычныя постаці, як Брысо, Верньё, Гюадэ, Пеціён, Бюзо і іншыя... Левае крыло — „партыя“ мантаньяраў (спачатку крыху больш за 110 чалавек, з часам іх колькасць вырасла прыкладна да 150) — была стракатым кангламератам людзей з рознымі сацыяльнымі і эканамічнымі поглядамі... Паміж дзвюма варожымі групамі размяшчалася „балота“, або „раўніна“ — пасіўная большасць (каля 500 дэпутатаў), якая падтрымлівала то адных, то другіх»{{sfn|Чудинов|2007|с=298}}|К}}. Трэць дэпутатаў удзельнічала ў папярэдніх сходах і прынесла з сабой усе папярэднія рознагалоссі і канфлікты{{sfn|Rude|1991|p=80}}. 22 верасня прыйшла вестка пра [[Бітва пры Вальмі|бітву пры Вальмі]]. Ваенная сітуацыя змянілася: пасля Вальмі прускія войскі адступілі, і ў лістападзе французскія войскі занялі левы бераг [[Рэйн]]а. Аўстрыйцы, якія аблажылі [[Ліль]], 6 лістапада былі разбіты [[Шарль Франсуа Дзюмур’е|Дзюмур’е]] ў [[Бітва пры Жэмапе|бітве пры Жэмапе]] і эвакуіравалі [[Паўднёвыя Нідэрланды]]. Была занята [[Ніца]], і [[Савоя]] абвясціла саюз з Францыяй{{sfn|Hampson|1988|p=157}}. Лідары Жыронды зноў вяртаюцца да рэвалюцыйнай прапаганды, абвясціўшы «Свет — хатам, вайна — палацам!». У гэты ж час з’яўляецца канцэпцыя «натуральных межаў» Францыі з мяжой па Рэйне. Французскае наступленне ў Бельгіі пагражала брытанскім інтарэсам у Галандыі, што вяло да стварэння [[Вайна першай кааліцыі|першай кааліцыі]]. Рашучы разрыў адбыўся пасля пакарання смерцю караля, і 7 сакавіка Францыя абвясціла вайну Англіі, а пасля Іспаніі{{sfn|Doyle|2002|p=199—202}}. У сакавіку 1793 года пачаўся [[Вандэйскі мяцеж]]. Для выратавання рэвалюцыі 6 красавіка 1793 года ствараецца [[Камітэт грамадскага выратавання]], найбольш уплывовым сябрам якога стаў [[Жорж Жак Дантон|Дантон]]. ==== Суд над Людовікам XVI ==== {{Асноўны артыкул|Суд над Людовікам XVI}} [[Файл:ExaminationLouistheLast.jpg|злева|міні|Суд над каралём у Канвенце|220пкс]] Пасля [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|паўстання 10 жніўня 1792 года]] Людовік XVI быў скінуты і змешчаны пад узмоцненую ахову ў замак [[Тампль]]. Знаходка тайнага сейфа ({{lang-fr|armoire de fer}}) у Цюільры 20 лістапада 1792 года зрабіла суд над каралём непазбежным. Дакументы, знойдзеныя ў ім, пацвярджалі ўсе падазрэнні ў двайной гульні караля{{sfn|Rude|1991|p=82}}. Падрыхтоўка да працэсу над каралём суправаджалася барацьбой паміж мантаньярамі і жырандыстамі. Мантаньяры патрабавалі асуджэння і пакарання караля як наступнага кроку на шляху да ўмацавання рэспублікі, жырандысты занялі пазіцыю чакання і зацягвання. [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] даказваў, што недатыкальнасць даравана каралю канстытуцыяй, і яго лёс павінен вырашыць народ, а не Канвент{{sfn|Собуль|1974|с=31—33}}{{sfn|Larousse||loc=4.3. L'exécution du roi}}. Судовы працэс пачаўся 11 снежня. Людовік XVI быў класіфікаваны як вораг і «ўзурпатар», чужы целу нацыі. Галасаванне пачалося 15 студзеня 1793 года. Галасаванне за вінаватасць караля было аднагалосным. Пра вынік галасавання старшыня Канвента, Верньё, абвясціў: «Ад імя французскага народа Нацыянальны Канвент абвясціў Людовіка Капета вінаватым у зламыснасці супраць свабоды нацыі і агульнай бяспекі дзяржавы»<ref>{{кніга|аўтар=Jordan, David|загаловак=The King's Trial: Louis XVI vs. the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/kingstrial00davi|год=1979|старонкі=[https://archive.org/details/kingstrial00davi/page/172 172]|выдавецтва=University of California Press|месца=Berkely|isbn=0-520-04399-5}}</ref>. Галасаванне аб пакаранні пачалося 16 снежня і працягвалася да раніцы наступнага дня. З прысутных 721 дэпутата 387 выказаліся за смяротнае пакаранне. Па загадзе Канвента ўся Нацыянальная гвардыя Парыжа была пастроена па абодва бакі шляху на эшафот. Раніцай 21 студзеня Людовік XVI быў [[Пакаранне смерцю Людовіка XVI|абезгалоўлены]] на плошчы Рэвалюцыі{{sfn|Doyle|2002|p=196}}. ==== Падзенне Жыронды ==== {{Асноўны артыкул|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня 1793 года}} [[Файл:La chute des Girondins.jpg|міні|справа|220пкс|Паўстанне 31 мая — 2 чэрвеня]] Эканамічная сітуацыя ў пачатку 1793 года ўсё больш пагаршаецца і ў буйных гарадах пачынаюцца хваляванні. Секцыйныя актывісты Парыжа пачалі патрабаваць ''«максімум»'' на асноўныя прадукты харчавання. Беспарадкі і агітацыя працягваюцца ўсю вясну 1793 года, і Канвент стварае Камісію Дванаццаці па іх расследаванні, у якую ўвайшлі толькі жырандысты. Па загадзе камісіі былі арыштаваны некалькі секцыйных агітатараў, і 25 мая Камуна запатрабавала іх вызвалення; у той жа час агульныя сходы секцый Парыжа склалі спіс з 22 відных жырандыстаў і запатрабавалі іх арышту. У Канвенце ў адказ на гэта [[Максімен Інар|Максімен Інар]] заявіў, што Парыж будзе разбураны, калі парыжскія секцыі выступяць супраць дэпутатаў правінцыі{{sfn|Hampson|1988|p=176—178}}. Якабінцы абвясцілі сябе ў стане паўстання, і 29 мая дэлегаты, якія прадстаўлялі трыццаць тры парыжскія секцыі, сфарміравалі паўстанцкі камітэт. 2 чэрвеня 80 000 узброеных санкюлотаў акружылі Канвент. Пасля спробы дэпутатаў выйсці ў дэманстратыўнай працэсіі і сутыкнуўшыся з узброенымі нацыянальнымі гвардзейцамі, дэпутаты падпарадкаваліся ціску і абвясцілі аб арышце 29 вядучых жырандыстаў{{sfn|Soboul|1975|p=309}}. [[Паўстанні федэралістаў|Федэралісцкі мяцеж]] пачаўся да паўстання 31 мая — 2 чэрвеня. У [[Ліён]]е кіраўнік мясцовых якабінцаў Шалье быў арыштаваны яшчэ 29 мая, а 16 ліпеня пакараны смерцю. Многія жырандысты беглі з-пад хатняга арышту ў Парыжы, а вестка пра гвалтоўнае выгнанне дэпутатаў-жырандыстаў з Канвента выклікала ў правінцыі рух пратэсту і ахапіла буйныя гарады поўдня — [[Бордо|Бардо]], [[Марсель]], [[Нім]]{{sfn|Чудинов|2007|с=299—300}}. 13 ліпеня [[Шарлота Кардэ|Шарлота Кардэ]] забіла ідала санкюлотаў [[Жан-Поль Марат|Жана-Поля Марата]]. Яна была ў кантакце з жырандыстамі ў [[Нармандыя|Нармандыі]], і яны, як мяркуюць, выкарыстоўвалі яе ў якасці свайго агента{{sfn|Hampson|1988|p=189}}. Акрамя ўсяго гэтага, прыйшла вестка пра беспрэцэдэнтную здраду: [[Тулон]] і эскадра, якая там знаходзілася, былі здадзены ворагу{{sfn|Lefebvre|1963|p=68}}. ==== Якабінскі канвент ==== {{Асноўны артыкул|Якабінцы|Вандэйскі мяцеж}} [[Файл:Sans-culotte.jpg|міні|160пкс|Санкюлот<br>[[Луі-Леапольд Буалі|Луі-Леапольд Буалі]]]] Мантаньяры, якія прыйшлі да ўлады, сутыкнуліся з драматычнымі абставінамі: [[Паўстанні федэралістаў|федэралісцкі мяцеж]], [[Вандэйскі мяцеж|вайна ў Вандэі]], ваенныя няўдачы, пагаршэнне эканамічнай сітуацыі. Нягледзячы ні на што, грамадзянскай вайны пазбегнуць не ўдалося{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Да чэрвеня 1793 года каля шасцідзесяці дэпартаментаў былі ахоплены больш ці менш адкрытым паўстаннем, аднак прыгранічныя раёны засталіся верныя Канвенту{{sfn|Матьез|1995|с=390}}. Ліпень і жнівень былі няўдалымі месяцамі на межах. [[Майнц]], сімвал перамогі мінулага года, капітуляваў перад прусскімі войскамі, а аўстрыйцы захапілі крэпасці [[Кандэ-сюр-л’Эско|Кандэ]] і [[Валансьен]] і ўварваліся ў паўночную Францыю. Іспанскія войскі перасеклі [[Пірэнеі]] і пачалі наступленне на [[Перпіньян]]. [[П’емонт]] скарыстаўся паўстаннем у Ліёне і ўварваўся ў Францыю з усходу. На [[Корсіка|Корсіцы]] [[Паскаль Паолі|Паолі]] падняў паўстанне і з брытанскай дапамогай выгнаў французаў з вострава. Англійскія войскі пачалі аблогу [[Дзюнкерк]]а ў жніўні, і ў кастрычніку саюзнікі ўварваліся ў [[Эльзас]]. Ваенная сітуацыя стала адчайнай{{sfn|Soboul|1975|p=319}}. На працягу ўсяго чэрвеня мантаньяры займалі пазіцыю чакання, чакаючы рэакцыі на паўстанне ў Парыжы. Тым не менш, яны не забыліся пра сялян. Сяляне складалі самую вялікую частку Францыі, і ў такой абстаноўцы было важна задаволіць іх патрабаванні. Менавіта ім паўстанне 31 мая (як і [[Узяцце Бастыліі|14 ліпеня]] і [[Паўстанне 10 жніўня 1792 года|10 жніўня]]) прынесла істотныя і пастаянныя выгады. 3 чэрвеня былі прыняты законы аб продажы маёмасці эмігрантаў невялікімі часткамі з умовай выплаты на працягу 10 гадоў; 10 чэрвеня быў абвешчаны дадатковы падзел абшчынных зямель; і 17 ліпеня — закон аб скасаванні сеньярыяльных павіннасцей і феадальных правоў без усякай кампенсацыі{{sfn|Lefebvre|1963|p=55}}. Канвент зацвердзіў [[Канстытуцыя I года|новую Канстытуцыю]] ў надзеі засцерагчы сябе ад абвінавачвання ў дыктатуры і ўміратварыць дэпартаменты. Дэкларацыя правоў, якая папярэднічала тэксту Канстытуцыі, урачыста пацвердзіла непадзельнасць дзяржавы і свабоду слова, роўнасць і права супраціўлення прыгнёту. Гэта выходзіла далёка за межы [[Дэкларацыя правоў чалавека і грамадзяніна|Дэкларацыі 1789 года]], дадаўшы права на сацыяльную дапамогу, працу, адукацыю і паўстанне. Усякая палітычная і сацыяльная тыранія скасоўвалася{{sfn|Bouloiseau|1983|p=67—68}}. Нацыянальны суверэнітэт быў пашыраны праз інстытут рэферэндуму — Канстытуцыя павінна была быць ратыфікавана народам, як і законы ў некаторых, дакладна вызначаных абставінах{{sfn|Soboul|1975|p=316}}. Канстытуцыя была прадстаўлена для ўсеагульнай ратыфікацыі і прынята большасцю ў 1 801 918 «за» пры 17 610 «супраць»{{sfn|Матьез|1995|с=393}}. Вынікі плебісцыту былі апублікаваны 10 жніўня 1793 года, але прымяненне Канстытуцыі, тэкст якой быў змешчаны ў «святы каўчэг» у зале пасяджэнняў Канвента, было адкладзена да заключэння міру. ===== Рэвалюцыйны ўрад ===== 19 вандэм’ера II года (10 кастрычніка 1793 года) дэкрэтам Канвента былі вызначаны прынцыпы Часовага рэвалюцыйнага ўрада. Артыкул I дэкрэта абвяшчаў: «Часовы ўрад Францыі будзе рэвалюцыйным да заключэння міру»{{sfn|Furet|1996|p=134}}. [[Файл:Paris July 2011-16a.jpg|200пкс|міні|''[[Марсельеза]]'' на фасадзе [[Трыумфальная арка (Парыж)|Трыумфальнай аркі]] ў Парыжы]] Канвент абнавіў склад [[Камітэт грамадскага выратавання|Камітэта грамадскага выратавання]] ({{lang-fr|Comité du salut public}}): [[Жорж Жак Дантон|Дантон]] быў з яго выключаны 10 ліпеня. [[Жорж Кутон|Кутон]], [[Луі Антуан Сен-Жюст|Сен-Жюст]], [[Андрэ Жанбон Сент-Андрэ|Жанбон Сент-Андрэ]] і [[П’ер-Луі Прыёр|Прыёр з Марны]] склалі ядро новага камітэта. Да іх дадалі [[Бертран Барэр|Барэра]] і [[Робер Лендэ|Лендэ]], 27 ліпеня [[Максіміліян Рабесп’ер|Рабесп’ера]], а затым 14 жніўня [[Лазар Карно|Карно]] і [[Клод-Антуан Прыёр|Прыёра]] з дэпартамента Кот-д’Ор; [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жак-Мікаля Бійо-Варен|Бійо-Варен]]а — 6 верасня{{sfn|Soboul|1975|p=323—325}}. Перш за ўсё камітэт павінен быў зацвердзіць сябе і выбраць тыя патрабаванні народа, якія былі найбольш прыдатнымі для дасягнення мэтаў асамблеі: сакрушыць ворагаў Рэспублікі і перакрэсліць апошнія надзеі арыстакратыі на рэстаўрацыю. Кіраваць у імя Канвента і ў той жа час кантраляваць яго, стрымліваць санкюлотаў без ахаладжэння іх энтузіязму — гэта быў неабходны баланс рэвалюцыйнага ўрада{{sfn|Lefebvre|1963|p=64}}. Пад падвойным сцягам фіксавання цэн і тэрору ціск санкюлотаў дасягнуў свайго піка летам 1793 года. Крызіс у забеспячэнні прадуктамі харчавання заставаўся галоўнай прычынай незадаволенасці санкюлотаў; лідары «[[Скажоныя|скажоных]]» патрабуюць ад Канвента ўстанаўлення «максімуму». У жніўні серыя дэкрэтаў дала камітэту паўнамоцтвы па кантролі над абарачэннем збожжа, а таксама зацвердзіла жорсткія пакаранні за іх парушэнне. У кожным раёне былі створаны «сховішчы багацця». 23 жніўня дэкрэт аб масавай мабілізацыі ({{lang-fr|levée en masse}}) абвяшчаў усё дарослае насельніцтва рэспублікі «якім знаходзіцца ў стане пастаяннай рэквізіцыі»{{sfn|Soboul|1975|p=328—330}}. 5 верасня парыжане паспрабавалі паўтарыць паўстанне 2 чэрвеня. Узброеныя секцыі зноў акружылі Канвент з патрабаваннем стварэння ўнутранай рэвалюцыйнай арміі, арышту «падазраваных» і чысткі камітэтаў. Верагодна, гэта быў ключавой дзень у фарміраванні рэвалюцыйнага ўрада: Канвент паддаўся ціску, але захаваў кантроль над падзеямі. Гэта паставіла тэрор на парадак дня — 5 верасня, 9-га — стварэнне рэвалюцыйнай арміі, 11-га — дэкрэт пра «максімум» на хлеб (агульны кантроль цэн і заработнай платы — 29 верасня), 14-га — рэарганізацыя [[Рэвалюцыйны трыбунал (Францыя)|Рэвалюцыйнага Трыбунала]], 17-га — закон пра «падазраваных», і 20-га дэкрэт даваў права мясцовым рэвалюцыйным камітэтам задачу складання спісаў{{sfn|Furet|1996|p=134}}. Гэтая сума ўстаноў, мер і працэдур была замацавана ў дэкрэце ад 14 фрымера (4 снежня 1793 года), які вызначыў гэтае паступовае развіццё цэнтралізаванай дыктатуры, заснаванай на тэроры. У цэнтры быў Канвент, выканаўчай уладай якога быў Камітэт грамадскага выратавання, надзелены велізарнымі паўнамоцтвамі: ён інтэрпрэтаваў дэкрэты Канвента і вызначаў спосабы іх прымянення; пад яго непасрэдным кіраўніцтвам былі ўсе дзяржаўныя органы і служачыя; ён вызначаў ваенную і дыпламатычную дзейнасць, прызначаў генералаў і членаў іншых камітэтаў пры ўмове ратыфікацыі іх Канвентам. Ён быў адказным за вядзенне вайны, грамадскі парадак, забеспячэнне і забеспячэнне насельніцтва. Парыжская камуна, вядомы бастыён санкюлотаў, таксама была нейтралізавана, патрапіўшы пад яго кантроль{{sfn|Furet|1996|p=134}}. ===== Шлях да перамогі ===== [[Файл:Léon Cogniet - La Garde nationale de Paris.jpg|260пкс|міні|[[Леон Канье]] ''Нацыянальная гвардыя Парыжа ідзе на фронт'']] Блакада прымусіла Францыю да [[Аўтаркія|аўтаркіі]]; каб захаваць Рэспубліку, урад мабілізаваў усе прадукцыйныя сілы і прыняў неабходнасць кантраляванай эканомікі, якую ўводзілі экспромтам, як таго патрабавала сітуацыя{{sfn|Bouloiseau|1983|p=100}}. Неабходна было распрацаваць ваенную вытворчасць, адрадзіць знешні гандаль і знайсці новыя рэсурсы ў самой Францыі, а часу было мала. Абставіны паступова вымусілі ўрад узяць на сябе кіраўніцтва эканомікай усёй краіны{{sfn|Lefebvre|1963|p=100}}. Усе матэрыяльныя рэсурсы сталі прадметам рэквізіцыі. Фермеры здавалі збожжа, фураж, воўну, лён, каноплі, а рамеснікі і гандляры — прадукцыю, якая выпускалася. Сыравіну старанна шукалі — метал усіх відаў, царкоўныя званы, старую паперу, анучы і пергамент, травы, галлё і нават попел для вытворчасці калійных соляў і каштаны для іх перагонкі. Усе прадпрыемствы былі перададзены ў распараджэнне нацыі — лясы, руднікі, кар’еры, печы, горны, гарбарныя заводы, фабрыкі па вытворчасці паперы і тканін, майстэрні па вырабе абутку. Праца і каштоўнасць вырабленага падлягалі рэгуляванню цэн. Ніхто не меў права спекуляваць, пакуль Айчына знаходзілася ў небяспецы. Узбраенне выклікала вялікую занепакоенасць. Ужо ў верасні 1793 года быў дадзены штуршок па стварэнні нацыянальных мануфактур для ваеннай прамысловасці — стварэнне фабрыкі ў Парыжы для вытворчасці стрэльбаў і асабістай зброі, грэнэльскі парахавы завод{{sfn|Lefebvre|1963|p=104}}. Асаблівы зварот быў зроблены навукоўцам. [[Гаспар Монж|Монж]], [[Аляксандр Тэафіл Вандэрманд|Вандэрманд]], [[Клод Луі Бертале|Бертале]], [[Жан Дарсэ|Дарсэ]], [[Антуан дэ Фуркруа|Фуркруа]] ўдасканалілі металургію і вытворчасць зброі{{sfn|Lefebvre|1963|p=101}}. У [[Мёдон]]е праводзіліся эксперыменты па аэранаўтыцы. Падчас [[Бітва пры Флёрусе (1794)|бітвы пры Флёрусе]] паветраны шар быў падняты над тымі ж месцамі, што і ў будучай вайне 1914 года. І не менш як «цудам» для сучаснікаў было атрыманне семафорам [[Клод Шап|Шапа]] на [[Манмартр]]е на працягу гадзіны вестак аб падзенні [[Ле-Кенуа]], якая знаходзіцца ў аддаленні 120 міль ад Парыжа{{sfn|Thompson|1959|p=426}}. Летні набор ({{lang-fr|Levée en masse}}) быў завершаны, і да ліпеня агульная колькасць арміі дасягнула 650 000. Цяжкасці былі велізарныя. Вытворчасць на патрэбы вайны пачалася толькі ў верасні. Армія знаходзілася ў стане рэарганізацыі. Увесну 1794 года была распачата сістэма «амальгамы», зліццё добраахвотніцкіх батальёнаў з лінейнай арміяй. Два батальёны добраахвотнікаў злучаліся з адным батальёнам лінейнай арміі, складаючы паўбрыгаду або полк. У той жа час было адноўлена адзінаначалле і дысцыпліна. Чыстка арміі выключыла большасць дваран. У мэтах выхавання новых афіцэрскіх кадраў паводле дэкрэта 13 прэрыяля (1 чэрвеня 1794 года) быў заснаваны Каледж Марса ({{lang-fr|École de Mars}}) — кожны дыстрыкт пасылаў туды па шэсць юнакоў. Камандуючых арміямі зацвярджаў Канвент{{sfn|Lefebvre|1963|p=96}}. Паступова паўстала ваеннае камандаванне, непараўнальнае па якасці: [[Франсуа-Северэн Марсо-Дэграўе|Марсо]], [[Луі Лазар Гош|Гош]], [[Жан-Батыст Журдан|Журдан]], [[Напалеон I|Банапарт]], [[Жан-Батыст Клебер|Клебер]], [[Андрэ Масена|Масена]], як і афіцэрскі склад, выдатны не толькі ў ваенных якасцях, але і ў пачуцці грамадзянскай адказнасці{{sfn|Lefebvre|1963|p=98}}. ===== Тэрор ===== {{Асноўны артыкул|Перыяд тэрору}} Хоць тэрор быў арганізаваны ў верасні 1793 года, ён не прымяняўся да кастрычніка, і толькі ў выніку ціску з боку санкюлотаў{{sfn|Soboul|1975|p=341}}. Вялікія палітычныя працэсы пачаліся ў кастрычніку. Каралева [[Марыя-Антуанета]] была гільяцінавана 16 кастрычніка. Спецыяльным указам абмежавалі абарону 21 жырандыста, і яны загінулі 31-га, [[П’ер Вікцюрніен Верньё|Верньё]] і [[Жак-П’ер Брысо|Брысо]] ў тым ліку{{sfn|Lefebvre|1963|p=71}}. [[Файл:Cruikshank - The Radical's Arms.png|злева|міні|220пкс|Англійская карыкатура [[Джордж Крукшанк|Д. Крукшанка]] на французскі рэвалюцыйны тэрор]] На вяршыні апарата тэрору знаходзіўся [[Камітэт грамадскай бяспекі (Францыя)|Камітэт грамадскай бяспекі]], другі орган дзяржавы, які складаўся з дванаццаці членаў, што выбіраліся кожны месяц у адпаведнасці з правіламі Канвента і надзелены функцыямі грамадскай бяспекі, сачэння і паліцыі, як грамадзянскай, так і ваеннай. Ён выкарыстоўваў вялікі штат чыноўнікаў, узначальваў сетку мясцовых рэвалюцыйных камітэтаў і ўжываў закон аб «падазраваных» шляхам прасейвання скрозь тысячы мясцовых даносаў і арыштаў, якія ён затым павінен быў прадставіць у Рэвалюцыйны трыбунал{{sfn|Furet|1996|p=135}}. Тэрор прымяняўся да ворагаў Рэспублікі, дзе б яны ні былі, быў сацыяльна неразборлівы і накіраваны палітычна. Яго ахвяры належалі да ўсіх класаў, якія ненавідзелі рэвалюцыю або жылі ў тых рэгіёнах, дзе пагроза паўстання была найбольш сур’ёзнай. «Цяжар рэпрэсіўных мер у правінцыях, — піша [[Альбер Мацьез|Мацьез]], — знаходзіўся ў прамой залежнасці ад небяспекі мяцяжу»<ref>{{кніга|аўтар=Greer, Donald|загаловак=Incidence of the Terror During the French Revolution: A Statistical Interpretation|год=1935|выдавецтва=Peter Smith Pub Inc|ISBN=978-0-8446-1211-9|старонкі=19}}</ref>. Такім жа чынам дэпутаты, адпраўленыя Канвентам як «прадстаўнікі ў місіі» ({{lang-fr|les représentants en mission}}), былі ўзброены шырокімі паўнамоцтвамі і дзейнічалі ў адпаведнасці з сітуацыяй і ўласнага тэмпераменту: у ліпені [[Робер Лендэ|Робер Лендэ]] ўціхамірыў жырандысцкае паўстанне на захадзе без адзінага смяротнага прысуду; у Ліёне, праз некалькі месяцаў, [[Жан-Мары Кало д’Эрбуа|Кало д’Эрбуа]] і [[Жазэф Фушэ|Жазэф Фушэ]] спадзяваліся на частыя сумарныя пакаранні, ужываючы масавыя расстрэлы, таму што гільяціна працавала недастаткова хутка{{sfn|Furet|1996|p=138}}{{ref+|«З 17 000 ахвяр, размеркаваных па канкрэтных геаграфічных раёнах: 52 % у Вандэі, 19 % — паўднёвы ўсход, 10 % у сталіцы і 13 % у астатняй частцы Францыі. Адметнасць паміж зонамі ўзрушэнняў і нязначнай долі дастаткова сельскай мясцовасці. Паміж ведамствамі кантраст становіцца больш яркім. Некаторыя з іх пацярпелі мацней, як унутраная Луара, Вандэя, чым Мён і Луара, Рона і Парыж. У шасці дэпартаментах не было зарэгістравана ні аднаго пакарання смерцю; у трыццаці адным было менш за 10; у 32 менш за 100; і толькі ў 18 было больш за 1000. Абвінавачванні ў мяцяжы і здрадзе былі, безумоўна, найбольш частымі падставамі для абвінавачання (78 %), за імі ідуць федэралізм (10 %), контррэвалюцыйныя выказванні (9 %) і эканамічныя злачынствы (1,25 %). Рамеснікі, крамнікі, наёмныя работнікі і просты люд складалі самы вялікі кантынгент (31 %), сканцэнтраваны ў Ліёне, Марселі і суседніх гарадах. Сяляне прадстаўлены ў большай ступені (28 %) з-за паўстання ў Вандэі, чым федэралізм і гандлёвая буржуазія. Дваране (8,25 %) і святары (6,5 %), якія, здавалася б, складалі адносна менш ахвяр, фактычна былі ў больш высокай долі ахвяр, чым іншыя сацыяльныя катэгорыі. У самых спакойных рэгіёнах яны былі адзінымі ахвярамі. Акрамя таго, „Вялікі тэрор“ наўрад ці адрозніваецца ад астатняга. У чэрвені і ліпені 1794 года на яго долю прыпадала 14 % пакаранняў, у адрозненне ад 70 % у перыяд з кастрычніка 1793 года па май 1794 года, і 3,5 % да верасня 1793 года, калі дадаць пакаранні без суда і смерці ў турме, то ў агульнай складанасці, па-відаць, 50 000 ахвяр Тэрору па ўсёй Францыі, што складае 2 з кожнай 1000 насельніцтва»{{sfn|Bouloiseau|1983|p=210—211}}|К}}. Перамога пачала вызначацца восенню 1793 года. Канец федэралісцкага мяцяжу адзначыўся ўзяццем Ліёна 9 кастрычніка і 19 снежня — Тулона. 17 кастрычніка вандэйскае паўстанне было задушана ў [[Шале]] і 14 снежня ў [[Ле-Ман]]е пасля жорсткіх вулічных баёў. Гарады ўздоўж межаў былі вызвалены. [[Дзюнкерк]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ондскаце|Ондскаце]] (8 верасня), [[Мабёж]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Ваціньі|Ваціньі]] (6 кастрычніка), [[Ландау (Пфальц)|Ландау]] — пасля перамогі пры [[Бітва пры Вісамбуры|Вісамбуры]] (26 снежня). [[Франсуа Крыстоф Келерман|Келерман]] адціснуў іспанцаў да [[Бідасоа]], і Савоя была вызвалена. Гош і [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] нанеслі шэраг паражэнняў прусакам і аўстрыйцам у [[Эльзас]]е{{sfn|Soboul|1975|p=354}}. ===== Барацьба фракцый ===== [[Файл:Jacques Hebert.jpg|міні|справа|140пкс|upright|[[Жак-Рэнэ Эбер|Жак Эбер]]]] Яшчэ з верасня 1793 года можна было ясна вызначыць два крылы сярод рэвалюцыянераў. Адно было тым, што пазней назвалі [[Эбертысты|эбертыстамі]] — хоць сам [[Жак-Рэнэ Эбер|Эбер]] ніколі не быў лідарам фракцыі — і прапаведавалі вайну насмерць, часткова прыняўшы праграму «[[Скажоныя|скажоных]]», якую ўхвалялі санкюлоты. Яны пайшлі на пагадненне з мантаньярамі, спадзеючыся праз іх ажыццяўляць ціск на Канвент. Яны дамінавалі ў [[Кардэльеры|клубе Кардэльераў]], запоўнілі ваеннае міністэрства Бушота і маглі захапіць за сабой Камуну{{sfn|Lefebvre|1963|p=61}}. Іншае крыло паўстала ў адказ на ростачую цэнтралізацыю рэвалюцыйнага ўрада і дыктатуру камітэтаў — [[Дантоністы|дантоністы]]; вакол дэпутатаў Канвента: [[Жорж Жак Дантон|Дантон]], Дэлакруа, [[Каміль Дэмулен|Дэмулен]], як найбольш прыкметныя сярод іх. Рэлігійны канфлікт, які працягваўся з 1790 года, быў падаплёкай распачатай эбертыстамі кампаніі «[[Дэхрысціянізацыя Францыі падчас Вялікай французскай рэвалюцыі|дэхрысціянізацыі]]». Федэралісцкі мяцеж узмацніў контррэвалюцыйную агітацыю святароў, «якія не прысягнулі». Прыняцце Канвентам 5 кастрычніка новага [[Французскі рэспубліканскі каляндар|рэвалюцыйнага календара]], закліканага замяніць ранейшы, звязаны з хрысціянствам, «ультрас» выкарыстоўвалі як повад для пачатку кампаніі супраць каталіцкай веры{{sfn|Thompson|1959|p=442}}. У Парыжы гэты рух узначаліла Камуна. Каталіцкія храмы зачыняліся, святароў прымушалі да адрачэння ад сану, здзекаваліся з хрысціянскіх святынь. Замест каталіцызму спрабавалі насадзіць «[[Культ Розуму|культ Розуму]]». Рух прынёс яшчэ больш хваляванняў у дэпартаментах і кампраметаваў рэвалюцыю ў вачах рэлігійна настроенага насельніцтва. У Канвенце гэтая ініцыятыва выклікала негатыўную рэакцыю і прывяла да яшчэ большага адчужэння паміж фракцыямі. У канцы лістапада — пачатку снежня Рабесп’ер і Дантон выказаліся супраць «дэхрысціянізацыі» і паспрабавалі пакласці ёй канец{{sfn|Чудинов|2007|с=303}}. [[Файл:Georges Danton.jpg|міні|злева|140пкс|[[Жорж Жак Дантон|Жорж Дантон]]]] Ставячы прыярытэт нацыянальнай абароны над усімі іншымі меркаваннямі, Камітэт грамадскага выратавання стараўся трымацца прамежкавай пазіцыі паміж мадэрантызмам і экстрэмізмам. Рэвалюцыйны ўрад не меў намеру саступаць эбертыстам у шкоду рэвалюцыйнаму адзінству, у той час як патрабаванні ўмераных падрывалі кантраляваную эканоміку, неабходную для вядзення ваенных дзеянняў, і тэрор, які забяспечваў усеагульнае падпарадкаванне{{sfn|Soboul|1975|p=359}}. Але ў канцы зімы 1793 года нястача прадуктаў харчавання прыняла рэзкі паварот да горшага. Эбертысты пачалі патрабаваць прымянення жорсткіх мер, і спачатку Камітэт вёў сябе прымірэнча. Канвент прагаласаваў каля 15 млн лівраў на палягчэнне крызісу{{sfn|Hampson|1988|p=227}}, 3 вантоза [[Бертран Барэр|Барэр]] ад імя камітэта грамадскага выратавання прадставіў новы агульны «максімум» і 8-га — дэкрэт аб канфіскацыі маёмасці «падазраваных» і размеркавання яе сярод тых, хто мае патрэбу — вантозскія дэкрэты ({{lang-fr|Loi de ventôse an II}}). Кардэльеры лічылі, што калі яны ўзмоцняць ціск, то перамогуць раз і назаўсёды. Былі заклікі да паўстання, хоць гэта было, напэўна, у якасці новай дэманстрацыі, як у верасні 1793 года. [[Файл:Robespierre de boze.png|справа|130пкс|міні|[[Максіміліян Рабесп’ер]]]] Але 22 вантоза II года (12 сакавіка 1794 года) Камітэт вырашыў пакончыць з эбертыстамі. Да Эбера, [[Шарль Філіп Рансен|Рансена]], [[Франсуа-Мікаля Венсана|Венсана]] і [[Антуан-Франсуа Мамаро|Мамаро]] былі дададзены замежнікі Пролі, [[Анахарсіс Клоотс|Клоотс]] і Перэйра з тым, каб прадставіць іх як удзельнікаў «замежнай змовы». Усе былі пакараны смерцю 4 жэрміналя (24 сакавіка 1794 года){{sfn|Lefebvre|1963|p=88}}. Затым Камітэт звярнуўся да дантоністаў, некаторыя з якіх былі датычныя да фінансавых махінацый. 5 красавіка Дантон, Дэлакруа, Дэмулен, [[П’ер Філіпо|Філіпо]] былі пакараны смерцю{{sfn|Hampson|1988|p=220}}. Драма жэрміналя цалкам змяніла палітычную сітуацыю. Санкюлоты былі ашаломлены пакараннем эбертыстаў. Усе іх пазіцыі ўплыву былі страчаны: рэвалюцыйная армія была расфарміравана, інспектары звольнены, Бушот страціў ваеннае міністэрства, клуб Кардэльераў быў падушаны і запалоханы, і пад ціскам урада было закрыта 39 рэвалюцыйных камітэтаў. Адбылася чыстка Камуны, і яна была запоўнена намінантамі Камітэта. З пакараннем дантоністаў большасць асамблеі ўпершыню прыйшла ў жах ад ёю ж створанага ўрада{{sfn|Hampson|1988|p=221}}. Камітэт адыгрываў ролю пасрэдніка паміж сходам і секцыямі. Знішчыўшы лідараў секцый, камітэты парвалі з санкюлотамі, крыніцай улады ўрада, ціску якіх так асцерагаўся Канвент з часу паўстання 31 мая. Знішчыўшы дантоністаў, ён пасеяў страх сярод членаў сходу, які лёгка мог перайсці ў бунт. Ураду здавалася, што ён меў падтрымку большасці сходу. Ён памыляўся. Вызваліўшы Канвент ад ціску секцый, ён застаўся на міласці сходу. Заставаўся толькі ўнутраны раскол урада, каб яго знішчыць{{sfn|Lefebvre|1963|p=90}}. ===== 9 тэрмідора: Крах якабінцаў ===== {{галоўная|Тэрмідарыянскі пераварот}} [[Файл:9 Thermidor.jpg|міні|220пкс|9 тэрмідора]] Асноўныя намаганні ўрада былі накіраваны на ваенную перамогу і мабілізацыю ўсіх рэсурсаў. Да лета 1794 года рэспубліка стварыла 14 армій, і 8 месідора II года (26 чэрвеня 1794 года) была атрымана вырашальная перамога пры [[Бітва пры Флёрусе (1794)|Флёрусе]]. [[Бельгія]] была адкрыта французскім войскам. 10 ліпеня [[Шарль Пішэгру|Пішэгру]] заняў Брусель і злучыўся з Самбра-Мааскай арміяй [[Жан-Батыст Журдан|Журдана]]. Рэвалюцыйная экспансія пачалася. Але перамогі ў вайне пачалі ставіць пад сумненне сэнс працягу тэрору{{sfn|Soboul|1975|p=405}}. Цэнтралізацыя рэвалюцыйнага ўрада, тэрор і пакаранні апанентаў справа і злева прывялі вырашэнне ўсякіх палітычных рознагалоссяў у поле змоў і інтрыг. Цэнтралізацыя прывяла да засяроджвання рэвалюцыйнага правасуддзя ў Парыжы. Прадстаўнікі на месцах былі адкліканы, і многія з іх, такія як [[Жан-Ламбер Тальен|Тальен]] у [[Бордо|Бардо]], [[Жазэф Фушэ|Фушэ]] ў Ліёне, [[Жан-Батыст Кар’е|Кар’е]] ў [[Нант]]е, адчувалі сябе пад непасрэднай пагрозай за эксцэсы тэрору ў правінцыі падчас падаўлення федэралісцкага паўстання і вайны ў Вандэі. Цяпер гэтыя эксцэсы ўяўляліся кампраметацыяй рэвалюцыі, і [[Максіміліян Рабесп’ер|Рабесп’ер]] не прамінуў выказаць гэта, напрыклад, Фушэ. У Камітэце грамадскага выратавання ўзмацніліся рознагалоссі, якія прывялі да расколу ўрада{{sfn|Rude|1991|p=108}}. Пасля пакарання эбертыстаў і дантоністаў і святкавання [[Культ Найвышэйшай Істоты|фестывалю Найвышэйшай Істоты]] постаць Рабесп’ера набыла перабольшанае значэнне ў вачах рэвалюцыйнай Францыі. У сваю чаргу ён не лічыўся з чуллівасцю сваіх калег, што магло здацца разлікам або ўладалюбствам. У сваёй апошняй прамове ў Канвенце, 8 тэрмідора, ён абвінаваціў сваіх апанентаў у інтрыганстве і вынес пытанне пра раскол на суд Канвента. У Рабесп’ера запатрабавалі, каб ён назваў імёны абвінавачаных, аднак ён адмовіўся. Гэтая няўдача знішчыла яго, бо дэпутаты выказалі здагадку, што ён патрабуе карт-бланш{{sfn|Lefebvre|1963|p=134}}. Гэтай ноччу была ўтворана няпростая кааліцыя паміж радыкаламі і ўмеранымі ў сходзе, паміж дэпутатамі, якім пагражала непасрэдная небяспека, членамі камітэтаў і дэпутатамі раўніны. На наступны дзень, 9 тэрмідора, Рабесп’еру і яго прыхільнікам не было дазволена гаварыць, і супраць іх быў абвешчаны абвінаваўчы дэкрэт. [[Файл:Execution robespierre, saint just....jpg|злева|270пкс|міні|[[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|Казнь рабесп’ерыстаў]], 28 ліпеня 1794]] Парыжская Камуна заклікала да паўстання, вызваліла арыштаваных дэпутатаў і мабілізавала 2-3 тысячы нацыянальных гвардзейцаў{{sfn|Furet|1996|p=150}}. Ноч з 9 на 10 тэрмідора была адной з самых хаатычных у Парыжы, калі Камуна і Канвент спаборнічалі за падтрымку секцый. Канвент абвясціў паўсталых па-за законам; [[Поль Барас|Барасу]] была пастаўлена задача мабілізацыі ўзброеных сіл Канвента, і секцыі Парыжа, дэмаралізаваныя пакараннем эбертыстаў і эканамічнай палітыкай Камуны, пасля некаторых ваганняў падтрымалі Канвент. Вырашальнай жа падзеяй, якая, магчыма, вырашыла зыход супрацьстаяння, аказаўся наймацнейшы лівень, які выбухнуў над Парыжам. Натоўпы санкюлотаў і воіны Нацыянальнай гвардыі, якія сабраліся на Грэўскай плошчы, проста разбегліся ў пошуках хованкі. Каля дзвюх гадзін раніцы калона секцыі Гравілье на чале з Леанардам Бурдонам, што ўвайшлі на плошчу перад Атэль-дэ-Віль, знайшлі яе апусцелай, уварваліся ў ратушу ({{lang-fr|Hôtel de Ville}}) і арыштавалі мяцежнікаў. Вечарам 10 тэрмідора (28 ліпеня 1794 года) Рабесп’ер, [[Луі Антуан Сен-Жюст|Сен-Жюст]], [[Жорж Кутон|Кутон]] і дзевятнаццаць іх прыхільнікаў [[Пакаранне смерцю Рабесп’ера і яго прыхільнікаў|былі пакараны смерцю]] без суда і следства. На наступны дзень быў пакараны смерцю семдзесят адзін функцыянер паўсталай Камуны, найбуйнейшае масавае пакаранне смерцю за ўсю гісторыю рэвалюцыі{{sfn|Soboul|1975|p=411–412}}. [[Тэрмідарыянскі пераварот]] паклаў канец рэвалюцыйным пераўтварэнням і часам разглядаецца як заканчэнне Вялікай французскай рэвалюцыі{{sfn|Кропоткин|1979}}{{sfn|Троцкий|1936}}{{sfn|Манфред|1983|с=183}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} ; на англійскай мове * {{cite book|last=Ливси|first=Джеймс|title=Создание демократии во Французской революции|url=https://archive.org/details/makingdemocracyi0000live|year=2001|publisher=Издательство Гарвардского университета|isbn=978-0-674-00624-9}} * {{cite journal|last=Шлапентох|first=Дмитрий|title=Проблема самоидентификации: русская интеллектуальная мысль в контексте Французской революции|journal=Европейские исследования|year=1996|volume=26|issue=1|pages=061–76|doi=10.1177/004724419602600104|ref=Шлапентох| issn = 0047-2441}} * {{cite book|last=Десан|first=Сюзанна|title=Французская революция в глобальной перспективе|year=2013|publisher=Издательство Корнельского университета|isbn=978-0801450969}} * {{cite book|last=Фехер|first=Ференц|title=Французская революция и рождение современности|year=1990|edition=1992|publisher=Издательство Калифорнийского университета|isbn=978-0520071209}} * {{кніга|аўтар=Ballard R.|загаловак=A New Dictionary of the French Revolution|спасылка=https://books.google.ru/books?id=ZSP5DQNOztUC|месца=L.|выдавецтва=[[I.B. Tauris]]|год=2012|старонак=422|isbn=978-1-848-85465-9|ref=Ballard}} * {{кніга|аўтар=Bouloiseau, Marc |загаловак=The Jacobin Republic: 1792–1794|месца=Cambridge |выдавецтва=[[Cambridge University Press]]|год=1983|isbn= 0-521-28918-1|ref=Bouloiseau}} * {{кніга|аўтар=Doyle, William|загаловак=The Oxford History of the French Revolution|спасылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryoff00doyl|месца=Oxford|выдавецтва=[[Oxford University Press]] |год=2002|isbn=978-0199252985|ref=Doyle}} * {{cite web|url=https://www.britannica.com/event/French-Revolution|title=French Revolution|publisher=— [[Encyclopædia Britannica]] Online|access-date=2018-01-06|ref=Britannica}} * {{кніга|аўтар=[[Франсуа Фюрэ|Furet, François]]|загаловак=The French Revolution: 1770-1814|спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000fure|месца=London|выдавецтва=[[Wiley-Blackwell]]|год=1996|isbn=0-631-20299-4|ref=Furet}} * {{кніга|аўтар=Hampson, Norman |загаловак=A Social History of the French Revolution|месца=Toronto|выдавецтва=[[University of Toronto Press]]|год=1988|isbn=0-710-06525-6|ref=Hampson}} * {{кніга|аўтар=[[Жорж Лефеўр|Lefebvre, George]] |загаловак=The French Revolution: from its Origins to 1793|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1962|том=I|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Lefebvre, George |загаловак=The French Revolution: from 1793 to 1799|месца= New York |выдавецтва=[[Columbia University Press]]|год=1963|том=II|старонкі= |isbn=0-231-08599-0|ref=Lefebvre}} * {{кніга|аўтар=Rude, George.|загаловак=The French Revolution|месца=New York|выдавецтва=Grove Weidenfeld|год=1991|isbn=0-8021-3272-3|ref=Rude}} * {{кніга|аўтар=Soboul, Albert |загаловак=The French Revolution: 1787-1799 |спасылка=https://archive.org/details/frenchrevolution0000sobo |месца= New York |выдавецтва=[[Random House]] |год=1975|старонкі= |isbn=0-394-47392-2|ref=Soboul}} * {{кніга|аўтар=Thompson J. M. |загаловак=The French Revolution |месца=Oxford |выдавецтва=Basil Blackwell |год=1959|старонкі= |isbn= |ref=Thompson }} * {{кніга|аўтар=Vovelle Michel |загаловак=The Fall of the French monarchy 1787-1792 |месца=Cambridge|isbn= 0-521-28916-5 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |год=1984|ref=Vovelle}} * {{кніга |аўтар={{нп3|Дэні Вараноф|Woronoff, Denis|fr|Denis Woronoff}}|загаловак=The Thermidorean regime and the directory: 1794–1799|год=1984 |выдавецтва=[[Cambridge University Press]] |месца=Cambridge |isbn= 0-521-28917-3|ref=Woronoff}} ;На рускай мове * {{кніга|аўтар=[[Міхаіл Абрамавіч Барг|Барг М. А.]], [[Яфім Барысавіч Чарняк|Черняк Е. Б.]]|загаловак=Великие социальные революции XVII—XVIII веков|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1990|isbn=5-02-008946-x|старонак=258|ref=Барг}} * {{БРЭ|аўтар=[[Дзмітрый Юр’евіч Бавыкін|Бовыкин Д. Ю.]]|том= 33|старонкі=593—596|год= 2017|ref=Бовыкин|артыкул=Французская революция 18 в.|спасылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў=https://web.archive.org/web/20240615221831/https://old.bigenc.ru/world_history/text/4722612|архіў дата=2024-06-15}} * {{кніга | аўтар= [[Дзмітрый Бавыкін|Дмитрий Бовыкин]], [[Аляксандр Чудзінаў|Александр Чудинов]] |загаловак= Французская революция| спасылка= https://archive.org/details/isbn_9785916719758 | выдавецтва= Альпина нон-фикшн |серыя =|год=2020|месца = М.| адказны = |тыраж= |старонак = 468|isbn= 978-5-91671-975-8|ref= Бовыкин, Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Томас Карлейль|Карлейл Т.]]|загаловак= Французская революция. История / Пер. с англ. Ю. В. Дубровина, Е. А. Мельниковой|месца=М.|выдавецтва=[[Думка (маскоўскае выдавецтва)|Мысль]]|год=1991|старонак=576|серыя=|isbn=5-244-00420-4}} * {{кніга|аўтар=[[Пётр Аляксеевіч Крапоткін|Кропоткин П. А.]]|загаловак=Великая французская революция 1789-1793|месца=М.|год=1979|ref=Кропоткин}} * {{кніга|аўтар=[[Альберт Захаравіч Манфрэд|Манфред А. З.]]|загаловак=Великая французская революция|год=1983|месца=М.|выдавецтва=Наука|ref=Манфред}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак=Французская революция |месца=Ростов|выдавецтва=Феникс|год=1995|старонак=576|ref=Матьез}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Мацьез|Матьез А.]]|загаловак= Как побеждала Великая французская революция|месца=М.|выдавецтва=Книжный дом ЛИБРОКОМ|год=2011|старонак=184|серыя=|isbn=978-5-397-02087-9}} * {{кніга|аўтар=[[Уладзімір Георгіевіч Равуненкаў|Ревуненков В. Г.]]|загаловак=История Французской революции|месца={{СПб.}}|выдавецтва=Образование—Культура|год=2003|старонак=776|ref=Ревуненков}} * {{кніга|аўтар=[[Альбер Собуль|Собуль А.]]|загаловак=Первая республика, 1792—1804 |месца=М.|выдавецтва=Прогресс|год=1974|старонак=393|ref=Собуль}} * {{кніга|аўтар=[[Леў Давідавіч Троцкі|Троцкий Л.]]|загаловак=Преданная революция: Что такое СССР и куда он идёт?|год=1936|ref=Троцкий}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Віктаравіч Чудзінаў|Чудинов А. В.]]|загаловак=Французская революция: история и мифы|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=2007|isbn=5-02-035177-6|старонак=310|ref=Чудинов}} * {{кніга|аўтар=[[Ражэ Шарцье|Шартье Р.]]|загаловак=Культурные истоки Французской революции |месца=М.|выдавецтва=Издательство дом «Искусство»|год=2001|isbn=5-85200-160-0|старонак=256|ref=Шартье}} ;Зборнікі дакументаў * [https://istmat.org/node/28908 Атеизм и борьба с церковью в эпоху Великой французской революции] / под ред. Фридлянда. — М.: ОГИЗ — Государственное антирелигиозное издательство, 1933) * Документы истории Великой французской революции (М.: изд-во МГУ. 1990, 1992). [https://istmat.org/node/27370 Т. 1] [https://istmat.org/node/27372 Т. 2] * [https://istmat.org/node/28666 Педагогические идеи Великой французской революции: речи и доклады Мирабо, Талейрана, Кондорсе, Лавуазье и др.] / Пер. и вступит.статья О. Е. Сыркиной, под ред. А. П. Пинкевича. — М.: Работник просвещения, 1926 * [https://istmat.org/node/31672 Революционное правительство во Франции в эпоху Конвента, 1792—1794] / сост., пер. Н. П. Фрейберг и Н. М. Лукина М.: Издательство Коммунистической академии, 1927 * [https://istmat.org/node/31671 Французская революция в документах, 1789—1794] / сост. Я. М. Захер. — Л.: Прибой, 1926 * [https://istmat.org/node/27367 Французская революция в провинции и на фронте (донесения комиссаров Конвента).] — М.-Л.: Государственное изд-во, МСМXXIV ;На французскай мове * {{кніга|загаловак=Dictionnaire critique de la Révolution française|адказны=Furet F., Ozouf M|месца=P.|выдавецтва=[[Flammarion]]|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Dictionnaire historique de la Révolution française|адказны=Soboul, Albert|год=2014|старонак=LXVIII+1133|месца=P.|выдавецтва=[[Quadrige]]|isbn=978-2-13-053605-5|ref=Dictionnaire historique}} * {{кніга|загаловак=Histoire et dictionnaire de la Révolution française. 1789—1799|аўтар=[[Жан Цюлар|Tulard J.]], {{iw|Жан-Франсуа Фаяр|Fayard J.-F.|fr|Jean-François Fayard}}, {{iw|Альфрэд Ф’ера|Fierro A.|fr|Alfred Fierro}}|год=2002|старонак=1224|месца=P.|выдавецтва=[[Éditions Robert Laffont]]|isbn=978-2-2210-8850-0|ref=Histoire et dictionnaire}} * {{cite web|url=http://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Révolution_française/140733|title=Révolution française (1789-1799)|publisher=— Encyclopédie Larousse en ligne|access-date=2018-01-06|ref=Larousse}} {{refend}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Французская рэвалюцыя}} {{Францыя ў тэмах}} {{Гісторыя Еўропы|state=collapsed}} {{Гісторыя Францыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вялікая французская рэвалюцыя| ]] [[Катэгорыя:Рэвалюцыі ў Францыі]] [[Катэгорыя:Гісторыя XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Новы час]] oefym5zp62yejuhs8f7rv27qbsax9lq 0 24769 5124141 4723534 2026-04-10T09:49:18Z ~2026-22113-87 166499 5124141 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} {{цёзкі2|Жук (значэнні)}} '''Алесь (Аляксандр Аляксандравіч) Жук''' ({{ДН|1|4|1947}}<ref>Па пашпарце, фактычная дата нараджэння [[23 лютага]].</ref>, в. [[Клешава|Клешаў]], [[Слуцкі раён]] — {{ДС|15|10|2022}}, [[Мінск]]) — беларускі [[пісьменнік]], публіцыст, [[перакладчык]]. == Біяграфія == У 1965 годзе паступіў на [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]], які скончыў у 1970 годзе. У 1972—1974 гадах служыў у Савецкай Арміі<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/persons/zh/zhuk-aljes.html|title=Жук Алесь – Белліт|date=2023-10-21|access-date=2023-12-31}}</ref>. У 1974—1977 гадах працаваў рэдактарам [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|выдавецтва «Мастацкая літаратура»]], у 1977—1979 гадах намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «[[Маладосць]]», у 1979—1980 гадах інструктарам сектара літаратуры [[ЦК КПБ]], у 1980—1986 гадах галоўным рэдактарам газеты «[[Літаратура і мастацтва]]», у 1986—1989 гадах сакратаром праўлення [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]], у 1989—2007 гадах намеснікам галоўнага рэдактара часопіса «[[Полымя]]», у 1997—2003 гадах галоўным рэдактарам часопіса «[[Нёман (1945)|Нёман]]» і ў 2003—2005 гадах часопіса «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]»<ref name=":0" />. Пахаваны на [[Лясныя могілкі (Мінск)|Лясных могілках]] пад Мінскам<ref name=":0" />. == Сям'я == Бацька журналіста і прапагандыста [[Дзмітрый Жук|Дзмітрыя Жука]]. == Творчасць == Выдаецца з сярэдзіны 1960-х гадоў, але пісаць пачаў у школьныя гады. Апавяданні «Сок манга», «Завулак», «Водсветы зорак», «Белы месяц», «Мужчыны», напісаныя ў студэнцкія гады, увайшлі ў яго першую кнігу «Асеннія халады» (1972). Гэта кніга вывела А. Жука ў перадавыя шэрагі беларускіх празаікаў, пра яго пачала пісаць усесаюзная крытыка. У 1970-1980-х з’явіліся арыгінальныя празаічныя зборнікі «Паляванне на старых азёрах» (1975), «Зоркі над палігонам» (1977, [[прэмія Ленінскага камсамола Беларусі]] 1978, зняты мастацкі фільм «Палігон» 1983), «Не забывай мяне» (1978), «Па саннай дарозе» (1979), «Паўстанак вяртання» (1981, [[Літаратурная прэмія імя І. Мележа]] 1982). У 1982 пабачыла свет кніга прозы «Паляванне на Апошняга Жураўля», па аднаіменнай аповесці ў [[тэатр імя Я. Купалы|тэатры імя Я. Купалы]] быў пастаўлены спектакль, а ў 1986 знята мастацкая кінастужка. У аповесці «Чорны павой» (1986) упершыню ў сваёй творчасці Алесь Жук звярнуўся да прыгодніцка-дэтэктыўнага жанру. Да самых значных твораў пісьменніка належыць аповесць «Праклятая любоў», што ўвайшла ў аднайменны зборнік (1991, [[Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Я. Коласа]] 1992). З новых твораў А. Жука, напісаных у апошнія гады, вылучаюцца апавяданні «Душа над чыстым полем» і «Партызан», а таксама «Сны пра маму». А. Жук адзін з самых цікавых сучасных беларускіх празаікаў, творы якога вызначаюцца тэматычнай разнастайнасцю, грунтуюцца на філасофскай і эстэтычнай аснове і з’яўляюцца роздумамі над жыццём, пісьменніка цікавіць прырода чалавечага шчасця, жыццёвыя праблемы і іх пераадоленне, асэнсаванне чалавекам самога сябе, адносіны да працы, да прыроды. Пераклаў на беларускую мову творы рускіх ([[Віктар Пятровіч Астаф’еў|В. Астаф’ева]], [[Уладзімір Восіпавіч Багамолаў|У. Багамолава]], [[Міхаіл Афанасьевіч Булгакаў|М. Булгакава]], [[Юрый Паўлавіч Казакоў|Ю. Казакова]], [[Гаўрыіл Траяпольскі.|Г. Траяпольскага]], [[Юрый Трыфанаў|Ю. Трыфанава]], [[Георгій Віталевіч Сямёнаў|Г. Сямёнава]]), украінскага ([[Міхаіл Міхайлавіч Кацюбінскі|М. Кацюбінскага]]), асобныя творы эстонскага пісьменніка [[А. Тамсаарэ]]<ref name="БЭ15">{{крыніцы/БелЭн|15к}}</ref> і іншых замежных пісьменнікаў. == Узнагароды і прэміі == Лаўрэат [[прэмія Ленінскага камсамола Беларусі|прэміі Ленінскага камсамола Беларусі]] (1978), [[Літаратурная прэмія імя І. Мележа|Літаратурнай прэміі імя І. Мележа]] (1982) і [[Дзяржаўная прэмія Беларусі імя Я. Коласа|Дзяржаўнай прэміі Беларусі імя Я. Коласа]] (1992). Узнагароджаны ордэнам «[[Ордэн «Знак Пашаны»|Знак Пашаны]]»<ref name=":0" />. == Творы == * Выбраныя творы: у 2 т. / Алесь Жук; (прадм. З. Прыгодзіча). — Мн.: Мастацкая літаратура, 1993—1994. (Т. 1: Праклятая любоў: (кн. аповесцяў). Апавяданні. — 559 с.; Т. 2: Аповесці. Апавяданні. — 590 с.) * Вечаровае сонца: выбранае / Алесь Жук; (прадм. У. Гніламёдава). — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 431 с. * Над чыстым полем: аповесці, апавяданні / Алесь Жук. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1999. — 479 с. — (Беларуская проза XX стагоддзя). * Водсветы зорак: выбранае: аповесці, апавяданні: (для ст. шк. узросту) / Алесь Жук. — Мн.: Юнацтва, 1997. — 351 с. : іл. * Праклятая любоў: аповесць, апавяданні. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1991. — 269 с. * Праклятая любоў: аповесць / Алесь Жук. Апошнія і першыя: аповесць-рэквіем / Барыс Сачанка; (да зб. у цэлым: для ст. шк. узросту / маст. Ю. А. Яўменаў). — Мн.: Юнацтва, 1996. −334 с. — (Школьная бібліятэка). {{зноскі}} == Літаратура == * Алесь Жук // Бел. энцыкл. : у 18 т. Мінск, 1998. Т. 6. С. 443. * Жук Алесь // Беларускія пісьменнікі : біябібліягр. слоўн. : у 6 т. / [пад рэд. А. В. Мальдзіса]. Мінск, 1993. Т. 2. С. 444—447. * Алесь Жук // Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : даведнік / [склад. А. К. Гардзіцкі]. Мінск, 1994. С. 204—205. * Гніламёдаў У. В. Алесь Жук / Гніламёдаў У. В. // Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя : у 4 т. / [рэдкал.: У. В. Гніламёдаў і інш. ; навук. рэд.: У. В. Гніламёдаў, С. С. Лаўшук]. Мінск, 2003. Т. 4, кн. 2. С. 542—565. * [[Дзмітрый Бугаёў|Бугаёў Дз.]] Нічога лішняга: (Алесь Жук) / Дзмітрый Бугаёў // Служэнне Беларусі: праблем. арт., літ. партр., эсэ, успаміны / Дзмітрый Бугаёў. Мінск, 2003. С. 364—380. * Алесь Жук: (матэрыялы аб жыцці і творчасці / Г. Тычка і інш.) // Крыніца. 2001. № 1. С. 3-51. * Шаўлякова-Барзенка І. Л. Сучасная беларуская проза: маральна-філасофская праблематыка (XI кл.) / І. Л. Шаўлякова-Барзенка // Беларуская мова і літаратура. 2005. № 3. С. 57-64. Са зместу: Алесь Жук. С. 61-64. * Прыгодзіч З. Ад праўды побыту — да праўды быцця: слова да двухтомніка прозы А. Жука / Зіновій Прыгодзіч // Маладосць. 1992. № 7. С. 214—226. == Спасылкі == * [http://knihi.com/Ales_Zuk/ Творы на «Беларускай Палічцы»] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жук Алесь}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з украінскай мовы]] s4e4m5zp3jqx9c2i36rgv6byxhhqlkq 0 28063 5123981 5119374 2026-04-09T18:20:38Z Lš-k. 16740 5123981 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя =Ісландская мова |саманазва =íslenska |краіны ={{ICE}}, {{DNK}}, <br />{{USA}}, {{CAN}} |рэгіёны = |афіцыйная мова ={{ICE}} |рэгулюе =Ісландскі моўны інстытут |колькасць носьбітаў = |рэйтынг = |статус = |вымер = |катэгорыя =[[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям'я]] : [[Германскія мовы|Германская галіна]] :: [[Скандынаўскія мовы|Скандынаўская група]] ::: Астраўная падгрупа |пісьменнасць =[[Лацінскі алфавіт|лацінка]] ([[ісландскі алфавіт]]) | ISO1 = is | ISO2 = isl/ice | ISO3 = isl }} '''Ісландская мова''' ({{Audio|Is-Íslenska.oga|''íslenska''}}) — [[Германская мова]], адна з заходне-скандынаўскіх моў. == Пашырэнне == Пашырана ў Ісландыі ([[афіцыйная мова]]), а таксама ў [[Канада|Канадзе]] і [[ЗША]]. Колькасць носьбітаў — прыкладна 300 000 чалавек. == Пісьменнасць == [[Файл:Icelandic Text Extract.jpg|thumb|Фрагмент тэксту на ісландскай мове]] Ісландская мова пісьменная з канца ХІІ ст. на лацінскай аснове. Найбольш старажытныя помнікі датуюцца 2-й пал. ХІІ ст., першыя друкаваныя кнігі з’явіліся ў ХVI ст. Ісландскі [[алфавіт]] складаецца з 32 літар: {|class="wikitable" style="border-collapse:collapse;" |- |bgcolor="#EFEFEF" align="center" colspan="33" | Вялікія літары |- |width=3% align="center"|[[A (літара)|A]]||width=3% align="center"|[[Á]]|| width="3%" align="center" |[[B (літара)|B]]||width=3% align="center"|[[D (літара)|D]]||width=3% align="center"|[[Ð]]|| width="3%" align="center" |[[E (літара)|E]]||width=3% align="center"|[[É]]|| width="3%" align="center" |[[F (літара)|F]]||width=3% align="center"|[[G (літара)|G]]||width=3% align="center"|[[H (літара)|H]]||width=3% align="center"|[[I (літара)|I]]||width=3% align="center"|[[Í]]|| width="3%" align="center" |[[J (літара)|J]]||width=3% align="center"|[[K (літара)|K]]||width=3% align="center"|[[L (літара)|L]]||width=3% align="center"|[[M (літара)|M]]||width=3% align="center"|[[N (літара)|N]]||width=3% align="center"|[[O (літара)|O]]||width=3% align="center"|[[Ó]]||width=3% align="center"|[[P]]||width=3% align="center"|[[R (літара)|R]]||width=3% align="center"|[[S (літара)|S]]||width=3% align="center"|[[T (літара)|T]]||width=3% align="center"|[[U]]||width=3% align="center"|[[Ú]]|| width="3%" align="center" |[[V (літара)|V]]||width=3% align="center"|[[X (літара)|X]]||width=3% align="center"|[[Y (літара)|Y]]||width=3% align="center"|[[Ý]]|| width="3%" align="center" |[[Þ]]||width=3% align="center"|[[Æ]]|| width="3%" align="center" |[[Ö]] |- |align="center" colspan="33" | Малыя літары |- |align="center"|a||align="center"|á||align="center"|b||align="center"|d||align="center"|ð||align="center"|e||align="center"|é||align="center"|f||align="center"|g||align="center"|h||align="center"|i||align="center"|í||align="center"|j||align="center"|k||align="center"|l||align="center"|m||align="center"|n||align="center"|o||align="center"|ó||align="center"|p||align="center"|r||align="center"|s||align="center"|t||align="center"|u||align="center"|ú||align="center"|v||align="center"|x||align="center"|y||align="center"|ý||align="center"|þ||align="center"|æ||align="center"|ö |} == Дыялекты == Дыялектных адрозненняў амаль няма. == Гісторыя == У ХІІ-ХІІІ ст. [[фаналагічная сістэма]] амаль не адрознівалася ад фаналагічнай сістэмы [[Нарвежская мова|нарвежскай мовы]]. З таго часу ў ісландскай мове адбыліся значныя фанетычныя змены (страта насавых галосных, [[Дыфтонг|дыфтангізацыя]] доўгіх галосных, прысутнасць толькі глухіх выбухных і інш.) У [[1584]] годзе [[Гудбрандур Торлаксан]] ажыццявіў першае поўнае выданне на ісландскай мове. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Interwiki|is|Forsíða|ісландскай}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ісландская мова| ]] [[Катэгорыя:Мовы Ісландыі]] mo4vvzco18qyyd48r4csvgk9flqer1e 0 41620 5123965 5082791 2026-04-09T17:54:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Страчаная спадчына */ 5123965 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Драгічын}} {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = Драгічын |арыгінальная назва = Drohiczyn |ваяводства = Падляскае |павет = Семятыцкі |гміна = Драгічын (гміна) |гміна_назва = Драгічын }} '''Драгічын''' або '''Драгічын-Надбужскі''', часам '''Дарагічын''' ({{lang-pl|Drohiczyn}}) — горад у [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Семятыцкі павет|Семятыцкага павета]] [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]. Сядзіба вяскова-гарадской [[Драгічын (гміна)|гміны Драгічын]]. Размешчаны на поўдзень ад [[Беласток]]а, на аўтамабільнай магістралі [[Стрэльна]] — [[Сямяцічы]], на Драгічынскім узвышшы, на рацэ [[Буг]], ля паўднёва-заходняй мяжы [[этнічная тэрыторыя|этнічнай тэрыторыі]] [[беларусы|беларусаў]]. == Назва == Паводле версіі, якую ў сярэдзіне [[XV стагоддзе|XV ст.]] высунуў [[Ян Длугаш]], [[тапонім]] Дарагічын паходзіць з [[Яцвяжская мова|яцвяжскай (балцкай) мов]]ы. == Гісторыя == [[Файл:Darahičyn, Buh. Дарагічын, Буг (1882).jpg|thumb|Панарама горада і замка, 1882 г.]] === Ранняе Сярэднявечча === Упершыню Дарагічын упамінаецца ў XI ст., калі ён уваходзіў у склад [[Турава-Пінскае княства|Тураўска-Пінскага княства]]<ref>[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Дарагічын // {{Крыніцы/ЭВКЛ|1к}} С. 578.</ref>. У XII—XIII стагоддзях Дарагічын знаходзіўся пад уладай [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]], дзе быў цэнтрам [[Дарагічынская зямля|Дарагічынскай зямл]]і. У 1230-я гады горада захапіў мазавецкі князь [[Конрад I Мазавецкі|Конрад]] і перадаў яго дабжынскім рыцарам. У 1238 годзе галіцка-валынскі князь [[Даніла Раманавіч]] разбіў рыцараў і вярнуў Дарагічын пад сваю ўладу. У 1254 годе тут адбылася каранацыя Данілы Раманавіча. У 1273 годзе Дарагічын занялі войскі [[Трайдзень|Трайдзеня]], потым горада спустошылі [[мангола-татары]]. === Паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каралеўствам Польскім === У 1325 годзе згодна з дамовай паміж вялікім князем [[Гедзімін]]ам і каралём польскім Уладзіславам I Лакатком, [[Падляшша]] разам з Дарагічынам прызнавалася за [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княствам Літоўскім]]. У 1390 годзе мазавецкі князь Януш захапіў Дарагічын, а ў 1391 годзе вялікі князь [[Ягайла]] падараваў яму горада. У 1405 годзе Дарагічын вярнуўся ў Вялікае Княства Літоўскае. 4 кастрычніка 1498 года кароль і вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандр]] надаў гораду [[Магдэбургскае права]]. 29 жніўня 1513 года Дарагічын стаў цэнтрам [[Падляскае ваяводства (1513—1795)|Падляскага ваяводства]]<ref>{{Крыніцы/ЭВКЛ|2к}} С. 384.</ref>. У [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] у месце існавалі Спаскі і Траецкі манастыры, цэрквы Багародзіцы, Барбары і Ільі<ref>[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]] Дарагічын // {{Крыніцы/ЭВКЛ|1к}} С. 579.</ref>. У гэты час Дарагічын атрымаў уласны герб ''«у чырвоным полі залатая галава зубра з чырвонымі вачыма»''<ref>{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}} С. 157.</ref>. У 1569 годзе згодна з умовамі [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] Дарагічын перайшоў да [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]]. У гэты час ён знаходзіўся ў валоданні [[Кішкі|Кішкаў]]. На 1576 год тут было 327 будынкаў. У часы [[Паўночная вайна (1655—1660)|Паўночнай вайны (1655—1660)]] у 1657 годзе шведскае войска зруйнавала горада разам з замкам. У 1660 годзе яго спустошылі [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія захопнікі]]. У XVII—XVIII стагоддзях у Дарагічыне існавала праваслаўнае Мікалаеўска-Спаскае брацтва. У 1646 годзе ў месце знаходзілася езуіцкая рэзідэнцыя, якую ў 1747 годзе ператварылі ў калегіум. У 1661 годзе тут працавала езуіцкая школа (існавалі музычная бурса, бібліятэка, аптэка, дзейнічаў тэатр). У 1696—1709 гадах езуіты збудавалі ў Дарагічыне касцёл Найсвяцейшай Тройцы. На 1713 год у месце было 117 будынкаў. У сярэдзіне [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] тут збудавалі кляштары бенедыкцінак і францысканцаў. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1795]] годзе Дарагічын падзялілі паміж [[Прусія]]й (правабярэжжа) і [[Аўстрыя]]й (левабярэжжа, ''Руская Старана''), у 1807 годзе правабярэжная частка горада апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе ў 1808 годзе стала цэнтрам павету. У 1842 годзе Дарагічын стаў заштатнам горадам. 13 ліпеня 1864 года з'явіўся праект расійскага гарадскага герба. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Дарагічын занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. === Найноўшы час === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам 1921 года]] Драгічын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У гэты час тут было 289 жылых дамоў. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] 15 верасня 1939 года Драгічын акупавалі войскі [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйха]], але праз тыдзень горад перадалі [[СССР]] згодна з [[Пакт Молатава-Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]]. У лістападзе 1939 года Драгічын увайшоў у склад [[БССР]]. У 1941—1944 гадах горад зноў знаходзіўся пад акупацыяй нацысцкай Германіі. 16 жніўня 1945 года ўлады [[СССР]] перадалі Драгічын [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспубліцы]]. 10 чэрвеня 1999 года горад наведаў [[Ян Павел II]]. == Насельніцтва == * '''XVII стагоддзе''': 1662 год — 680 чал. * '''XVIII стагоддзе''': 1800 год — 984 чал.<ref>Sulimierski F. Drohiczyn Lacki // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_II/149 149].</ref> * '''XIX стагоддзе''': 1857 год — 835 чал.; 1891 год — 2041 чал. (1083 муж. і 958 жан.), з іх 862 праваслаўныя, 658 каталікоў, 517 іўдзеяў<ref>{{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 1972 чал., з іх згодна з афіцыйнай польскай статыстыкай паводле нацыянальнасці 1165 палякаў, 114 беларусаў, 687 яўрэяў, 1 рускі, 1 русін, 1 фін і 3 «інтэрнацыяналісты»; паводле веры 950 каталікоў, 207 праваслаўных, 1 евангеліст і 814 іўдзеяў<ref>Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5: województwo białostockie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924. S. 19.</ref>; 1935 год — 2454 чал. * '''XXI стагоддзе''': 2008 год — 2075 чал.; 2012 год — 2129 чал. == Славутасці == * Гарадзішча на Замкавай Гары * Капліца з фігурай Святога Яна Непамука (XVIII ст.) * Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Кафедра; 1696—1709), кляштар (1729—1744) і калегіум езуітаў (1746—1751) * Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (1682—1715) і кляштар францысканцаў (1737—1751) * Касцёл Усіх Святых (1733—1738) і кляштар бенедыкцінак. * Царква Святой Тройцы (1798; [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|Святы Прастол]], цяпер царква Святога Мікалая [[Польская аўтакефальная праваслаўная царква|ПАПЦ]]) === Страчаная спадчына === * Замак * Манастыр базыльянаў * Рачны порт у заходняй частцы ''Рускай Стараны'' == Вядомыя асобы == * [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] (1768—1848) — педагог, правазнаўца, доктар філасофіі і права. == Галерэя == <gallery class="center" caption="Славутасці Драгічына" widths=150 heights=150> Drohiczyn_1212.jpg|Замчышча Drohiczyn, Kościół p.w. Św. Trójcy, w zespole klasztornym jezuitów.jpg|Кафедральны касцёл Drohiczyn July 2013 06.JPG|Езуіцкі калегіум Poland Drohiczyn Diocese buildings.jpg|Езуіцкі кляштар (цяпер Драгічынская дыяцэзія) </gallery> <gallery class="center" widths=150 heights=150> Drohiczyn-cathedral-interior-100811-038.jpg|Інтэр'ер Кафедры Drohiczyn, Kościół Franciszkanów pw. Wniebowzięcia NMP.jpg|Касцёл францысканцаў Drohiczyn kościół benedyktynek 2012.JPG|Касцёл бенедыкцінак Drohiczyn-cerkiew-01.jpg|Былая Траецкая царква </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}} * Karpluk M. O Nazwie Drohiczyn // Język polski. Organ Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego. Nr. 2, marzec-kwiecień, 1976. S. 111—117. * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|2}} == Спасылкі == {{Commons|Catergory:Drohiczyn}} * [http://www.drohiczyn.info/ Драгічын - Гісторыя, помнікі, фатаграфіі] {{Семятыцкі павет}} {{Падляскае ваяводства}} [[Катэгорыя:Гарады Русі]] [[Катэгорыя:Драгічын (Польшча)| ]] 6ed0ow5fegyw9g8ub44mqq3x10epgx3 0 42451 5123895 5098901 2026-04-09T15:03:10Z Lš-k. 16740 5123895 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Станіслаў-Мар'ян Нікадзімавіч Булак-Балаховіч |арыгінал імя = {{lang-ru|Станислав Никодимович Булак-Балахович}}<br/> {{lang-pl|Stanisław Bułak-Bałachowicz}} |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = Bałachowicz.JPG |подпіс = Балаховіч у польскай форме |мянушка = Бацька |псеўданім = |прыналежнасць = [[Расійская імперыя]] (1914—1917)<br />[[Расійская рэспубліка]] (1917)<br />[[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] (1918)<br />[[Белы рух]] (1918—1919)<br />[[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (1919—1920)<br />[[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] (1920—1940) |гады службы = [[1914]]—[[1940]] |званне = [[Генерал-лейтэнант]] |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = [[Першая сусветная вайна]]<br />[[Вайна за незалежнасць Эстоніі]]<br />[[Польска-савецкая вайна]]<br />[[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўская бітва, 1920]]<br />[[Грамадзянская вайна ў Іспаніі]]<br />[[Другая сусветная вайна]]<br />[[Абарона Варшавы (1939)|Абарона Варшавы, 1939]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}}{{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 4 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} {{!!}} {{!}}- {{!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}}{{!!}}[[Файл:Krzyż Waleczności Armii Bułak-Bałachowicza BAR.svg|60px|«Крыж храбрых» Булак-Балаховіча]]{{!!}}{{Георгіеўскі крыж 2 ступені}}{{!!}}{{Георгіеўскі крыж 3 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Георгіеўскі крыж 4 ступені}} {{!!}} [[Файл:CroixdeGuerreFR-BronzePalm.png|60px|Ваенны крыж (Францыя) з пальмавай галіной]] {{!}}} |Commons = Stanisłaŭ Bułak-Bałachowič |Rodovid = |сувязі = брат [[Язэп Булак-Балаховіч|Язэпа Булак-Балаховіча]] |у адстаўцы = |роспіс = [[Файл:Stanisław Bułak-Bałachowicz - podpis.jpg|220пкс]] }} '''Станісла́ў Нікадзі́мавіч Була́к-Балахо́віч''' ({{lang-ru|Станислав Никодимович Булак-Балахович}}, {{lang-pl|Stanisław Bułak-Bałachowicz}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]], [[Польшча|польскі]] і [[Расія|расійскі]] вайсковы дзеяч. [[Афіцэр]] [[Кавалерыя|кавалерыі]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], [[генерал-маёр]] [[Белы рух|Белай арміі]], [[генерал]] [[Асобны аддзел войск БНР у Балтыі|Асобнага атрада БНР]], камандзір добраахвотніцкіх атрадаў польскай арміі ў [[1920]] г., удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] на баку генерала [[Франсіска Франка|Франка]]. Таксама вядомы як ''Бацька Булак-Балаховіч''. == Раннія гады == === Дзяцінства. Паходжанне === Нарадзіўся [[22 лютага]] (па старым стылі — 10 лютага) [[1883]] года ў [[Мейшты|Мейштах]] [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Новааляксандраўскага павета]], [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў сялянскай каталіцкай сям’і<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234.</ref>. Бацька — Нікадзім Міхал Балаховіч, [[беларусы|беларус]], быў кухарам Мейштовічаў з Мейштаў. Маці — Юзэфа з дому Шафранаў, [[палякі|полька]], была пакаёўкай Малгажаты Мейштовічавай (з дому Корвін-Мілеўскай) і дачкой кухара Корвін-Мілеўскіх<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 243.</ref>. Пасля жаніцьбы, разам з братам Людвікам, пры дапамозе ўзятай у Мейштовічаў пазыкі, Нікадзім купіў маёнтак Юдуцыны пад [[Шаркаўшчына|Шаркоўшчынай]], а ў [[1887]] годзе прадаў гэты маёнтак графу Лапацінскаму, падзяліўшы з братам інвентар. Пасля продажу маёнтка бацька ўзяў у доўгатэрміновую арэнду ад Мейштовічаў маёнтак Стакапіёва Новааляксандраўскага павета<ref name="dva">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 235.</ref>. Нікадзім і Юзэфа Балаховічы мелі 9 дзяцей: трох сыноў і шэсць дачок. Найстарэйшай была дачка Марыя, наступны — Станіслаў<ref name="adzin">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 241.</ref>. Яго браты былі намнога малодшыя за яго: [[Язэп Булак-Балаховіч|Язэп]] нарадзіўся ў 1894, Мечыслаў — у 1899. Малодшых сясцёр звалі: Паўліна, Людміла, Вераніка, Ганна і Стэфанія<ref name="adzin"/>. Бацька Балаховіча быў свядомым беларусам. Маці варожа ставілася да беларускага пытання. Дома Балаховічы гаварылі [[беларуская мова|па-беларуску]]. Станіслаў ведаў таксама [[руская мова|рускую]], [[польская мова|польскую]] (даволі дрэнна), [[літоўская мова|літоўскую]] і [[нямецкая мова|нямецкую]] мовы<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 234"/><ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 242.</ref>. Паводле мужчынскай і жаночай лініі сваякамі Балаховічаў з’яўляліся сем’і Карловічаў, Лапінскіх, Ясінскіх, Лаўрыновічаў, Рабельчышаў, Эйсмантаў, Рудзінскіх і Балаховічаў. Усе яны жылі ў Новааляксандраўскім і Свянцянскім паветах<ref name="adzin"/>. Сваё імя Станіслаў, першы сын Балаховічаў, атрымаў па хросным бацьку Станіславе Незабытоўскім. Хроснаю маці была Марыя Мейштовічыха<ref name="adzin"/>. «Булак» — уласнабеларускае слова, якое азначае «воблака». Праўдападобна, гэта мянушка аднаго з шматлікіх адгалінаванняў Балаховічаў<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 255.</ref>. === Адукацыя === Хатнім настаўнікам, які даў першую навуку, быў стрыечны брат Юліюш Ясінскі. Пачатковую адукацыю атрымаў у павятовай школе ў [[Зарасай|Новааляксандраўску]] Ковенскай губерні<ref name="dva"/>. Пасля вучыўся ў чатырохгадовай прыватнай польскай гімназіі св. Станіслава ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]], пад апекай кс. Ксаверыя Ясінскага, яго дзядзькі па маці, у якога і жыў<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 236">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 236.</ref>. Пажаданнем сям’і было, каб Станіслаў паступіў у духоўную семінарыю. Паколькі яму было тады толькі 16 гадоў, то ён адбыў дзеля гэтага гадавую практыку ў маёнтку Міхала Мейштовіча, пасля чаго адмовіўся ад духоўнай кар’еры і прайшоў 4-гадовыя практычна-агранамічныя курсы ў маёнтку Броэль—Плятэраў у Бяльмонтах<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 236"/>. === Праца === З [[1902]] года пачаў самастойна зарабляць на сябе. У 1903 годзе працаваў як бухгалтар пры пабудове чыгункі ў [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Наваградскім павеце]]. Зіму правёў на Каўказе ў свайго швагра, загадчыка чыгуначных складоў. З сакавіка 1904 года да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] займаў пасаду ўпаўнаважанага адміністратара маёнтка Гарадзец-Лужкі ў Дзісенскім павеце, які належаў графам Зіберк-Плятэрам. У маёнтку і мястэчку Балаховіч арганізаваў добраахвотную пажарную каманду, якую ўзначальваў да вайны<ref name="adzin"/>. == Вайсковая служба == === Пачатак Першай сусветнай вайны. Імператарская армія === [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič11.jpg|міні|Як жаўнер аддзела Пуніна]] З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], [[20 жніўня]] [[1914]] года з групай добраахвотнікаў з Дзісеншчыны і братам Язэпам на ўласных конях, экіпіраваны і ўзброены, адправіўся добраахвотнікам на фронт<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237.</ref>. Паводле яго слоў, зрабіў гэта пасля адозвы вялікага князя [[Мікалай Мікалаевіч Малодшы|Мікалая Мікалаевіча]] да [[палякі|палякаў]] ад [[1 жніўня]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237"/>, у якой той заявіў «Хай сатруцца граніцы, якія разадралі на часткі рускі народ. Хай уз’яднаецца ён разам пад скіпетрам рускага цара. Пад скіпетрам гэтым адродзіцца Польшча, вольная ў сваёй веры, мове і самакіраванні»<ref>{{cite web| url = http://www.e-reading.me/chapter.php/1004336/18/Shirokorad_Aleksandr_-_Uteryannye_zemli_Rossii._Ot_Petra_I_do_Grazhdanskoy_voyny.html| archive-url = https://archive.today/20160114132517/http://www.e-reading.club/chapter.php/1004336/18/Shirokorad_Aleksandr_-_Uteryannye_zemli_Rossii._Ot_Petra_I_do_Grazhdanskoy_voyny.html| archive-date = 14 студзеня 2016| title = Детище мировой войны| access-date = 20 студзеня 2016| language = ru| url-status = live}}</ref>. Быў накіраваны на перападрыхтоўку ў 53 батальён у [[Полацк]]у. [[20 жніўня]] [[1914]] года прыбыў і залічаны ў спісы 2-га Лейб-уланскага Курляндскага палка (на 1910 полк быў размешчаны ў горадзе [[Кальварыя (горад)|Кальварыя]]). Службу адбываў у 5-м эскадроне, 3-м звязе<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237"/>. Паказаў сябе на службе добра, атрымаў медаль Св. Георгія 4-й, 3-й і 2-й ступені, два срэбныя і адзін залаты. Быў паранены ў баі пад Ваўрам<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237"/>. [[9 чэрвеня]] [[1915]] быў паранены ў плячо ў часе бою ля вёскі Сярдыкі пад [[Каўнас|Коўнам]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238.</ref>. Быў акружаны выведвальным атрадам немцаў, аднак прарваўся і своечасова паведаміў рэзерву пра напад, які рыхтаваўся. Паранены, браў удзел у адбіцці начной атакі і быў за мужнасць прадстаўлены да афіцэрскага чыну. [[9 ліпеня]] [[1915]] года атрымаў першы афіцэрскі чын за мужнасць, са старшынствам з 9 чэрвеня<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238"/>. За захоп нямецкага абозу [[17 ліпеня]] атрымаў першую афіцэрскую ўзнагароду, стужку Св. Ганны за адвагу і падвышэнне да камандзіра 3-га звяза 5-га эскадрона. 30 жніўня у часе контратакі на вёску Лепалаты ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]] быў кантужаны цяжкім снарадам і лекаваўся ў [[Кедайней|Кейданах]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238"/>. 2-я кавалерыйская дывізія была перакінутая на Дынабургскі фронт. Балаховіч вызначыўся ў часе адступлення, камандуючы ўзводам каля [[Яўн’елгава|Фрыдрыхштата]] і [[Екабпілс|Якабштата]], яму атрымалася 2 тыдні абараняць гэтую пазіцыю<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 238"/>. У [[лістапад]]зе [[1915]] года быў камандзіраваны ў партызанскі атрад асаблівай важнасці пры штабе Паўночнага фронту ў якасці камандзіра эскадрона. Пад камандаваннем [[Леанід Мікалаевіч Пунін|Леаніда Пуніна]] гэты атрад дзейнічаў супраць немцаў у раёне [[Рыга|Рыгі]]<ref name="rovs">{{cite web | url = http://rovs.atropos.spb.ru/index.php?view=person&mode=text&id=42| archive-url = https://web.archive.org/web/20160120151212/http://rovs.atropos.spb.ru/index.php?view=person&mode=text&id=42| archive-date = 20 студзеня 2016| title = Станислав Булак-Балахович| work = Русский обще-воинский союз| publisher =rovs.atropos.spb.ru| access-date = 20 студзеня 2016 | language = ru}}</ref>. За сталыя дзёрзкія вылазкі ў тыл немцаў пунінскія партызаны былі празваныя «рыцарамі смерці»<ref name="rovs"/>. [[23 студзеня]] [[1916]] года ў часе бітвы пад [[Тукумс|Тукумам]] быў паранены карабіннай куляй у левае плячо<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 239">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 239.</ref>. Быў эвакуяваны ў [[Санкт-Пецярбург|Петраград]] у Англійскі шпіталь, у красавіку вярнуўся на фронт і атрымаў Крыж Св. Станіслава II ступені і прызначэнне камандзірам эскадрона<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 239"/>. Пазней быў прызначаны камандзірам 2-га эскадрона Пуніна і прадстаўлены на атрыманне чыну паручніка. У жніўні 1916 года быў адкамандзіраваны з 2-м эскадронам са 120 людзьмі ў 6-ы сібірскі корпус у распараджэнне начальніка штаба генерала Ярашэвіча. Тут дабіўся поспеху і атрымаў намінацыю на памочніка камандзіра атрада Пуніна і прадстаўлены да чыну ротмістра, а таксама атрымаў падзяку корпусу і XII арміі ў загадзе. 25 снежня 1917 года ў часе наступлення быў цяжка паранены куляй у сківіцу і галаву. Паранены давёў атаку да канца<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 240.</ref>. У чэрвені [[1917]] года быў абраны салдацкім камітэтам камандзірам эскадрона і ў сувязі з гэтым пераведзены ў паручнікі ваенным камісарам [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]]. Пасля знаходзіўся на лячэнні ў Петраградзе<ref name="backa"/>. На момант [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] знаходзіўся ў [[Луга (Расія)|Лузе]] ([[Санкт-Пецярбургская губерня]]), дзе меў атрад і кантраляваў ваколіцы<ref name="backa">{{cite web | author = Корявцев П. М.| url = http://antisys.ru/bb.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20160120151548/http://antisys.ru/bb.html | archive-date = 20 студзеня 2016| title = «Батька»: история одного предателя| access-date = 20 студзеня 2016 | language = ru}}</ref>. === Служба ў Чырвонай арміі === Бальшавікі, не маючы рэальных сіл у раёне дыслакацыі атрада Балаховіча, вырашылі легалізаваць яго<ref name="backa"/>. У лютым 1918 прызначаны камандзірам I Лужскага партызанскага кавалерыйскага палка IV Петраградскай дывізіі [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], які пазней быў перайменаваны ў 3-і Петраградскі кавалерыйскі полк<ref name="backa"/><ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249.</ref>. Загадам [[Леў Давідавіч Троцкі|Льва Троцкага]] частка не падлягала кантролю ваеннага камісара. Балаховіч выкарыстаў гэта, не дапускаючы набору камуністамі і запаўняючы шэрагі беларусамі, палякамі ды рускімі<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249"/>. У ліпені [[1918]] года партызанскі атрад займаўся задушэннем сялянскіх антыбальшавіцкіх паўстанняў у Лужскім павеце і ў Стругах Белых, якія былі выкліканыя дзеяннямі прадатрадаў<ref name="rovs"/><ref name="backa"/>. Пазней старшыня Пскоўскага губвыканкама дакладваў пра задушэнні на з’ездзе наступнае: «Атрад вёў відавочна правакацыйную работу ў вёсцы. На яго зверскія „рэквізіцыі“ і наогул яго манеру ад сялян увесь час даводзілася чуць скаргі. Калі з прычыны гэтага паднімалася сялянскае паўстанне, Балаховіч ехаў і ўціхамірваў яго са страшнай жорсткасцю…»<ref name="backa"/>. На [[25 кастрычніка]] [[1918]] года колькасць палка складала 1 121 чалавек (38 — камандны склад, 883 — у страі і 200 па-за строем)<ref name="rovs"/>. З узмацненнем [[Белы рух|белага руху]] і адначасовым ростам рэпрэсій з боку органаў [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ЧК]] Булак-Балаховіч прыйшоў да высновы пра неабходнасць перайсці на бок белых<ref name="backa"/>. У сярэдзіне кастрычніка 1918 года ў [[Пскоў|Пскове]], які заставаўся ў руках немцаў, з’явіліся два афіцэры-балахоўцы, якія ўсталявалі кантакт з штабам белага Добраахвотніцкага корпуса, які фармаваўся ў гэтым горадзе<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249"/>. 17 кастрычніка было распрацавана пагадненне паміж Балаховічам і начальнікам выведкі Пскоўскага корпуса. Згодна з ім, Балаховіч меўся перайсці на бок белых у пачатку лістапада. Але яго I эскадрон пад камандаваннем пад’есаула Пярмікіна перайшоў да белых ужо [[26 кастрычніка]], праз што Балаховіч апынуўся ў складанай сітуацыі<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249"/>. Намеснік камісара Паўночнай камуны Багацін выклікаў Балаховіча да сябе, пагражаючы ў выпадку няяўкі Рэвалюцыйным трыбуналам<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249"/>. У Петраград паехаў пераапрануты ў Балаховіча яго ардынарац, [[татары]]н Куба Хасяневіч, які перад канцом падарожжа пераапрануўся і збег<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249"/>. Балаховіч у гэты час пераканаў вайсковага камісара Гдоўска-Тарошынскага раёна [[Ян Фрынавіч Фабрыцыус|Яна Фабрыцыуса]] ў сваёй адданасці савецкай уладзе і паабяцаў адпомсціць Пярмікіну<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 249"/>. Пасля гэтага сфабрыкаваў загад ваеннага Рэўкама, паводле якога яму прадпісвалася наступаць на Пскоў, ды пачаў збіраць свае падраздзяленні ў раёне станцыі Белыя Стругі. Тут як «атаман сялянскіх партызанскіх атрадаў» ён выдаў адозву да сялянства з заклікам змагацца з бальшавікамі ды пачаў прасоўвацца ў бок Тарошына<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250.</ref>. У Пскоў Булак-Балаховіч са сваімі паплечнікамі (каля 800 шабель) прыбыў [[2 лістапада]] 1918 года. Атраду была абвешчана амністыя, афіцэрам былі захаваныя іх ранейшыя чыны, а Булак-Балаховічу — нададзенае званне [[ротмістр]]а<ref name="rovs"/>. === У Белай арміі === [[Файл:Bułak-Bałachowicz real photo.jpg|міні|300пкс|Візіт найвышэйшага камандавання эстонскай арміі ў Пскоў 31 мая 1919 г. Генерал С. Булак-Балаховіч (злева) размаўляе з камандуючым эстонскай арміяй Ёханэсам Лайданерам]] У сярэдзіне лістапада Булак Балаховіч і яго афіцэры дабіліся адхілення генерал-маёра [[Аляксей Яфімавіч Вандам|Аляксея Вандама]] ад камандавання і паспрабавалі правесці на пасаду самога Балаховіча, аднак камандаванне корпусам прыняў Г. Нэф<ref name="rovs"/>. [[25 снежня]] [[1918]] года часткі Паўночнай арміі падпарадкаваліся ўладзе незалежнай [[Эстонія|Эстоніі]]. Армія была пераўтвораная ў Паўночна-Заходні корпус, які быў падзелены на дзве групы ў аператыўных адносінах. Адна група дзейнічала ў раёне [[Нарва|Нарвы]], другая — на [[пскоў]]скім кірунку<ref name="hryck">{{cite web | author = [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Анатоль Грыцкевіч]]| url = http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20160120151715/http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html| archive-date = 20 студзеня 2016| title = Станіслаў Булак-Балаховіч (1883—1940)| publisher = jivebelarus.net| access-date = 20 студзеня 2016 }}</ref>. У студзені [[1919]] года за паспяховае адступленне ад Пскова быў прызначаны падпалкоўнікам<ref name="rovs"/>. У лютым атрад увайшоў у склад Паўночнага корпуса генерала Радзянкі<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250"/>. У канцы лютага Булак-Балаховіч прапанаваў камандаванню зрабіць набег на бальшавікоў. Балаховіч павінен быў з вострава Парысара зайсці ў тыл, выставіўшы заслону для прыкрыцця левага фланга атрада палкоўніка Вятрэнкі<ref name="rovs"/>. Наступленне павінна было пачацца а 4-й гадзіне раніцы, але а 1-й гадзіне ночы Балаховіч папрасіў адкласці набег да наступнага дня. Гэтую просьбу ён матываваў з’яўленнем трэшчын на лёдзе [[Чудское возера|Чудскога возера]], па якім меўся ісці партызанскі атрад. Адмяніць прыказ Радзянка ўжо не мог, бо іншыя часткі выступілі ўжо ўвечары мінулага дня і сувязі з імі не было. У выніку атрад Вятрэнкі атрымаў неапраўданыя страты<ref name="rovs"/>. Пасля гэтага няўдалага набегу, з мэтай пераўтварэння партызанскага атрада ў страявую частку, камандаванне скасавала штаб атрада Булак-Балаховіча як залішні, а сам конны атрад быў пераназваны ў Конны полк Булак-Балаховіча<ref name="rovs"/>. Вясной полк дзейнічаў на беразе Чудскога возера ў раёне вёскі Мехікарм і вострава [[Востраў Пійрысар|Пійрысар]], адкуль рабіў пірацкія напады ў тыл частак Чырвонай Арміі, у тым ліку на [[Талабскія астравы]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250"/>. 5 красавіка Балаховіч заняў [[Гдоў]], дзе яму ўдалося захапіць казначэйства, кулямёты і вялікую колькасць рыштунку<ref name="rovs"/><ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250"/>. Да [[Вялікдзень|Вялікадня]] 1919 года Булак-Балаховіч атрымаў званне палкоўніка і, паводле хадайніцтва генерала А. Радзянкі, прызначаны інспектарам кавалерыі корпуса. Паводле слоў Радзянкі, зрабіў ён гэта з мэтай «адцягнуць яго ад партызан яго атрада і гэтым спыніць у корпусе імкненне да партызаншчыны»<ref name="rovs"/>. У гэты час ён знаходзіўся ў [[Нарва|Нарве]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250"/>. Камандаванне палком атрымаў [[Язэп Булак-Балаховіч|Язэп Балаховіч]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 250"/>. Не пазней за красавік 1919 года палкоўнік літоўскай арміі Мікас Гядгаўдас прапанаваў Станіславу Булак-Балаховічу перайсці са сваім атрадам у склад літоўскай арміі, на што той пагадзіўся. У лісце прадстаўніку [[Літва|Літвы]] Балаховіч выказаўся, што ён «здаўна выношваў мару прыбыць на чале добра ўзброенага атрада для абароны граніц на сваю Радзіму»<ref>Балахоўцы… С. 74.</ref>. Ён сказаў, што гатовы стварыць у Эстоніі атрад у некалькі соцень жаўнераў літоўскай арміі, але для гэтага «неабходна некаторая маральная і матэрыяльная падтрымка з боку Літвы». [[10 мая]] прадстаўнік атрада Балаховіча жаўнер Галкін перадаў літоўскім прадстаўнікам пісьмовае прашэнне аб залічэнні ў літоўскае войска «Балаховіча з літоўцамі». [[15 мая]] літоўскі міністр загадвае маёру Аляксандрасу Шумскасу выехаць у Эстонію і арганізаваць перапраўку атрада Балаховіча ў Літву, на што літоўскім урадам было выдзелена 10 000 [[аўксін]]аў. Балаховіч, прыняўшы літоўскія грошы, адкладвае высылку жаўнераў на пазнейшы час<ref>Балахоўцы… С. 75.</ref>. У лісце ад [[15 чэрвеня]] Балаховіч абавязваецца ў хуткім часе ажыццявіць ускладзеныя на яго задачы, але адзначае пра складанасць збору літоўцаў. 14 чэрвеня на літоўскі фронт быў высланы невялікі атрад пад камандаваннем Паўлоўскага. Аднак неўзабаве, пасля некалькіх баёў на баку літоўцаў, праз небаяздольнасць і харчовае ды фінансавае пытанне атрад быў высланы назад. [[27 ліпеня]] камандуючы літоўскай арміяй Сільвестрас Жукаўскас загадаў перадаць прадстаўніку Балаховіча наступнае: «Паведаміце, што мы яго не чакаем і што хай атрымлівае забеспячэнне ад латвійскага насельніцтва…»<ref>Балахоўцы… С. 77.</ref>. У канцы красавіка, у часе падрыхтоўкі да наступлення, Станіслаў атрымаў назад камандаванне зыходнай групай<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251.</ref>. [[15 мая]] яго атрад пераправіўся на караблях праз Чудское возера і заняў Гдоў. Гэты манеўр [[Вайна за незалежнасць Эстоніі|дапамог эстонцам]] заняць [[25 мая]] [[Пскоў]]. За гэтыя дзеянні Балаховіч падвышаны да палкоўніка<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251"/>. [[29 мая]] часткі Балаховіча ўступілі ў [[Пскоў]], ужо заняты на той час часткамі 2-й эстонскай дывізіі<ref name="backa"/>. Тут Балаховіч гаспадарыць як вайсковы камендант Пскоўска-Гдоўскага раёна. З часам гаспадарання Балаховіча звязаныя публічныя павешанні на ліхтарах, якія праходзілі днём. Пакаранні праходзілі амаль штодзённа ў прысутнасці самога Балаховіча<ref name="rovs"/><ref name="hryck"/><ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251"/>. У ліпені, пасля пратэсту прадстаўнікоў саюзнікаў, пакаранні смерцю ў цэнтры горада былі спыненыя<ref name="rovs"/>. Балаховіч таксама прымяняў смяротныя пакаранні ў дачыненні да прадаўцоў нюхацельнага [[какаін]]у, таксама за некаторыя злоўжыванні расстраляў некалькі байцоў сваёй сотні<ref name="rovs"/>. За 10 месяцаў было павешана агулам каля 120 чалавек<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 251"/>. Таксама Балаховічам практыкаваўся прымусовы збор з «заможных элементаў» (у асноўным [[Яўрэі|жыдоў]]) на ўтрыманне частак Белай арміі<ref name="rovs"/>. У ліпені 1919 года на бок Булак-Балаховіча перайшоў пяхотны полк Чырвонай Арміі<ref name="hryck"/>. У кіраўніцтве белай арміі наспяваў канфлікт паміж белымі генераламі [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Мікалаем Юдзенічам]] і [[Аляксандар Паўлавіч Радзянка|Аляксандрам Радзянкам]], [[манархізм|манархістамі]], якія складалі бальшыню ў палітычным і вайсковым кіраўніцтве Паўночна-Заходняй арміі, і рэвалюцыйна-дэмакратычнай групай на чале з Булак-Балаховічам, які быў на левым, [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраўскім]], крыле гэтай групы<ref name="hryck"/>. У жніўні, паводле просьбы генерала Арсеннева, Балаховіч быў прызначаны генерал-маёрам. Падставай для падвышэння стаў пераход частак Балаховіча і эстонцаў у контарнаступленне супраць бальшавікоў, якія блізка падышлі да Пскова<ref name="rovs"/><ref name="hryck"/>. Прыкладна ў той жа час Балаховіч быў абвінавачаны ў друкаванні фальшывых грошай, так званых [[Керанкі|керанак]]. Паводле патрабаванняў Балаховіча Тэшнер вырабіў [[клішэ]] для 40-рублёвых керанак, якія друкаваліся ў доме Камерцыйнага банка пад памяшканнем раённай камендатуры<ref name="rovs"/><ref name="backa"/>. У Пскове Балаховіч актыўна кантактаваў з прадстаўнікамі [[Антанта|Антанты]] і эстонскага войска, у выніку чаго прадстаўнікі саюзнікаў [[19 жніўня]] 1919 года адхілілі генерала Арсеннева з пасады камандзіра 2-га корпуса і прызначылі на яго месца Балаховіча<ref name="backa"/>. [[22 жніўня]] 1919 года галоўнакамандуючы Мікалай Юдзеніч аддаў загад палкоўніку Б. Перамыкіну заняць Пскоў, арыштаваць Булак-Балаховіча і аддаць яго пад ваенны суд за беззаконныя дзеянні<ref name="hryck"/>. [[23 жніўня]] Булак-Балаховіч быў зняты з пасады камандуючага корпусам<ref name="hryck"/>. Булак-Балаховічу з дваццаццю коннікамі з яго асабістай сотні ўдалося ўцячы ў Гдоў, дзе ён падпарадкаваўся Юдзенічу<ref name="hryck"/>. Балаховіч фармальна здаў камандаванне, але яго атрад прыняў брат Язэп Балаховіч<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253.</ref>. [[26 жніўня]] праз пагаршэнне стасункаў між эстонцамі і Паўночнай-Заходняй арміяй з прычыны арышту Балаховіча эстонцы пакінулі Пскоў, у выніку чаго той быў заняты бальшавікамі<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253"/>. Юдзеніч не пераймаўся стратай Пскова, яго галоўнай мэтай было наступленне на Петраград<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 253"/>. У хуткім часе Балаховіч уцёк з-пад хатняга арышту. [[25 жніўня]] Балаховіч з невялікім атрадам сышоў у кірунку станцыі Могліна, дзе прыняў удзел у баі з бальшавікамі<ref name="rovs"/>. Працягваў партызанскую барацьбу пры эстонскай падтрымцы ў раёне Пскова<ref name="rovs"/>. Пасля паражэння Паўночна-Заходняй арміі пад Петраградам у лістападзе 1919 года сярод яе камандавання ўзмацніліся рознагалоссі. Яны абвастрыліся пасля адыходу Паўночна-Заходняй арміі на тэрыторыю Эстоніі і пачатку мірных перамоваў паміж Савецкай Расіяй і Эстоніяй. Расійская Паўночна-Заходняя армія павінна была быць інтэрнавана і падлягала ліквідацыі<ref name="hryck"/>. === На баку БНР === {{Асноўны артыкул|Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі}} [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič3.png|міні|Станіслаў Булак-Балаховіч са сваім сабакам Райтам, кастрычнік-лістапад 1919 года]] [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič5.jpg|міні|злева| Станіслаў Булак-Балаховіч са сваім штабам, кастрычнік-лістапад 1919]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рада БНР]] звярнула ўвагу на Булак-Балаховіча яшчэ восенню 1918 года, адразу пасля яго пераходу на бок белых. Усталяванне кантакту было немагчымым праз адсутнасць беларускага прадстаўніцтва ў Эстоніі. Акрамя гэтага, нямецкія акупацыйныя ўлады не пагаджаліся на арганізацыю беларускага войска<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132.</ref>. Праз год, [[18 кастрычніка]] [[1919]] года, шэф [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі|Беларускай вайскова-дыпламатычнай місіі ў Латвіі і Эстоніі]] палкоўнік [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]] устанавіў кантакт з Балаховічам. «Бачыўся з прадстаўнікамі Атрада Ген. Балаховіча. Балаховіч цяперака зусім вольны чалавек… Хацеў бы быць бліжэ да Бацькаўшчыны (Вільня). Лічыў адзін раз сябе літвіном{{#tag:ref|Пад літвінамі тут маюцца на ўвазе літоўцы. У пачатку XX ст. у беларускамоўнай літаратуры і прэсе такі назоў быў найбольш распаўсюджаны для абазначэння балтамоўнага насельніцтва сучаснай Літвы.|group="A"}}, але цяпер даведаўся аб беларусах і сам ня ведае хто ён. Трэба, кажэ, добра пазнаёміцца з картай, рухам і гісторыяй», — так адзначыў першую завочную сустрэчу [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]]. Далей Езавітаў зазначыў: «Я прапанаваў запытаць яго: Ці ведае ён беларускую (простую) мову; ці ведае мову літоўскую; ці ведае што фамілія его зусім беларуская; па літоўску была б Балаховічунас; як ён адносіцца да нацыянальных пытанняў і ці прызнае ён незалежнасць Беларускай Народнай Рэспублікі»<ref name="Балахоўцы. С. 19">Балахоўцы… С. 19.</ref>. Праз некалькі дзён прадстаўнікі генерала ізноў сустрэліся з Езавітавым. «Яны прыйшлі да мяне і паведамілі, што Балаховіч беларускую мову ведае і Беларускую Народную Рэспубліку прызнае і гатоў бараніць». Для свайго пераходу Балаховіч запрасіў 400 тысяч марак, якія была патрэбныя на ўтрыманне атраду<ref name="Балахоўцы. С. 19"/>. [[14 лістапада]] [[1919]] года Балаховіч падаў афіцыйную дэкларацыю аб беларускім грамадзянстве і прыняцці яго на беларускую службу<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132"/>. Атрад атрымаў афіцыйную назву «Асобны аддзел войскаў БНР у Балтыі». Не пазней за [[24 лістапада]] Балаховіч атрымаў ад [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастуся Езавітава]] беларускую форму, пячаткі і штамп Асобнага атраду<ref>Балахоўцы… С. 105</ref>. [[26 лістапада]] — «Асобны аддзел», паводле дамовы беларускіх дыпламатаў [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзія Дуж-Душэўскага]] і Езавітава з урадам Эстоніі, прыняты на часовае ўтрыманне Эстоніі, фінансавыя выдаткі залічаныя ў якасці дзяржаўнай пазыкі БНР<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132"/>. Не ўдалося дабіцца згоды эстонцаў на павелічэнне атрада шляхам мабілізацыі беларусаў, якія знаходзіліся на тэрыторыі Эстоніі, а таксама атрымаць дапамогу з боку дзяржаў Антанты. Амерыканская місія перадала балахоўцам палявы шпіталь і медыкаменты<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133.</ref>. У лістападзе—снежні [[1919]] «Асобны аддзел» займаў частку антыбальшавіцкага фронту каля [[Ізборск]]а, паміж эстонскай і латышскай арміямі<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 132"/>. З прычыны эстонска-савецкіх перамоў Езавітаў зрабіў у [[Рыга|Рызе]] прапанову прыняць атрад Балаховіча пад латышскае камандаванне, на што атрымаў адмову. Магчыма, адной з прычын адмовы сталі беларускія прэтэнзіі на [[Даўгаўпілс|Дзвінск]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133"/>. У пачатку студзеня [[1920]] года [[Латвія]] выказала згоду прыняць частку атраду на сваёй тэрыторыі, у населеным пункце [[Алукснэ|Марыенбург]], аднак адмовілася прыняць яго пад сваё камандаванне<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 133"/>. [[22 студзеня]] [[1920]] «Асобны аддзел» юрыдычна ўключаны Радай БНР (урад [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]]) у склад беларускага войска<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134.</ref>. У ноч на з [[27 студзеня|27]] на [[28 студзеня]] [[1920]] Балаховіч арыштаваў галоўнакамандуючага Паўночна-Заходняй арміі [[Мікалай Мікалаевіч Юдзеніч|Мікалая Юдзеніча]]. Арышт Юдзеніча быў здзейснены Булак-Балаховічам нібыта для «разлікаў» на ўтрыманне рэшткаў Паўночна-заходняга войска. Юдзеніч быў вызвалены эстонскімі ўладамі<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134"/>. [[8 лютага]] 1920 Езавітаў звярнуўся з лістом да [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], у якім, спасылаючыся на яго дэкрэт аб фармаванні беларускага войска, прасіў выдзеліць атраду генерала Булак-Балаховіча ўчастак фронту на левым флангу польскіх войскаў. Гэты ліст прадстаўніку Польскай рэспублікі ў Рызе, Б. Боўфалу ўручыў сакратар беларускай місіі [[Янка Чарапук]]. Боўфал адмовіўся рабіць нейкія крокі ў гэтай справе, сцвярджаючы што Езавітава і Душэўскага адклікаў іх ўласны ўрад, якога Польшча не прызнае<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 134"/>. === Пад польскім камандаваннем. Польска-савецкая вайна === [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič6.jpg|міні|300пкс|Станіслаў Булак-Балаховіч і польскія афіцэры. Брэст, 1920 г.]] [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič8.jpg|міні|300пкс|Генерал-маёр Станіслаў Булак-Балаховіч з чынамі штабу яго атраду. [[Вёска Чаромха|Чаромха]], [[1920]] г.]] [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič7.jpg|міні|злева|300пкс|Штаб групы Булак-Балаховіча. [[Брэст]], 1920 г.]] [[Файл:Bulak-Balachowicz and his men, 1920.jpg|міні|300пкс|Балаховіч з атрадам, 14 сакавіка 1920 г.]] Палякамі былі распачатыя сакрэтныя перамовы з Балаховічам пры пасярэдніцтве яго брата Язэпа ў канцы студзеня 1920 года. [[17 лютага]] 1920 года Балаховіч выказаў згоду на пераход пад польскае камандаванне (у дзень прыняцця ў склад беларускага войска ўрадам Антона Луцкевіча), адпаведнае пагадненне было падпісанае ў Рызе [[23 лютага]]<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135.</ref>. Паводле ўспамінаў [[Зінаіда Мікалаеўна Гіпіус|Зінаіды Гіпіус]], сам Булак-Балаховіч у канцы сакавіка 1920 года так тлумачыў абставіны пераходу свайго атраду з Эстоніі ў Польшчу<ref>Балахоўцы… С. 149</ref>: {{Цытата|Эстонія выпусціла толькі адзін мой атрад узброеным. Мае людзі ў гэтым атрадзе адмовіліся раззброіцца. У красавіку я павінен з імі ізноў ісці супраць бальшавікоў [...] Палякі прымуць мяне. Мой атрад ужо у Брэст-Літоўску. Я сустрэнуся з Пілсудскім і пакіну яго неадкладна, каб уз'яднацца з атрадам [...] Я беларус і каталік, але я змагаўся за Расію і буду падтрымліваць расійскую справу.}} [[26 лютага]] атрад (налічваў каля 800 байцоў) пераведзены ў [[Брэст]] (у [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкую крэпасць]]) для падмацавання і перафармавання<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135"/><ref>Балахоўцы… С. 22.</ref>. Адзіным папаўненнем атраду былі няпоўныя 200 жаўнераў, дастаўленыя з Эстоніі і Латвіі [[21 чэрвеня]] 1920 года<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135"/>. Толькі кожны пяты жаўнер быў беларусам<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 135"/>. Атрад генерала Булак-Балаховіча быў адасланы на фронт у ваколіцы [[Кіеў|Кіева]] 9 чэрвеня 1920. 10 чэрвеня польскія войскі пачалі адступленне з глыбіні польскіх пазіцый ва Украіне, выкліканае прарывам арміі [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямёна Будзённага]]. У сярэдзіне ліпеня часткі Балаховіча абараняюць лінію [[Стыр]] і выхады з палескіх абшараў. У канцы ліпеня атрад адступіў на [[Стаход]]. У хуткім часе атрад, падмацаваны арэнбургскімі казакамі, правёў паспяховы бой за [[Любэшыў|Любяшоў]], аднак для прыкрыцця пяхоты адступіў да [[Камень-Кашырскі|Камень-Кашырскага]]. [[3 жніўня]] генерал пакінуў і Камень-Кашырскі. Праз некалькі дзён Балаховіч перайшоў [[Заходні Буг|Буг]] і перайшоў у [[Людвінаў]]. На гэты час яго атрад складаў не больш за 700 чалавек<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 137.</ref>. У сярэдзіне жніўня, у пераломны момант [[Варшаўская бітва (1920)|Варшаўскай бітвы]], у складзе 3-й арміі прыкрываў манеўр польскіх войскаў з-над Вяпра. 15 жніўня аддаў прыказ сканцэнтраваць свае сілы ў [[Лэнчна]]й, які выкананы на наступны дзень. У гэты дзень атрад налічваў 1000 штыхоў і 400 шабляў. Пасля камбінаванай паспяховай атакі на [[Пухачаў]] рушыў у кірунку [[Уладава|Уладавы]] (17 жніўня)<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 138.</ref>. У верасні польскія войскі пачалі наступленне на фронце ад мяжы з Румыніяй да Брэста. 13 верасня група генерала Балаховіча ўзяла [[Камень-Кашырскі]]. [[26 верасня]] Балаховічам узяты [[Пінск]], гэтым рассек 4-ю савецкую армію. Аперацыя па захопе самога Пінска сталася адной з самых удалых вайсковых аперацый групы Балаховіча за час ваенных дзеянняў на бальшавіцкім фронце. 30 верасня група генерала Булак-Балаховіча была замененая 18-й ПД, завяршыўшы свой удзел у [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайне]]<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 139.</ref>. === Палескі паход === ==== Перадумовы ==== У той час, калі вяліся перамовы пра перавод Балаховіча на польскі бок, Пілсудскі шукаў хаўруснікаў з боку Расіі. Пілсудскі знайшоў паплечніка ў асобе [[Барыс Віктаравіч Савінкаў|Барыса Савінкава]]. [[16 студзеня]] ён пагадзіўся на правядзенне плебісцыту на тэрыторыі [[Літва|Літвы]] і Беларусі. Савінкаў атрымаў ад Пілсудскага дазвол на стварэнне расійскага вайсковага фармавання на тэрыторыі Польшчы<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 141.</ref>. [[27 жніўня]] 1920 года паміж Савінкавым і Булак-Балаховічам была складзеная дамова, паводле якой Савінкаў абавязваўся правесці кандыдатуру генерала на пост галоўнакамандуючага расійскімі ўзброенымі сіламі на тэрыторыі Польшчы, а Булак-Балаховіч згаджаўся прызнаць палітычнае кіраўніцтва Савінкава і яго Расійскага палітычнага камітэта (РПК)<ref name="rovs" />. Булак-Балаховіч назваў сваю групу Рускай народнай добраахвотніцкай арміяй, а над яго штабам у [[Пінск]]у лунаў [[Сцяг Расіі|расійскі сцяг]]<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 142.</ref>. Восенню 1920 з’явіўся [[Беларускі палітычны камітэт]]. Паводле гісторыка [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алега Латышонка]], камітэт быў патрэбны, каб стварыць палітычную шыльду для далейшага беларускага паходу<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144.</ref>. У пачатку кастрычніка Пілсудскі прымае рашэнне пра паход [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] на [[Вільнюс|Вільню]], у выніку якога пазней была створаная марыянеткавая дзяржава [[Сярэдняя Літва]]. На думку Алега Латышонка, паход Балаховіча павінен быў быць працягам паходу Жалігоўскага. [[12 кастрычніка]] 1920 года ў Рызе падпісаная папярэдняя польска-савецкая мірная дамова. Гэтая дамова абавязвала польскі бок выдаліць са сваёй тэрыторыі або раззброіць антысавецкія ўзброеныя фармаванні да 2 лістапада. Польскае камандаванне прапанавала Балаховічу далей весці барацьбу самастойна або пакінуць тэрыторыю Польшчы са зброяй у руках, у выніку чаго той вырашыў перайсці польска-савецкую мяжу<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 144"/>. 12 кастрычніка Балаховіч падпісаў пагадненне з Беларускім палітычным камітэтам. БПК абавязваўся дапамагаць генералу ў арганізацыі беларускай арміі, а Балаховіч павінен быў перадаць уладу на занятай ім тэрыторыі<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 145.</ref>. ==== Баявыя дзеянні ==== Армія генерала Булак-Балаховіча ў пачатку лістапада 1920 года налічвала каля 20 тысяч чалавек. Яна складалася з 1, 2 і 3-й ПД, Пешай сялянскай брыгады, 1-й кавалерыйскай дывізіі (КД), палка данскіх казакоў, Тубыльскага кавалерыйскага палка (КП), асабістых сотняў братоў Балаховічаў, палка цяжкай артылерыі, чыгуначнага палка, самалётнай эскадрыллі, а таксама штабных і тылавых частак. На баявыя часткі прыпадала каля 15 тыс. У баях не бралі ўдзел некаторыя часткі, якія не паспелі прыбыць альбо былі інтэрнаваныя польскім бокам (полк цяжкай артылерыі). Полк данскіх казакоў ухіліўся ад баявых дзеянняў. У бой уступілі каля 11 тыс. жаўнераў<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 153—154.</ref>. План прадугледжваў заняцце лініі [[Оўруч]]—[[Мазыр]]—[[Жлобін]], а затым удар на поўнач, на [[Бабруйск]] і [[Барысаў]], і вызваленне Беларусі. Верагодна, план быў распрацаваны самім Пілсудскім<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 152.</ref>. План быў разлічаны на заняцце Менска польскімі войскамі, што і адбылося 15 кастрычніка. Аднак Балаховіч прамарудзіў з ударам, а польскія войскі вымушаныя былі пакінуць Менск [[17 кастрычніка]], выконваючы пагадненне аб замірэнні. Балаховіч аддаў загад аб наступленні ад [[Тураў|Турава]] на Мазыр [[5 лістапада]] 1920. [[8 лістапада]] войскі Булак-Балаховіча занялі [[Петрыкаў]], [[9 лістапада]] — мястэчка [[Скрыгалаў]] і вёску [[Скрыгалаўская Слабада]]. [[10 лістапада]] ў другой палове дня часткі палкоўніка Мацвеева (1-я КД) узялі Мазыр<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 155.</ref>. Апоўдні [[12 лістапада]] ў Мазыр прыбыў генерал Булак-Балаховіч. З гэтай нагоды былі вывешаныя [[Бел-чырвона-белы сцяг|беларускія сцягі]]. 16 лістапада Балаховіч заявіў, што не прызнае ўрадаў Луцкевіча і Ластоўскага, а БПК ператварыўся ва ўрад БНР. Гэты ўрад прысвоіў Балаховічу тытул Начальніка Беларускай Дзяржавы<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 156.</ref>. Ноччу з [[17 лістапада|17]] на [[18 лістапада]] пасля бальшавіцкага наступлення, войска Балаховіча пакінула горад Мазыр. У выніку адступлення [[29 лістапада]] Балаховіч адступіў у нейтральную зону, створаную раней між Польшчай і СССР. [[30 лістапада]] ён перайшоў граніцу і на наступны дзень накіраваўся ў Варшаву з дзеячамі БПК<ref>Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 160.</ref>. Атрад пазней быў раззброены польскімі войскамі. ==== Яўрэйскія пагромы ==== Фармаванні Булак-Балаховіча на Гомельшчыне здзяйснялі пагромы, яўрэйскае насельніцтва, якое абвінавачвалі ў камунізме, падвяргалася масавым грабяжам, здзекам і забойствам. У гэтым выпадку палітычныя прычыны пагромаў спалучаліся з жаданнем рабаваць. У вёсках [[Бібяткі]] было забіта 19 яўрэяў (ХІ.1920), [[Міхедавічы]] — 60 (XI.1920), [[Вялікія Гарадзяцічы]] — 70 (26.ХІ.1920), [[Малыя Гарадзяцічы]] — 10 (ХІ.1920) [[Мазырскі павет (Расійская імперыя)|Мазырскага павета]], у [[Калінкавічы|Калінкавічах]] — 26 (1920), [[Хойнікі|Хойніках]] — 40 (1920). Агулам, па няпоўных даных, балахоўцы забілі больш за 246 яўрэяў<ref>[[Н. В. Мінава|Мінава, Н. В.]] [https://elib.gstu.by/bitstream/handle/220612/26151/155-156.pdf?sequence=1&isAllowed=y Антыяўрэйскія пагромы на Гомельшчыне ў 1917-22 гг.] / Н. В. Мінава // Творчество молодых 1999 : сборник научных работ студентов и аспирантов Гомельского государственного университета им. Ф.Скорины. - Гомель : [[ГДУ імя Ф. Скарыны|ГГУ им. Ф. Скорины]], 1999. - С. 155-156.</ref>. Сам Булак-Балаховіч публічна выступаў супраць пагромаў і заклікаў караць салдат, якія імі займаюцца. Так у органе [[Рускі палітычны камітэт|РПК]], газеце «[[Свобода (газета, Варшава)|Свобода]]» № 85 за 24 кастрычніка 1920 <ref>{{cite news|title=Прыказ генерала Булак-Балаховіча, 20 кастрычніка 1920|newspaper=Свобода|issue=85|date=24 кастрычніка 1920|url=https://radc.hoover.org/?a=d&d=RADCaagx19201024-01&e=-------en-10--1--img-------}}</ref> года ён загадваў: {{цытата|Рабаванні і пагромы прымяншаюць нашу баявую славу і ганяць нашае добрае імя. Я буду бязлітасна змагацца з асобамі, якія падбухторваюць да яўрэйскіх пагромаў, бо гэта часцяком справа рук правакатараў… …Загадваю салдатаў, вінаватых у пагромах і рабаваннях, таксама аддаваць пад ваенны суд для асуджэння па законах Ваеннага часу, а заспетых на месцы рабавання, як салдат, так і афіцэраў, расстрэльваць тут жа. Пагромы не павінны быць і не будуць больш дапушчацца. {{арыгінальны тэкст|ru|Грабежи и погромы умаляют нашу боевую славу и порочат наше доброе имя. Я буду беспощадно бороться с лицами, подстрекающими к еврейским погромам, так как это зачастую дело рук провокаторов… …Приказываю солдат, виновных в погромах и грабежах, тоже предавать военному суду для суждения по законам Военного времени, а застигнутых на месте грабежа, как солдат, так и офицеров, расстреливать тут же. Погромы не должны быть и не будут более допускаться.}} }} == Міжваенны перыяд. Другая сусветная вайна == [[Файл:POL Bulak Balachowicz plaque, Warsaw 01.jpg|міні|Мемарыяльная дошка ў [[Горад Варшава|Варшаве]]]] Пасля савецка-польскай вайны быў прызнаны генералам, але не залічаны ў склад польскага войска як чынны генерал. У лютым 1921 года Балаховіч арганізаваў сустрэчу прадстаўнікоў Беларускага палітычнага камітэта і «[[Беларуская сялянская партыя Зялёны Дуб|Зялёнага Дуба]]» дзеля падрыхтоўкі да партызанскай вайны ў Беларусі на выпадак польска-савецкай вайны. Але ў хуткім часе штаб Зялёнага Дуба ў Лунінцы быў ліквідаваны расійскім [[Саюз Абароны Радзімы і Свабоды|Саюзам абароны Радзімы і Свабоды]]. Пры падтрымцы Балаховіча і на польскія грошы была ўтвораная новая арганізацыя Беларускіх беспартыйных актывістаў, але вялікіх поспехаў яна не дабілася<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 265">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 265.</ref>. 27 красавіка 1921 года склаў дамову з [[Дзяржаўны камітэт БНР|Дзяржаўным камітэтам БНР]] у асобе часткі дэлегацыі БНР у [[Парыж]]ы палкоўніка [[Яўген Міхайлавіч Ладноў|Яўгена Ладнова]] і сакратара прэзідыума камітэта БНР [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], паводле якой камітэт прызнаваў генерала Булак-Балаховіча «вярхоўным камандуючым над усімі ўзброенымі сіламі Беларусі»<ref name="rovs"/>. Ён быў уведзены ў склад камітэта з правам вырашальнага голаса, аднак неўзабаве гэты камітэт распаўся і бальшыня яго сяброў распачала антыпольскую дзейнасць<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 265"/>. Булак-Балаховіч займаўся сельскай гаспадаркай, разводзіў коней; на лясных работах у [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] былі заняты яго былыя партызаны. Агенты АДПУ арганізавалі на Булак-Балаховіча некалькі замахаў, але ўсе яны скончыліся няўдала, у выніку аднаго з іх [[11 чэрвеня]] [[1923]] года быў застрэлены малодшы брат Язэп<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266">Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266.</ref>. Займаўся ветэранскай дзейнасцю. Але з [[1937]] да [[1939]] года ўдзельнічае ў [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайне ў Іспаніі]] на баку генерала [[Франсіска Франка|Франка]], дзе дапамагае арганізоўваць разведку ў тыле рэспубліканцаў<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266"/>. Пасля акупацыі Польшчы [[Трэці Рэйх|Трэцім Рэйхам]] спрабаваў арганізаваць партызанскі атрад для барацьбы з нацысцкімі акупантамі, удзельнічаў у абароне Варшавы. Быў забіты ў [[Варшава|Варшаве]] [[10 мая]] [[1940]] года нямецкім патрулём. Месца яго пахавання невядомае<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 266"/>. Сімвалічная магіла генерала Станіслава Булак-Балаховіча месціцца на варшаўскіх Камунальных, былых вайсковых, могілках. У Варшаве на будынку праваслаўнай духоўнай семінарыі ў раёне Саска-Кэмпа знаходзіцца памятная дошка ў памяць пра Булак-Балаховіча. == Сям’я == [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič10.jpg|міні|Станіслаў Булак-Балаховіч у цывільным, каля 1922 г.]] У 1905 годзе ажаніўся першы раз з дачкой лекара з Лужкоў Марціна Гарбэля, Генрыетай. У гэтым шлюбе ў 1907 годзе ў іх нарадзілася дачка Алена, а ў 1910 годзе сын Медард, у 1911 годзе сын Генрык. З першай жонкай жыў асобна з 1913 года, яна мела ўнутраны рак і памерла ў 1915 годзе<ref name="Латышонак, А. Жаўнеры БНР. С. 237"/>. Другім шлюбам (1918/9) жанаты з Гертай фон Герхард. У шлюбе дочкі: Зоф’я і Марыя. Трэцім шлюбам жанаты з Янінай Карэчкай. У шлюбе дочкі: Данута і Барбара. == Літаратурная дзейнасць == Выпусціў дзве кнігі пра магчымасць вайны з Германіяй: «Wojna będzie czy nie będzie» («Вайна будзе ці не будзе», 1931) і «Precz z Hitlerem czy niech żyje Hitler» («Далоў Гітлера ці хайль Гітлер?», 1933). Вядомыя два вершы, якія ён напісаў па-беларуску: «Покліч бацькі» ([[1919]]) і «Шарак ці брысь» ([[1927]])<ref name="hryck"/>. == Адлюстраванне ў мастацтве == * У 1929 годзе кінастудыяй «[[Беларусьфільм|Белдзяржкіно]]» створана гісторыка-рэвалюцыйная эпапея «[[У агні народжаная]]», ролю Булак-Балаховіча ў мастацкім фільме выканаў акцёр Барыс Фядосьеў<ref>{{cite web|url = https://www.kino-teatr.ru/kino/movie/sov/15427/titr/|title = В огне рожденная (1929)|publisher = kino-teatr.ru|language = ru|access-date = 2019-09-30}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist|group="A"|1}} == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * Авторский коллектив Гражданская война в России: энциклопедия катастрофы / Составитель и ответственный редактор: Д. М. Володихин, научный редактор С. В. Волков. — 1-е. — М.: Сибирский цирюльник, 2010. — С. 301. — 400 с. — ISBN 978-5-903888-14-6. * {{Кніга|аўтар = [[Алег Латышонак]]|загаловак = Жаўнеры БНР|выданне = 3-е|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонак = 373|isbn = 978-5-00076-003-1|тыраж = 500}} * {{Кніга|загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|старонак = 470|isbn = 978-5-9904531-9-7|тыраж = 750}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20070928043523/http://www.bie.ee/historyja/historyja.htm Інфармацыя і фота пра Асобны атрад войск БНР у Эстоніі] * [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/bulack-balahovich-vs-rechitsa.html А. Латышонак — Штурм Рэчыцы войскамі генерала Станіслава Булак-Балаховіча ў лістападзе 1920 года] * [http://www.jivebelarus.net/history/faces/stanislaw-bulak-balachowicz.html А. Грыцкевіч — Станіслаў Булак-Балаховіч] * {{cite web | author = Ю. Віцьбіч| date = 9 лютага 2008| url = http://jivebelarus.net/history/new-history/anticom-resist-and-partisans-at-belarus.html?page=10#lnk9| title = Асобны Дабравольны Народны Аддзел БНР| work = Антыбальшавіцкія паўстанні і партызанская барацьба на Беларусі| publisher = Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў| access-date = 20 красавіка 2009 }} * [https://web.archive.org/web/20160120153215/http://kryuskiduch.livejournal.com/367.html?thread=879 Вершы С. Булак-Балаховіча] * {{YouTube|z0-Vw7Kl6oI|„Генерал няскончанай вайны”, 1. рэж. Сяргей Ісакаў, д/ф 2009 г. Беларусь}} * {{YouTube|62z7_n5NeyU|„Генерал няскончанай вайны”, 2. рэж. Сяргей Ісакаў, д/ф 2009 г. Беларусь}} {{добры артыкул|Асоба}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Белыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Булак-Балаховіч Станіслаў}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Антыкамуністы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Ваенныя Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ваенныя дзеячы СССР]] [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] fbtovwatdxk1xn8hy4761s5j5hfgnbm 0 44392 5124193 4425915 2026-04-10T11:16:54Z Lš-k. 16740 5124193 wikitext text/x-wiki Назву '''Забо́рцы''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Заборцы (Глыбоцкі раён)|Заборцы]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] ** [[Заборцы (Докшыцкі раён)|Заборцы]] — вёска ў [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] ** [[Заборцы (Мёрскі раён)|Заборцы]] — былая вёска ў [[Мёрскі раён|Мёрскім раёне]] * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Заборцы (Астравецкі раён)|Заборцы]] — вёска ў [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] ** [[Заборцы (Лідскі раён)|Заборцы]] — вёска ў [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] === [[Літва]] === * [[Заборцы (Ігналінскі раён)|Заборцы]] — вёска ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] {{Неадназначнасць}} k1v2gssu634qgcjrcv7goy57fddf8h3 0 45611 5123938 5123782 2026-04-09T16:34:44Z Voūk12 159072 /* Гл. таксама */ 5123938 wikitext text/x-wiki [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]])<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых, грунтуючыся на перакананнях у правах і перавазе, апраўданых перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па апрацоўцы зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сэксуальнасці, гендэру, расы, інваліднасці і класа, сярод іншых праяваў гэта прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35% сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84% да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля дэкаланізацый адбылася пасля Другой сусветнай вайны паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' і '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што імперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку, у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што «імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з'яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з'яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[Меркантылізм|меркантылізму]] часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з'яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з'яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям'і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Калі пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку адмены рабства, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад), распрацаваць новыя крыніцы працоўнай сілы, зноў прыняўшы сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся "канатнымі" працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618–1619 гадах воспа знішчыла 90% карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780–1782 і 1837–1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50% карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848–1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540–1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10% афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін_Володимир_Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца што пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля умацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод_в_Британской_Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з'явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі.Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913–2008) і Франц Фанон (1925–1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб'ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] kxfhpo8b1jzql4a1p19edi2zg4m3cg4 5124094 5123938 2026-04-10T06:42:36Z Voūk12 159072 /* Эканоміка, гандль і камерцыя. */ 5124094 wikitext text/x-wiki [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref>. [[Файл:Laureys a Castro - A Dutch East-Indiaman off Hoorn.jpg|міні|Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.]] У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця»<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism|title="Colonialism". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2011.}}</ref>. Энцыклапедычны слоўнік Webster's вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/webstersunabridg00newy/page/290/mode/2up|title=Webster's unabridged dictionary of the English language. New York : Portland House : Distributed by Crown Publishers. 1989. p. 291.}}</ref>. Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній»<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250704103344/https://www.merriam-webster.com/dictionary/colonialism|title="Definition of COLONIALISM". www.merriam-webster.com. Archived from the original}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]]) <ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія - гэта рымскае азначэнне залежнага селяніна "калон" і жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Лацыё - калоній, але тэрмін «каланіялізм» адносіліся да плантацый, куды эмігравалі і засяляліся мужчыны. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай [[Імперыялізм|імперскай экспансіі]] і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала неабходным для міжнароднага антыкаланіяльнага руху, і яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца [[Посткаланіялізм|посткаланіяльныя]] даследванні<ref>{{Кніга|загаловак=Sultan, Nazmul (2024). "What Is Colonialism? The Dual Claims of a Twentieth-Century Political Category". American Political Science Review. 119: 435–448. doi:10.1017/S0003055424000388. ISSN 0003-0554}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сэксуальнасці, гендэру, расы, інваліднасці і класа і сярод іншых праяваў гэта прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35% сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84% да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] адбылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' і '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што імперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку, у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што «імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з'яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з'яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[Меркантылізм|меркантылізму]] часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з'яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з'яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. [[Файл:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|міні|Скарэнне Афрыкі канец 19 - пачатак 20 ст.]] Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям'і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Калі пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку адмены рабства, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад), распрацаваць новыя крыніцы працоўнай сілы, зноў прыняўшы сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся "канатнымі" працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618–1619 гадах воспа знішчыла 90% карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780–1782 і 1837–1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50% карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848–1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540–1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10% афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін_Володимир_Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца што пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля умацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод_в_Британской_Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з'явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі.Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913–2008) і Франц Фанон (1925–1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб'ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 7tmcw319b2mjdn92tqv0bap3ug8i7al 5124130 5124094 2026-04-10T09:12:02Z Voūk12 159072 5124130 wikitext text/x-wiki [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref>. [[Файл:Laureys a Castro - A Dutch East-Indiaman off Hoorn.jpg|міні|Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.]] У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця»<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism|title="Colonialism". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2011.}}</ref>. Энцыклапедычны слоўнік Webster's вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/webstersunabridg00newy/page/290/mode/2up|title=Webster's unabridged dictionary of the English language. New York : Portland House : Distributed by Crown Publishers. 1989. p. 291.}}</ref>. Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній»<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250704103344/https://www.merriam-webster.com/dictionary/colonialism|title="Definition of COLONIALISM". www.merriam-webster.com. Archived from the original}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]]) <ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія - гэта лацінскае азначэнне жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Рыма - [[Калонія (Рым)|калоніі,]] а ў эпоху Рымскай імперыі - залежнага селяніна, або вайсковага пасяленца "[[Калон (чалавек, саслоўе)|калона]]", але тэрмін «каланіялізм» пачаў ужывацца і адносіцца да плантацый Новага часу, куды эмігравалі, засяляліся мужчыны, якія перадавалі свой статус сем'ям. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай [[Імперыялізм|імперскай экспансіі]] і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала актуальным і неабходным дзеля разумення і стварэння зместу міжнароднага антыкаланіяльнага руху. Яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца [[Посткаланіялізм|посткаланіяльныя]] даследванні<ref>{{Кніга|загаловак=Sultan, Nazmul (2024). "What Is Colonialism? The Dual Claims of a Twentieth-Century Political Category". American Political Science Review. 119: 435–448. doi:10.1017/S0003055424000388. ISSN 0003-0554}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сэксуальнасці, [[Гендар|гендару]], [[Раса|расы]], інваліднасці і класа. Сярод іншых праяваў гэты падзел і сістэма адносін прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35% сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84% да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] адбылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' і '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што імперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку, у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што «імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з'яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з'яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[Меркантылізм|меркантылізму]] часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з'яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з'яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. [[Файл:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|міні|Скарэнне Афрыкі канец 19 - пачатак 20 ст.]] Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям'і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Калі пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку адмены рабства, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад), распрацаваць новыя крыніцы працоўнай сілы, зноў прыняўшы сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся "канатнымі" працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618–1619 гадах воспа знішчыла 90% карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780–1782 і 1837–1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50% карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848–1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540–1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10% афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін_Володимир_Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца што пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля умацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод_в_Британской_Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з'явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі.Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913–2008) і Франц Фанон (1925–1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб'ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] jfxdifw5ee9ordvj2esgx55q0imvk5g 5124194 5124130 2026-04-10T11:17:07Z Voūk12 159072 5124194 wikitext text/x-wiki [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі (атрымання прыбытку) метраполіямі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_05_%D0%9A-%D0%9A%D0%BE%D0%BC/page/n119/mode/2up|загаловак=Колоніялізм // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1959. — Т. 3, кн. V : Літери К — Ком. — С. 682-683}}</ref>. [[Файл:Laureys a Castro - A Dutch East-Indiaman off Hoorn.jpg|міні|Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.]] У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця»<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism|title="Colonialism". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2011.}}</ref>. Энцыклапедычны слоўнік Webster's вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/webstersunabridg00newy/page/290/mode/2up|title=Webster's unabridged dictionary of the English language. New York : Portland House : Distributed by Crown Publishers. 1989. p. 291.}}</ref>. Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній»<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250704103344/https://www.merriam-webster.com/dictionary/colonialism|title="Definition of COLONIALISM". www.merriam-webster.com. Archived from the original}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]]) <ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія - гэта лацінскае азначэнне жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Рыма - [[Калонія (Рым)|калоніі,]] а ў эпоху Рымскай імперыі - залежнага селяніна, або вайсковага пасяленца "[[Калон (чалавек, саслоўе)|калона]]", але тэрмін «каланіялізм» пачаў ужывацца і адносіцца да плантацый Новага часу, куды эмігравалі, засяляліся мужчыны, якія перадавалі свой статус сем'ям. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай [[Імперыялізм|імперскай экспансіі]] і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала актуальным і неабходным дзеля разумення і стварэння зместу міжнароднага антыкаланіяльнага руху. Яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца [[Посткаланіялізм|посткаланіяльныя]] даследванні<ref>{{Кніга|загаловак=Sultan, Nazmul (2024). "What Is Colonialism? The Dual Claims of a Twentieth-Century Political Category". American Political Science Review. 119: 435–448. doi:10.1017/S0003055424000388. ISSN 0003-0554}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сэксуальнасці, [[Гендар|гендару]], [[Раса|расы]], інваліднасці і класа. Сярод іншых праяваў гэты падзел і сістэма адносін прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35% сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84% да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] адбылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' vs '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што '''і''мперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку'''''<nowiki/>'','' у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што «імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608772744/ajmar-ventsel-o-narodah-sibiri-v-kontekste-vojny-mezhdu-rossiej-i-ukrainoj|title=Аймар Вентсель: о народах Сибири в контексте войны между Россией и Украиной}}</ref>, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з'яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з'яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[Меркантылізм|меркантылізму]] часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з'яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з'яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. [[Файл:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|міні|Скарэнне Афрыкі канец 19 - пачатак 20 ст.]] Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям'і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Калі пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку адмены рабства, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад), распрацаваць новыя крыніцы працоўнай сілы, зноў прыняўшы сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся "канатнымі" працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618–1619 гадах воспа знішчыла 90% карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780–1782 і 1837–1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50% карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848–1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540–1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10% афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін_Володимир_Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца што пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля умацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод_в_Британской_Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з'явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі.Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913–2008) і Франц Фанон (1925–1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб'ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 02kd3fc4jia52q6o0lx924gdp3k9bv4 5124201 5124194 2026-04-10T11:20:15Z Voūk12 159072 5124201 wikitext text/x-wiki [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі (атрымання прыбытку) метраполіямі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_05_%D0%9A-%D0%9A%D0%BE%D0%BC/page/n119/mode/2up|загаловак=Колоніялізм // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1959. — Т. 3, кн. V : Літери К — Ком. — С. 682-683}}</ref>. [[Файл:Laureys a Castro - A Dutch East-Indiaman off Hoorn.jpg|міні|Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.]] У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця»<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism|title="Colonialism". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2011.}}</ref>. Энцыклапедычны слоўнік Webster's вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/webstersunabridg00newy/page/290/mode/2up|title=Webster's unabridged dictionary of the English language. New York : Portland House : Distributed by Crown Publishers. 1989. p. 291.}}</ref>. Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній»<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250704103344/https://www.merriam-webster.com/dictionary/colonialism|title="Definition of COLONIALISM". www.merriam-webster.com. Archived from the original}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]]) <ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія - гэта лацінскае азначэнне жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Рыма - [[Калонія (Рым)|калоніі,]] а ў эпоху Рымскай імперыі - залежнага селяніна, або вайсковага пасяленца "[[Калон (чалавек, саслоўе)|калона]]", але тэрмін «каланіялізм» пачаў ужывацца і адносіцца да плантацый Новага часу, куды эмігравалі, засяляліся мужчыны, якія перадавалі свой статус сем'ям. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай [[Імперыялізм|імперскай экспансіі]] і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала актуальным і неабходным дзеля разумення і стварэння зместу міжнароднага антыкаланіяльнага руху. Яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца [[Посткаланіялізм|посткаланіяльныя]] даследванні<ref>{{Кніга|загаловак=Sultan, Nazmul (2024). "What Is Colonialism? The Dual Claims of a Twentieth-Century Political Category". American Political Science Review. 119: 435–448. doi:10.1017/S0003055424000388. ISSN 0003-0554}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сэксуальнасці, [[Гендар|гендару]], [[Раса|расы]], інваліднасці і класа. Сярод іншых праяваў гэты падзел і сістэма адносін прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35% сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84% да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] адбылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' vs '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што '''і''мперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку'''''<nowiki/>'','' у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што «імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608772744/ajmar-ventsel-o-narodah-sibiri-v-kontekste-vojny-mezhdu-rossiej-i-ukrainoj|title=Аймар Вентсель: о народах Сибири в контексте войны между Россией и Украиной}}</ref>, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з'яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з'яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[Меркантылізм|меркантылізму]] часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з'яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з'яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. [[Файл:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|міні|Скарэнне Афрыкі канец 19 - пачатак 20 ст.]] Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям'і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад) на пошук іншых крыніц працоўнай сілы, і аднавіць сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся "канатнымі" працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618–1619 гадах воспа знішчыла 90% карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780–1782 і 1837–1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50% карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848–1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540–1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10% афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін_Володимир_Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца што пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля умацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод_в_Британской_Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з'явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі.Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913–2008) і Франц Фанон (1925–1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб'ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 64n12i4zncrga2s65jdk1on3mvvmysy 5124205 5124201 2026-04-10T11:28:10Z Voūk12 159072 /* Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды */ 5124205 wikitext text/x-wiki [[Файл:colonisation2.gif|thumb|right|500px|Каланізацыя свету 1492—2008]] '''Каланіялізм''' — сістэма панавання групы прамыслова развітых краін ([[Метраполія|метраполій]]) над астатнім светам у XVI—XX стагоддзях. Каланіяльная палітыка — гэта палітыка эксплуатацыі (атрымання прыбытку) метраполіямі з дапамогай ваеннага, палітычнага і эканамічнага прымусу народаў, краін і тэрыторый пераважна з іншанацыянальным насельніцтвам, як правіла, эканамічна менш развітых<ref>{{Кніга|загаловак=Lachmann, Richard (1991). The Encyclopedic Dictionary of Sociology. Guilford, Conn: McGraw-Hill/Dushkin. p. 51. ISBN 978-0-87967-886-9.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Osterhammel, Jürgen (2005). Colonialism: A Theoretical Overview. trans. Shelley Frisch. Markus Weiner Publishers. p. 16. ISBN 978-1-55876-340-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Margaret Kohn (29 August 2017). "Colonialism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford University. Retrieved 7.04.2026}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/UkrMalaEn/kn_05_%D0%9A-%D0%9A%D0%BE%D0%BC/page/n119/mode/2up|загаловак=Колоніялізм // Українська мала енциклопедія : 16 кн. : у 8 т. / проф. Є. Онацький. — Накладом Адміністратури УАПЦ в Аргентині. — Буенос-Айрес, 1959. — Т. 3, кн. V : Літери К — Ком. — С. 682-683}}</ref>. [[Файл:Laureys a Castro - A Dutch East-Indiaman off Hoorn.jpg|міні|Ларэнца Кастра. Караблі галанскай ост-індыйскай кампаніі ля Горна.]] У слоўніку англійскай мовы Collins каланіялізм вызначаецца як «практыка, з дапамогай якой магутная краіна непасрэдна кантралюе менш моцныя краіны і выкарыстоўвае іх рэсурсы для павелічэння ўласнай улады і багацця»<ref>{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/colonialism|title="Colonialism". Collins English Dictionary. HarperCollins. 2011.}}</ref>. Энцыклапедычны слоўнік Webster's вельмі шырока вызначае каланіялізм як «палітыку нацыі, якая імкнецца пашырыць або захаваць сваю ўладу над іншымі людзьмі або тэрыторыямі»<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/details/webstersunabridg00newy/page/290/mode/2up|title=Webster's unabridged dictionary of the English language. New York : Portland House : Distributed by Crown Publishers. 1989. p. 291.}}</ref>. Інтэрнэт-слоўнік Merriam-Webster прапануе некалькі азначэнняў: «панаванне народа або тэрыторыі замежнай дзяржавай або нацыяй», «практыка пашырэння і падтрымання палітычнага і эканамічнага кантролю нацыі над іншым народам або тэрыторыяй» і «палітыка або вера ў набыццё і захаванне калоній»<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20250704103344/https://www.merriam-webster.com/dictionary/colonialism|title="Definition of COLONIALISM". www.merriam-webster.com. Archived from the original}}</ref>. [[Файл:Aschanti Gefecht 11 july 1824 300dpi.jpg|міні|вайна братанцаў з ашанці 1823]] Злом каланіяльнай сістэмы (дэкаланізацыя) адбыўся ў другой палове XX стагоддзя з набыццём незалежнасці [[Індыя]]й і шэрагам афрыканскіх краін<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. Але і ў посткаланіяльны перыяд развітыя заходнія краіны захоўваюць сваё эканамічнае (а часам і палітычнае) панаванне над многімі краінамі Трэцяга свету ([[неакаланіялізм]]) <ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2007). "Colonialism (Neocolonialism)". In Ritzer, George (ed.). The Blackwell Encyclopedia of Sociology (1 ed.). Wiley. doi:10.1002/9781405165518.wbeosc071. ISBN 978-1-4051-2433-1.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Самыя раннія выпадкі выкарыстання слова калонія - гэта лацінскае азначэнне жахара рымскіх паселішчаў па-за межамі Рыма - [[Калонія (Рым)|калоніі,]] а ў эпоху Рымскай імперыі - залежнага селяніна, або вайсковага пасяленца "[[Калон (чалавек, саслоўе)|калона]]", але тэрмін «каланіялізм» пачаў ужывацца і адносіцца да плантацый Новага часу, куды эмігравалі, засяляліся мужчыны, якія перадавалі свой статус сем'ям. У пачатку 20 ст. значэнне тэрміна пашырылася і цяпер служыць гістарычнай адсылкай да еўрапейскай [[Імперыялізм|імперскай экспансіі]] і імперыялістычнага падпарадкавання азіяцкіх і афрыканскіх народаў, а таксама парадыгмай для аналізу формы кіравання. Вызначэнне каланіялізму стала актуальным і неабходным дзеля разумення і стварэння зместу міжнароднага антыкаланіяльнага руху. Яно абмяркоўвалася на Бандунгскай канферэнцыі 1955 года, і кантэксты, да якіх яно прымянялася, спрэчныя. Гэта паняцце выйшла на пярэдні план навуковых колаў у канцы 20 ст., пасля чаго пачаў развівацца [[Посткаланіялізм|посткаланіяльныя]] даследванні<ref>{{Кніга|загаловак=Sultan, Nazmul (2024). "What Is Colonialism? The Dual Claims of a Twentieth-Century Political Category". American Political Science Review. 119: 435–448. doi:10.1017/S0003055424000388. ISSN 0003-0554}}</ref>. Згодна з сучаснымі канцэпцыямі каланіялізм манапалізуе ўладу, разумеючы заваяваныя землі і людзей як ніжэйшых. Ен грунтуюецца на перакананнях у правах і пераваземацнейшага над зваяваным, апраўдвае любыя свае дзеянні перакананнямі ў цывілізацыйнай місіі па паляпшэнні зямлі і жыцця, гістарычна часта ўкаранёных у веры ў хрысціянскую місію<ref>{{Кніга|загаловак=Go, Julian (2024). "Reverberations of Empire: How the Colonial Past Shapes the Present". Social Science History. 48 (1): с. 1–18}}</ref>. Гэтыя перакананні і фактычная каланізацыя ўстанаўліваюць так званую ''каланіяльнасць'', якая трымае каланізаваных сацыяльна-эканамічна адрознымі<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2020). "The historical roots of economic development". Science. 367 (6485) eaaz9986. doi:10.1126/science.aaz9986. ISSN 0036-8075. PMID 32217703}}</ref> і падпарадкаванымі праз сучасную [[Біяпалітыка|біяпалітыку]] сэксуальнасці, [[Гендар|гендару]], [[Раса|расы]], інваліднасці і класа. Сярод іншых праяваў гэты падзел і сістэма адносін прыводзіць да міжсекцыйнага гвалту і дыскрымінацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann Laura (4 October 1995). Race and the Education of Desire: Foucault's History of Sexuality and the Colonial Order of Things. Duke University Press. doi:10.2307/j.ctv11319d6. ISBN 978-0-8223-7771-9}}</ref>. Хоць розныя формы каланіялізму існавалі па ўсім свеце, гэтая канцэпцыя была распрацавана як апісанне еўрапейскіх каланіяльных імперый сучаснай эпохі. Яны распаўсюдзіліся па ўсім свеце з 15 стагоддзя да сярэдзіны 20 стагоддзя, ахопліваючы 35% сушы Зямлі да 1800 года і дасягнуўшы піку ў 84% да пачатку Першай сусветнай вайны<ref>{{Кніга|загаловак=Philip T. Hoffman (2015). Why Did Europe Conquer the World?. Princeton University Press. pp. 2–3. ISBN 978-1-4008-6584-0.}}</ref>. Еўрапейскі каланіялізм выкарыстоўваў меркантылізм і зафрахтаваныя кампаніі, а таксама ствараў складаныя каланіяльныя сістэмы. Дэкаланізацыя, якая пачалася ў 18 стагоддзі, паступова прывяла да незалежнасці калоній хвалямі, прычым асабліва вялікая хваля [[Дэкаланізацыя|дэкаланізацыі]] адбылася пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] паміж 1945 і 1975 гадамі<ref>{{Кніга|загаловак=Strang, David (1991). "Global Patterns of Decolonization, 1500–1987". International Studies Quarterly. 35 (4), с. 429–454. doi:10.2307/2600949. ISSN 0020-8833. JSTOR 2600949}}</ref>. Каланіялізм аказвае пастаянны ўплыў на шырокі спектр сучасных параметраў жыцця, бо навукоўцы паказалі, што варыяцыі ў каланіяльных інстытутах могуць тлумачыць варыяцыі ў эканамічным развіцці<ref>{{Кніга|загаловак=Nunn, Nathan (2009). "The Importance of History for Economic Development". Annual Review of Economics. 1 (1): с. 65–92. doi:10.1146/annurev.economics.050708.143336. ISSN 1941-1383}}</ref>, тыпах рэжымаў<ref>{{Кніга|загаловак=Lee, Alexander; Paine, Jack (2024). Colonial Origins of Democracy and Dictatorship. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009423526. ISBN 978-1-009-42353-3.}}</ref>, і дзяржаўных магчымасцях<ref>{{Кніга|загаловак=Herbst, Jeffrey (2000). States and Power in Africa: Comparative Lessons in Authority and Control - Second Edition. Vol. 149 (REV - Revised, 2 ed.). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-16414-4. JSTOR j.ctt9qh05m}}</ref>. Некаторыя навукоўцы выкарыстоўвалі тэрмін неакаланіялізм для апісання працягу або навязвання элементаў каланіяльнага панавання праз ускосныя сродкі ў сучасны перыяд<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.britannica.com/topic/neocolonialism|загаловак=Halperin, Sandra (9.04.2026). "Neocolonialism". Britannica.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Stanard, Matthew G. (2018). European Overseas Empire, 1879 – 1999: A Short History. John Wiley & Sons. p. 5. ISBN 978-1-119-13013-0}}</ref>. '''Тыпы каланіялізму''' The Times у пачатку ХХ ст. іранізавала, што ёсць тры тыпы каланіяльнай імперыі: «Англійская, якая заключаецца ў стварэнні калоній з каланістамі; нямецкая, якая збірае каланістаў без калоній; французская, якая стварае калоніі без каланістаў». Гісторыкі часта адрознівалі розныя катэгорыі каланіялізму, якія перакрываюцца па змесце, але ў цэлым фармуюць ''тыпы каланіялізму'': '''пасяленчы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Healy, Roisin; Dal Lago, Enrico (2014). The Shadow of Colonialism on Europe's Modern Past. New York: Palgrave Macmillan. p. 126. ISBN 978-1-137-45075-3.}}</ref>''', эксплуатацыйны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Murray, Martin J. (1980). The Development of Capitalism in Colonial Indochina (1870–1940). Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-04000-7.}}</ref>''', сурагатны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Atran, Scott (November 1989). "The Surrogate Colonization of Palestine 1917–1939" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 719–744. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00070. S2CID 130148053. Archived (PDF) from the original on 18 May 2018.}}</ref>''', унутраны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Gabbidon, Shaun (2010). Race, Ethnicity, Crime, and Justice: An International Dilemma. Los Angeles, CA: SAGE. p. 8. ISBN 978-1-4129-4988-0}}</ref>''', нацыянальны'''<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Ting-Hong (May 2020). "Education and National Colonialism in Postwar Taiwan: The Paradoxical Use of Private Schools to Extend State Power, 1944–1966". History of Education Quarterly. 60 (2): с. 156–184}}</ref>''', гандлёвы'''<ref>{{Кніга|загаловак=Auslin, Michael R., Negotiating with Imperialism: The Unequal Treaties and the Culture of Japanese Diplomacy. Cambridge: Harvard University Press, 2004. ISBN 978-0-674-01521-0; OCLC 56493769}}</ref>. '''Пасяленчы''' — засяленне насельніцтвам [[Метраполія|метраполіі]] зямель знешняй калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=McNamee, Lachlan (2023). Settling for Less: Why States Colonize and Why They Stop. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-23781-7.}}</ref>. '''Сурагатны''' — засяленне ў калонію іншых народаў дзеля замацавання чужых зямель пад уладай адміністрацыі метраполіі (напр. ірландцы, індусы, негры ў заморскай Брытанскай імперыі, ці немцы, беларусы, украінцы ў кантынентальнай Расійскай імперыі)<ref>{{Cite web|url=https://cers.leeds.ac.uk/wp-content/uploads/sites/97/2016/04/On-Racialized-Citizenship-The-History-of-Black-colonialism-in-Liberia-Naomi-Whittaker.pdf|title=On Racialized Citizenship: The History of Black colonialism in Liberia|author=Naomi Anderson Whittaker}}</ref>. [[Файл:African Slaves working in a sugar plantation in Barbados, 1807-1808.jpg|міні|рабы на Барбадосе пачатак 19 ст.]] '''Эксплуатацыйны''' — стварэнне няроўных рамачных умоў (ад культурнага дамінавання, маржы ў эканоміцы, да законаў і вайсковага кантролю) паміж метраполіяй і калоніяй дзеля выцягвання максімуму прыродных рэсурсаў, эканамічных і сацыяльных капіталаў на карысць кіруючай эліты метраполіі. '''Унутраны каланіялізм''' мае 2 аспекты: Добры — стварэнне сеткі адукацыі, камунікацый, засваенне людскімі пасяленнямі тэрыторыі, развіцце прамысловасці і сацыяльных стандартаў насельніцтва ўнутры ўласнай дзяржавы, за кошт падцягвання правінцыі да больш высокага эканамічнага развіцця метраполіі. Кепскі — сістэма няроўных адносін паміж сталіцай і правінцыяй, калі рэсурсы перыферыі высмоктваюцца ў сталіцу не развіваючы, ці нават маргіналізуючы рэгіены адкуль яны забіраюцца і знішчаючы лакальныя культурныя асаблівасці ў межах уніфікацыі і мадэрнізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Casanova, Pablo Gonzalez (1 April 1965). "Internal colonialism and national development". Studies in Comparative International Development. 1 (4): с. 27–37. doi:10.1007/BF02800542. ISSN 1936-6167. S2CID 153821137}}</ref>. '''Нацыянальны''' — змяшэнне пасяленчага і ўнутранага каланіялізму — калі пасяленцы і каланіяльная адміністрацыя, а потым мясцовыя і цэнтральныя палітыкі, ствараюць асобную палітычную самасвядомасць у людзей, якія спачатку належаць да культуры і этнасу мітраполіі. Напрыклад, Тайвань у Кітаі, французскія вест-ідыйскія і ціхаакіянскія астравы, Канада ці Аўстралія. '''Гандлёвы''' каланіялізм — сітуацыя XIX — пачатку XX ст. — калі заходнія краіны праломвалі ізаляцыянісцкія памкненні іншых дзяржаў і прымушалі іх уключацца ў сваю сістэму сусветнага гандлю на сваіх умовах, прыклад [[Опіумныя войны]] ў Кітаі<ref>{{Кніга|загаловак="A Typology of Colonialism {{!}} Perspectives on History {{!}} AHA". www.historians.org. Retrieved 9.04.2026}}</ref>. '''Імперыялізм''' vs '''каланіялізм''' адрознівалі такія навукоўцы, як Янг, які пісаў, што '''і''мперыялізм рэалізуе дзяржаўную палітыку'''''<nowiki/>'','' у той час як '''''каланіялізм можа адлюстроўваць камерцыйныя намеры''''' '''''груп і індывідаў'',''' хоць і падтрымлівацца сілай<ref>{{Кніга|загаловак=Young, Robert (2015). Empire, colony, postcolony. John Wiley & Sons. p. 54}}</ref>. Саід сцвярджаў, што каланіялізм мае на ўвазе геаграфічнае аддзяленне паміж калоніяй і імперскай уладай. Ён адрозніваў іх, сцвярджаючы, што «імперыялізм уключае ў сябе «практыку, тэорыю і погляды дамінуючага цэнтра метраполіі, які кіруе аддаленай тэрыторыяй», у той час як каланіялізм адносіцца да «паселішчаў на аддаленай тэрыторыі». Сумежныя наземныя (кантынентальныя) імперыі, такія як Расійская<ref>{{Cite web|url=https://rus.err.ee/1608772744/ajmar-ventsel-o-narodah-sibiri-v-kontekste-vojny-mezhdu-rossiej-i-ukrainoj|title=Аймар Вентсель: о народах Сибири в контексте войны между Россией и Украиной}}</ref>, Кітайская або Асманская, традыцыйна называліся імперыялістычнымі, хоць яны таксама перасялялі насельніцтва на свае аддаленыя тэрыторыі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. [[Файл:American Progress (John Gast painting)FXD.jpg|міні|Джон Гаст. Амерыканскі прагрэс. 1872.]] Калі каланісты сяліліся ў раней заселеных раёнах, грамадства і культура людзей у гэтых раёнах змяняліся назаўсёды. Каланіяльныя практыкі прама і ўскосна прымушалі каланізаваныя народы адмовіцца, альбо змяняць сваіе традыцыйныя культуры і ўстанаўліваць складаныя сістэмы ўлады, так званыя каланіяльнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Mignolo, Walter D. (1 March 2007). "Introduction: Coloniality of power and de-colonial thinking". Cultural Studies. 21 (2–3), с.155–167. doi:10.1080/09502380601162498. ISSN 0950-2386}}</ref>. Напрыклад, еўрапейскія каланізатары ў Злучаных Штатах, Аўстраліі, Канадзе укаранялі сетку і праграмы школ-інтэрнатаў, каб прымусіць дзяцей карэннага насельніцтва асімілявацца ў гегемонную культуру. Культурны каланіялізм прывёў да з'яўлення культурна і этнічна змешаных папуляцый, такіх як метысы Амерыкі, а таксама расава падзеленых папуляцый, такіх як тыя, што сустракаюцца ў французскім Алжыры або ў Паўднёвай Радэзіі. Фактычна, усюды, дзе каланіяльныя дзяржавы ўстанавілі паслядоўную і працяглую прысутнасць, існавалі гібрыдныя супольнасці. Яскравымі прыкладамі ў Азіі з'яўляюцца англа-бірманцы, англа-індыйцы, еўразійскія сінгапурцы, філіпінскія метысы, крыстангі і макаонцы. У Галандскай Ост-Індыі (пазней Інданезія) пераважная большасць «галандскіх» пасяленцаў насамрэч былі еўразійцамі, вядомымі як індаеўрапейцы, якія фармальна належалі да еўрапейскага юрыдычнага класа ў калоніі<ref>{{Кніга|загаловак=Gouda, Frances (2008). "Gender, Race, and Sexuality". Dutch Culture Overseas: Colonial Practice in the Netherlands Indies 1900–1942. Equinox. p. 163. ISBN 978-979-3780-62-7}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Bosma, U.; Raben, R. (2008). Being "Dutch" in the Indies: A History of Creolisation and Empire, 1500–1920. Singapore: NUS Press. p. 223. ISBN 978-9971-69-373-2}}</ref>. === Эканоміка, гандль і камерцыя. === Эканамічная экспансія і звышпрыбыткі з прывеліяванага становішча, якія часам апісваюць як каланіяльны лішак, суправаджалі імперскую экспансію са старажытных часоў. Грэчаскія гандлёвыя сеткі распаўсюдзіліся па ўсім Міжземнаморскім рэгіёне, у той час як рымскі гандаль пашыраўся з галоўнай мэтай накіравання даніны з каланізаваных тэрыторый у бок рымскай метраполіі. Паводле Страбона, да часоў імператара Аўгуста да 120 рымскіх караблёў штогод адпраўляліся з Міёс-Хормас у Рымскім Егіпце ў Індыю<ref>{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Strabo/2E1*.html|title=Геаграфія. Кніга 2, ч.5.|author=Страбон.}}</ref>. Ацтэкская цывілізацыя развілася ў шырокую імперыю, якая, падобна Рымскай імперыі, мела на мэце спагнанне даніны з заваяваных каланіяльных тэрыторый. Для ацтэкаў значнай данінай было набыццё ахвярных ахвяр для іх рэлігійных рытуалаў. [[Файл:16th century Portuguese Spanish trade routes.png|міні|партугальскія і іспанскія гандлёвыя шляхі у 16 ст.]] З іншага боку, еўрапейскія каланіяльныя імперыі пад уплывам жаданняў манархаў і [[Меркантылізм|меркантылізму]] часам спрабавалі накіроўваць, абмяжоўваць і перашкаджаць гандлю, які ўключаў іх калоніі, перанакіроўваючы дзейнасць праз метраполію і адпаведна абкладаючы падаткамі. Нягледзячы на ​​агульную тэндэнцыю эканамічнага пашырэння, эканамічныя паказчыкі былых еўрапейскіх калоній значна адрозніваюцца. У сваёй працы «Інстытуты як фундаментальная прычына доўгатэрміновага росту» эканамісты Дарон Аджэмоглу, Сайман Джонсан і Джэймс А. Робінсан параўноўваюць эканамічны ўплыў еўрапейскіх каланістаў на розныя калоніі і вывучаюць, што магло б растлумачыць велізарныя разыходжанні ў папярэдніх еўрапейскіх калоніях, напрыклад, паміж заходнеафрыканскімі калоніямі, такімі як Сьера-Леонэ, Ганконг і Сінгапур. Згодна з гэтым даследаваннем, эканамічныя інстытуты з'яўляюцца вызначальным фактарам каланіяльнага поспеху, паколькі яны вызначаюць іх фінансавыя паказчыкі і парадак размеркавання рэсурсаў. Адначасова нормы і практыкі ў гэтых інстытутах з'яўляюцца наступствамі папярэдняга досведу і дзейнасці палітычных інстытутаў, асабліва таго, як размеркавана палітычная ўлада дэ-факта і дэ-юрэ. Такім чынам, каб растлумачыць розныя каланіяльныя выпадкі, нам трэба спачатку разгледзець палітычныя інстытуты, якія сфармавалі эканамічныя інстытуты<ref>{{Кніга|загаловак=Acemoglu, Daron; Johnson, Simon; Robinson, James A. (2005). "Institutions as a Fundamental Cause of Long-Run Growth". Handbook of Economic Growth. Vol. 1A. pp. 385–472. doi:10.1016/S1574-0684(05)01006-3. ISBN 9780444520418}}</ref>. [[Файл:Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|міні|Скарэнне Афрыкі канец 19 - пачатак 20 ст.]] Напрыклад, адно цікавае назіранне — «Змена Фартуны»: менш развітыя цывілізацыі ў 1500 г., такія як Паўночная Амерыка, Аўстралія і Новая Зеландыя, цяпер значна багацейшыя за тыя краіны, якія раней былі ў ліку квітнеючых цывілізацый у 1500 годзе да прыходу каланістаў, такіх як Вялікія Маголы ў Індыі і інкі ў Амерыцы. Адно з тлумачэнняў, прапанаваных у артыкуле, сканцэнтравана на палітычных інстытутах розных калоній: еўрапейскія каланісты мелі менш шанцаў увесці эканамічныя інстытуты там, дзе яны маглі б хутка атрымаць выгаду ад здабычы рэсурсаў у гэтым рэгіёне. Такім чынам, улічваючы больш развітую цывілізацыю і больш шчыльнае насельніцтва, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу захаванню існуючых эканамічных сістэм, чым увядзенню цалкам новай сістэмы; у той час як у месцах, дзе мала што можна было здабыць, еўрапейскія каланісты аддавалі перавагу стварэнню новых эканамічных інстытутаў дзеля абароны сваіх інтарэсаў. Такім чынам, палітычныя інстытуты спарадзілі розныя тыпы эканамічных сістэм, якія вызначалі каланіяльныя эканамічныя паказчыкі. Еўрапейская каланізацыя і развіццё таксама змянілі гендэрныя сістэмы ўлады, якія ўжо існавалі па ўсім свеце. У многіх дакаланіялістычных рэгіёнах жанчыны падтрымлівалі ўладу, прэстыж або аўтарытэт праз рэпрадуктыўны або сельскагаспадарчы кантроль. Напрыклад, у некаторых частках Афрыкі на поўдзень ад Сахары жанчыны ўтрымлівалі сельскагаспадарчыя землі, на якія яны мелі права карыстання. У той час як мужчыны прымалі палітычныя і грамадскія рашэнні для супольнасці, жанчыны кантралявалі харчовыя запасы вёскі або зямлю сваёй сям'і. Гэта дазваляла жанчынам дасягнуць улады і аўтаноміі, нават у патрыярхальных грамадствах<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman, Estelle (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Random House Publishing Group. pp. 25–26. ISBN 978-0-345-45053-1.}}</ref>. З уздымам еўрапейскага каланіялізму адбыўся вялікі штуршок да развіцця і індустрыялізацыі большасці эканамічных сістэм. Працуючы над павышэннем прадукцыйнасці працы, еўрапейцы ў асноўным засяроджваліся на мужчынскіх работніках. Замежная дапамога паступала ў выглядзе пазык, зямлі, крэдытаў і інструментаў для паскарэння развіцця, але выдзялялася толькі мужчынам. У больш еўрапейскай манеры ад жанчын чакалася, што яны будуць служыць больш на хатнім узроўні. Вынікам стаў тэхналагічны, эканамічны і класавы гендэрны разрыў, які з часам павялічыўся<ref>{{Кніга|загаловак=Freedman (2002). No Turning Back: The History of Feminism and The Future of Women. Ballantine Books. pp. 113}}</ref>. Было ўстаноўлена, што ўнутры калоніі прысутнасць здабываючых каланіяльных інстытутаў у пэўным раёне ўплывае на сучаснае эканамічнае развіццё, інстытуты і інфраструктуру гэтых тэрыторый<ref>{{Кніга|загаловак=Dell, Melissa; Olken, Benjamin A. (2020). "The Development Effects of the Extractive Colonial Economy: The Dutch Cultivation System in Java". The Review of Economic Studies. 87: 164–203. doi:10.1093/restud/rdz017. hdl:1721.1/136437.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Mattingly, Daniel C. (2017). "Colonial Legacies and State Institutions in China: Evidence From a Natural Experiment" (PDF). Comparative Political Studies. 50 (4): 434–463. doi:10.1177/0010414015600465. S2CID 156822667.}}</ref>. '''Рабства і кабальная праца суайчыннікаў.''' [[Файл:Emigrants Leave Ireland by Henry Doyle 1868.jpg|міні|Г. Дойл. Эмігранты пакідаюць Ірландыю 1868.]] Еўрапейскія нацыі ўступалі ў свае імперскія праекты з мэтай узбагачэння еўрапейскіх метраполій. Эксплуатацыя нееўрапейцаў і іншых еўрапейцаў для падтрымкі імперскіх мэтаў была прымальнай для каланізатараў. Двума наступствамі гэтай імперскай праграмы было пашырэнне рабства і кабальнай няволі. У XVII стагоддзі амаль дзве траціны англійскіх пасяленцаў прыбылі ў Паўночную Амерыку ў якасці кабальных слуг<ref>{{Кніга|загаловак=Hofstadter, Richard, "White Servitude", Montgomery College. Archived 2014-10-09 at the Wayback Machine}}</ref>. [[Файл:Marchands d'esclaves de Gorée-Jacques Grasset de Saint-Sauveur mg 8527.jpg|міні|купец выменьвае ў правадыра рабоў]] Еўрапейскія гандляры рабамі прывезлі вялікую колькасць афрыканскіх рабоў у Амерыку на ветразях. Іспанія і Партугалія да XVI стагоддзя прывезлі афрыканскіх рабоў для працы ў афрыканскіх калоніях, такіх як Каба-Вердэ і Сан-Тамэ і Прынсіпі, а затым у Лацінскай Амерыцы. У наступныя стагоддзі да гандлю рабамі далучыліся брытанцы, французы і галандцы. Еўрапейская каланіяльная сістэма вывезла каля 11 мільёнаў афрыканцаў у Карыбскі басейн, а таксама ў Паўночную і Паўднёвую Амерыку ў якасці рабоў<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. Berkeley, Los Angeles: University of California Press. p. 24. ISBN 978-0-520-26124-2.}}</ref>. {| class="wikitable" !Еўрапейскія імперыі !каланіяльны накірунак !Колькасць прывязенных рабоў паміж 1450 і 1870 г. |- |Партугальская імперыя |Бразілія |3,646,800 |- |Брытанская імперыя |Брытанскія Карыбы |1,665,000 |- |Французкая імперыя |Французкія Карыбы |1,600,200 |- |Іспанская імперыя |Лацінская Амерыка |1,552,100 |- |Нідэрландская імперыя |Галандскія Карыбы |500,000 |- |Брытанская імперыя |Брытанская Паўночная Амерыка |399,000 |} [[Файл:Slaves cutting the sugar cane - Ten Views in the Island of Antigua (1823), plate IV - BL.jpg|міні|рабы сякуць цукровы трыснег на Антыгуа 1823]] Пад уплывам рэальных эканамічных падлікаў і гуманізма большасць краіну 19 ст. адмянілі рабства. Дэфіцыт працоўнай сілы, які ўзнік у выніку, натхніў еўрапейскіх каланізатараў у Квінслендзе, Брытанскай Гуаяне і Фіджы (напрыклад) на пошук іншых крыніц працоўнай сілы, і аднавіць сістэму кабальнай службы. Кабальныя слугі згаджаліся на кантракт з еўрапейскімі каланізатарамі. Паводле гэтага кантракту, слуга павінен быў працаваць на працадаўцу не менш за год, а працадаўца згаджаўся аплаціць падарожжа слугі ў калонію, магчыма, аплаціць вяртанне ў краіну паходжання, а таксама выплаціць работніку заработную плату. Работнікі станавіліся "канатнымі" працадаўцам, таму што яны былі павінны былі кампенсаваць выдаткі на праезд у калонію, якія яны павінны былі аплаціць са сваёй заработнай платы. На практыцы кабатныя слугі эксплуатаваліся з-за жудасных умоў працы і цяжкіх даўгоў, навязаных працадаўцамі, з якімі слугі не мелі магчымасці дамовіцца аб запазычанасці пасля прыбыцця ў калонію. Індыя і Кітай былі найбуйнейшай крыніцай кабальных слуг у каланіяльную эпоху. Наёмныя рабы з Індыі падарожнічалі ў брытанскія калоніі ў Азіі, Афрыцы і Карыбскім басейне, а таксама ў французскія і партугальскія калоніі, у той час як кітайскія рабы падарожнічалі ў брытанскія і галандскія калоніі. Паміж 1830 і 1930 гадамі каля 30 мільёнаў наёмных рабоў мігравалі з Індыі, а 24 мільёны вярнуліся ў Індыю. Кітай адправіў яшчэ больш наёмных рабоў у еўрапейскія калоніі, і прыкладна такая ж прапорцыя вярнулася ў Кітай<ref>{{Кніга|загаловак=King, Russell (2010). People on the Move: An Atlas of Migration. pp. 26–27}}</ref>. Пасля «Барацьбы за Афрыку» раннім, але другарадным прыярытэтам для большасці каланіяльных рэжымаў стала падаўленне рабства і гандлю рабамі. Да канца каланіяльнага перыяду яны ў асноўным дасягнулі поспеху ў дасягненні гэтай мэты, хоць рабства захоўваецца ў Афрыцы і ў свеце ў цэлым з практычна той жа практыкай дэ-факта паднявольніцтва, нягледзячы на ​​заканадаўчую забарону<ref>{{Кніга|загаловак=Lovejoy, Paul E. (2012). Transformations of Slavery: A History of Slavery in Africa. London: Cambridge University Press.}}</ref>. === '''Завезеныя хваробы і запланаваныя шкоды''' === Сустрэчы паміж даследчыкамі і насельніцтвам астатняга свету часта прыносілі новыя хваробы, якія часам выклікалі мясцовыя эпідэміі незвычайнай вірулентнасці<ref>{{Кніга|загаловак=Kiple, Kenneth F., ed. (2003). The Cambridge Historical Dictionary of Disease}}</ref>. Напрыклад, воспа, адзёр, малярыя, жоўтая ліхаманка і іншыя былі невядомыя ў дакалумбавай Амерыцы<ref>{{Кніга|загаловак=Crosby, Jr., Alfred W. (1974). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492.}}</ref>. Палова карэннага насельніцтва [[Гаіці (востраў)|Эспаньёлы]] ў 1518 годзе была забіта воспай. Воспа таксама спустошыла [[Мексіка|Мексіку]] ў 1520-х гадах, забіўшы 150 000 чалавек толькі ў Тэначтытлане, у тым ліку імператара, і ў Перу ў 1530-х гадах, дапамагаючы еўрапейскім заваёўнікам. Кора (корь) забіла яшчэ два мільёны мексіканскіх карэнных жыхароў у 17 стагоддзі. У 1618–1619 гадах воспа знішчыла 90% карэнных амерыканцаў Масачусецкага заліва<ref>{{Кніга|загаловак=Koplow, David, "Chapter 1: The Rise and Fall of Smallpox", Smallpox – The Fight to Eradicate a Global Scourge, University of California Press. Archived 7 September 2008 at the Wayback Machine.}}</ref>. Эпідэміі воспы ў 1780–1782 і 1837–1838 гадах прывялі да спусташэння і рэзкага змяншэння колькасці насельніцтва сярод індзейцаў раўнін<ref>{{Кніга|загаловак=Houston, C.S.; Houston, S. (2000). "The first smallpox epidemic on the Canadian Plains: In the fur-traders' words". The Canadian Journal of Infectious Diseases. 11 (2): 112–15. doi:10.1155/2000/782978. PMC 2094753}}</ref>. На працягу стагоддзяў еўрапейцы выпрацавалі высокую ступень імунітэту да гэтых хвароб, у той час як карэнныя народы не мелі часу на гэта, калі сутыкнуліся ўжо з развітымі формамі шматлікіх вірусаў<ref>{{Кніга|загаловак=Goodling, Stacy. "Effects of European Diseases on the Inhabitants of the New World". Archived from the original}}</ref>. Воспа знішчыла карэннае насельніцтва Аўстраліі, забіўшы каля 50% карэнных аўстралійцаў у першыя гады брытанскай каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Smallpox Through History". Encarta. Archived from the original}}</ref>. Яна таксама забіла многіх новазеландскіх маоры<ref>{{Кніга|загаловак="New Zealand Historical Perspective". Archived from the original}}</ref>. Яшчэ ў 1848–1849 гадах, паводле ацэнак, 40 000 з 150 000 гавайцаў памерлі ад адзёру, коклюшу і грыпу. Завезеныя хваробы, у прыватнасці воспа, амаль знішчылі карэннае насельніцтва вострава Пасхі<ref>{{Кніга|загаловак=How did Easter Island's ancient statues lead to the destruction of an entire ecosystem?, The Independent.}}</ref>. У 1875 годзе адзёр забіла больш за 40 000 фіджыйцаў, што складала прыблізна траціну насельніцтва. Колькасць айну рэзка скарацілася ў 19 стагоддзі, шмат у чым з-за інфекцыйных захворванняў, прывезеных японскімі пасяленцамі, якія хлынулі на Хакайда<ref>{{Кніга|загаловак=Macintyre, Donald, "Meeting the First Inhabitants", TIMEasia.com, 21 August 2000. Archived 22 June 2011 at the Wayback Machine.}}</ref>. [[Файл:Florentinoviruela.JPG|міні|Гібель ацтэкаў ад воспы (''Florentine Codex'', 1540–1585)]] У зваротным кірунку, даследчыкі выказалі гіпотэзу, што папярэднік сіфілісу мог быць завезены маракамі з Новага Свету ў Еўропу пасля падарожжаў Калумба. Вынікі даследавання сведчаць аб тым, што еўрапейцы маглі прынесці невенерычныя трапічныя бактэрыі дадому, дзе арганізмы маглі мутаваць у больш смяротную форму ў розных умовах Еўропы<ref>{{Кніга|загаловак=Wilford, John Noble (15 January 2008). "Genetic Study Bolsters Columbus Link to Syphilis". The New York Times.}}</ref>. Хвароба часцей за ўсё была смяротнай, чым сёння; сіфіліс быў адной з галоўных прычын смерці ў Еўропе ў эпоху Адраджэння<ref>{{Кніга|загаловак=Choi, Charles Q. (15 January 2008). "Columbus May Have Brought Syphilis to Europe". LiveScience}}</ref>. Першая пандэмія халеры пачалася ў Бенгаліі, а затым да 1820 года распаўсюдзілася па Індыі. Дзесяць тысяч брытанскіх салдат і незлічоная колькасць індыйцаў загінулі падчас гэтай пандэміі<ref>{{Кніга|загаловак=Cholera's seven pandemics. CBC News. 2 December 2008.}}</ref>. Паміж 1736 і 1834 гадамі толькі каля 10% афіцэраў Ост-Індскай кампаніі выжылі, каб здзейсніць апошняе падарожжа дадому<ref>{{Кніга|загаловак=Collett, Nigel (27 October 2005). "Review {{!}} Sahib: The British Soldier in India, 1750–1914 by Richard Holmes". Asian Review of Books. Retrieved 29 September 2019}}</ref>. [[:uk:Хавкін_Володимир_Аронович|Уладзімір Хафкін]], які ў асноўным працаваў у Індыі, распрацаваў і выкарыстаў вакцыны супраць халеры і бубоннай чумы ў 1890-х гадах, лічыцца першым мікрабіёлагам. Згодна з даследаваннем 2021 года, праведзеным Ёргам Батэнам і Лаўрай Мараваль, прысвечаным антрапаметрычнаму ўплыву каланіялізму на афрыканцаў, сярэдні рост афрыканцаў знізіўся на 1,1 сантыметра пасля каланізацыі, а пазней аднавіўся і ў цэлым павялічыўся падчас каланіяльнага панавання. Аўтары тлумачаць гэта зніжэнне такімі захворваннямі, як малярыя і сонная хвароба, прымусовай працай у першыя дзесяцігоддзі каланіяльнага панавання, канфліктамі, захопам зямель і масавай гібеллю жывёлы ад віруснай хваробы чумы буйной рагатай жывёлы<ref>{{Кніга|загаловак=Baten, Joerg; Maravall, Laura (2021). "The Influence of Colonialism on Africa's Welfare: An Anthropometric Study". Journal of Comparative Economics. 49 (3): 751–775}}</ref>. Лічыцца, што каланісты і гандляры часта ў ЗША адмыслова падсоўвалі індэйцам заражаныя коўдры і вопратку каб распаўсюдзіць эпідэміі. Сапраўднай сацыяльнай хваробай, якая прыводзіла да дэградацыі і вымірання аўтахтоннага насельніцтва, стала адмыслова распаўсюджанне еўрапейскімі гандлярамі опіўма ў Кітаі і моцнага алкаголю сярод індзейцаў, абарыгенаў і народаў Сібіры. Пад уплывам ідэй [[Томас Роберт Мальтус|Мальтуса]] і дзеля ўмацавання сваёй ўлады, Брытанская імперыя арганізавала [[:ru:Голод_в_Британской_Индии|галадамор]] індыйцаў у сяр. 19 ст., які суправаджаўся масавымі эпідэміямі, падобныя практыкі узялі на ўзбраенне і іншыя імперыі. '''Барацьба з хваробамі''' З іншага боку яшчэ ў 1803 годзе іспанская карона арганізавала місію (экспедыцыю Балміса) для перавозкі вакцыны супраць воспы ў іспанскія калоніі і стварэння там масавых праграм вакцынацыі<ref>{{Кніга|загаловак="Dr. Francisco de Balmis and his Mission of Mercy, Society of Philippine Health History". Archived from the original on 23 December 2004}}</ref>. Да 1832 года федэральны ўрад ЗША стварыў праграму вакцынацыі супраць воспы для карэнных амерыканцаў<ref>{{Кніга|загаловак="Lewis Cass and the Politics of Disease: The Indian Vaccination Act of 1832". Archived from the original on 5 February 2008. Retrieved 12 February 2022}}</ref>. Пад кіраўніцтвам Маўнтстюарта Эльфінстана была запушчана праграма распаўсюджвання вакцынацыі супраць воспы ў Індыі<ref>{{Кніга|загаловак=Smallpox History – Other histories of smallpox in South Asia. Archived 16 April 2012 at the Wayback Machine}}</ref>. З пачатку 20-га стагоддзя ліквідацыя або кантроль хвароб у трапічных краінах сталі рухаючай сілай прагрэсу і абгрунтаваннем панавання для ўсіх каланіяльных дзяржаў<ref>{{Кніга|загаловак=Conquest and Disease or Colonialism and Health? Archived 7 December 2008 at the Wayback Machine, Gresham College {{!}} Lectures and Events}}</ref>. Эпідэмія соннай хваробы ў Афрыцы была спынена дзякуючы мабільным групам, якія сістэматычна абследавалі мільёны людзей з групы рызыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Fact sheet N°259: African trypanosomiasis or sleeping sickness". WHO Media centre. 2001}}</ref>. У 20-м стагоддзі свет назіраў найбольшы рост насельніцтва ў гісторыі чалавецтва з-за зніжэння ўзроўню смяротнасці ў многіх краінах дзякуючы дасягненням медыцыны<ref>{{Кніга|загаловак=Iliffe, John (1989). "The Origins of African Population Growth". The Journal of African History. 30 (1): 1 с. 65–69}}</ref>. Паводле дадзеных ААН, насельніцтва свету вырасла з 1,6 мільярда ў 1900 годзе да больш чым васьмі мільярдаў сёння<ref>{{Cite web|url=https://www.worldometers.info/world-population/world-population-by-year/|title=World Population by Year}}</ref>. == Батаніка == [[Файл:Colonization of potato tubers by bacteria.png|міні|Бульба]] У выніку каланізацыі, абмену і ўдасканаленню культур і тэхналогій карэнным чынам змяніўся і палепшыўся рацыён большасці насельніцтва планеты. Каланіяльная батаніка адносіцца да сукупнасці прац, прысвечаных вывучэнню, вырошчванню, маркетынгу і найменню новых раслін, якія еўрапейцы адкрывалі, засвойвалі або якімі гандлявалі ў эпоху еўрапейскага каланіялізму. Сярод вядомых прыкладаў гэтых раслін былі цукар, мушкатовы арэх, тытунь, гваздзіка, карыца, перуанская кара, перац, кукуруза, какао, кава і гарбата. Гэтыя працы адыгралі важную ролю ў забеспячэнні фінансавання каланіяльных амбіцый, падтрымцы еўрапейскай экспансіі і забеспячэнні прыбытковасці такіх пачынанняў. Васка дэ Гама і Хрыстафор Калумб імкнуліся стварыць марскія шляхі гандлю спецыямі, фарбавальнікамі і шоўкам з Малукскіх астравоў, Індыі і Кітая, якія былі б незалежнымі ад усталяваных шляхоў, якія кантралявалі венецыянскія і блізкаўсходнія купцы. Такія натуралісты, як Хендрык ван Рэдэ, Георг Эберхард Румфіус і Якабус Бонціус, сабралі дадзеныя пра ўсходнія расліны ад імя еўрапейцаў. Нягледзячы на ​​тое, што Швецыя не мела шырокай каланіяльнай сеткі, батанічныя даследаванні, заснаваныя на працах [[Карл Ліней|Карла Лінея]], вызначылі і распрацавалі метады вырошчвання карыцы, гарбаты і рысу на мясцовым узроўні ў якасці альтэрнатывы дарагому імпарту <ref>{{Кніга|загаловак=Londa Schiebinger; Claudia Swan, eds. (2007). Colonial Botany: Science, Commerce, and Politics in the Early Modern World. University of Pennsylvania Press.}}</ref>. Пазней, ў 19 ст. у Еўропе пачалося масавае прамысловае і харчовае спажыванне рысу, бульбы, памідораў і іншых заморскіх раслін, што змяніла штодзенны рацыён і ліквідавала голадныя паморкі ў неўраджайныя гады. == Раса, гендэр і іншасць == У каланіяльную эру, глабальны працэс каланізацыі паслужыў распаўсюджванню і сінтэзу сацыяльных і палітычных сістэм перакананняў «краін-матак». Вельмі часта у іх панавала вера ў пэўную натуральную расавую перавагу тытульнай нацыі-расы метраполіі. Каланіялізм таксама спрыяў умацаванню гэтых жа расавых сістэм перакананняў у саміх «краінах-матках». Звычайна ў каланіяльныя сістэмы перакананняў таксама ўваходзіла пэўная вера ў прыроджаную перавагу мужчыны над жанчынай. Гэта канкрэтнае перакананне было базавым у сістэме патрыярхату характэрным для большасці традыцыйных грамадстваў света і існавала ў большасці дакаланіяльных супольнасцяў, да іх каланізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Stoler, Ann L. (November 1989). "Making Empire Respectable: The Politics of Race and Sexual Morality in 20th-Century Colonical Cultures" (PDF). American Ethnologist. 16 (4): 634–60. doi:10.1525/ae.1989.16.4.02a00030. hdl:2027.42/136501}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Папулярныя палітычныя практыкі таго часу ўмацоўвалі каланіяльнае панаванне, легітымізуючы еўрапейскую (і/або японскую) мужчынскую ўладу, а таксама легітымізуючы непаўнавартаснасць жанчын і рас, якія не належаць да краіны-маткі, праз даследаванні [[Краніялогія|краналогіі,]] параўнальнай анатоміі і [[Фрэналогія|фрэналогіі]]. Біёлагі, натуралісты, антраполагі і этнолагі 19 стагоддзя былі сканцэнтраваныя на вывучэнні каланізаваных карэнных жанчын, як у выпадку з даследаваннем Жоржа Кюўе Сары Бартман. Такія выпадкі ўключалі натуральныя адносіны перавагі і непаўнавартасці паміж расамі, заснаваныя на назіраннях натуралістаў з метраполій. Еўрапейскія даследаванні ў гэтым кірунку спарадзілі ўяўленне аб тым, што анатомія афрыканскіх жанчын, і асабліва геніталіі, нагадваюць анатомію [[Мандрыл|мандрылаў]], бабуінаў і малпаў, што адрознівае каланізаваных афрыканцаў ад таго, што лічылася рысамі эвалюцыйна вышэйшай і, такім чынам, справядліва аўтарытарнай еўрапейскай жанчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Stepan, Nancy (1993). Sandra Harding (ed.). The "Racial" Economy of Science (3 ed.). Indiana University press. pp. 359–76. ISBN 978-0-253-20810-1}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. У дадатак да таго, што цяпер можна было б лічыць псеўданавуковымі даследаваннямі расы, якія імкнуліся ўмацаваць веру ў ўласцівую расавую перавагу метраполіі, новая нібыта «навуковая» ідэалогія адносна гендэрных роляў таксама з'явілася як дадатак да агульнага корпуса перакананняў аб натуральных перавагах каланіяльнай эпохі. Жаночая непаўнавартаснасць ва ўсіх культурах узнікала як ідэя, нібыта падтрыманая краналогіяй, якая прывяла навукоўцаў да сцвярджэння, што тыповы памер мозгу жанчыны ў сярэднім крыху меншы, чым у мужчыны, такім чынам робячы выснову, што жанчыны павінны быць менш развітымі і менш эвалюцыйна прыстасаванымі, чым мужчыны<ref>{{Кніга|загаловак=Fee, E. (1979). "Nineteenth-century craniology: The study of the female skull". Bulletin of the History of Medicine. 53 (3): 415–33. PMID 394780}}</ref>. Гэта адкрыццё адноснай розніцы ў памерах чэрапа пазней было звязана з агульнай тыповай розніцай у памерах мужчынскага цела ў параўнанні з тыповым жаночым целам<ref>{{Кніга|загаловак=Male and female brains: the REAL differences 10 February 2016, by Dean Burnett, The Guardian}}</ref>. У былых еўрапейскіх калоніях нееўрапейцы і жанчыны часам сутыкаліся з інвазіўнымі даследаваннямі з боку каланіяльных дзяржаў у інтарэсах тагачаснай пракаланіяльнай навуковай ідэалогіі<ref>{{Кніга|загаловак=Fausto-Sterling, Anne (2001). "Gender, Race, and Nation: The Comparative Anatomy of "Hottentot" women in Europe, 1815–1817". In Muriel Lederman and Ingrid Bartsch (ed.). The Gender and Science Reader. Routledge.}}</ref>. '''Іншасць''' — гэта працэс стварэння асобнай сутнасці для асоб або груп, якія пазначаюцца як іншыя або ненармальныя з-за паўтарэння характарыстык. Іншасць — гэта стварэнне тых, хто дыскрымінуе, каб адрозніваць, пазначаць, класіфікаваць тых, хто не ўпісваецца ў грамадскую норму. Некалькі навукоўцаў у апошнія дзесяцігоддзі распрацавалі паняцце «іншага» як эпістэмалагічную канцэпцыю ў сацыяльнай тэорыі.Напрыклад, посткаланіяльныя навукоўцы лічылі, што каланізацыйныя дзяржавы тлумачаць «іншага», які існуе для таго, каб дамінаваць, цывілізаваць і здабываць рэсурсы праз каланізацыю зямлі<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison. The Other, Key Concepts in Human Geography. p. 2.}}</ref>. Палітычныя географы тлумачаць, як каланіяльныя/імперскія дзяржавы «іншымі» называлі месцы, якімі яны хацелі дамінаваць, каб легалізаваць сваю эксплуатацыю зямлі. Падчас і пасля ўздыму каланіялізму заходнія дзяржавы ўспрымалі Усход як «іншага», які адрозніваўся і быў асобным ад сваёй грамадскай нормы. Гэты пункт гледжання і падзел культуры падзялілі ўсходнюю і заходнюю культуры, ствараючы дынаміку дамінавання/падпарадкавання, прычым абодва былі «іншымі» ў адносінах да сябе. == Пост каланіялізм == Посткаланіялізм (або посткаланіяльная тэорыя) можа адносіцца да сукупнасці тэорый у філасофіі і літаратуры, якія змагаюцца са спадчынай каланіяльнага панавання. У гэтым сэнсе можна разглядаць посткаланіяльную літаратуру як галіну постмадэрнісцкай літаратуры, якая займаецца асэнсаваннем і матывацыяй палітычнай і культурнай незалежнасці народаў, раней паняволеных у каланіяльных імперыях. Многія практыкі лічаць кнігу Эдварда Саіда «Арыенталізм» (1978) заснавальнай працай тэорыі (хаця французскія тэарэтыкі, такія як Эме Сезар (1913–2008) і Франц Фанон (1925–1961), рабілі падобныя заявы за дзесяцігоддзі да Саіда). Саід аналізаваў творы Бальзака, Бадэлера і Латрэамона, сцвярджаючы, што яны дапамаглі сфарміраваць грамадскую фантазію пра еўрапейскую расавую перавагу. Пісьменнікі посткаланіяльнай мастацкай літаратуры ўзаемадзейнічаюць з традыцыйным каланіяльным дыскурсам, але змяняюць або падрываюць яго; напрыклад, пераказваючы знаёмую гісторыю з пункту гледжання прыгнечанага другараднага персанажа ў гісторыі. Кніга Гаятры Чакраворці Співак «Ці можа падпарадкаваны гаварыць?» (1998) дала назву даследаванням падпарадкаванасці. У кнізе «Крытыка посткаланіяльнага розуму» (1999) Співак сцвярджала, што буйныя працы еўрапейскай метафізікі (напрыклад, працы Канта і Гегеля) не толькі выключаюць падпарадкаваных са сваіх дыскусій, але і актыўна перашкаджаюць нееўрапейцам займаць пазіцыі паўнавартасных чалавечых суб'ектаў. «Фенаменалогія духу» Гегеля (1807), вядомая сваім відавочным этнацэнтрызмам, лічыць заходнюю цывілізацыю найбольш дасканалай з усіх, у той час як у працы Канта таксама прысутнічалі некаторыя сляды расізму. == Гл. таксама == * [[Каланіяльная імперыя|Каланіяльныя імперыі]] * [[Каланіяльная вайна]] * [[Нацыянальна-вызваленчы рух]] * [[Посткаланіялізм]] * [[Неакаланіялізм]] * [[Імперыялізм]] * [[Халодная вайна]] * [[Рух недалучэння]] * Алфавітны [[спіс залежных тэрыторый|спіс сучасных залежных тэрыторый]] свету * [[Спіс краін і тэрыторый свету, якія калі-небудзь былі калоніямі]], па іх [[Метраполія, дзяржава|метраполіям]] == Спасылкі == {{Commons}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Каланіяльныя імперыі}} {{палітыка}} [[Катэгорыя:Каланіялізм| ]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны]] [[Катэгорыя:Культурная геаграфія]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] mt65fge14heq6553n8k6dwj78c811lh 0 47262 5123796 4672471 2026-04-09T12:14:28Z Voūk12 159072 5123796 wikitext text/x-wiki [[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]] [[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн|Кейптаўна]] ў [[Каір]].]] '''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}</ref>'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]]. Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. "imperium (inp-)". An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}</ref>, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць<ref>{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}</ref>. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з'явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм'ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый <ref>{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). "Empires, Imperial States, and Colonial Societies," Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden & Boston: Brill), p 59}}</ref>. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}</ref>. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі<ref>{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). "Theories of Imperialism". World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}</ref>. Гобсан, а ў 1917 годзе і Ленін, спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе Нкрума назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і МВФ<ref>{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}</ref>. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю<ref>{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}</ref>. У 1978 годзе [[Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін для апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю<ref>{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}</ref>. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм для ўмацавання сваіх пазіцый, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца да культурных поглядаў, якія суправаджаюць гэты праект, бо часта суправаджаюцца і станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання "цывілізацыйнага","паляпшаючага", "выпраўляючага" ўплыву на народы перыферыі<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}</ref>. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з'явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу<ref>{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). "Development and imperialism in space". Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}</ref>. Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу заняткам заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм<ref>Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.</ref>. Геаграфічныя дамены ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа быць у роўнай ступені прымяняецца да абласцях ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, як імперыя [[хрысціянства]] альбо [[іслам]]у. Імперыялізм, як правіла, з'яўляецца самадзяржаўнай, а таксама часам маналітнай структурай па сваім характары. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], альбо жорсткай, як у дзяржаве [[Бельгійскае Конга|Конга]]<ref>J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}</ref>. == Тэорыі імперыялізма == [[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|карыкатура на планы апанавання Панамы]] Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм'ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў фанабэрліваю палітыку ідэалізму і філантропіі "белага чалавека" адносна "адсталых народаў"; іншыя сцвярджалі, што яна характарызуецца палітычным эгаізмам, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць асацыявала яго з капіталістычнай прагнасцю. Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як Джон А. Гобсан (1858–1940), Джозэф Шумпетэр (1883–1950), Торстэйн Веблен (1857–1929) і Норман Энджэл (1872–1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў. У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў і больш высокіх нормаў прыбытку ў параўнанні з унутранай заработнай платай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку<ref>{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). "Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered". History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). "Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited". The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}</ref>. Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, які базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г. [[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]] Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​«імперыялізму». Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой ("імперыяльнай") улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі<ref>{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). "'Imperialism': An Historiographical Revision". The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}</ref>. Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхау<ref>{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). "Words for Scholars: The Semantics of "Imperialism"". Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}</ref>с, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл <ref>{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper & Row.с. 5-6}}</ref>, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}</ref>. Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»<ref>{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}</ref>.{{Перакласці|en|Imperialism}}{{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Imperialism}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] {{Каланіяльныя імперыі}} {{Фашызм, тэмы}} [[Катэгорыя:Капіталізм]] [[Катэгорыя:Каланіялізм]] [[Катэгорыя:Марксізм]] [[Катэгорыя:Імперыялізм| ]] ree5elyh0r328vkgu8denet8xn5vuti 5123855 5123796 2026-04-09T13:43:51Z Voūk12 159072 5123855 wikitext text/x-wiki [[Файл:The British Empire.png|міні|справа|Тэрыторыі былой Брытанскай імперыі]] [[Файл:Rhodes Colossus Punch 1892 (crop).jpg|міні|Ілюстрацыя з «{{Нп3|Родскі калос|4=The Rhodes Colossus}}», на якой паказана, як [[Сесіль Родс|Сесіл Родс]] спрабуе {{Нп3|Чыгуначная лінія з Кейптаўна ў Каір|правесці|4=Cape to Cairo Railway}} чыгунку і тэлеграф з [[Кейптаўн|Кейптаўна]] ў [[Каір]].]] '''Імперыялізм''' (ад {{Lang-en|imperialism}}''<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/ESBM_1978-2017/ESBM_3/page/n189/mode/2up|загаловак=Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|адказны=В. У. Мартынаў|год=|спасылка частка=|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=3 Г — І|старонкі=385|старонак=407}}</ref>'', далей ад {{lang-la|imperium}} — улада, панаванне) — дзяржаўная палітыка стварэння маштабных [[каланіялізм|каланіяльных]] і [[эканоміка|эканамічных]] [[Імперыя|імперый]], [[Экспансія|экспансіі]], барацьбы [[дзяржава|дзяржавы]] за сусветную [[гегемонія|гегемонію]]. Адзін з ключавых тэрмінаў [[Марксізм-ленінізм|марксізму-ленінізму]]. Слова «імперыялізм» паходзіць ад лацінскага слова imperium<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0060%3Aentry%3Dimperium|загаловак=Lewis, Charlton T. "imperium (inp-)". An Elementary Latin Dictionary. Tufts University. Retrieved 11 September 2016.}}</ref>, што у арыгінале азначала простую уладу палкаводца «загадваць», «быць суверэнным» або «кіраваць» жыццём яго жаўнераў уключаючы нават іх смерць<ref>{{Кніга|загаловак=Howe, Stephen Howe, ed., The New Imperial Histories Reader (2009) online review. с. 13.}}</ref>. Пераасэнсаваны тэрмін «імперыялізм» з'явіўся ў Англіі ў 1860-я, утвораны ад слова «[[імперыя]]» і ўводзіўся журналістамі дзеля насмешлівага апісання спроб [[Напалеон III|Напалеона III]] потым брытанскага прэм'ера [[Бенджамін Дызраэлі|Бенджаміна Дызраэлі]], каб атрымаць унутраную палітычную падтрымку шляхам замежных інтэрвенцый <ref>{{Кніга|загаловак=Magnusson, Lars (1991). Teorier om imperialism (in Swedish). Tidens Förl. p. 19. ISBN 978-91-550-3830-4.}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=http://www-personal.umich.edu/~geostein/docs/Steinmetz%202014%20Empires%20imperial%20states%20and%20colonies.pdf|загаловак=Steinmetz, George, (2014). "Empires, Imperial States, and Colonial Societies," Concise Encyclopedia of Comparative Sociology, ed. Sasaki, Masamichi, (Leiden & Boston: Brill), p 59}}</ref>. За 1880-я гады ён набыў станоўчае адценне на Захадзе і пачаў выкарыстоўвацца дзеля характарыстыкі палітыкі краін, што валодаюць калоніямі або дамінуюць над іншымі краінамі — незалежна да часу, месца і таго, ці клічуць яны сябе імперыямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://assets.press.princeton.edu/chapters/s10967.pdf|загаловак=Kumar, Krishan (2017). Visions of Empire: How Five Imperial Regimes Shaped the World, (New Jersey: Princeton University Press), p 16, ISBN 978-1400884919}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Sasaki 2014, p 59.}}</ref>. Ганна Арэндт і Ёзэф Шумпетэр вызначылі імперыялізм як экспансію дзеля экспансіі<ref>{{Кніга|загаловак=Knorr, Klaus (1952). Schumpeter, Joseph A.; Arendt, Hannah (eds.). "Theories of Imperialism". World Politics. 4 (3): 402–431. doi:10.2307/2009130. ISSN 0043-8871. JSTOR 2009130. S2CID 145320143}}</ref>. Гобсан, а ў 1917 годзе і Ленін, спрабавалі пераасэнсаваць імперыялізм як «найвышэйшую стадыю капіталізму», бо заходнія фірмы экспартавалі капітал, каб дамінаваць эканамічна, але не тэрытарыяльна і не засяляючы землі сваімі каланістамі. У 1965 годзе Нкрума назваў неакаланіялізм «апошняй стадыяй імперыялізму», звязаўшы яго з гандлем, базамі, культурным дамінаваннем і МВФ<ref>{{Кніга|загаловак=Nkrumah, Kwame (1966). Neo-colonialism: The Last Stage of Imperialism. International Publishers. ISBN 978-0-7178-0141-1.}}</ref>. У 1967 годзе Франк сцвярджаў, што «няроўны абмен» (кошты, якія кантралююцца імперыяй) сам па сабе ўзнаўляе і стварае імперыю<ref>{{Кніга|загаловак=Frank, Andre Gunder (1967). [Imperialism at Google Books Capitalism and Underdevelopment in Latin America]. NYU Press. ISBN 978-0-85345-093-1}}</ref>. У 1978 годзе [[Эдвард Саід]] выкарыстаў гэты тэрмін для апісання дамінавання і падпарадкавання, якія адлюстроўваюць імперскае ядро ​​і перыферыю<ref>{{Кніга|загаловак=Edward W. Said. Culture and Imperialism. Vintage Publishers, 1994. p. 9.}}</ref>. Саід пісаў, што акрамя таго, што еўрапейскія ўрады выкарыстоўваюць імперыялізм для ўмацавання сваіх пазіцый, аслабляючы пры гэтым мясцовыя сістэмы ўлады, імперыялізм таксама адносіцца да культурных поглядаў, якія суправаджаюць гэты праект, бо часта суправаджаюцца і станоўча абгрунтоўваюцца ідэямі аказання "цывілізацыйнага","паляпшаючага", "выпраўляючага" ўплыву на народы перыферыі<ref>{{Кніга|загаловак=Wong, Stephanie M. (2025). Making Catholicism Chinese: the Catholic Church in a modernizing China. New York, NY, United States of America: Oxford University Press. p. 17. ISBN 978-0-19-762369-5.}}</ref>. Маршал далей развіў гэты тэрмін, каб ахапіць такія з'явы, як засваенне прасторы ў т.л. космасу<ref>{{Кніга|загаловак=Alan Marshall (February 1995). "Development and imperialism in space". Space Policy. 11 (1): 41–52. Bibcode:1995SpPol..11...41M. doi:10.1016/0265-9646(95)93233-B}}</ref>. Імперыялізм апошнія 500 гадоў лічыцца у першую чаргу заняткам заходніх краін, якія праводзілі экспансіянісцкую палітыку, а таксама камуністычных сістэм<ref>Johnston, Ronald John (2000). [http://books.google.ca/books?id=0-GxowMfwlkC&pg=375 «The Dictionary of Human Geography» (4th ed.)]. Wiley-Blackwell. p. 375. ISBN 0-631-20561-6.</ref>. Геаграфічныя дамены ўключаюць [[Германская імперыя|Германскую імперыю]], [[Мангольская імперыя|Мангольскую імперыю]], [[Рымская імперыя|Рымскую імперыю]], [[Асманская імперыя|Асманскую імперыю]], [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], [[Партугальская імперыя|Партугальскую імперыю]], [[іспанская імперыя|Іспанскую імперыю]], [[Нідэрландская імперыя|Нідэрландскую імперыю]], [[Персідская імперыя|Персідскую імперыю]], [[Калоніі Францыі|Французскую імперыю]], [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]], [[Імперыя Цын|Кітайскую імперыю]] і [[Брытанская імперыя|Брытанскую імперыю]], але гэты тэрмін можа быць у роўнай ступені прымяняецца да абласцях ведаў, перакананняў, каштоўнасцей і досведу, як імперыя [[хрысціянства]] альбо [[іслам]]у. Імперыялізм, як правіла, з'яўляецца самадзяржаўнай, а таксама часам маналітнай структурай па сваім характары. Яна можа быць адносна дабраякаснай, як у [[Канада|Канадзе]], альбо жорсткай, як у дзяржаве [[Бельгійскае Конга|Конга]]<ref>J.F. Gjersø,[http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ «The Congo Free State — A Latifundium of Terror»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110830200602/http://thecivilisingmission.com/2010/04/16/the-congo-free-state-a-latifundium-of-terror/ |date=30 жніўня 2011 }}</ref>. == Тэорыі імперыялізма == [[Файл:Victor Gillam A Thing Well Begun Is Half Done 1899 Cornell CUL PJM 1136 01.jpg|міні|карыкатура на планы апанавання Панамы]] Англамоўныя акадэмічныя даследаванні часта грунтуюць свае тэорыі адносна імперыялізму на гістарычным досведзе Брытанскай імперыі. Тэрмін «імперыялізм» быў першапачаткова ўведзены ў англійскую мову ў яго цяперашнім значэнні ў канцы 1870-х гадоў праціўнікамі агрэсіўнай і паказной сілавой (імперскай) палітыкі брытанскага прэм'ер-міністра Бенджаміна Дызраэлі. Войны Брытаніі др. пал ХІХ -пач. ХХ ст. сканчваліся перамогамі і прыхільнікі «імперыялізму», такія як [[Джозеф Чэмберлен|Джозэф Чэмберлен]], хутка прысвоілі гэтае паняцце. Для некаторых, кшталту [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Р. Кіплінга]], імперыялізм азначаў фанабэрліваю палітыку ідэалізму і філантропіі "белага чалавека" адносна "адсталых народаў"; іншыя сцвярджалі, што яна характарызуецца палітычным эгаізмам, а пад уплывам сацыялістычных ідэй ўсё большая колькасць асацыявала яго з капіталістычнай прагнасцю. Гісторыкі і палітычныя тэарэтыкі даўно спрачаюцца пра карэляцыю паміж капіталізмам, класам і імперыялізмам. Значная частка дыскусій была распачатая такімі тэарэтыкамі, як Джон А. Гобсан (1858–1940), Джозэф Шумпетэр (1883–1950), Торстэйн Веблен (1857–1929) і Норман Энджэл (1872–1967). Хоць гэтыя немарксісцкія пісьменнікі былі найбольш плённымі да Першай сусветнай вайны, яны заставаліся актыўнымі і ў міжваенныя гады. Іх сумесная праца паўплывала на вывучэнне імперыялізму і яго ўплыву на Еўропу, а таксама спрыяла разважанням пра ўздым ваенна-прамысловага комплексу ў Злучаных Штатах з 1950-х гадоў. У кнізе «Імперыялізм: даследаванне» (1902) Гобсан распрацаваў вельмі ўплывовую інтэрпрэтацыю імперыялізму, якая пашырыла яго перакананне, што капіталізм свабоднага прадпрымальніцтва аказвае шкодны ўплыў на большасць насельніцтва. У кнізе «Імперыялізм» ён сцвярджаў, што фінансаванне замежных імперый высмоктвае грошы, неабходныя ўнутры краіны. Яны ўкладваліся капіталістамі за мяжу, таму што больш нізкая заработная плата, якую выплачвалі рабочым за мяжой, прыводзіла да больш высокіх прыбыткаў і больш высокіх нормаў прыбытку ў параўнанні з унутранай заработнай платай. Такім чынам, хоць унутраная заработная плата заставалася вышэйшай, яна расла не так хутка, як магла б у адваротным выпадку. Ён прыйшоў да высновы, што экспарт капіталу стрымлівае рост унутранай заработнай платы і ўнутранага ўзроўню жыцця. Гобсан выказаў тэорыю, што ўнутраныя сацыяльныя рэформы могуць вылечыць міжнародную хваробу імперыялізму, ліквідуючы яго эканамічную аснову, у той час як дзяржаўнае ўмяшанне праз падаткаабкладанне можа стымуляваць больш шырокае спажыванне, ствараць багацце і спрыяць мірнаму, талерантнаму, шматпалярнаму сусветнаму парадку<ref>{{Кніга|загаловак=Peatling, G. K. (2004). "Globalism, Hegemonism and British Power: J. A. Hobson and Alfred Zimmern Reconsidered". History. 89 (295): 381–398. doi:10.1111/j.1468-229X.2004.00305.}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Cain, P. J. (2007). "Capitalism, Aristocracy and Empire: Some 'Classical' Theories of Imperialism Revisited". The Journal of Imperial and Commonwealth History. 35: 25–47. doi:10.1080/03086530601143388. S2CID 159660602.}}</ref>. Еўрапейскія марксісты падхапілі ідэі Гобсана, уключылі іх у сваю ўласную тэорыю імперыялізму, найлепш сфармуляваную ў кнізе Уладзіміра Леніна «Імперыялізм, як найвышэйшая стадыя капіталізму» (1916)[https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC,_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D0%B2%D1%8B%D1%81%D1%88%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0]. Ленін адлюстроўваў імперыялізм як манапольны капіталізм на глабальнай арэне. Дзеля мэтаў капіталістычнага эканамічнага росту і атрымання максімальных прыбытку ён прыводзіць да каланіяльнай экспансіі. Пазнейшыя марксісцкія тэарэтыкі паўтаралі гэтую канцэпцыю імперыялізму як структурнай рысы капіталізму і тлумачылі сусветныя войны як барацьбу паміж імперыялістычнымі краінамі а пазней карпарацыямі за кантроль над знешнімі рынкамі. Трактат Леніна стаў стандартным падручнікам, які базай дзеля аналізу сацыяльнай рэальнасці і міжнародных стасункаў у сацыялістычным лагеры да распаду Савецкага Саюза ў 1991 г. [[Файл:LaGuerreAMadagascar.jpg|міні|французкі плакат заклікаючы ваяваць за Мадагаскар 1890я]] Некаторыя тэарэтыкі некамуністычных левых падкрэслівалі структурны або сістэмны характар ​​«імперыялізму». Такія аўтары пашырылі перыяд, звязаны з гэтым тэрмінам, так што цяпер ён не абазначае ані палітыку, ані кароткі прамежак некалькіх дзесяцігоддзяў у канцы 19 стагоддзя. Па іх меркаванні, гэта сусветная сістэма, якая ахоплівае некалькі стагоддзяў, бяручы пачатак ад каланізацыі, а ў некаторых публікацыях — ад крыжовых паходаў. Па меры пашырэння ўжывання тэрміна яго значэнне змянілася па пяці розных, але часта паралельных восях: '''''маральнай, эканамічнай, сістэмнай, культурнай і часовай'''''. Гэтыя змены адлюстроўваюць — сярод іншых зрухаў у адчувальнасці — усё большую трывогу, нават вялікую агіду, да ўсюдыіснасці такой ("імперыяльнай") улады, у прыватнасці, заходняй улады над нееўрапейскімі грамадствамі<ref>{{Кніга|загаловак=Fieldhouse, D. K. (1961). "'Imperialism': An Historiographical Revision". The Economic History Review. 14 (2): 187–209. doi:10.1111/j.1468-0289.1961.tb00045.x. JSTOR 2593218}}</ref>. Да 1970-х гадоў такія гісторыкі, як Дэвід К. Філдхау<ref>{{Кніга|загаловак=Proudman, Mark F. (2008). "Words for Scholars: The Semantics of "Imperialism"". Journal of the Historical Society. 8 (3): 395–433. doi:10.1111/j.1540-5923.2008.00252.x}}</ref>с, Дэвід Лэндэс і Оран Хейл <ref>{{Кніга|загаловак=Hale, Oron J. (1971). The great illusion: 1900–14. Harper & Row.с. 5-6}}</ref>, сцвярджалі, што гобсанаўская канцэпцыя імперыялізму больш не вытрымлівае выпрабаванне рэчаіснасццю. Яны сцвярджалі, што сучасны імперыялізм — гэта ў першую чаргу палітычны прадукт, выкліканы нацыянальнай масавай істэрыяй, а не капіталістамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/theoriesofimperi0000momm/page/78/mode/2up?view=theater|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p.72, 79}}</ref>. Уолтэр Родні ў сваёй кнізе 1972 года «Як Еўропа недастаткова развівала Афрыку» прапануе ідэю, што імперыялізм — гэта фаза капіталізму, «у якой заходнееўрапейскія капіталістычныя краіны, ЗША і Японія ўсталявалі палітычную, эканамічную, ваенную і культурную гегемонію над іншымі часткамі свету, якія першапачаткова знаходзіліся на ніжэйшым узроўні і таму не маглі супраціўляцца панаванню». У выніку імперыялізм «на працягу многіх гадоў ахопліваў увесь свет — адна частка была эксплуататарамі, а другая — эксплуатаванай, адна частка знаходзілася пад панаваннем, а другая дзейнічала як пана, адна частка праводзіла палітыку, а другая была залежнай»<ref>{{Кніга|загаловак=Walter., Rodney (1972). How Europe underdeveloped Africa. Howard University Press.}}</ref>. == Абгрунтаванне і практыка == === Экспансіянізм === Імперыялізм быў распаўсюджаны ў форме экспансіянізму праз [[васалітэт]], [[ірэдэнтызм]] і заваёвы.<ref>{{Кніга|загаловак=Pitts, Jennifer (15 June 2010). "Political Theory of Empire and Imperialism". Annual Review of Political Science. 13: с. 211–235. doi:10.1146/annurev.polisci.051508.214538. ISSN 1094-2939}}</ref> '''Арыенталізм і ўяўная геаграфія''' Імперскі кантроль, тэрытарыяльны і культурны, апраўдваецца праз дыскурсы пра разуменне імперыялістамі розных абшараў. Канцэптуальна ўяўныя геаграфіі тлумачаць абмежаванасці імперыялістычнага разумення грамадстваў розных прастор, населеных нееўрапейскім "Іншым"<ref>{{Кніга|загаловак=Hubbard, P., & Kitchin, R. Eds. Key Thinkers on Space and Place, 2nd. Ed. Los Angeles, Calif:Sage Publications. 2010. p. 239.}}</ref>. [[Файл:Siege of Belgrade (Nándorfehérvár) 1456.jpg|міні|аблога Белграда асманамі 1456]] У сваёй кнізе «Арыенталізм» (1978) Эдвард Саід пісаў, што Захад распрацаваў канцэпцыю Усходу — уяўную геаграфію Ўсходняга свету, — якая функцыянуе як эсэнцыялізуючы дыскурс (спрашчаючая вытрымка), якая не прадстаўляе ані этнічнай разнастайнасці, ані сацыяльнай рэальнасці Ўсходняга свету<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. (2008). Geographies of Postcolonialism. Los Angeles:London:Sage Publications. pp. 16, 17.}}</ref>. Што, зводзячы Усход да культурных сутнасцей, імперскі дыскурс выкарыстоўвае ідэнтычнасці, заснаваныя на месцы, дзеля будавання культурных адрозненняў і псіхалагічнай дыстанцыі паміж «Мы, Захад» і «Яны, Усход», а таксама паміж «Тут, на Захадзе» і «Там, на Усходзе»<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref>. Гэтая культурная дыферэнцыяцыя была асабліва прыкметнай у кнігах і карцінах ранніх усходазнаўчых даследаванняў, еўрапейскіх даследаваннях Усходу, якія скажоныя ўяўлялі Усход як ірацыянальны і адсталы, супрацьлегласць рацыянальнаму і прагрэсіўнаму Захаду<ref>{{Кніга|загаловак=Sharp, J. Geographies of Postcolonialism. Los Angeles: London: Sage Publications. 2008. p. 22}}</ref>. Вызначэнне Усходу як негатыўнага бачання заходняга свету, як яго ніжэйшага, не толькі ўзмацняла пачуццё ўласнага «я» Захаду, але і было спосабам упарадкавання Усходу і данясення яго да Захаду, каб ён мог быць падпарадкаваны і кантраляваны<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward.(1979) "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York: Vintage. p. 361}}</ref>. Такім чынам, арыенталізм быў ідэалагічным абгрунтаваннем ранняга заходняга імперыялізму — сукупнасцю ведаў і ідэй, якія рацыяналізавалі сацыяльны, культурны, палітычны і эканамічны кантроль над іншымі, небелымі народамі<ref>{{Кніга|загаловак=Said, Edward. "Imaginative Geography and its Representations: Orientalizing the Oriental", Orientalism. New York:Vintage. p. 357}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123}}</ref>. === Картаграфічная прапаганда === [[Файл:Arthur Mees Flags of A Free Empire 1910 Cornell CUL PJM 1167 01 (Reddit source).jpg|міні|А. Мес. Сцягі Брытанскай імперыі 1910 ]] Адным з галоўных інструментаў, якія выкарыстоўвалі імперыялісты, была картаграфія. Картаграфія — гэта «мастацтва, навука і тэхналогія стварэння карт», але гэтае вызначэнне праблематычнае. Яно засярэджвае ўвагу, на тым, што карты з'яўляюцца аб'ектыўнымі адлюстраваннямі свету, калі на самой справе яны служаць палітычным сродкам. Для Харлі карты служаць прыкладам канцэпцыі ўлады і ведаў [[Мішэль Фуко|М. Фуко]]<ref>{{Кніга|загаловак=Harley, J. B. (1989). "Deconstructing the Map" (PDF). Cartographica: The International Journal for Geographic Information and Geovisualization. 26 (2): 1–20, p. 2}}</ref>. Каб лепш праілюстраваць гэтую ідэю, Бассет засяроджвае свой аналіз на ролі карт 19-га стагоддзя падчас «Барацьбы за Афрыку». Ён сцвярджае, што карты «спрыялі імперыі, прасоўваючы, дапамагаючы і легітымізуючы пашырэнне французскай і брытанскай улады над Заходняй Афрыкай». Падчас аналізу картаграфічных метадаў 19-га ст. ён падкрэслівае выкарыстанне пустой прасторы для абазначэння невядомай або недаследаванай тэрыторыі. Гэта стымулявала імперскія і каланіяльныя дзяржавы атрымліваць «інфармацыю для запаўнення пустых месцаў на сучасных картах». Нягледзячы на ​​тое, што картаграфічныя працэсы развіваліся дзякуючы імперыялізму, далейшы аналіз іх прагрэсу выяўляе шматлікія прадузятасці, звязаныя з еўрацэнтрызмам. Паводле Басэта, «даследчыкі ХІХ стагоддзя звычайна прасілі афрыканцаў намаляваць карты невядомых тэрыторый на зямлі. Многія з гэтых карт высока цаніліся за сваю дакладнасць», але не друкаваліся ў Еўропе, пакуль еўрапейцы іх не праверылі<ref>{{Кніга|загаловак=Bassett, Thomas J. (1994). "Cartography and Empire Building in Nineteenth-Century West Africa". Geographical Review. 84 (3), с. 316–335}}</ref>. '''Культурны імперыялізм''' Паняцце ''культурнага імперыялізму'' адносіцца да ажыццяўлення кантролю над насельніцтвам '''мягкай сілы''' - культурнага ўплыву адной дамінуючай культуры на іншыя, якая змяняе мараль, культурны і грамадскі светапогляд падпарадкаванай культуры. Гэта азначае больш, чым проста папулярнасць «замежнай» музыкі, тэлебачання ці фільмаў сярод моладзі; хутчэй, насельніцтва змяняе свае ўласныя чаканні ад жыцця, жадаючы, каб яго ўласная краіна стала больш падобнай на намаляваную замежную краіну. Напрыклад, выявы раскошнага амерыканскага ладу жыцця ў мыльнай оперы «Далас» падчас халоднай вайны змянілі чаканні румын; больш познім прыкладам з'яўляецца ўплыў кантрабандных паўднёвакарэйскіх драматычных серыялаў у Паўночнай Карэі. Важнасць мяккай сілы не губляецца з-пад увагі аўтарытарным рэжымам, якія могуць супрацьстаяць такому ўплыву забаронамі на замежную папулярную культуру, кантролем над Інтэрнэтам і несанкцыянаванымі спадарожнікавымі антэнамі і г.д. Такое выкарыстанне культуры таксама не з'яўляецца новым — як частка рымскага імперыялізму мясцовыя эліты карысталіся перавагамі і раскошай рымскай культуры і ладу жыцця з мэтай таго, каб яны потым добраахвотна ўдзельнічалі ў іх. Імперыялізм падвяргаўся маральнаму або амаральнаму асуджэнню з боку сваіх крытыкаў, і таму тэрмін «імперыялізм» часта выкарыстоўваецца ў міжнароднай прапагандзе як зневажальны знак для экспансіянісцкай і агрэсіўнай знешняй палітыкі<ref>{{Кніга|загаловак="Imperialism." International Encyclopedia of the Social Sciences, 2nd edition.}}</ref>. '''Рэлігійны імперыялізм''' Аспекты імперыялізму, матываваныя місіянствам і рэлігійным супрэматызмам, можна ахарактарызаваць як рэлігійны імперыялізм<ref>{{Кніга|загаловак=Cramer, Frederick H. (1952). "The Arab Empire: A Religious Imperialism". Current History. 22 (130). University of California Press: с. 340–347}}</ref>. Рэлігійны імперыялізм прадугледжвае пашырэнне рэлігійнай улады па ўзоры каланіяльных структур улады. У 1932 годзе навуковец Кліфард Маншардт вызначыў рэлігійны імперыялізм як «стан розуму, які кажа, што ў тое, у што я веру, павінны верыць усе астатнія; і які гатовы цярпець цяжкасці і прыносіць ахвяры дзеля пашырэння гэтага пераканання»<ref>{{Кніга|загаловак=Manshardt, Clifford (October 1932). "What Will Succeed Religious Imperialism?". The Journal of Religion. 12 (4), с. 526–543}}</ref>. '''Псіхалагічны імперыялізм''' Імперскі менталітэт можа грунтавацца на поглядах, якія супрацьпастаўляюць «прымітыўныя» і «развітыя» народы і культуры, тым самым апраўдваючы і заахвочваючы імперыялістычную практыку сярод удзельнікаў. Звязаныя з гэтым псіхалагічныя тропы ўключаюць "цяжар белага чалавека" і ідэю "цывілізацыйнай місіі" (французская: mission civilatrice)<ref>{{Кніга|загаловак=Linstrum, Erik (2016). "The Laboratory in the Field: Inventing Imperial Psychology". Ruling Minds: Psychology in the British Empire. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. p. 36}}</ref>. '''Сацыяльны імперыялізм''' Палітычная канцэпцыя сацыяльнага імперыялізм — гэта марксісцкі выраз, упершыню выкарыстаны ў пачатку 20 стагоддзя Леніным як «сацыялістычны на словах, імперыялістычны на справах», які апісвае Фабіянскае таварыства і іншыя не бальшавіцкія сацыялістычныя арганізацыі<ref>{{Кніга|загаловак=Lenin, Vladimir (1987). Essential Works of Lenin. Mineola, New York: Dover Publications. p. 254}}</ref>. Падчас разладу з Савецкім Саюзам, Мао Цзэдун раскрытыкаваў яго лідараў як сацыял-імперыялістаў. === Сацыял дарвінізм === Пад сацыял дарвінізмам у гуманітарных дысцыплінах разумеюць прыцягванне пеаракручаных на карысць "сільнейшага" законаў біялогіі, дзеля тлумачэння адносінаў паміж людзмі унутры грамадстваў. У практыцы пачатку ХХ ст. адрозненні у заможнасці, санітарных умовах, адукацыі паміж классамі і рэгіенамі часта трумачыліся праз прызму расы і сацыяльнага паходжання, а значыць "вярхі" высакародна цывілізоўвалі "нізы","слабыя", ну а хто быў супраць - быў "непатрэбны" дзеля прагрэсу і эвалюцыі грамадства. Стывен Хоў апісваў станоўчы вынік панавання імперый так: Прынамсі, некаторыя з вялікіх сучасных імперый — Брытанская, Французская, Аўстра-Венгерская, Руская і нават Асманская — маюць вартасці, якія занадта хутка забыліся. Яны забяспечвалі стабільнасць, бяспеку і прававы парадак для сваіх падданых. Яны стрымлівалі, а ў лепшым выпадку імкнуліся пераадолець патэнцыйна дзікія этнічныя ці рэлігійныя варожасці паміж народамі. А арыстакратыі, якія кіравалі большасцю з іх, часта былі значна больш ліберальнымі, гуманнымі і касмапалітычнымі, чым іх нібыта ўсё больш дэмакратычныя пераемнікі<ref>{{Кніга|загаловак=Stephen Howe (2002). Empire: A Very Short Introduction. OUP Oxford. p. 164.}}</ref>. Спрэчным аспектам імперыялізму з'яўляецца абарона і апраўданне будаўніцтва імперыі, заснаванае на, здавалася б, рацыянальных падставах. У старажытным Кітаі Цянься абазначала землі, прастору і тэрыторыю, боска прызначаныя імператару ў адпаведнасці з універсальнымі і добра акрэсленымі прынцыпамі парадку. Цэнтр гэтай зямлі быў непасрэдна размеркаваны паміж імператарскім дваром, утвараючы цэнтр светапогляду, які сканцэнтраваны вакол імператарскага двара і канцэнтрычна распаўсюджваўся на буйных і дробных чыноўнікаў, а затым на простых грамадзян, залежных дзяржаў і, нарэшце, на крайніх «варвараў». Ідэя іерархіі Цянься давала кітайцам прывілеяванае становішча і апраўдвалася абяцаннем парадку і міру. Нібыта навуковы характар ​​«сацыяльнага дарвінізму» і тэорыя рас фармавалі нібыта рацыянальнае апраўданне імперыялізму. Згодна з гэтай дактрынай, французскі палітык Жуль Фэры мог заявіць у 1883 годзе, што «вышэйшыя расы маюць права, таму што ў іх ёсць абавязак. Яны маюць абавязак цывілізаваць ніжэйшыя расы»<ref>{{Кніга|загаловак=Austen, Ralph (1969). Modern Imperialism. Lexington, Massachusetts: D.C. Heath. pp. 70–73}}</ref>. Дж. А. Гобсан вызначае гэтае абгрунтаванне ў агульных рысах наступным чынам: «Пажадана, каб зямля была заселенай, кіраванай і развівалася, наколькі гэта магчыма, расамі, якія могуць рабіць гэтую працу найлепш, г.зн. расамі з найвышэйшай «сацыяльнай эфектыўнасцю»<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.121968/page/n183/mode/2up?view=theater|загаловак=Hobson, J.A. Imperialism: A Study. Cosimo, Inc., 2005. p. 154}}</ref>. Каралеўскае геаграфічнае таварыства Лондана і іншыя геаграфічныя таварыствы ў Еўропе мелі вялікі ўплыў і маглі фінансаваць падарожнікаў, якія вярталіся з апавяданнямі пра свае адкрыцці. Гэтыя грамадства таксама служылі прасторай для падарожнікаў, каб яны маглі падзяліцца гэтымі гісторыямі<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. Палітычныя географы, такія як Фрыдрых Ратцэль з Германіі і Халфард Макіндэр з Вялікабрытаніі, таксама падтрымлівалі імперыялізм.  Ратцэль лічыў, што экспансія неабходная для выжывання дзяржавы, і гэты аргумент дамінаваў у геапалітыцы на працягу дзесяцігоддзяў.  Брытанскі імперыялізм у некаторых маланаселеных рэгіёнах прымяняў прынцып, які цяпер называецца Terra nullius (лацінскі выраз, які паходзіць з рымскага права і азначае «нічыйная зямля»). Брытанскія паселішчы ў Аўстраліі ці ЗША ў 18-19 ст. , напрыклад, заснавана на terra nullius, бо яго пасяленцы лічылі яе нявыкарыстанай яе першапачатковымі жыхарамі. Рыторыка каланізатараў пра расавую перавагу, здаецца, усё яшчэ мае свой уплыў. Напрыклад, ва ўсёй Лацінскай Амерыцы ці Індыі і Усходняй Азіі «беласць» дагэтуль шануецца, і распаўсюджваныя розныя формы blanqueamiento (адбельвання). Імперскія перыферыі выйгралі ад павышэння эканамічнай эфектыўнасці дзякуючы будаўніцтву дарог, іншай інфраструктуры і ўкараненню новых тэхналогій. Герберт Люці адзначае, што самі былыя каланіяльныя народы не праяўляюць жадання ліквідаваць асноўныя наступствы гэтага працэсу. Так што як палітычная маніпуляцыя і маральны абсалютызм крытыка мае месца, але не мсць быць абсалютнай<ref>{{Кніга|загаловак=Mommsen, Wolfgang (1982). Theories of Imperialism, (tr. Falla, P. S. Chicago: University of Chicago Press), p 76–77}}</ref>. '''Экалагічны дэтэрмінізм''' Канцэпцыя экалагічнага дэтэрмінізму служыла маральным апраўданнем панавання пэўных тэрыторый і народаў. Школа экалагічнага дэтэрмінізму лічыла, што асяроддзе, у якім жывуць пэўныя людзі, вызначае іх паводзіны і тым самым пацвярджае іх панаванне. Некаторыя геаграфічныя навукоўцы ва ўмовах каланізацыйных імперый падзялілі свет на кліматычныя зоны. Гэтыя навукоўцы лічылі, што Паўночная Еўропа і сярэднеатлантычны ўмераны клімат ствараюць працавітых, маральных і сумленных людзей. Наадварот, трапічны клімат нібыта спарадзіў лянівыя погляды, распусту ў сэксуальных адносінах, экзатычную культуру і маральную дэгенерацыю. Лічылася, што трапічныя народы «менш цывілізаваныя» і маюць патрэбу ў еўрапейскім кіраўніцтве<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123. doi:10.4135/9781446279496.n13. ISBN 978-1-4129-4672-8.}}</ref>,  таму каланіяльны кантроль апраўдвалі як цывілізацыйную місію. Напрыклад, амерыканскі географ Элен Чэрчыль Сэмпл сцвярджала, што, нягледзячы на ​​тое, што людзі ўзніклі ў тропіках, яны змаглі стаць паўнавартаснымі людзьмі толькі ва ўмераным поясе. На працягу трох асноўных хваль еўрапейскага каланіялізму (першая ў Амерыцы, другая ў Азіі і апошняя ў Афрыцы) экалагічны дэтэрмінізм паслужыў для катэгарычнага размяшчэння карэнных народаў у расавай іерархіі. Трапічнасць можна параўнаць з арыенталізмам Эдварда Саіда як канструяваннем Захадам усходу як «іншага»<ref>{{Кніга|загаловак=Arnold, David (2000). ""Illusory Riches": Representations of the Tropical World, 1840–1950". Singapore Journal of Tropical Geography. 21 (1), с. 6–18. Bibcode:2000SJTG...21....6A. doi:10.1111/1467-9493.00060}}</ref>.  Паводле Саіда, арыенталізм дазволіў Еўропе заявіць пра сябе як пра вышэйшую і норму, што апраўдвала яе дамінаванне над эсэнцыялізаваным Усходам<ref>{{Кніга|загаловак=Mountz, Alison (2009). "The other". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 328–338}}</ref>. З іншага боку які каланіяльны так і саідаўскі Арыенталізм — гэта погляд на народы, заснаваны на іх геаграфічным размяшчэнні<ref>{{Кніга|загаловак=Gilmartin, Mary (2009). "Colonialism/Imperialism". In Gallaher, Carolyn; Dahlman, Carl; Gilmartin, Mary; Mountz, Alison; Shirlow, Peter (eds.). Key Concepts in Political Geography. pp. 115–123.}}</ref>. {{Перакласці|en|Imperialism}}{{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Imperialism}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] {{Каланіяльныя імперыі}} {{Фашызм, тэмы}} [[Катэгорыя:Капіталізм]] [[Катэгорыя:Каланіялізм]] [[Катэгорыя:Марксізм]] [[Катэгорыя:Імперыялізм| ]] gs6fxqzanvjjrcw7mbk8xzm8f570umv 0 49834 5123997 5121189 2026-04-09T18:53:04Z Lš-k. 16740 5123997 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Станкевіч}} {{асоба}} '''Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[літаратуразнавец]], [[Літаратурны крытык|крытык]], [[публіцыст]]. Псеўданімы: '' Алесь Крыга, Дзівасіл, С. Крушыніч, А. Скіба, Алесь Скіба, Раман Шарупіч ''; крыптонімы: ''Ст. Ст., Др. Ст. Ст.'' == Біяграфія == Паходзіць са знакамітага ў беларускім руху роду Станкевічаў, пляменнік [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] па матчынай лініі. [[Файл:Паэтэса Наталля Арсеннева разам з Мікалаем Шчорсам (злева) і Станіславам Станкевічам.jpg|міні|злева|Станіслаў Станкевіч разам з [[Мікалай Шчорс|Мікалаем Шчорсам]] і [[Наталля Арсеннева|Наталляй Арсенневай]] падчас шпацыру па вуліцы [[Вільня|Вільні]]. Другая палова 1930-х гг. ]] Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназііі]]. Скончыў [[Віленскі ўніверсітэт]] імя [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (1933), абараніў магістарскую дысертацыю «Беларуская стыхія ў творах Элізы Ажэшкі». У 1936 годзе набыў годнасць доктара філасофіі ў галіне польскай і славянскай літаратуры за даследаванне «Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі»{{Sfn|Станкевіч Станіслаў. Беларускія элемэнты…||}}. Трымаў кніжную краму ў Вільні паблізу Вострай брамы.<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamerla-miraslava-rusak.html|title=Памерла беларуская дзяячка Міраслава Русак|website=budzma.org|access-date=2026-02-12}}</ref> Быў сябрам [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Адзін з кіраўнікоў [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]], рэдактар часопіса «[[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкая думка]]». Выкладаў у Віленскім універсітэце, у 1937—1938 гадах працаваў у [[Югаславія|Югаславіі]] і [[Балгарыя|Балгарыі]]. У перыяд акупацыі Беларусі быў бургамістрам Барысаўскай акругі, акруговым намеснікам [[БЦР|Беларускай цэнтральнай рады]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. З лета 1944 года — у Германіі. У пачатку 1945 года рэдактар газеты «[[Раніца (1939)|Раніца]]» (выдавалася ў [[Берлін]]е). З 1946 года першы старшыня [[Антыбальшавіцкі блок народаў|Антыбальшавіцкага блоку народаў]]. Садзейнічаў адкрыццю філіяла [[БІНіМ|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] ў [[Мюнхен]]е, выданню часопіса «[[Запісы БІНіМ|Запісы]]», быў яго рэдактарам. Працаваў у [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|беларускай рэдакцыі радыёстанцыі «Свабода»]], Інстытуце вывучэння СССР (Мюнхен). З 1962 года жыў у [[ЗША]]. Старшыня [[БАЗА|Беларуска-амерыканскага задзіночання]] (1963—1965). Рэдактар газеты «[[Беларус (1950)|Беларус]]» (1963—1980). Аўтар кнігі «Беларуская падсавецкая літаратура першай палавіны 1960-х гг.» (1967). Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] ў штаце [[Нью-Джэрсі]] ([[ЗША]])<ref>[http://www.blagobor.by/article/person/mickevich Станіслаў Станкевіч. Серыя «Партрэты віленчукоў»]</ref>. == Сям’я == Меў дачку Міраславу і сына Яраслава.<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|title=Лявонава доля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-02-12}}</ref> '''Міраслава''', у шлюбе '''Русак''' (7.12.1933 — 9.10.2023) — беларуская дзеячка ў Літве, папулярызавала беларускую культуру і ўдзельнічала ў працы беларускіх арганізацый у Вільні<ref name=":0" />. Захоўвала архіў рукапісаў свайго бацькі<ref name=":0" />. Аўтарка кнігі ўспамінаў пра жыццё і творчасць бацькі «Лявонава доля» (2000), куды ўвайшла яго неапублікаваная раней паэзія<ref name=":0" />. '''Яраслаў''', разам з сястрой захавальнік бацькавага архіва.<ref name=":0" /> == Творчасць == Выдаў два зборнікі паэзіі «Смех не грэх» (1926) і «З майго ваконца» (1928). У 2000 годзе вершы апублікаваны ў складзе кнігі ўспамінаў дачкі «Лявонава воля».<ref name=":0" /> == Бібліяграфія == * Русіфікацыя беларускае мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу. Мн., 1994; * Янка Купала // Спадчына. 1998. № 3; * Беларускія элемэнты ў польскай рамантычнай паэзіі // Спадчына. 1998. № 5-6; 1999. № 1-2, 4. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Станкевіч Станіслаў Іосіфавіч|Вабішчэвіч А.|}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|6|Станіслаў Станкевіч||669}} == Спасылкі == * [http://slounik.org/154905.html Станкевіч Станіслаў — эл. рэсурс slounik.org] * [http://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11693 У справе Станкевіча рана ставіць кропку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170328022453/http://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11693 |date=28 сакавіка 2017 }} * [http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/11719 Ці патрэбна нам праўда пра доктара Станіслава Станкевіча?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170328022252/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/11719 |date=28 сакавіка 2017 }} * {{h|Станкевіч Станіслаў. Беларускія элемэнты…||3=[http://pawet.net/library/o_philology/075/Беларускія_элемэнты_ў_польскай_рамантычнай_паэзіі.html Станкевіч Станіслаў. Беларускія элемэнты ў польскай рамантычнай паэзіі] // на [[pawet.net]]}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] [[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] 58fhnazgodedfjor8c4i4bt1u1p6no1 0 52149 5124054 4842525 2026-04-09T22:28:13Z Waryfost 135948 Fixed typo 5124054 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Беларускі народны фронт }} {{Арганізацыя|лагатып = Belarusian Popular Front flag.png}} [[File:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb|300px|Мітынг БНФ ва ўрочышчы [[Курапаты]], 1989]] '''Беларускі народны фронт «Адраджэньне», БНФ''' — грамадска-палітычны рух за пераўтварэнне грамадства і адраджэнне беларускай нацыі на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму, развіццё культуры, за фактычную дзяржаўную незалежнасць Беларусі. Аргкамітэт Беларускага народнага фронту за перабудову «Адраджэньне» быў створаны [[19 кастрычніка]] [[1988]] па прапанове [[З. Пазняк]]а. Устаноўчы з’езд адбыўся ў [[Вільня|Вільні]] 24-25 чэрвеня [[1989]]. БНФ актыўна ўдзельнічаў у выбарах народных дэпутатаў [[БССР]] (сакавік-красавік [[1990]]). У Вярхоўным Савеце БССР была сфарміравана [[Апазіцыя Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»|фракцыя БНФ]]. У [[1993]] створана [[партыя БНФ]]. Грамадскае аб’яднанне «Беларускі Народны Фронт „Адраджэньне“» пры тым юрыдычна працягвала існаваць, было ліквідавана 10 лістапада 2021 года [[Вярхоўны суд Беларусі|Вярхоўным судом Беларусі]]<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31555306.html Радыё Свабода] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211112150133/https://svb1234.azureedge.net/a/31555306.html |date=12 лістапада 2021 }}</ref> ў час [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]]. == Статут, мэты і задачы == Паводле Статута, БНФ аб’ядноўваў людзей незалежна ад іх сацыяльнага становішча, прафесійнай, нацыянальнай, партыйнай, рэлігійнай прыналежнасці. Метады палітычнай дзейнасці БНФ — удзел у выбарах, масавыя палітычныя акцыі, вывучэнне і аналіз становішча ў розных сферах жыцця Беларусі, распрацоўка праграм, канцэпцый, законапраектаў, культурна-асветная дзейнасць. БНФ бачыў прычыну эканамічнага, палітычнага, культурнага, экалагічнага крызісаў у адсутнасці рэальнай дзяржаўнай незалежнасці Беларусі і ў шматгадовым панаванні ў рэспубліцы камуністычнай улады. БНФ лічыў, што адраджэнне дэмакратычнага грамадства, стварэнне здаровай эканомікі, вяртанне да нацыянальна-культурных і маральных каштоўнасцяў магчыма толькі пры ліквідацыі таталітарнай сістэмы, пры нацыянальнай кансалідацыі. Паводле Праграмнай заявы БНФ (1991), толькі ў незалежнай Беларусі магчыма існаванне грамадства, заснаванага на свабодзе асобы і агульначалавечых каштоўнасцях. Раўнацэннымі і ўзаемазвязанымі задачамі БНФ былі — аднаўленне грамадзянскай супольнасці і нацыянальна-культурнае адраджэнне. Галоўная мэта БНФ — свабодны чалавек у адроджанай незалежнай Беларусі. == Утварэнне БНФ == [[Файл:2008.06.16. Zianon Pazniak Fot Mariusz Kubik 03.JPG|міні|150пкс|Зянон Пазняк, лідар БНФ ''(фота 2008 г.)'']] Арганізацыйны камітэт БНФ за перабудову «Адраджэньне» ўтвораны [[19]] кастрычніка [[1988]] г. па прапанове [[Зянон Пазьняк|Зянона Пазьняка]] на ўстаноўчым сходзе Беларускага гісторыка-асветнага таварыства памяці ахвяр сталінізму «[[Мартыралог Беларусі]]», заснавальнікамі якога выступілі [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], Саюз кінематаграфістаў Беларусі, Саюз мастакоў Беларусі і рэдакцыя газеты [[Літаратура і мастацтва (газета)|«Літаратура і мастацтва»]]. На сходзе ў мінскім Доме кіно (цяпер [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены]]) прысутнічала каля 400 чал.— творчая, навуковыя і тэхнічная інтэлігенцыя, рабочыя, моладзь з аб’яднанняў [[Талака (таварыства)|«Талака»]] і [[Літаратурнае таварыства Тутэйшыя|«Тутэйшыя»]]. У Аргкамітэт увайшлі [[Рыгор Барадулін]], [[Алег Паўлавіч Белавусаў|Алег Белавусаў]], [[Васіль Быкаў]], [[Алесь Бяляцкі]], Анатоль Варава, [[Вінцук Вячорка]], [[Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Грыцкевіч]], [[П. Дзмітрук]], [[Юрый Дракахруст]], [[Міхаіл Фёдаравіч Дубянецкі|Міхаіл Дубянецкі]], [[Алесь Емяльянаў]], [[Вячаслаў Жыбуль]], [[Уладзімір Конан]], [[Яўген Сяргеевіч Кулік|Яўген Кулік]], [[Мікола Купава]], [[Адам Мальдзіс]], [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксей Марачкін]], [[Валерый Васілевіч Маслюк|Валерый Маслюк]], [[Зянон Пазьняк]], [[Пімен Панчанка]], [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пятро Садоўскі]], [[Алесь Суша (культуролаг)|Алесь Суша]], [[Сымон Свістуновіч]], [[Кастусь Тарасаў]], [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Міхась Ткачоў]], [[Алег Трусаў]], [[Генадзь Тумаш]], [[Ігар Чарняўскі]], [[Міхась Чарняўскі]], [[Яўген Феліксавіч Шунейка|Яўген Шунейка]], [[Васіль Цімафеевіч Якавенка|Васіль Якавенка]], пазней па рэкамендацыі апошняга кааптаваны А. Жураўлёў. Аргкамітэт з’яўляўся калегіяльным органам. [[11.11]].1988 Аргкамітэт прыняў адозву «Да грамадзян Беларусі», у якой акрэсліў палітычную пазіцыю руху і заявіў, што БНФ «падтрымлівае распачатую лепшымі сіламі КПСС перабудову грамадства на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму», «выступае за дэмакратыю… супраць манаполіі ўлады бюракратычных сіл», «за рэальны суверэнітэт Беларусі, абвешчаны Канстытуцыямі БССР і СССР», «за падпарадкаванне эканомікі інтарэсам чалавека, за сацыяльную справядлівасць, за непарушнасць правоў чалавека, за прававую дзяржаву, за экалагічна чыстую Беларусь, за адраджэнне і дзяржаўнасць беларускай мовы». Аргкамітэт заклікаў ствараць групы падтрымкі БНФ і выдаў рэкамендацыі па іх стварэнні. Вызваленыя партыйныя, камсамольскія і прафсаюзныя кіраўнікі маглі быць толькі радавымі членамі груп падтрымкі. Першым друкаваным выданнем Фронту стала распаўсюджанае самвыдавецкім чынам «Інфармацыйнае паведамленне» з гэтымі дакументамі. У снежні 1988 выйшаў № 1 [[Навіны БНФ «Адраджэньне» (1988)|"Навін Беларускага Народнага Фронту за перабудову «Адраджэньне»]]. 3 № 2 «Навіны БНФ» публікавалі "Матэрыялы да праекту Праграмы БНФ «Адраджэньне». 3 кастрычніка 1988 пачалі стварацца групы падтрымкі БНФ «Адраджэньне» на прадпрыемствах, ва ўстановах, па месцы жыхарства. Ядро БНФ склалі дзеячы нацыянальнай інтэлігенцыі, людзі нацыянальна-адраджэнскай і незалежніцкай арыентацыі, актывісты агульнадэмакратычнага, праваабарончага кірунку<ref>В. Вячорка (1993)</ref>. Важнай часткай Фронту стаў рух малазёжных нацыянальна-культурных і дэмакратычных арганізацый, які з 1987 ладзіў свае Вальныя Соймы і ў студзені 1989 аформіўся ў Канфедэрацыю беларускіх маладзёжных суполак (66 арганізацый). Канфедэрацыя ўвайшла ў БНФ як аддзел. Фронт, як шырокі рух, у зваротах Аргкамітэта выступіў за кансалідацыю грамадства, за дыялог з уладамі, з ідэалагічнымі апанентамі. Аднак камуністычнае кіраўніцтва рэспублікі сустрэла ўзнікненне руху варожа і распачало барацьбу з ім. 30.10.1988 адбыўся гвалтоўны, з выкарыстаннем газаў, разгон арганізаванага Канфедэрацыяй беларускіх суполак [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгу-рэквіему «Дзяды»]] ў Мінску, пасля чаго Аргкамітэт БНФ выступіў з заявай аб недаверы кіраўніцтву рэспублікі. У афіцыйных сродках масавай інфармацыі была разгорнута кампанія паклёпу на БНФ і яго дзеячаў, распачаліся ганенні на лідараў актывістаў БНФ. Аргкамітэт БНФ пакінулі некаторыя яго ўдзельнікі — члены КПСС. [[19.2]].[[1989]] на стадыёне [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] ў Мінску адбыўся першы ў БССР дазволены ўладамі апазіцыйны палітычны мітынг, арганізаваны БНФ. На мітынгу выступалі лідары Фронту, а таксама кандыдаты ў народныя дэпутаты СССР, якіх падтрымліваў БНФ. Перадвыбарчым лозунгам Фронту быў заклік «Заводы — рабочым, зямля — сялянам, улада — народу». Шэраг кандыдатаў, каго БНФ прапагандаваў і падтрымліваў на выбарах, сталі народнымі дэпутатамі СССР ([[Алесь Адамовіч|А. Адамовіч]] і [[Васіль Быкаў|В. Быкаў]] — па спісах творчых саюзаў, С. Габрусеў, [[Аляксандр Альгертавіч Дабравольскі|А. Дабравольскі]], А. Жураўлёў, М. Ігнатовіч, [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. Шушкевіч]] — ад выбарчых акруг). Устаноўчы з’езд БНФ адбыўся 24—25.6.1989 у [[Вільня|Вільні]]. На правядзенне яго ў Мінску Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР не даў згоды. У працы з’езда бралі ўдзел 399 дэлегатаў. З’езд прыняў Статут і Праграму руху. Праграма складалася з раздзелаў: «Суверэнітэт», «Дэмакратыя. Правы чалавека», «Эканоміка», «Сацыяльная справядлівасць», «Ахова здароўя», «Экалогія», «Нацыянальнае пытанне», «Мова», «Культура», «Адукацыя і навука», «Рэлігія і грамадства», «Этыка і маральнасць». У раздзеле «Суверэнітэт» выкладзена патрабаванне дакладных юрыдычных гарантый права выхаду рэспублікі са складу [[СССР]], вяршэнства законаў [[БССР]] на яе тэрыторыі, рэальнага суверэнітэту рэспублікі як найважнейшай умовы выйсця з эканамічнага, экалагічнага, культурнага крызісу. Праграма выступала за адмену канстытуцыйнага замацавання кіраўнічай ролі [[КПСС]], за шматпартыйнасць і юрыдычныя гарантыі для правоў і свабод асобы. Асноўнымі праграмнымі палажэннямі па эканоміцы былі: эканамічная самастойнасць рэспублікі, разнастайнасць і роўнасць форм уласнасці, інтэграцыя эканомікі Беларусі ў еўрапейскую эканамічную структуру. Праграма патрабавала надаць беларускай мове статус адзінай дзяржаўнай мовы рэспублікі і выступала супраць агульнанароднага нацыянальна-рускага двухмоўя. БНФ выступіў з прапановамі стварыць Таварыства беларускай мовы, міжнароднае беларускае таварыства. Былі прыняты ўхвалы: «Аб пераадоленні вынікаў Чарнобыльскай катастрофы» (у т.л. зварот да народаў СССР і краін-членаў ААН у сувязі з вынікамі Чарнобыля для Беларусі), «Аб палітычным плюралізме», «Аб праекце Канстытуцыі БССР», «Аб міжнацыянальных адносінах на Беларусі», «Аб свабодзе сумлення і беларускай мове ў рэлігійным жыцці на Беларусі», «Аб беларускай нацыянальнай сімволіцы», «Пра дзяржаўнасць беларускай мовы», «Аб беларуска-літоўскіх дачыненнях». З’езд выбраў Сойм БНФ. Старшынёй Сойму БНФ выбраны [[З. Пазьняк]], яго намеснікамі [[Ю. Хадыка]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. Ткачоў]]. Дакументы на рэгістрацыю БНФ пададзены [[12.7]].[[1989]], Статут БНФ зарэгістраваны Міністэрствам юстыцыі БССР [[19.6]].[[1991]]. == Дзейнасць БНФ == БНФ удзельнічаў у выбарах народных дэпутатаў БССР і дэпутатаў мясцовых Саветаў (сакавік—красавік 1990). У красавіку 1989 камісія падрыхтоўкі праграмных дакументаў БНФ распрацавала праекты законаў аб выбарах у Вярхоўны і мясцовы Саветы БССР. 13.7.1989 Сойм Фронту ўхваліў зварот да дэпутатаў [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] з патрабаваннямі: прыняць дэмакратычныя выбарчыя законы; надаць публічнасць чарнобыльскаму пытанню, спыніць вытворчасць харчовай прадукцыі на заражаных тэрыторыях, абвясціць Беларусь бяз’ядзернай зонай; асудзіць сталінізм як антычалавечую з’яву і рэабілітаваць бязвінна пацярпелых ад таталітарнага рэжыму. БНФ узначальваў масавыя пратэсты і мітынгі супраць антыдэмакратычных праектаў законаў аб выбарах народных дэпутатаў БССР і мясцовых Саветаў, якія Вярхоўны Савет БССР разглядаў і прымаў у кастрычніку 1989. У выніку грамадскіх акцый некаторыя палажэнні законапраектаў (выбары ад грамадскіх арганізацый, акрамя аб’яднанняў інвалідаў і ветэранаў, правядзенне акруговых выбарчых сходаў для адбору кандыдатаў) не былі прынятыя. Фронт арганізоўваў вылучэнне кандыдатаў у дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР праз сходы па месцы жыхарства, сходы працоўных калектываў, пры дапамозе грамадскіх арганізацый, падтрымліваў дэмакратычна настроеных кандыдатаў. Выбарчая кампанія БНФ ішла пад лозунгамі «Галасую за Беларусь», «Беларусь, вяртайся ў Еўропу». У выбарчай платформе БНФ «Галасую за Беларусь!», прынятай 9.12.1989, упершыню сфармулявана патрабаванне поўнай незалежнасці Беларусі, заяўлялася, што БНФ «ідзе да выбараў з ідэямі палітычнага і эканамічнага плюралізму, культурнага адраджэння, з ідэямі дэмакратыі, свабоды і суверэнітэту Беларусі… БНФ адстойвае ідэі незалежнасці, рэальнага суверэнітэту Беларусі, бачыць у гэтым найважнейшую палітычную мэту, што стаіць перад грамадствам». [[10 лютага]] [[1990]] года на Усебеларускім дэмакратычным форуме, скліканым у Мінску па ініцыятыве БНФ, быў утвораны перадвыбарчы Беларускі дэмакратычны блок (БДБ), у які, апрача БНФ, што не быў зарэгістраваны і таму не меў права вылучаць кандыдатаў, увайшлі афіцыйна зарэгістраваныя [[Таварыства беларускай мовы]], [[Беларускі экалагічны саюз]], творчыя саюзы, Саюз кааператараў Беларусі, Рабочы саюз Беларусі, Беларускі сялянскі саюз. [[25 лютага]] [[1990]] на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]] ў Мінску адбыўся шматтысячны выбарчы мітынг БНФ, які закончыўся паходам да будынка рэспубліканскага тэлебачання, кіраўніцтва якога па патрабаванні мітынгоўцаў прадаставіла прамы эфір лідарам Фронту. Аднак апарат КПБ кантраляваў выбарчыя камісіі і афіцыйныя сродкі масавай інфармацыі. Камуністычная партыя, адміністрацыйныя структуры вялі кампанію, скіраваную супраць кандыдатаў, якіх падтрымліваў БНФ. Кандыдаты БДБ вылучаліся ў 150 акругах з 310, з іх сталі дэпутатамі 60 чал. [[24.3]].1990 БНФ склікаў ІІ Усебеларускі дэмакратычны форум, дзе была створана «Дэмакратычная плынь» у [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўным Савеце БССР]] з каардынатарамі [[В. Голубеў|В. Голубевым]], [[Алег Трусаў|А. Трусавым]], [[Яўген Цумараў|Я. Цумаравым]], [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|С. Шушкевічам]]. 27.3.1990 створана дэпутацкая група «Дэмакратычная плынь» на платформе БДБ у Мінскім гарсавеце. Аднак не ўсе дэпутаты, чыё вылучэнне арганізоўваў і чыю выбарчую кампанію вёў БНФ, увайшлі ў дэмакратычныя і фронтаўскія дэпутацкія групы. У той жа час да БНФ далучыліся некаторыя іншыя дэпутаты. 3 14.5.1990 «Дэмакратычная плынь» у Вярхоўным Савеце БССР аформілася ў Дэмакратычны клуб з даволі размытай платформай. Сфарміраваліся апазіцыя БНФ (37 чал.) і фракцыя БНФ, куды на 1.10.1991 уваходзілі дэпутаты: М. Аксаміт, М. Алампіеў, [[С. Антончык]], [[Л. Баршчэўскі]], [[Юрый Адамавіч Беленькі|Ю. Беленькі]], В. Галубовіч, [[I. Гермянчук]], [[В. Голубеў]], [[Г. Грушавы]], У. Грыбанаў, Б. Гюнтар, Л. Дзейка, [[Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі|У. Заблоцкі]], [[Л. Зданевіч]], В. Какоўка, М. Крыжаноўскі, В. Малашка, М. Маркевіч, [[С. Навумчык]], У. Новік, Я. Новікаў, [[З. Пазьняк]], С. Папкоў, I. Пырх, [[П. Садоўскі]], У. Станкевіч, [[Г. Сямдзянава]], [[А. Трусаў]]. Каардынатары апазіцыі — [[Л. Баршчэўскі]], [[В. Голубеў]], [[С. Навумчык]], сакратар апазіцыі — У. Новік. [[27 ліпеня]], пасля прыняцця [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]] З. Пазьняк зачытаў заяву, у якой казалася, што ''«ў Вярхоўным Савеце ў асобе большасьці дэпутатаў дамінуе сіла, не гатовая да выпрацоўкі і прыняцьця радыкальных праграмаў і законаў, якія даўно насьпелі ў грамадзтве. Усе спробы дэмакратычных дэпутатаў палепшыць становішча ні да чаго не прывялі. У сувязі з гэтым дэмакратычныя дэпутаты і дэпутацкая група Беларускага Народнага Фронту заяўляюць аб стварэньні дэпутацкай апазыцыі ў Вярхоўным Савеце»''. У верасні 1990 Сойм БНФ пацвердзіў імкненне руху да адраджэння незалежнай і дэмакратычнай Беларусі, выказаў занепакоенасць захопліваннем нерухомай маёмасці партакратыяй. Сойм падкрэсліў, што БНФ павінен узяць на сябе палітычную ініцыятыву ў ажыццяўленні дэкамунізацыі эканамічнага, палітычнага і культурнага жыцця рэспублікі, прымусовым адчужэнні на карысць мясцовай улады маёмасці КПСС — КПБ. Сойм заявіў, што беларускі шлях да незалежнасці ідзе праз прыняцце пакета адпаведных законаў, праз забарону дзейнасці ў Рэспубліцы талітарных сіл, якімі кіруюць з замежных асяродкаў; праз роспуск КДБ і вывад савецкага войска з Беларусі; праз няўдзел у саюзным дагаворы і заключэнне прамых пагадненняў з іншымі дзяржавамі. Сойм рэкамендаваў суполкам, радам Фронту ствараць апазіцыйныя фракцыі БНФ у саветах і надалей не браць на сябе адказнасці за антынародныя рашэнні, згуртавацца з забастовачнымі камітэтамі, спрыяць іх каардынацыі і вылучэнню імі палітычных патрабаванняў, каардынаваць дзейнасць з усімі палітычнымі сіламі, якія стаяць на грунце незалежнасці і дэкамунізацыі Беларусі, утвараць вайсковыя камісіі, разгарнуць асветную працу. [[Файл:Minsk 1990-11-07 meeting f.jpg|thumb|[[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|Мітынг 7 лістапада 1990 года, Мінск]]]] БНФ правёў шмат акцый. Напрыклад, [[Мітынг 7 лістапада 1990 года (Мінск)|мітынг 7 лістапада 1990 года]] ў Мінску, у Брэсце і інш. ІІ з’езд БНФ «Адраджэньне» адбыўся 23—24.3.1991 у Мінску. У палітычным спавешчанні, з якім выступіў [[З. Пазьняк]], было падкрэслена, што савецкая імперыя вычарпала свае рэсурсы, і альтэрнатывы незалежнасці няма. Камуністычны рэжым не паддаецца рэфармаванню, таму рух за два гады прайшоў шлях ад спадзяванняў на супрацоўніцтва з «лепшымі сіламі КПСС» да прынцыповага антыкамунізму. Праца БНФ мусіць скіроўвацца на інтэграцыю грамадства рэспублікі, на адраджэнне нацыянальнай і грамадзянскай супольнасці. Базай для дэмакратыі з’яўляецца прыватная ўласнасць, культурны, свядомы і свабодны чалавек. З’езд прыняў Праграмную заяву «Свабода — Незалежнасць — Адраджэнне». 3 назвы руху скасаваныя словы «за перабудову». Падкрэслена, што праз здабыццё суверэнітэту рэспубліка зможа вярнуцца ў сям’ю еўрапейскіх народаў, аднавіць маральныя, культурныя і сацыяльныя каштоўнасці. Адроджаная нацыя сама распарадзіцца плёнам сваёй працы і знойдзе паратунак ад вынікаў Чарнобыля. Беларускі шлях да незалежнасці ідзе праз выкананне Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце і прыняцце адпаведных законаў, у т.л. аб грамадзянстве, аб стварэнні беларускіх вайсковых фарміраванняў, праз падрыхтоўку ўмоў для правядзення выбараў ва Усебеларускі Устаноўчы Сойм, які надалей вызначыць формы дзяржаўнага ўладкавання Беларусі. Палітычная свабода немагчымая без свабоды эканамічнай, таму неабходна вяртанне да прыватнай уласнасці пры недапушчэнні апаратнага варыянта прыватызацыі. Вызначана стаўленне да камуністычнай партыі як да злачыннай арганізацыі, падкрэслена, што члены кампартыі нясуць толькі палітычную і маральную адказнасць за злачынствы. Дэкларавана, што БНФ застаецца шырокім грамадска-палітычным рухам, а яго асноўная сацыяльная база — шырокія пласты беспартыйных і сяброў дэмакратычных партый. З’езд ухваліў Зварот да народа Беларусі ў сувязі з рэферэндумам аб будучыні СССР, дзе заявіў пра неправамернасць яго правядзення на тэрыторыі Беларусі і сцвердзіў, што апора БНФ — мільён жыхароў рэспублікі, якія адказалі на пытанне рэферэндуму «не». З’езд унёс змены ў Статут. Кіраўнічы орган БНФ — Сойм — фарміраваўся з дзвюх частак, адна з якіх непасрэдна выбіраецца з’ездам, а другая складаецца з прадстаўнікоў партый і арганізацый, што ўваходзяць у рух як калектыўныя сябры, а таксама з прадстаўнікоў тэрытарыяльных арганізацый БНФ. Вызначаны статус сяброў і прыхільнікаў БНФ, для першых уведзена фіксаванае сяброўства. У БНФ арганізацыйна ўвайшлі Нацыянальна-дэмакратычная партыя Беларусі (НДПБ), Ліга жанчын Беларусі, Мінскі гарадскі бацькоўскі камітэт беларускамоўных класаў. Выбраны Сойм БНФ. Старшынёй БНФ выбраны [[З. Пазьняк]], яго намеснікамі — [[В. Голубеў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Заблоцкі|У. Заблоцкі]], [[Ю. Хадыка]]. БНФ арганізоўваў чарнобыльскія і экалагічныя акцыі: мітынгі, зборы подпісаў, жалобныя набажэнствы ў [[Мінск]]у, [[Гомель|Гомелі]], [[Наваполацк]]у, [[Нароўля|Нароўлі]], [[Ветка|Ветцы]] і інш., экспедыцыі ў Чэрыкаўскі, Слаўгарадскі і іншыя раёны. 30.9.1989 у Мінску адбыліся шэсце і мітынг «[[Чарнобыльскі шлях]]». Арганізаваная БНФ Асамблея народаў «Чарнобыльскі шлях» (25—26.11.1989, Мінск) абнародавала інфармацыю пра вынікі [[Чарнобыльская катастрофа|чарнобыльскай катастрофы]], прапанавала падыходы да іх мінімізацыі, выступіла супраць т.зв. «35-бэрнай канцэпцыі» бяспечнага пражывання на забруджаных тэрыторыях Міністэрства аховы здароўя СССР, падтрымала распрацаваную беларускімі вучонымі канцэпцыю адсялення, звярнулася да сусветнай супольнасці з заклікам аб дапамозе. Народны трыбунал, які адбыўся ў рамках Асамблеі, сцвердзіў віну кіраўніцтва СССР, БССР і іншых рэспублік у замоўчванні і скажэнні інфармацыі аб катастрофе, запатрабаваў следства і пакарання вінаватых. Народны трыбунал па разглядзе эфектыўнасці пераадолення вынікаў чарнобыльскай катастрофы прайшоў у Мінску 27.4.1991. Прадстаўнікі БНФ удзельнічалі ў слуханнях вынікаў грамадскага расследавання «Чарнобыльская катастрофа і правы чалавека» (Кіеў, 1991). З красавіка 1989 дзейнічаў Камітэт БНФ «Дзеці Чарнобыля» (да 1991 старшыня [[Г. Грушавы]], з 1991 каардынатары В. Буйвал, [[Г. Вашчанка]], старшыня Камітэта БНФ «Дзеці Чарнобыля» ў Магілёве Н. Рослава), які ажыццяўляў гуманітарную дапамогу жыхарам пацярпелых раёнаў, каардынаваў дзейнасць замежных дабрачынных арганізацый, ажыццяўляў грамадскі кантроль за размеркаваннем ахвяраванняў, арганізоўваў аздараўленчы адпачынак дзяцей у чыстых зонах Беларусі і за яе межамі. [[Красавіцкія забастоўкі ў Беларусі (1991)]] у [[Мінск]]у, [[Салігорск]]у, [[Орша|Оршы]] і іншых гарадах Беларусі сталі значнай палітычнай падзеяй. 5.7.1989 у Мінску на сходзе рабочых са сталічных груп падтрымкі БНФ была створана ініцыятыўная група Рабочага саюза Беларусі (РСБ), да 1991 аргкамітэт РСБ дзейнічаў на правах камісіі БНФ. Мясцовыя рады і суполкі БНФ удзельнічалі ў арганізацыі рабочага руху і забастовак у Гомелі і Салігорску (1989, 1990). Фронт удзельнічаў у наданні рабочым забастоўкам палітычнага характару. Многія актывісты БНФ сталі лідарамі рабочага руху ([[С. Антончык]], Г. Мухін, Г. Быкаў у Мінску, I. Юргевіч у Салігорску). БНФ падтрымаў забастоўку і шэсце на Мінск салігорскіх шахцёраў (красавік 1992), якія дамагаліся падпісання генеральнага тарыфнага пагаднення з дзяржавай, і правёў мітынг у іх падтрымку на сталічнай плошчы Незалежнасці 16.4.1992. 3 першых гадзін спробы дзяржаўнага перавароту ў СССР 19—21 жніўня 1991 БНФ распачаў інфармаванне грамадства і арганізацыю пратэстаў. У заяве апазіцыі БНФ у Вярхоўным Савеце, у сумеснай заяве БНФ і дэмакратычных партый (19 жніўня 1991 года) падзеі былі кваліфікаваны як спроба путчу, антыканстытуцыйнага дзяржаўнага перавароту. У Мінску і іншых гарадах краіны штодня адбываліся ладжаныя БНФ мітынгі пратэсту. Выдадзены спецвыпуск газеты «Навіны БНФ», шматлікія лістоўкі. 22 жніўня 1991 года парламенцкая апазіцыя БНФ агучыла спецыяльную заяву, у якой канстатаваўся крах спробы камуністычна-вайсковага путчу ў СССР. У заяве таксама сцвярджалася, што [[Мікалай Дземянцей]] больш не мае маральнага права займаць пасаду Старшыні Вярхоўнага Савета. Апазіцыя БНФ у Вярхоўным Савеце выступіла таксама з патрабаваннем зняцця з пасад міністра юстыцыі, старшыні Дзяржкамітэта па тэлебачанні і радыёвяшчанні і іншых дзяржаўных службоўцаў, што падтрымалі путч. У дні працы нечарговай сесіі Вярхоўнага Савета (25—26.8.1991) на плошчы Леніна ў Мінску праходзіў кругласутачны мітынг, арганізаваны БНФ, дзе ствараліся дружыны нацыянальнай гвардыі. Сесія прыняла рашэнні аб наданні Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце Беларусі статуса канстытуцыйнага закону; аб дэпартызацыі; аб прыпыненні дзейнасці КПБ — КПСС. Дружыны БНФ, дэпутаты розных узроўняў — сябры БНФ бралі ўдзел у апячатванні ўстаноў камуністычнай партыі ў Мінску і іншых гарадах. Пасля надання 25.8.1991 Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі канстытуцыйнага статуса Управа БНФ прыняла зварот «Да народу Беларусі», дзе было заяўлена: «Векавое змаганне пакаленняў нашых продкаў, барацьба Беларускага Народнага Фронту, усіх дэмакратычных сілаў нашае Бацькаўшчыны прывяла да перамогі. Беларусь — незалежная дзяржава!». Сойм БНФ 7.9.1991 сцвердзіў, што гістарычная магчымасць Беларусі вярнуць сваю незалежнасць была ажыццёўлена дзякуючы ўсёй папярэдняй дзейнасці і слушнай тактыцы БНФ «Адраджэньне», і адзначыў, што незалежнасць і першыя парасткі дэмакратыі знаходзяцца пад унутранай і знешняй пагрозай. Сойм пацвердзіў адмоўнае стаўленне БНФ да заключэння Саюзнага дагавору, прапанаваў тэрміновыя захады для абароны інтарэсаў незалежнасці Беларусі, запатрабаваў распачынаць раздзяржаўленне, прыватызацыю, уводзіць нацыянальную валюту. Вярхоўны Савет павінен неадкладна прыняць закон аб выбарах на шматпартыйнай аснове, вызначыць дату правядзення выбараў і самараспусціцца. У звароце да былых камуністаў падкрэслівалася, што БНФ выступае за яднанне ўсіх грамадзян у адстойванні незалежнасці Беларусі. У дні нечарговай сесіі Вярхоўнага Савета (17—20.9.1991) на плошчы Незалежнасці ў Мінску адбываўся бесперапынны мітынг БНФ з патрабаваннямі: рашучай абароны незалежнасці рэспублікі, стварэння ўласных узброеных сіл і міністэрства абароны, прыняцця законаў аб грамадзянстве, абароне межаў і інш.; канчатковага спынення дзейнасці КПСС і нацыяналізацыі яе маёмасці (з выкарыстаннем на справы адукацыі, культуры, аховы здароўя); адстаўкі Савета Міністраў; прыняцця назвы дзяржавы Рэспубліка Беларусь, вяртання спрадвечных герба і сцяга, назвы Менск; новага дэмакратычнага Закону аб выбарах і прызначыць выбары сёлета. Сесія зацвердзіла назву краіны — Рэспубліка Беларусь, дзяржаўны [[Пагоня|герб «Пагоня»]] і [[бела-чырвона-белы сцяг]]. 12—13.10.1991 БНФ правёў у Мінску навукова-практычную канферэнцыю «Незалежнасць і адраджэнне», якая сцвердзіла, што новая сітуацыя вымагае ўдакладнення і развіцця праграмных палажэнняў руху, аб’яднання намаганняў навукоўцаў, палітыкаў і практыкаў у распрацоўцы шляхоў і ажыццяўленні выхаду рэспублікі з крызісу. 13.12.1991 Сойм БНФ канстатаваў слушнасць прагнозаў фронту адносна палітычнай бесперспектыўнасці савецкай імперыі, вітаў фактычны канец існавання СССР і падкрэсліў, што [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў]] — часовае ўтварэнне. 9.11.1991 Сойм БНФ прыняў Зварот да народа Беларусі, дзе было абвешчана, што калі да канца года Вярхоўны Савет не прыме заканадаўчых актаў, якія забяспечаць незалежнасць Беларусі і ажыццяўленне эканамічных рэформ, не адправіць у адстаўку ўрад, БНФ распачне падрыхтоўку да рэферэндуму, які павінен вырашыць пытанні датэрміновага роспуску Вярхоўнага Савета, прыняцця закону аб выбарах на шматпартыйнай аснове, распрацаванага апазіцыяй БНФ, і новых выбарах паводле гэтага закону. Да супрацоўніцтва ў справе рэферэндуму БНФ запрасіў дэмакратычныя сілы краіны. 11.1.1992 на пашыраным пасяджэнні Сойма БНФ была прынята Супольная заява кіраўніцтва Абяднанай дэмакратычнай партыі Беларусі ([[АДПБ]]), БНФ, Беларускай сялянскай партыі (БСП), Беларускай хрысціянска-дэмакратычшй злучнасці ([[БХДЗ]]), Мінскага гарадскога страйкавага камітэта і Свабоднага прафсаюза Беларусі, якая абвясціла пра стварэнне супольнай ініцыятыўнай групы для правядзення рэферэндуму. У той жа дзень адбылася ўстаноўчая канферэнцыя ініцыятыўнай групы рэферэндуму, сфармулявана мэта рэферэндуму, старшынёй групы абраны сябра Сойма БНФ [[Уладзімір Анцулевіч]]. У ходзе перамоў з Цэнтральнай выбарчай камісіяй было канчаткова сфармулявана пытанне, якое меркавалася вынесці на рэферэндум: «Ці лічыце Вы неабходным правядзенне ўвосень 1992 г. выбараў у вышэйшы орган дзяржаўнай улады Рэспублікі Беларусь на падставе „Закону аб выбарах народных дэпутатаў Беларусі“, праект якога ўнесены апазіцыяй БНФ у Вярхоўным Савеце, і ў сувязі з гэтым датэрміновы роспуск цяперашняга Вярхоўнага Савета?». Да наступнай супольнай заявы «Рэферэндум — гэта мірны шлях выйсьця з крызісу» ад 8.2.1992 далучылася і Беларуская сацыял-дэмакратычная грамада (БСДГ). У падтрымку рэферэндуму прайшоў шэраг мітынгаў у Мінску і іншых гарадах краіны. 13.2.1992 фармулёўка пытання і ініцыятыўная група рэферэндуму ў складзе 1200 чал. былі зарэгістраваны, пачаўся збор подпісаў. 13 красавіка ініцыятыўная група перадала падпісныя лісты з 446601 подпісам Цэнтральнай камісіі па рэферэндуме, якая пасля іх праверкі 11.5.1992 прызнала ў сваім заключэнні законнасць і сапраўднасць пераважнай болыыасці сабраных подпісаў. Аднак Вярхоўны Савет 29.10.1992 насуперак высновам Цэнтральнай камісіі па рэферэндуме прыняў пастанову, якой забараніў правядзенне рэферэндуму. Студзеньскі (1992) Сойм БНФ прыняў Заяву «Пра вайсковую палітыку Беларусі», дзе запатрабаваў неадкладнага прывядзення да прысягі на вернасць Беларусі ўсіх войск на яе тэрыторыі. 8.9.1992 у Мінску, Салігорску, Гродне і інш. была праведзена сімвалічная прысяга на вернасць Бацькаўшчыне, ладжаная БНФ і [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускім згуртаваннем вайскоўцаў]] (БЗВ). 25.9.1992 Сойм БНФ «Адраджэньне» з прадстаўнікамі іншых партый і БЗВ правёў канферэнцыю «Беларускае войска: сучаснасць і будучыня». Ва ўхвале «Беларусі патрэбна надзейнае войска» ўдзельнікі ахарактарызавалі вайсковую палітыку ўлад як супярэчную інтарэсам Беларусі, асудзілі падпісанне 20.7.1992 вайсковых пагадненняў Беларусі з Расіяй, запатрабавалі рашучых дзеянняў супраць карупцыі вайсковай наменклатуры, асудзілі ганенні на патрыятычна настроеных афіцэраў з БЗВ. БНФ ладзіў штогадовыя ўшанаванні [[Дзень Волі|Дня незалежнасці Беларусі]] [[25 сакавіка]], Дня памяці продкаў Дзяды, угодкі перамогі пад Грунвальдам і інш. БНФ удзельнічаў у працы Грамадзянскага форуму Беларусі, у іншых супольных акцыях і мерапрыемствах з БСДГ, АДПБ, НДПБ, БСП, БХДЗ, іншымі палітычнымі і грамадска-палітычнымі арганізацыямі дэмакратычнага кірунку. У маі 1993 г. на III з’ездзе БНФ было вырашана стварыць адпаведную партыю, каб мець заканадаўчыя падставы для ўдзелу ў выбарах Вярхоўнага Савета Беларусі XIII склікання. У снежні 1994 года дэпутат апазіцыі БНФ [[Сяргей Антончык]] выступіў з дакладам аб карупцыі ў бліжэйшым атачэнні новаабранага прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Шэраг СМІ не змаглі надрукаваць гэты даклад і выйшлі з «белымі плямамі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/29782625.html svaboda.org]</ref>. Напярэдадні [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэфэрэндуму 1995 года]], які быў ініцыяваны прэзідэнтам А. Лукашэнкам і тычыўся пазбаўлення «Пагоні» і бел-чырвона-белага сцяга статусу дзяржаўных сімваляў, а беларускай мовы — статусу адзінай дзяржаўнай мовы, эканамічнай інтэграцыі з Расіяй і права прэзідэнта распускаць парламент, дэпутаты апазіцыі БНФ абвясцілі галадоўку на знак пратэсту. Уначы з 11 на 12 красавіка яны былі [[Збіццё дэпутатаў у будынку Вярхоўнага Савету Беларусі (1995)|гвалтоўна выдаленыя]] з [[Дом урада (Мінск)|будынку Вярхоўнага Савета]]. V з’езд (ліпень 1995) тычыўся абрання новага кіраўніка БНФ. Перамог [[Зянон Пазняк]], хоць на пасаду старшыні Сойму БНФ балатаваліся яшчэ два чалавекі, у тым ліку і [[Юрый Хадыка]]. На гэтым жа з’ездзе была ўхвалена праграма «Стратэгія абароны незалежнасці», у якой галоўнай задачай выступала стварэнне «шырокага, масавага радыкальнага нацыянальна-вызвольнага руху», які павінен быў выкарыстоўваць «канкрэтную тактыку дзеянняў, зыходзячы з сітуацыі». На VI з’ездзе БНФ у верасні 1999 галоўнае пытанне зноў палягала ў выбары кіраўніка. На гэты раз канкурэнтам Зянона Пазняка стаў [[Вінцук Вячорка]]. Абодва прэтэндэнты атрымалі амаль аднолькавую колькасць галасоў дэлегатаў. Кампрамісу дасягнуць не ўдалося, што прывяло неўзабаве да расколу БНФ і стварэння адпаведных партый ([[Партыя БНФ]] і [[Кансерватыўна-Хрысціянская партыя — БНФ]]). == Міжнароднае супрацоўніцтва == Па-за межамі Рэспублікі Беларусь рады і суполкі БНФ дзейнічалі ў [[Вільня|Вільні]], [[Рыга|Рызе]], [[Масква|Маскве]]. БНФ меў прадстаўнікоў у Польшчы, ЗША і Канадзе. Фронт падтрымліваў кантакты і каардынаваў дзейнасць з асноўнымі асяродкамі беларускай эміграцыі на Захадзе і з беластоцкімі беларускімі згуртаваннямі (найперш з [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне|Беларускім дэмакратычным аб’яднаннем]]). Адной з форм такой каардынацыі сталі сімпозіумы «Белавежа-90» (5—8.10. 1990) і «Белавежа-91» (27—29.9.1991) у в. [[Белавежа]] на Беласточчыне. Прадстаўнікі Фронту бралі ўдзел у з’ездах і канферэнцыях Народных франтоў Эстоніі і Латвіі, літоўскага «[[Саюдзіс]]а», Народнага руху Украіны. БНФ выступіў за адраджэнне ідэі Балта-Чарнаморскай супольнасці, у склад якой уваходзілі б [[Эстонія]], [[Латвія]], [[Летува]], [[Беларусь]], [[Украіна]]. 23— 24.11.1990 у Мінску адбылася скліканая БНФ міжнародная нарада дэлегацый дэпутацкіх груп з Беларусі, Украіны, Літвы, Латвіі. Дэлегацыі прынялі палітычную заяву, ухвалы аб эканамічным і гуманітарным супрацоўніцтве краін, прадстаўленых на нарадзе, аб стварэнні нацыянальных узброеных сіл у гэтых краінах. БНФ удзельнічаў у гадавых канферэнцыях Міжнароднай хельсінкскай федэрацыі, у міжнароднай канферэнцыях па правах чалавека, у працы Дэмакратычнага кангрэсу — каардынацыйнай нарады Дэмакратычных палітычных партый і рухаў рэспублік СССР (1990—91) і інш. == Рэгіянальныя структуры == Найбольш значныя мясцовыя Рады БНФ дзейнічалі ў [[Мінск]]у, абласных гарадах, а таксама ў [[Пінск]]у, [[Наваполацк]]у, Івацэвічах, [[Салігорск]]у, [[Слаўгарад]]зе, Маладзечне і інш. == Друкаваныя органы == Цэнтральны друкаваны орган — газета [[Навіны БНФ «Адраджэньне» (1988)|Навіны БНФ «Адраджэньне»]] (з 1988 да 1992 рэдактар [[А. Суша]]). Перыядычныя выданні мясцовых радаў БНФ: «Абуджэньне», «Ратуша» (Магілёў), «Шлях» (Брэст — Баранавічы), «Атава» (Гомель), «Раніца» (Маладзечна), «Куцейна» (Орша), «Сумленьне» (Слуцк), «Івейская крыніца» (Іўе), «Прамень», «Пагоня» (Лепель), «Сьвіслач» (Мінск, Ленінскі р-н), «Грамада» (Мінск, Савецкі р-н), «Прамень» (Мінскі гадзіннікавы завод), «Наш голас» (Івацэвічы). Дзейнасць БНФ шырока асвятлялі газеты [[Свабода (1990)|«Свабода»]] (Мінск; да № 5—6, 1990 выдавалася як орган Выбарчай камісіі БНФ), [[Беларус (1950)|«Беларус»]] (Нью-Ёрк), [[Пагоня (1992)|«Пагоня»]] (Гродна), «Выбар» (Віцебск), «Народная трыбуна» (Ліда). == 2000-я гады == У 1999 годдзе назва была змененая на БНФ «Адраджэньне», пасля забароны ўжываць у назвах грамадскіх аб’яднанняў азначэнне «народны». Аб’яднанне структурна-юрыдычна адасобленае ад [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]], хоць склад кіраўніцтва палітычнай партыі і руху з’яўляецца ідэнтычным — абедзве арганізацыі ўзначальвае старшыня [[Рыгор Кастусёў]], супадае і склад Сойму як кіруючага органу. Паводле статуту, Грамадскае аб’яднанне БНФ «Адраджэньне» — гэта дабраахвотнае аб’яднанне грамадзян у рух за рэалізацыю грамадзянскіх, эканамічных, сацыяльных і культурных правоў. Мэтай руху ёсць пабудова дэмакратычнага грамадства і дэмакратычнай праўнай дзяржавы, адраджэнне беларускай нацыі на прынцыпах дэмакратыі і гуманізму, развіццё культуры карэннай нацыянальнасці ды ўсіх нацыянальных супольнасцяў на Беларусі. У 2021 годзе Вярхоўны суд Беларусі прыняў іск Міністэрства юстыцыі аб ліквідацыі ГА БНФ «Адраджэньне»<ref>[https://novychas.by/hramadstva/sud-pa-sprave-ab-likvidacyi-ha-bnf-adradzenne-pr novychas.by]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Праграмныя дакументы БНФ «Адраджэньне»: Зварот да грамадзян Беларусі, Праграма, Статут, Ухвалы (рэзалюцыі) Устаноўчага зьезду. — Мн., 1989. * Уліцёнак А. Іншадумцы. — Мн., 1991. * Пазьняк З. Сапраўднае аблічча. — Мн., 1992. * Палітычныя партыі і грамадска-палітычныя рухі Беларусі. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.; № 17). * Беларусь на шляхах незалежнасці. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.). * Палітычныя лідэры: дзяржаўныя структуры — партыі і рухі. — Мн., 1992 (Беларусістыка: Тэмат. зб.; № 20). * [[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] Беларускі народны фронт «Адраджэньне» // {{Крыніцы/ЭГБ|1}}. * Апазіцыя Беларускага Народнага Фронту ў Вярхоўным Савеце Беларусі ХІІ склікання: дакументы, факты, каментарыі / укладанне А. В. Кур’яновіча. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 800 с. * Яўменаў, Л. Ф., Дзмітрук, А. А. Беларускі народны фронт «Адраджэньне» / Л. Ф. Яўменаў, А. А. Дзмітрук // {{крыніцы/БЭ|2|}}. — С. 450—451. == Спасылкі == * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=158380 Кур’яновіч А. «Галасую за Беларусь!»…] — nashaniva.by [[Катэгорыя:Беларускі народны фронт «Адраджэньне»| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1945—1990)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Народныя франты]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]] 3714xl2hm7pn4rek5v9v1jsi6h3rmjx 0 58200 5124229 4765895 2026-04-10T11:50:51Z Jaŭhien 59102 афармленне 5124229 wikitext text/x-wiki {{Грамадская арганізацыя}} '''Белару́скае культу́рна-асве́тнае тавары́ства (БКАТ)''' ў [[Бабруйск]]у дзейнічала ў [[1917]]—[[1919]] гадах<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|2к|Беларускае культурна-асветнае таварыства ў Бабруйску||396}}</ref>. Заснавана ў снежні 1917 года па ініцыятыве мясцовай інтэлігенцыі з мэтай спрыяць уздыму культурнага і матэрыяльнага ўзроўню беларускага народа. У камітэт таварыства ўваходзілі выкладчыкі Бабруйскай гімназіі [[Мікалай Васільевіч Азбукін|М. В. Азбукін]] і [[Васіль Данілавіч Дружчыц|В. Д. Дружчыц]], супрацоўніца гарадской бібліятэкі [[Ю. В. Бібіла]], свяшчэннік [[К. Давідовіч]], М. І. Каліноўскі, Ф. Ляшэвіч, Ф. А. Чарнецкі і іншыя<ref name="БелЭн" />. У лекцыях перад жыхарамі, артыкулах у мясцовым друку, спецыяльных пракламацыях члены таварыства прапагандавалі ідэі нацыянальнага адраджэння беларускага народа, яго культуры і мовы, вялі палеміку з праціўнікамі беларускага нацыянальна-вызваленчага руху. Таварыства выступала за стварэнне сістэмы нацыянальнай адукацыі (школьнай і пазашкольнай), папулярызавала гісторыю, этнаграфію, мастацтва Беларусі<ref name="БелЭн" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2}} * ''Рудовіч, С. С.'' Беларускае культурна-асветнае таварыства / С. С. Рудовіч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 1: А — Беліца / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1993. — 494 с., [8] к.: іл. ISBN 5-85700-074-2. — С. 354—355. [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бабруйск]] [[Катэгорыя:1917 год у Бабруйску]] 5l0jtv8hljxhzj5irg04e4ydwebvcxu 0 68071 5123835 3624970 2026-04-09T13:24:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123835 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; {{ДН|||1845}} — {{ДС|14|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі{{sfn|БЭ|406}}. Некаторы час жыў у г. [[Замасць]] ([[Польшча]]). Аўтар працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», апублікаванай у часопісе «[[Русский филологический вестник]]», [[Варшава]], 1884, Том 12), у якой паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях, а таксама прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы пераважна паводле помнікаў [[Беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стст.{{sfn|БЭ|406}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нядзёшаў Іван Аляксеевіч|с=406|ref=БЭ}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] n4jlhxvcdytl6rul0w9qvuv3tos1z1f 5123837 5123835 2026-04-09T13:25:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123837 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; {{ДН|||1845}} — {{ДС|14|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. Некаторы час жыў у г. [[Замасць]] ([[Польшча]]). Аўтар працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», апублікаванай у часопісе «[[Русский филологический вестник]]», [[Варшава]], 1884, Том 12), у якой паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях, а таксама прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы пераважна паводле помнікаў [[Беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стст.{{sfn|БЭ|2000|с=406}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нядзёшаў Іван Аляксеевіч|с=406|ref=БЭ}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] m53r8twj8zjwd0viw6msh08cqcj35ac 5123838 5123837 2026-04-09T13:26:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123838 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; {{ДН|||1845}} — {{ДС|14|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. Некаторы час жыў у г. [[Замасць]] ([[Польшча]]). Аўтар працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», апублікаванай у часопісе «[[Русский филологический вестник]]», [[Варшава]], 1884, Том 12), у якой паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях, а таксама прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы пераважна паводле помнікаў [[Беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стст.{{sfn|БЭ|2000|с=406}} == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нядзёшаў Іван Аляксеевіч|с=406|ref=БЭ}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] eat2aj32woa78yqsnz202iv5k1g59p9 5123839 5123838 2026-04-09T13:27:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5123839 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; {{ДН|||1845}} — {{ДС|14|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. Некаторы час жыў у г. [[Замасць]] ([[Польшча]]). Аўтар працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», апублікаванай у часопісе «[[Русский филологический вестник]]», [[Варшава]], 1884, Том 12), у якой паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях, а таксама прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы пераважна паводле помнікаў [[Беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стст.{{sfn|БЭ|2000|с=406}} == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|11|Нядзёшаў Іван Аляксеевіч|с=406|ref=БЭ}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] sr6zr05wwkqxr44qohp6yk39cplsgp7 5123843 5123839 2026-04-09T13:32:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123843 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Аляксеевіч Нядзёшаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Алексеевич Недёшев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1845 |Месца нараджэння = [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}} |Месца смерці = [[Наўгародская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]] |Месца працы = [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя]] (1867) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай мовы |Узнагароды і прэміі = Скуф'я (1875), камілаўка (1878) }} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; каля 1845 — {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі, праваслаўны святар{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1845 года ў сям'і святара і выкладчыка Аляксея Іванавіча Нядзёшава (1815—1872) і Веры Стэфанаўны з роду Пянінскіх (1818—1895). Яго дзедам быў протаіерэй Іван Піліпавіч Нядзёшаў. У 1867 годзе Іван Нядзёшаў скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя|Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю]] з атэстатам 2-га разраду. Яго аднакурснікамі былі Якаў Смірніцкі, Іван і Аляксандр Сырэнскія, Аляксей Фартунатаў і іншыя<ref name="LJ">{{cite web |url=https://russian-kraeved.livejournal.com/229488.html |title=Недешевы |author=Наталия Преображенская |author2=Александра Преображенская |date=15 кастрычніка 2009 |publisher=LiveJournal |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. Духоўную службу пачаў 22 красавіка 1870 года, калі быў прызначаны да 9-га грэнадзёрскага Сібірскага палка, а 12 чэрвеня таго ж года быў высвечаны ў святары. 5 красавіка 1874 года па распараджэнні Галоўнага святара гвардыі і грэнадзёраў ён быў пераведзены ва Учэбны кавалерыйскі эскадрон. Апошнім месцам яго службы стала пасада святара царквы пры [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк|лейб-гвардыі Драгунскім палку]], які размяшчаўся ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]<ref name="LJ"/>. У 1868 годзе ён выступаў паручыцелем па нявесце на вянчанні Аляксея Елісеевіча Фартунатава і Глафіры Георгіеўны Праабражэнскай. Каля 1870 года Іван Нядзёшаў ажаніўся з Варварай Мікалаеўнай Самчэўскай (1849—1889), дачкой протаіерэя Праабражэнскага сабора Санкт-Пецярбурга Мікалая Іаакімавіча Самчэўскага. У шлюбе нарадзіліся дзеці: Вера (1871), Іван (1872), Варвара (1873), Вольга (1874), Мікалай (1875) і Кацярына (1878). Яго жонка Варвара памерла ад паралічу ў 1889 годзе і была пахавана на Волкаўскіх могілках у Санкт-Пецярбургу<ref name="LJ"/>. Іван Аляксеевіч Нядзёшаў памёр 4 кастрычніка 1881 года паводле старога стылю<ref name="LJ"/>. == Навуковая дзейнасць == Некаторы час Іван Нядзёшаў жыў у горадзе [[Замасць]] ([[Польшча]]). З'яўляецца аўтарам значнай працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», якая была апублікавана ўжо пасля яго смерці ў часопісе «[[Русский филологический вестник]]» ([[Варшава]], 1884, Том 12). У гэтым даследаванні ён паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы распаўсюджання беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях. Акрамя таго, ён прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы, абапіраючыся пераважна на помнікі [[беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стагоддзяў{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Узнагароды == * Скуф'я (12 красавіка 1875)<ref name="LJ"/> * Камілаўка (15 красавіка 1878)<ref name="LJ"/> == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|с=406|артыкул=Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Святары Расійскай імперыі]] haopbr63m97yns7bsjal8dp7xfbxh7e 5123845 5123843 2026-04-09T13:35:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5123845 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Аляксеевіч Нядзёшаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Алексеевич Недёшев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1845 |Месца нараджэння = [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}} |Месца смерці = [[Наўгародская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]] |Месца працы = [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя]] (1867) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай мовы |Узнагароды і прэміі = Скуф'я (1875), камілаўка (1878) }} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; каля 1845 — {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі, праваслаўны святар{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1845 года ў сям'і святара і выкладчыка Аляксея Іванавіча Нядзёшава (1815—1872) і Веры Сцяфанаўны з роду Пянінскіх (1818—1895). Яго дзедам быў протаіерэй Іван Піліпавіч Нядзёшаў. У 1867 годзе Іван Нядзёшаў скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя|Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю]] з атэстатам 2-га разраду. Яго аднакурснікамі былі Якаў Смірніцкі, Іван і Аляксандр Сырэнскія, [[Аляксей Фартунатаў]] і іншыя<ref name="LJ">{{cite web |url=https://russian-kraeved.livejournal.com/229488.html |title=Недешевы |author=Наталия Преображенская |author2=Александра Преображенская |date=15 кастрычніка 2009 |publisher=LiveJournal |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. Духоўную службу пачаў 22 красавіка 1870 года, калі быў прызначаны да 9-га грэнадзёрскага Сібірскага палка, а 12 чэрвеня таго ж года быў высвечаны ў святары. 5 красавіка 1874 года па распараджэнні Галоўнага святара гвардыі і грэнадзёраў ён быў пераведзены ва Учэбны кавалерыйскі эскадрон. Апошнім месцам яго службы стала пасада святара царквы пры [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк|лейб-гвардыі Драгунскім палку]], які размяшчаўся ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]<ref name="LJ"/>. У 1868 годзе ён выступаў паручыцелем па нявесце на вянчанні Аляксея Елісеевіча Фартунатава і Глафіры Георгіеўны Праабражэнскай. Каля 1870 года Іван Нядзёшаў ажаніўся з Варварай Мікалаеўнай Самчэўскай (1849—1889), дачкой протаіерэя [[Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Праабражэнскага сабора]] [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] Мікалая Іаакімавіча Самчэўскага. У шлюбе нарадзіліся дзеці: Вера (1871), Іван (1872), Варвара (1873), Вольга (1874), Мікалай (1875) і Кацярына (1878). Яго жонка Варвара памерла ад паралічу ў 1889 годзе і была пахавана на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілках]] у Санкт-Пецярбургу<ref name="LJ"/>. Іван Аляксеевіч Нядзёшаў памёр 4 кастрычніка 1881 года паводле старога стылю<ref name="LJ"/>. == Навуковая дзейнасць == Некаторы час Іван Нядзёшаў жыў у горадзе [[Замасць]] ([[Польшча]]). З'яўляецца аўтарам значнай працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», якая была апублікавана ўжо пасля яго смерці ў часопісе «[[Русский филологический вестник]]» ([[Варшава]], 1884, Том 12). У гэтым даследаванні ён паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы распаўсюджання беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях. Акрамя таго, ён прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы, абапіраючыся пераважна на помнікі [[беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стагоддзяў{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Узнагароды == * Скуф'я (12 красавіка 1875)<ref name="LJ"/> * Камілаўка (15 красавіка 1878)<ref name="LJ"/> == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|с=406|артыкул=Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Святары Расійскай імперыі]] enz8k1tn5nzijp5t6bfot75ay2uujyk 5123846 5123845 2026-04-09T13:36:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123846 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Аляксеевіч Нядзёшаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Алексеевич Недёшев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1845 |Месца нараджэння = [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}} |Месца смерці = [[Наўгародская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]] |Месца працы = [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя]] (1867) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай мовы |Узнагароды і прэміі = Скуф'я (1875), камілаўка (1878) }} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; каля 1845 — {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі, праваслаўны святар{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1845 года ў сям'і святара і выкладчыка Аляксея Іванавіча Нядзёшава (1815—1872) і Веры Сцяфанаўны з роду Пянінскіх (1818—1895). Яго дзедам быў протаіерэй Іван Піліпавіч Нядзёшаў. У 1867 годзе Іван Нядзёшаў скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя|Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю]] з атэстатам 2-га разраду. Яго аднакурснікамі былі Якаў Смірніцкі, Іван і Аляксандр Сырэнскія, [[Аляксей Фартунатаў]] і іншыя<ref name="LJ">{{cite web |url=https://russian-kraeved.livejournal.com/229488.html |title=Недешевы |author=Наталия Преображенская |author2=Александра Преображенская |date=15 кастрычніка 2009 |publisher=LiveJournal |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. Духоўную службу пачаў 22 красавіка 1870 года, калі быў прызначаны да 9-га грэнадзёрскага Сібірскага палка, а 12 чэрвеня таго ж года быў высвечаны ў святары. 5 красавіка 1874 года па распараджэнні Галоўнага святара гвардыі і грэнадзёраў ён быў пераведзены ва Навучальны кавалерыйскі эскадрон. Апошнім месцам яго службы стала пасада святара царквы пры [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк|лейб-гвардыі Драгунскім палку]], які размяшчаўся ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]<ref name="LJ"/>. У 1868 годзе ён выступаў паручыцелем па нявесце на вянчанні Аляксея Елісеевіча Фартунатава і Глафіры Георгіеўны Праабражэнскай. Каля 1870 года Іван Нядзёшаў ажаніўся з Варварай Мікалаеўнай Самчэўскай (1849—1889), дачкой протаіерэя [[Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Праабражэнскага сабора]] [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] Мікалая Іаакімавіча Самчэўскага. У шлюбе нарадзіліся дзеці: Вера (1871), Іван (1872), Варвара (1873), Вольга (1874), Мікалай (1875) і Кацярына (1878). Яго жонка Варвара памерла ад паралічу ў 1889 годзе і была пахавана на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілках]] у Санкт-Пецярбургу<ref name="LJ"/>. Іван Аляксеевіч Нядзёшаў памёр 4 кастрычніка 1881 года паводле старога стылю<ref name="LJ"/>. == Навуковая дзейнасць == Некаторы час Іван Нядзёшаў жыў у горадзе [[Замасць]] ([[Польшча]]). З'яўляецца аўтарам значнай працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», якая была апублікавана ўжо пасля яго смерці ў часопісе «[[Русский филологический вестник]]» ([[Варшава]], 1884, Том 12). У гэтым даследаванні ён паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы распаўсюджання беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях. Акрамя таго, ён прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы, абапіраючыся пераважна на помнікі [[беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стагоддзяў{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Узнагароды == * Скуф'я (12 красавіка 1875)<ref name="LJ"/> * Камілаўка (15 красавіка 1878)<ref name="LJ"/> == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|с=406|артыкул=Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Святары Расійскай імперыі]] 7iew3td4b0eoa8214xi1tccgt98g2xt 5123848 5123846 2026-04-09T13:39:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123848 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Аляксеевіч Нядзёшаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Алексеевич Недёшев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1845 |Месца нараджэння = [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]] |Месца працы = [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя]] (1867) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай мовы |Узнагароды і прэміі = Скуф'я (1875), камілаўка (1878) }} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; каля 1845 — {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі, праваслаўны святар{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1845 года ў сям'і святара і выкладчыка Аляксея Іванавіча Нядзёшава (1815—1872) і Веры Сцяфанаўны з роду Пянінскіх (1818—1895). Яго дзедам быў протаіерэй Іван Піліпавіч Нядзёшаў. У 1867 годзе Іван Нядзёшаў скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя|Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю]] з атэстатам 2-га разраду. Яго аднакурснікамі былі Якаў Смірніцкі, Іван і Аляксандр Сырэнскія, [[Аляксей Фартунатаў]] і іншыя<ref name="LJ">{{cite web |url=https://russian-kraeved.livejournal.com/229488.html |title=Недешевы |author=Наталия Преображенская |author2=Александра Преображенская |date=15 кастрычніка 2009 |publisher=LiveJournal |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. Духоўную службу пачаў 22 красавіка 1870 года, калі быў прызначаны да 9-га грэнадзёрскага Сібірскага палка, а 12 чэрвеня таго ж года быў высвечаны ў святары. 5 красавіка 1874 года па распараджэнні Галоўнага святара гвардыі і грэнадзёраў ён быў пераведзены ва Навучальны кавалерыйскі эскадрон. Апошнім месцам яго службы стала пасада святара царквы пры [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк|лейб-гвардыі Драгунскім палку]], які размяшчаўся ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]<ref name="LJ"/>. У 1868 годзе ён выступаў паручыцелем па нявесце на вянчанні Аляксея Елісеевіча Фартунатава і Глафіры Георгіеўны Праабражэнскай. Каля 1870 года Іван Нядзёшаў ажаніўся з Варварай Мікалаеўнай Самчэўскай (1849—1889), дачкой протаіерэя [[Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Праабражэнскага сабора]] [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] Мікалая Іаакімавіча Самчэўскага. У шлюбе нарадзіліся дзеці: Вера (1871), Іван (1872), Варвара (1873), Вольга (1874), Мікалай (1875) і Кацярына (1878). Яго жонка Варвара памерла ад паралічу ў 1889 годзе і была пахавана на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілках]] у Санкт-Пецярбургу<ref name="LJ"/>. Іван Аляксеевіч Нядзёшаў памёр 4 кастрычніка 1881 года паводле старога стылю<ref name="LJ"/>. == Навуковая дзейнасць == Некаторы час Іван Нядзёшаў жыў у горадзе [[Замасць]] ([[Польшча]]). З'яўляецца аўтарам значнай працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», якая была апублікавана ўжо пасля яго смерці ў часопісе «[[Русский филологический вестник]]» ([[Варшава]], 1884, Том 12). У гэтым даследаванні ён паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы распаўсюджання беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях. Акрамя таго, ён прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы, абапіраючыся пераважна на помнікі [[беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стагоддзяў{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Узнагароды == * Скуф'я (12 красавіка 1875)<ref name="LJ"/> * Камілаўка (15 красавіка 1878)<ref name="LJ"/> == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|с=406|артыкул=Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Святары Расійскай імперыі]] 7zs4dro6onin1r77r717f2rvu7vq9uz 5123849 5123848 2026-04-09T13:39:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Узнагароды */ 5123849 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Аляксеевіч Нядзёшаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Алексеевич Недёшев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1845 |Месца нараджэння = [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]] |Месца працы = [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя]] (1867) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай мовы |Узнагароды і прэміі = Скуф'я (1875), камілаўка (1878) }} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; каля 1845 — {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі, праваслаўны святар{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1845 года ў сям'і святара і выкладчыка Аляксея Іванавіча Нядзёшава (1815—1872) і Веры Сцяфанаўны з роду Пянінскіх (1818—1895). Яго дзедам быў протаіерэй Іван Піліпавіч Нядзёшаў. У 1867 годзе Іван Нядзёшаў скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя|Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю]] з атэстатам 2-га разраду. Яго аднакурснікамі былі Якаў Смірніцкі, Іван і Аляксандр Сырэнскія, [[Аляксей Фартунатаў]] і іншыя<ref name="LJ">{{cite web |url=https://russian-kraeved.livejournal.com/229488.html |title=Недешевы |author=Наталия Преображенская |author2=Александра Преображенская |date=15 кастрычніка 2009 |publisher=LiveJournal |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. Духоўную службу пачаў 22 красавіка 1870 года, калі быў прызначаны да 9-га грэнадзёрскага Сібірскага палка, а 12 чэрвеня таго ж года быў высвечаны ў святары. 5 красавіка 1874 года па распараджэнні Галоўнага святара гвардыі і грэнадзёраў ён быў пераведзены ва Навучальны кавалерыйскі эскадрон. Апошнім месцам яго службы стала пасада святара царквы пры [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк|лейб-гвардыі Драгунскім палку]], які размяшчаўся ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]<ref name="LJ"/>. У 1868 годзе ён выступаў паручыцелем па нявесце на вянчанні Аляксея Елісеевіча Фартунатава і Глафіры Георгіеўны Праабражэнскай. Каля 1870 года Іван Нядзёшаў ажаніўся з Варварай Мікалаеўнай Самчэўскай (1849—1889), дачкой протаіерэя [[Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Праабражэнскага сабора]] [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] Мікалая Іаакімавіча Самчэўскага. У шлюбе нарадзіліся дзеці: Вера (1871), Іван (1872), Варвара (1873), Вольга (1874), Мікалай (1875) і Кацярына (1878). Яго жонка Варвара памерла ад паралічу ў 1889 годзе і была пахавана на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілках]] у Санкт-Пецярбургу<ref name="LJ"/>. Іван Аляксеевіч Нядзёшаў памёр 4 кастрычніка 1881 года паводле старога стылю<ref name="LJ"/>. == Навуковая дзейнасць == Некаторы час Іван Нядзёшаў жыў у горадзе [[Замасць]] ([[Польшча]]). З'яўляецца аўтарам значнай працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», якая была апублікавана ўжо пасля яго смерці ў часопісе «[[Русский филологический вестник]]» ([[Варшава]], 1884, Том 12). У гэтым даследаванні ён паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы распаўсюджання беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях. Акрамя таго, ён прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы, абапіраючыся пераважна на помнікі [[беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стагоддзяў{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Узнагароды == * [[Скуф'я]] (12 красавіка 1875)<ref name="LJ"/> * [[Камілаўка]] (15 красавіка 1878)<ref name="LJ"/> == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|с=406|артыкул=Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Святары Расійскай імперыі]] errm670dfr7vznldwd5hogqvz395xsc 5123850 5123849 2026-04-09T13:40:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5123850 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Аляксеевіч Нядзёшаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Алексеевич Недёшев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1845 |Месца нараджэння = [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]] |Месца працы = [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя]] (1867) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай мовы |Узнагароды і прэміі = Скуф'я (1875), камілаўка (1878) }} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; каля 1845 — {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі, праваслаўны святар{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1845 года ў сям'і святара і выкладчыка Аляксея Іванавіча Нядзёшава (1815—1872) і Веры Сцяфанаўны з роду Пянінскіх (1818—1895). Яго дзедам быў протаіерэй Іван Піліпавіч Нядзёшаў. У 1867 годзе Іван Нядзёшаў скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя|Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю]] з атэстатам 2-га разраду. Яго аднакурснікамі былі Якаў Смірніцкі, Іван і Аляксандр Сырэнскія, [[Аляксей Фартунатаў]] і іншыя<ref name="LJ">{{cite web |url=https://russian-kraeved.livejournal.com/229488.html |title=Недешевы |author=Наталия Преображенская |author2=Александра Преображенская |date=15 кастрычніка 2009 |publisher=LiveJournal |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. Духоўную службу пачаў 22 красавіка 1870 года, калі быў прызначаны да 9-га грэнадзёрскага Сібірскага палка, а 12 чэрвеня таго ж года быў высвечаны ў святары. 5 красавіка 1874 года па распараджэнні Галоўнага святара гвардыі і грэнадзёраў ён быў пераведзены ва Навучальны кавалерыйскі эскадрон. Апошнім месцам яго службы стала пасада святара царквы пры [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк|лейб-гвардыі Драгунскім палку]], які размяшчаўся ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]<ref name="LJ"/>. У 1868 годзе ён выступаў паручыцелем па нявесце на вянчанні Аляксея Елісеевіча Фартунатава і Глафіры Георгіеўны Праабражэнскай. Каля 1870 года Іван Нядзёшаў ажаніўся з Варварай Мікалаеўнай Самчэўскай (1849—1889), дачкой протаіерэя [[Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Праабражэнскага сабора]] [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] Мікалая Іаакімавіча Самчэўскага. У шлюбе нарадзіліся дзеці: Вера (1871), Іван (1872), Варвара (1873), Вольга (1874), Мікалай (1875) і Кацярына (1878). Яго жонка Варвара памерла ад паралічу ў 1889 годзе і была пахавана на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілках]] у Санкт-Пецярбургу<ref name="LJ"/>. Іван Аляксеевіч Нядзёшаў памёр 4 кастрычніка 1881 года паводле старога стылю<ref name="LJ"/>. == Навуковая дзейнасць == Некаторы час Іван Нядзёшаў жыў у горадзе [[Замасць]] ([[Польшча]]). З'яўляецца аўтарам значнай працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», якая была апублікавана ўжо пасля яго смерці ў часопісе «[[Русский филологический вестник]]» ([[Варшава]], 1884, Том 12). У гэтым даследаванні ён паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы распаўсюджання беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях. Акрамя таго, ён прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы, абапіраючыся пераважна на помнікі [[беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стагоддзяў{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Узнагароды == * [[Скуф'я]] (12 красавіка 1875)<ref name="LJ"/> * [[Камілаўка]] (15 красавіка 1878)<ref name="LJ"/> == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|с=406|артыкул=Нядзёшаў Іван Аляксеевіч|ref=БЭ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Святары Расійскай імперыі]] kcf6tgnpybaiyiebg1vf4kiapv3i2ml 5123851 5123850 2026-04-09T13:40:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123851 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Аляксеевіч Нядзёшаў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Алексеевич Недёшев}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = каля 1845 |Месца нараджэння = [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]] |Месца працы = [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк]] |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя]] (1867) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык беларускай мовы |Узнагароды і прэміі = Скуф'я (1875), камілаўка (1878) }} '''Іва́н Аляксе́евіч Нядзё́шаў''' ({{lang-ru|Иван Алексеевич Недё́шев}}; каля 1845 — {{ДС|16|10|1881|4|10|1881}}<ref>Венграў</ref><ref>Полаўцаў</ref>) — адзін з першых даследчыкаў [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў XIX стагоддзі, праваслаўны святар{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Біяграфія == Нарадзіўся каля 1845 года ў сям'і святара і выкладчыка Аляксея Іванавіча Нядзёшава (1815—1872) і Веры Сцяфанаўны з роду Пянінскіх (1818—1895). Яго дзедам быў протаіерэй Іван Піліпавіч Нядзёшаў. У 1867 годзе Іван Нядзёшаў скончыў [[Санкт-Пецярбургская духоўная семінарыя|Санкт-Пецярбургскую духоўную семінарыю]] з атэстатам 2-га разраду. Яго аднакурснікамі былі Якаў Смірніцкі, Іван і Аляксандр Сырэнскія, Аляксей Фартунатаў і іншыя<ref name="LJ">{{cite web |url=https://russian-kraeved.livejournal.com/229488.html |title=Недешевы |author=Наталия Преображенская |author2=Александра Преображенская |date=15 кастрычніка 2009 |publisher=LiveJournal |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. Духоўную службу пачаў 22 красавіка 1870 года, калі быў прызначаны да 9-га грэнадзёрскага Сібірскага палка, а 12 чэрвеня таго ж года быў высвечаны ў святары. 5 красавіка 1874 года па распараджэнні Галоўнага святара гвардыі і грэнадзёраў ён быў пераведзены ва Навучальны кавалерыйскі эскадрон. Апошнім месцам яго службы стала пасада святара царквы пры [[Лейб-гвардыі Драгунскі полк|лейб-гвардыі Драгунскім палку]], які размяшчаўся ў [[Наўгародская губерня|Наўгародскай губерні]]<ref name="LJ"/>. У 1868 годзе ён выступаў паручыцелем па нявесце на вянчанні Аляксея Елісеевіча Фартунатава і Глафіры Георгіеўны Праабражэнскай. Каля 1870 года Іван Нядзёшаў ажаніўся з Варварай Мікалаеўнай Самчэўскай (1849—1889), дачкой протаіерэя [[Праабражэнскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Праабражэнскага сабора]] [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] Мікалая Іаакімавіча Самчэўскага. У шлюбе нарадзіліся дзеці: Вера (1871), Іван (1872), Варвара (1873), Вольга (1874), Мікалай (1875) і Кацярына (1878). Яго жонка Варвара памерла ад паралічу ў 1889 годзе і была пахавана на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх могілках]] у Санкт-Пецярбургу<ref name="LJ"/>. Іван Аляксеевіч Нядзёшаў памёр 4 кастрычніка 1881 года паводле старога стылю<ref name="LJ"/>. == Навуковая дзейнасць == Некаторы час Іван Нядзёшаў жыў у горадзе [[Замасць]] ([[Польшча]]). З'яўляецца аўтарам значнай працы «Гістарычны агляд найважнейшых гукавых і марфалагічных асаблівасцей беларускіх гаворак», якая была апублікавана ўжо пасля яго смерці ў часопісе «[[Русский филологический вестник]]» ([[Варшава]], 1884, Том 12). У гэтым даследаванні ён паспрабаваў вызначыць геаграфічныя межы распаўсюджання беларускай мовы ў [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай]] губернях. Акрамя таго, ён прааналізаваў гісторыю развіцця гукаў і граматычных форм беларускай мовы, абапіраючыся пераважна на помнікі [[беларуская літаратура|беларускага пісьменства]] XVI—XVII стагоддзяў{{sfn|БЭ|2000|с=406}}. == Узнагароды == * [[Скуф'я]] (12 красавіка 1875)<ref name="LJ"/> * [[Камілаўка]] (15 красавіка 1878)<ref name="LJ"/> == Бібліяграфія == * И. Недешевъ, Историческiй обзоръ важнѣйшихъ звуковыхъ и морфологическихъ особенностей бѣлорусскихъ говоровъ, «Русскiй филологическiй вѣстникъ», 1884, т. XII, с. 14. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|11|с=406|артыкул=Нядзёшаў Іван Аляксеевіч|ref=БЭ}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нядзёшаў Іван Аляксеевіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1881 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Святары Расійскай імперыі]] irfhrk68j2bljjuygdy382qohqfcvjg 0 73542 5123993 5123664 2026-04-09T18:46:58Z Lš-k. 16740 5123993 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Татур}} {{Навуковец}} '''Ге́нрык Франц Та́тур''' ({{ДН|17|09|1846}}, [[Слонім]]<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130330|title=Татур Генрых Хрыстафоравіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yasynvash.by/ru/articles/5/|title=Татуры герба «Дамброва»|author=Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|website=yasynvash.by|access-date=2026-03-06}}</ref> — [[Май|травень]] {{ДС|||1907}}, [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://fbc.pionier.net.pl/publication/99e05eb207b66bdb4995|title=Gazeta Lwowska. 1907, nr 108 - Federacja Bibliotek Cyfrowych|website=fbc.pionier.net.pl|access-date=2026-03-06}}</ref>) — беларускі гісторык, археолаг, краязнавец, калекцыянер. == Біяграфія == [[Файл:Henryk Tatur. Генрык Татур (2).jpg|міні|злева|Фотаздымак Г. Татура з даспехамі рыцара. Прадметы з калекцыі яго музея.]] Нарадзіўся ў сям’і дзяржаўнага служачага [[Хрызастом Татур|Хрызастома Татура]] (1811—1876) і Антаніны з Ярашэўскіх. Дробны чыноўнік [[Мінскі губернскі статыстычны камітэт|Мінскага губернскага статыстычнага камітэта]]. Ён жа ўпарадкаваў археалагічна-этнаграфічны музей пры гэтым камітэце{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. З 1874 года вёў археалагічныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], склаў яе археалагічную карту з апісаннем помнікаў. Быў арганізатарам прыватнага музея ў [[Беразіно|Бярэзіне]] (у 1884—1885 гадах), а потым у [[Мінск]]у{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. У 1890 годзе правёў раскопкі 120 [[курган]]оў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і [[Няюнішчы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], 1892 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Станькава]], у 1893 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. Аўтар кнігі «Археалагічнае значэнне Мінскай губерні» (1878), «Нарыса археалагічных помнікаў на прасторы Мінскай губерні і яе археалагічнага значэння» (1892). У выніку паездак Міншчынай падрыхтаваў вялікі альбом археалагічных помнікаў (1893). Стварыў у Мінску багаты прыватны музей аб гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі і ўнікальную бібліятэку. Ва ўладанні Генрыха Татура былі кніжныя зборы зачыненага ўладамі [[Мінскі кляштар бенедыкцінак|кляштара мінскіх бенедыкцінак]], у тым ліку [[Біблія Францыска Скарыны]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], а таксама кнігі з [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэкі Радзівілаў]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Музей і бібліятэка знаходзіліся ў старых драўляных будынках на [[Лагойскі завулак (Мінск)|Лагойскім завулку]], 8{{sfn|Іванова|2022|с=193}} (паводле іншых звестак, бібліятэка была па адрасе [[Даўгабродскі завулак (Мінск)|Даўгабродскі завулак]], 6<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Spravochnai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_kniga_dli%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_russ/Wc0d6qBlJ5kC?hl=be&gbpv=1&dq=%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A&pg=PA108&printsec=frontcover|аўтар=Е. А. Шуманский|загаловак=Справочная книга для русских библиофилов и коллекционеров|год=1905|выдавецтва=|старонак=238}}</ref>). Сярод экспанатаў яго музея фігураваў «аграмадны рыцар на кані, закаваны ў панцыр з гербам Радзівілаў на грудзёх», так званы «Хлеб Бога» (прыгожа шліфаваны чорны камень у форме акрайчыка хлеба), гравёрская медная бляха з выявай [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] з надпісам, зробленым рукой самога Генрыка Татура, [[плашчаніца]], [[пакравец]] і іншыя рэчы XVI — пачатку XVIII стагоддзя з жаночага манастыра пад [[Віцебск]]ам, не менш за 10 [[Слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]] і іх фрагментаў, а таксама вядомы партрэт мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Веніяміна Руцкага]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Падтрымліваў сувязі з мінскімі гімназістамі. Паводле сведчання [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], Генрык Татур аказаў моцны ўплыў на станаўленне асобы і планы [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]: ''«Мы хлопцамі разам з [[Карусь Каганец|Кастравіцкім [Карусём Каганцом]]] сядзелі ў музеі Татура, сотні разоў расказвалі яму свае „беларускія“ пляны... Седзячы кружком у сумеркі ў яго музеі, заваленым кольчугамі, мечамі, старымі кнігамі, дакументамі, мэбэлью, абразамі, ён выслухіваў нашы „даклады“... Ад Татура веяла на нас духам [[Гедзімін|Гедыміна]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], [[Князі менскія|князёў Менскіх]], [[Князі слуцкія|Слуцкіх]] і ўсіх фундатараў і страіцеляў Беларускай мінуўшчыны»''{{sfn|Уласаў|1918|с=1}}. Сам Аляксандр Уласаў успамінаў яго так: ''«Сядзелі мы гадзінамі ў кватэры-музеі старога дзівака, падобнага да прарока Елісея, — лысага, з рудой барадой»''{{sfn|Уласаў|1924|с=1}}. Некалькі прац захавалася ў рукапісах, сярод іх «Гістарычны нарыс мястэчка Турава, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя», падрыхтаваў праект адкрыцця публічнай бібліятэкі ў Мінску. Памёр у Мінску ў пачатку траўня 1907 года<ref name=":0" />. Пасля смерці навукоўца яго зборы былі часткова прададзеныя за мяжу. Адна частка збораў трапіла да [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у маёнтак [[Чырвоны Двор (Вільня)|Чырвоны Бор]] пад [[Вільня|Вільняй]], а другая — да мітрапаліта [[Андрэй Шаптыцкі|Андрэя Шэптыцкага]] ў Львоўскі музей. Перадачай калекцый Генрыка Татура ў [[Львоў]] на працягу 1907—1912 гадоў займаўся Іван Луцкевіч, мэтай якога было максімальна захаваць цэласнасць калекцыі, хаця ніякага дачынення ні да Львова, ні да [[Уніяцтва|ўніяцтва]] яна не мела{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Фотаздымкі экспанатаў яго музея і фатаграфічны партрэт самога Генрыка Татура захоўваліся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], куды былі перададзены ксяндзом [[Уладзіслаў Талочка|Уладзіславам Талочкам]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=БДАМЛМ|фонд=3|вопіс=3|справа=90|ref=БДАМЛМ}}</ref>, а цяпер захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]] і [[Літоўскі нацыянальны музей|Літоўскім нацыянальным музеі]]{{sfn|Іванова|2022|с=192, 194}}. Архівы зберагаюцца ў [[Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|457}} * {{Літаратура/Памяць/Мінск|1}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]|512}} * ''[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]]''[http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html Мінскі антыквар і археолаг Генрых Татур ва ўспамінах і ліставанні] // Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст. / Інстытут Польскі ў Мінску. — Мн.: Выдавец [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Віктар Хурсік]], 2011. — С. 178—183. — Эл.рэсурс [[pawet.net]] * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|Статкевіч-Чабаганаў А.]]|частка = |загаловак = Я — сын Ваш : Статкевічы, Сацкевічы-Статкевічы герба «Касцеша». Карафа-Корбуты герба «Корчак»|арыгінал = |спасылка = http://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Роднае слова|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = 592|серыя = |isbn = 978-985-90254-1-9|тыраж = |ref = }} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Фотаархіў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2022 |выпуск=6 |старонкі=187—204 |ref=Іванова}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=К. Кастравіцкі і Г. Татур |выданне=Беларускі шлях |год=1918 |нумар=51 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=Успаміны |выданне=Сын беларуса |год=1924 |нумар=29 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Татур Генрых}} [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Татуры|Генрых Хрыстафоравіч]] 3hobfwujsh1jvyad0ue2qq18iz6ps0u 5124079 5123993 2026-04-10T05:53:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5124079 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Татур}} {{Навуковец}} '''Ге́нрык Франц Та́тур''' ({{ДН|17|09|1846}}, [[Слонім]]<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130330|title=Татур Генрых Хрыстафоравіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yasynvash.by/ru/articles/5/|title=Татуры герба «Дамброва»|author=Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|website=yasynvash.by|access-date=2026-03-06}}</ref> — [[Май|травень]] {{ДС|||1907}}, [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://fbc.pionier.net.pl/publication/99e05eb207b66bdb4995|title=Gazeta Lwowska. 1907, nr 108 - Federacja Bibliotek Cyfrowych|website=fbc.pionier.net.pl|access-date=2026-03-06}}</ref>) — беларускі гісторык, археолаг, краязнавец, калекцыянер. == Біяграфія == [[Файл:Henryk Tatur. Генрык Татур (2).jpg|міні|злева|Фотаздымак Г. Татура з даспехамі рыцара. Прадметы з калекцыі яго музея.]] Нарадзіўся ў сям’і дзяржаўнага служачага [[Хрызастом Татур|Хрызастома Татура]] (1811—1876) і Антаніны з Ярашэўскіх. Дробны чыноўнік [[Мінскі губернскі статыстычны камітэт|Мінскага губернскага статыстычнага камітэта]]. Ён жа ўпарадкаваў археалагічна-этнаграфічны музей пры гэтым камітэце{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. З 1874 года вёў археалагічныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], склаў яе археалагічную карту з апісаннем помнікаў. Быў арганізатарам прыватнага музея ў [[Беразіно|Бярэзіне]] (у 1884—1885 гадах), а потым у [[Мінск]]у{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. У 1890 годзе правёў раскопкі 120 [[курган]]оў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і [[Няюнішчы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], 1892 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Станькава]], у 1893 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. Аўтар кнігі «Археалагічнае значэнне Мінскай губерні» (1878), «Нарыса археалагічных помнікаў на прасторы Мінскай губерні і яе археалагічнага значэння» (1892). У выніку паездак Міншчынай падрыхтаваў вялікі альбом археалагічных помнікаў (1893). Стварыў у Мінску багаты прыватны музей аб гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі і ўнікальную бібліятэку. Ва ўладанні Генрыха Татура былі кніжныя зборы зачыненага ўладамі [[Мінскі кляштар бенедыкцінак|кляштара мінскіх бенедыкцінак]], у тым ліку [[Біблія Францыска Скарыны]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], а таксама кнігі з [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэкі Радзівілаў]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Музей і бібліятэка знаходзіліся ў старых драўляных будынках на [[Лагойскі завулак (Мінск)|Лагойскім завулку]], 8{{sfn|Іванова|2022|с=193}} (паводле іншых звестак, бібліятэка была па адрасе [[Даўгабродскі завулак (Мінск)|Даўгабродскі завулак]], 6<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Spravochnai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_kniga_dli%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_russ/Wc0d6qBlJ5kC?hl=be&gbpv=1&dq=%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A&pg=PA108&printsec=frontcover|аўтар=Е. А. Шуманский|загаловак=Справочная книга для русских библиофилов и коллекционеров|год=1905|выдавецтва=|старонак=238}}</ref>). Сярод экспанатаў яго музея фігураваў «аграмадны рыцар на кані, закаваны ў панцыр з гербам Радзівілаў на грудзёх», так званы «Хлеб Бога» (прыгожа шліфаваны чорны камень у форме акрайчыка хлеба), гравёрская медная бляха з выявай [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] з надпісам, зробленым рукой самога Генрыка Татура, [[плашчаніца]], [[пакравец]] і іншыя рэчы XVI — пачатку XVIII стагоддзя з жаночага манастыра пад [[Віцебск]]ам, не менш за 10 [[Слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]] і іх фрагментаў, а таксама вядомы партрэт мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Веніяміна Руцкага]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Падтрымліваў сувязі з мінскімі гімназістамі. Паводле сведчання [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], Генрык Татур аказаў моцны ўплыў на станаўленне асобы і планы [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]: ''«Мы хлопцамі разам з [[Карусь Каганец|Кастравіцкім [Карусём Каганцом]]] сядзелі ў музеі Татура, сотні разоў расказвалі яму свае „беларускія“ пляны... Седзячы кружком у сумеркі ў яго музеі, заваленым кольчугамі, мечамі, старымі кнігамі, дакументамі, мэбэлью, абразамі, ён выслухіваў нашы „даклады“... Ад Татура веяла на нас духам [[Гедзімін|Гедыміна]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], [[Князі менскія|князёў Менскіх]], [[Князі слуцкія|Слуцкіх]] і ўсіх фундатараў і страіцеляў Беларускай мінуўшчыны»''{{sfn|Уласаў|1918|с=1}}. Уласаў таксама ўспамінаў яго так: ''«Сядзелі мы гадзінамі ў кватэры-музеі старога дзівака, падобнага да прарока Елісея, — лысага, з рудой барадой»''{{sfn|Уласаў|1924|с=1}}. Некалькі прац захавалася ў рукапісах, сярод іх «Гістарычны нарыс мястэчка Турава, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя», падрыхтаваў праект адкрыцця публічнай бібліятэкі ў Мінску. Памёр у Мінску ў пачатку траўня 1907 года<ref name=":0" />. Пасля смерці навукоўца яго зборы былі часткова прададзеныя за мяжу. Адна частка збораў трапіла да [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у маёнтак [[Чырвоны Двор (Вільня)|Чырвоны Бор]] пад [[Вільня|Вільняй]], а другая — да мітрапаліта [[Андрэй Шаптыцкі|Андрэя Шэптыцкага]] ў Львоўскі музей. Перадачай калекцый Генрыка Татура ў [[Львоў]] на працягу 1907—1912 гадоў займаўся Іван Луцкевіч, мэтай якога было максімальна захаваць цэласнасць калекцыі, хаця ніякага дачынення ні да Львова, ні да [[Уніяцтва|ўніяцтва]] яна не мела{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Фотаздымкі экспанатаў яго музея і фатаграфічны партрэт самога Генрыка Татура захоўваліся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], куды былі перададзены ксяндзом [[Уладзіслаў Талочка|Уладзіславам Талочкам]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=БДАМЛМ|фонд=3|вопіс=3|справа=90|ref=БДАМЛМ}}</ref>, а цяпер захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]] і [[Літоўскі нацыянальны музей|Літоўскім нацыянальным музеі]]{{sfn|Іванова|2022|с=192, 194}}. Архівы зберагаюцца ў [[Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|457}} * {{Літаратура/Памяць/Мінск|1}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]|512}} * ''[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]]''[http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html Мінскі антыквар і археолаг Генрых Татур ва ўспамінах і ліставанні] // Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст. / Інстытут Польскі ў Мінску. — Мн.: Выдавец [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Віктар Хурсік]], 2011. — С. 178—183. — Эл.рэсурс [[pawet.net]] * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|Статкевіч-Чабаганаў А.]]|частка = |загаловак = Я — сын Ваш : Статкевічы, Сацкевічы-Статкевічы герба «Касцеша». Карафа-Корбуты герба «Корчак»|арыгінал = |спасылка = http://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Роднае слова|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = 592|серыя = |isbn = 978-985-90254-1-9|тыраж = |ref = }} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Фотаархіў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2022 |выпуск=6 |старонкі=187—204 |ref=Іванова}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=К. Кастравіцкі і Г. Татур |выданне=Беларускі шлях |год=1918 |нумар=51 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=Успаміны |выданне=Сын беларуса |год=1924 |нумар=29 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Татур Генрых}} [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Татуры|Генрых Хрыстафоравіч]] apg9fl9bstnt42rhnjk08i5vnh5fm6k 5124080 5124079 2026-04-10T05:53:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5124080 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Татур}} {{Навуковец}} '''Ге́нрык Франц Та́тур''' ({{ДН|17|09|1846}}, [[Слонім]]<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130330|title=Татур Генрых Хрыстафоравіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yasynvash.by/ru/articles/5/|title=Татуры герба «Дамброва»|author=Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|website=yasynvash.by|access-date=2026-03-06}}</ref> — [[Май|травень]] {{ДС|||1907}}, [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://fbc.pionier.net.pl/publication/99e05eb207b66bdb4995|title=Gazeta Lwowska. 1907, nr 108 - Federacja Bibliotek Cyfrowych|website=fbc.pionier.net.pl|access-date=2026-03-06}}</ref>) — беларускі гісторык, археолаг, краязнавец, калекцыянер. == Біяграфія == [[Файл:Henryk Tatur. Генрык Татур (2).jpg|міні|злева|Фотаздымак Г. Татура з даспехамі рыцара. Прадметы з калекцыі яго музея.]] Нарадзіўся ў сям’і дзяржаўнага служачага [[Хрызастом Татур|Хрызастома Татура]] (1811—1876) і Антаніны з Ярашэўскіх. Дробны чыноўнік [[Мінскі губернскі статыстычны камітэт|Мінскага губернскага статыстычнага камітэта]]. Ён жа ўпарадкаваў археалагічна-этнаграфічны музей пры гэтым камітэце{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. З 1874 года вёў археалагічныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], склаў яе археалагічную карту з апісаннем помнікаў. Быў арганізатарам прыватнага музея ў [[Беразіно|Бярэзіне]] (у 1884—1885 гадах), а потым у [[Мінск]]у{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. У 1890 годзе правёў раскопкі 120 [[курган]]оў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і [[Няюнішчы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], 1892 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Станькава]], у 1893 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. Аўтар кнігі «Археалагічнае значэнне Мінскай губерні» (1878), «Нарыса археалагічных помнікаў на прасторы Мінскай губерні і яе археалагічнага значэння» (1892). У выніку паездак Міншчынай падрыхтаваў вялікі альбом археалагічных помнікаў (1893). Стварыў у Мінску багаты прыватны музей аб гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі і ўнікальную бібліятэку. Ва ўладанні Генрыха Татура былі кніжныя зборы зачыненага ўладамі [[Мінскі кляштар бенедыкцінак|кляштара мінскіх бенедыкцінак]], у тым ліку [[Біблія Францыска Скарыны]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], а таксама кнігі з [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэкі Радзівілаў]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Музей і бібліятэка знаходзіліся ў старых драўляных будынках на [[Лагойскі завулак (Мінск)|Лагойскім завулку]], 8{{sfn|Іванова|2022|с=193}} (паводле іншых звестак, бібліятэка была па адрасе [[Даўгабродскі завулак (Мінск)|Даўгабродскі завулак]], 6<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Spravochnai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_kniga_dli%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_russ/Wc0d6qBlJ5kC?hl=be&gbpv=1&dq=%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A&pg=PA108&printsec=frontcover|аўтар=Е. А. Шуманский|загаловак=Справочная книга для русских библиофилов и коллекционеров|год=1905|выдавецтва=|старонак=238}}</ref>). Сярод экспанатаў яго музея фігураваў «аграмадны рыцар на кані, закаваны ў панцыр з гербам Радзівілаў на грудзёх», так званы «Хлеб Бога» (прыгожа шліфаваны чорны камень у форме акрайчыка хлеба), гравёрская медная бляха з выявай [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] з надпісам, зробленым рукой самога Генрыка Татура, [[плашчаніца]], [[пакравец]] і іншыя рэчы XVI — пачатку XVIII стагоддзя з жаночага манастыра пад [[Віцебск]]ам, не менш за 10 [[Слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]] і іх фрагментаў, а таксама вядомы партрэт мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Веніяміна Руцкага]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Падтрымліваў сувязі з мінскімі гімназістамі. Паводле сведчання [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], Генрык Татур аказаў моцны ўплыў на станаўленне асобы і планы [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]: ''«Мы хлопцамі разам з [[Карусь Каганец|Кастравіцкім [Карусём Каганцом]]] сядзелі ў музеі Татура, сотні разоў расказвалі яму свае „беларускія“ пляны... Седзячы кружком у сумеркі ў яго музеі, заваленым кольчугамі, мечамі, старымі кнігамі, дакументамі, мэбэлью, абразамі, ён выслухіваў нашы „даклады“... Ад Татура веяла на нас духам [[Гедзімін|Гедыміна]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], [[Князі менскія|князёў Менскіх]], [[Князі слуцкія|Слуцкіх]] і ўсіх фундатараў і страіцеляў Беларускай мінуўшчыны»''{{sfn|Уласаў|1918|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Уласаў таксама ўспамінаў яго так: ''«Сядзелі мы гадзінамі ў кватэры-музеі старога дзівака, падобнага да прарока Елісея, — лысага, з рудой барадой»''{{sfn|Уласаў|1924|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Некалькі прац захавалася ў рукапісах, сярод іх «Гістарычны нарыс мястэчка Турава, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя», падрыхтаваў праект адкрыцця публічнай бібліятэкі ў Мінску. Памёр у Мінску ў пачатку траўня 1907 года<ref name=":0" />. Пасля смерці навукоўца яго зборы былі часткова прададзеныя за мяжу. Адна частка збораў трапіла да [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у маёнтак [[Чырвоны Двор (Вільня)|Чырвоны Бор]] пад [[Вільня|Вільняй]], а другая — да мітрапаліта [[Андрэй Шаптыцкі|Андрэя Шэптыцкага]] ў Львоўскі музей. Перадачай калекцый Генрыка Татура ў [[Львоў]] на працягу 1907—1912 гадоў займаўся Іван Луцкевіч, мэтай якога было максімальна захаваць цэласнасць калекцыі, хаця ніякага дачынення ні да Львова, ні да [[Уніяцтва|ўніяцтва]] яна не мела{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Фотаздымкі экспанатаў яго музея і фатаграфічны партрэт самога Генрыка Татура захоўваліся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], куды былі перададзены ксяндзом [[Уладзіслаў Талочка|Уладзіславам Талочкам]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=БДАМЛМ|фонд=3|вопіс=3|справа=90|ref=БДАМЛМ}}</ref>, а цяпер захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]] і [[Літоўскі нацыянальны музей|Літоўскім нацыянальным музеі]]{{sfn|Іванова|2022|с=192, 194}}. Архівы зберагаюцца ў [[Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|457}} * {{Літаратура/Памяць/Мінск|1}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]|512}} * ''[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]]''[http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html Мінскі антыквар і археолаг Генрых Татур ва ўспамінах і ліставанні] // Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст. / Інстытут Польскі ў Мінску. — Мн.: Выдавец [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Віктар Хурсік]], 2011. — С. 178—183. — Эл.рэсурс [[pawet.net]] * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|Статкевіч-Чабаганаў А.]]|частка = |загаловак = Я — сын Ваш : Статкевічы, Сацкевічы-Статкевічы герба «Касцеша». Карафа-Корбуты герба «Корчак»|арыгінал = |спасылка = http://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Роднае слова|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = 592|серыя = |isbn = 978-985-90254-1-9|тыраж = |ref = }} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Фотаархіў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2022 |выпуск=6 |старонкі=187—204 |ref=Іванова}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=К. Кастравіцкі і Г. Татур |выданне=Беларускі шлях |год=1918 |нумар=51 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=Успаміны |выданне=Сын беларуса |год=1924 |нумар=29 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Татур Генрых}} [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Татуры|Генрых Хрыстафоравіч]] lriwex8qx27tqrj4yhbhlxney4ec46j 5124158 5124080 2026-04-10T10:44:15Z Lš-k. 16740 5124158 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Татур}} {{Навуковец}} '''Ге́нрык Франц Та́тур''' ({{ДН|17|09|1846}}, [[Слонім]]<ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/130330|title=Татур Генрых Хрыстафоравіч - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-03-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://yasynvash.by/ru/articles/5/|title=Татуры герба «Дамброва»|author=Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|website=yasynvash.by|access-date=2026-03-06}}</ref> — [[Май|травень]] {{ДС|||1907}}, [[Мінск]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl|url=https://fbc.pionier.net.pl/publication/99e05eb207b66bdb4995|title=Gazeta Lwowska. 1907, nr 108 - Federacja Bibliotek Cyfrowych|website=fbc.pionier.net.pl|access-date=2026-03-06}}</ref>) — беларускі гісторык, археолаг, краязнавец, калекцыянер. == Біяграфія == [[Файл:Henryk Tatur. Генрык Татур (2).jpg|міні|злева|Фотаздымак Г. Татура з даспехамі рыцара. Прадметы з калекцыі яго музея.]] Нарадзіўся ў сям’і дзяржаўнага служачага [[Хрызастом Татур|Хрызастома Татура]] (1811—1876) і Антаніны з Ярашэўскіх. Дробны чыноўнік [[Мінскі губернскі статыстычны камітэт|Мінскага губернскага статыстычнага камітэта]]. Ён жа ўпарадкаваў археалагічна-этнаграфічны музей пры гэтым камітэце{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. З 1874 года вёў археалагічныя [[Археалагічныя раскопкі|раскопкі]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], склаў яе археалагічную карту з апісаннем помнікаў. Быў арганізатарам прыватнага музея ў [[Беразіно|Бярэзіне]] (у 1884—1885 гадах), а потым у [[Мінск]]у{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. У 1890 годзе правёў раскопкі 120 [[курган]]оў каля вёсак [[Дулебы (Бярэзінскі раён)|Дулебы]] і [[Няюнішчы]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], 1892 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Станькава]], у 1893 годзе — 40 курганоў каля вёскі [[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]]. Аўтар кнігі «Археалагічнае значэнне Мінскай губерні» (1878), «Нарыса археалагічных помнікаў на прасторы Мінскай губерні і яе археалагічнага значэння» (1892). У выніку паездак Міншчынай падрыхтаваў вялікі альбом археалагічных помнікаў (1893). Стварыў у Мінску багаты прыватны музей аб гісторыі матэрыяльнай культуры Беларусі і ўнікальную бібліятэку. Ва ўладанні Генрыка Татура былі кніжныя зборы зачыненага ўладамі [[Мінскі кляштар бенедыкцінак|кляштара мінскіх бенедыкцінак]], у тым ліку [[Біблія Францыска Скарыны]] і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]], а таксама кнігі з [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэкі Радзівілаў]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Музей і бібліятэка знаходзіліся ў старых драўляных будынках на [[Лагойскі завулак (Мінск)|Лагойскім завулку]], 8{{sfn|Іванова|2022|с=193}} (паводле іншых звестак, бібліятэка была па адрасе [[Даўгабродскі завулак (Мінск)|Даўгабродскі завулак]], 6<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Spravochnai%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_kniga_dli%EF%B8%A0a%EF%B8%A1_russ/Wc0d6qBlJ5kC?hl=be&gbpv=1&dq=%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8A&pg=PA108&printsec=frontcover|аўтар=Е. А. Шуманский|загаловак=Справочная книга для русских библиофилов и коллекционеров|год=1905|выдавецтва=|старонак=238}}</ref>). Сярод экспанатаў яго музея фігураваў «аграмадны рыцар на кані, закаваны ў панцыр з гербам Радзівілаў на грудзёх», так званы «Хлеб Бога» (прыгожа шліфаваны чорны камень у форме акрайчыка хлеба), гравёрская медная бляха з выявай [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] з надпісам, зробленым рукой самога Генрыка Татура, [[плашчаніца]], [[пакравец]] і іншыя рэчы XVI — пачатку XVIII стагоддзя з жаночага манастыра пад [[Віцебск]]ам, не менш за 10 [[Слуцкі пояс|слуцкіх паясоў]] і іх фрагментаў, а таксама вядомы партрэт мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Веніяміна Руцкага]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Падтрымліваў сувязі з мінскімі гімназістамі. Паводле сведчання [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]], Генрык Татур аказаў моцны ўплыў на станаўленне асобы і планы [[Іван Луцкевіч|Івана Луцкевіча]]: ''«Мы хлопцамі разам з [[Карусь Каганец|Кастравіцкім [Карусём Каганцом]]] сядзелі ў музеі Татура, сотні разоў расказвалі яму свае „беларускія“ пляны... Седзячы кружком у сумеркі ў яго музеі, заваленым кольчугамі, мечамі, старымі кнігамі, дакументамі, мэбэлью, абразамі, ён выслухіваў нашы „даклады“... Ад Татура веяла на нас духам [[Гедзімін|Гедыміна]], [[Ягайла|Ягайлы]], [[Канстанцін Іванавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]], [[Князі менскія|князёў Менскіх]], [[Князі слуцкія|Слуцкіх]] і ўсіх фундатараў і страіцеляў Беларускай мінуўшчыны»''{{sfn|Уласаў|1918|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Уласаў таксама ўспамінаў яго так: ''«Сядзелі мы гадзінамі ў кватэры-музеі старога дзівака, падобнага да прарока Елісея, — лысага, з рудой барадой»''{{sfn|Уласаў|1924|с=1}}{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Некалькі прац захавалася ў рукапісах, сярод іх «Гістарычны нарыс мястэчка Турава, ранейшай сталіцы ўдзельнага Тураўскага княства», «Гісторыя Станькава», «Гісторыя Заслаўя», падрыхтаваў праект адкрыцця публічнай бібліятэкі ў Мінску. Памёр у Мінску ў пачатку траўня 1907 года<ref name=":0" />. Пасля смерці навукоўца яго зборы былі часткова прададзеныя за мяжу. Адна частка збораў трапіла да [[Тышкевічы|Тышкевічаў]] у маёнтак [[Чырвоны Двор (Вільня)|Чырвоны Бор]] пад [[Вільня|Вільняй]], а другая — да мітрапаліта [[Андрэй Шаптыцкі|Андрэя Шэптыцкага]] ў Львоўскі музей. Перадачай калекцый Генрыка Татура ў [[Львоў]] на працягу 1907—1912 гадоў займаўся Іван Луцкевіч, мэтай якога было максімальна захаваць цэласнасць калекцыі, хаця ніякага дачынення ні да Львова, ні да [[Уніяцтва|ўніяцтва]] яна не мела{{sfn|Іванова|2022|с=193}}. Фотаздымкі экспанатаў яго музея і фатаграфічны партрэт самога Генрыка Татура захоўваліся ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], куды былі перададзены ксяндзом [[Уладзіслаў Талочка|Уладзіславам Талочкам]]{{sfn|Іванова|2022|с=193}}<ref>{{Архіўныя крыніцы|назва архіва=БДАМЛМ|фонд=3|вопіс=3|справа=90|ref=БДАМЛМ}}</ref>, а цяпер захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва|БДАМЛМ]] і [[Літоўскі нацыянальны музей|Літоўскім нацыянальным музеі]]{{sfn|Іванова|2022|с=192, 194}}. Архівы зберагаюцца ў [[Дзяржаўны гістарычны архіў Літвы|Дзяржаўным гістарычным архіве Літвы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|457}} * {{Літаратура/Памяць/Мінск|1}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Тату́р Генрык Хрыстафоравіч|[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г.]]|512}} * ''[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А.]]''[http://pawet.net/library/history/bel_history/dziarnovich/45/%D0%9C%D1%96%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80_%D1%96_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B3_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80.html Мінскі антыквар і археолаг Генрых Татур ва ўспамінах і ліставанні] // Знакамітыя мінчане ХІХ—ХХ стст. Вып. 6: Мінск і мінчане ў літаратурных творах на рубяжы ХІХ—ХХ стст. / Інстытут Польскі ў Мінску. — Мн.: Выдавец [[Віктар Уладзіміравіч Хурсік|Віктар Хурсік]], 2011. — С. 178—183. — Эл.рэсурс [[pawet.net]] * {{кніга|аўтар = [[Анатоль Статкевіч-Чабаганаў|Статкевіч-Чабаганаў А.]]|частка = |загаловак = Я — сын Ваш : Статкевічы, Сацкевічы-Статкевічы герба «Касцеша». Карафа-Корбуты герба «Корчак»|арыгінал = |спасылка = http://rod-slova.by/image/catalog/biblijateka/Ja%20sin%20vash_Tom%201_BEL.pdf|адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Роднае слова|год = 2011|том = |старонкі = |старонак = 592|серыя = |isbn = 978-985-90254-1-9|тыраж = |ref = }} * {{артыкул |аўтар=Іванова В. |загаловак=Фотаархіў Беларускага музея імя І. Луцкевіча ў Вільні |выданне=Аўтограф. Альманах |месца=Мінск |год=2022 |выпуск=6 |старонкі=187—204 |ref=Іванова}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=К. Кастравіцкі і Г. Татур |выданне=Беларускі шлях |год=1918 |нумар=51 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} * {{артыкул |аўтар=Уласаў А. |загаловак=Успаміны |выданне=Сын беларуса |год=1924 |нумар=29 |старонкі=1 |ref=Уласаў}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Татур Генрык}} [[Катэгорыя:Археолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Калекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Татуры|Генрых Хрыстафоравіч]] 76qc3bfqpeyajxkxx7wsi7fryzqdyyz 0 74105 5124197 5080573 2026-04-10T11:19:30Z IshaBarnes 124956 афармленне 5124197 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = [[Звон]] |назва = Дзісенскі звон |арыгінал = |аўтар = Іван Сініца, Сцяпан Сініца і Максім Сініца |год = 1751 |матэрыял = |тэхніка = ліццё |вышыня = 40 |шырыня = 30 |месцазнаходжанне= Дзісенская царква |музей = }} '''Дзісенскі звон''' — помнік [[мастацкае ліццё|мастацкага ліцця]]. Адліты з [[бронза|бронзы]] [[30 жніўня]] [[1751]] года ліцейшчыкамі [[Іван Сініца|Іванам]], [[Сцяпан Сініца|Сцяпанам]] і [[Максім Сініца|Максімам Сініцамі]] для царквы горада [[Дзісна]]. [[Вышыня]] каля 40 см, [[дыяметр]] 30 см. Аздоблены раслінным і хвалістым [[арнамент]]амі. Дата і фундацыйны надпіс размешчаны ў выглядзе фрызаў, імёны ліцейшчыкаў — на тулаве звона. Знаходзіцца ў [[Дзісенская царква|царкве горада Дзісна]]. == Гл. таксама == * [[Моладаўскі звон]] * [[Крычаўскі звон]] * [[Свірскі звон]] * [[Ломашаўскі звон]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} [[Катэгорыя:Званы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Дзісны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1751 годзе]] [[Катэгорыя:1751 год у Беларусі]] fs6hi9w553nbajfqrrxx8o07eq72gki 0 77642 5123797 4646402 2026-04-09T12:17:55Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Deposition by Caravaggio.jpg]] → [[File:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg]] → File replacement: Updating from an old and lower-quality version to a newer version with better quality ([[c:c:GR]]) 5123797 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = '''Караваджа''' |імя пры нараджэнні = |партрэт = Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg |шырыня = |загаловак = Партрэт Караваджа працы [[Атавіа Леоні]], каля 1610 года |дата нараджэння = 29.09.1571 |месца нараджэння = |дата смерці = 18.07.1610 |месца смерці = |падданства = |нацыянальнасць = |жанр = |вучоба = |стыль = [[Барока]], [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]], [[Караваджызм|«караваджызм»]] |працы = |заступнікі = |уплыў = |уплыў на = [[Барталамеа Манфрэдзі]]<br />[[Клод Віньён]] |узнагароды = |вікісховішча = Michelangelo Merisi da Caravaggio }} '''Мікеланджэла да Караваджа''' ({{lang-it|Michelangelo Merisi de Caravaggio}}; сапраўднае імя Мікеланджэла Мерызі Караваджа) {{ДН|29|09|1571}}, [[Мілан]] — {{ДС|18|07|1610}}, Грасета, [[Таскана]]) — італьянскі мастак, рэфарматар еўрапейскага жывапісу XVII ст. Адзін з найбуйнейшых майстроў [[барока]]. Заснавальнік еўрапейскага рэалістычнага жывапісу («Лютніст», «Адпачынак па дарозе ў Егіпет») == Біяграфічныя звесткі == Мікеланджэла Мерызі да Караваджа нарадзіўся ў невялікім мястэчку ў Ламбардзіі. Мастацкую адукацыю атрымаў у [[Мілан]]е (1584—88). Ранні перыяд творчасці мастака (1590-ыя) звязаны з [[Рым]]ам. Працаваў таксама ў [[Неапаль|Неапалі]], на [[Мальта|Мальце]] і [[Сіцылія|Сіцыліі]]. Гэта быў няўжыўчывы, тэмпераментны, незалежны чалавек, але мэтанакіраваны ў сваіх творчых пошуках, нягледзячы на ўсе складаныя перыпетыі жыцця. Ён вызначыў прынцыпы новага рэалістычнага мастацтва<ref name="Б. Лазука 2010">Б. Лазука (2010)</ref>. == Творчасць == У ранні перыяд творчасці мастака (1590-ыя) былі напісаны карціны «Лютніст», «Музыка» (абедзве 1595), «Гульцы» (1594—95), «Вакх» (каля 1595). Для гэтых і многіх іншых работ ранняга перыяду («Хлопчык з кошыкам садавіны», «Хлопчык, якога ўкусіла яшчарка», «Хворы Вакх») уласціва выяўленне не падзеі, а тыповасці вобраза, сітуацыі. Жывапісная манера вызначаецца выразнай пластычнасцю контураў і аб’ёмаў, рэзкім супастаўленнем танальных і колеравых плям. Невялікія палотны напісаны ўпэўненым мазком з амаль адчувальнай дакладнасцю дэталяў, яны запоўнены адной, радзей — дзвюма фігурамі, максімальна набліжанымі да пярэдняга плана. [[Файл:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|thumb|left|«Лютніст» (1593-94)]] Так, у рабоце «Лютніст» М. Караваджа з майстэрствам, падрабязна выяўляе [[Лютня|лютню]], ноты, садавіну, кветкі, сцвярджаючы перавагу непасрэднага ўспрыняцця жыцця праз яго пачуццёва-адчувалыныя формы. Нават паказваючы герояў біблейскіх паданняў, мастак не адыходзіць ад выбранага пластычнага і вобразнага рашэння. Работы «Укрыжаванне Пятра» (1601), «Нявер’е Фамы» (1603), «Прызванне апостала Матфея» (1599—1600), «Адсячэнне галавы Іаана Хрысціцеля» (1608) будуюцца па нязвыклых, нетрадыцыйных суадносінах форм, каляровых плямаў. Гэта, па сутнасці, жанравыя сцэны, героямі якіх з’яўляюцца звычайныя людзі. Свяшчэнныя падзеі паказаны проста, праўдзіва, а галоўнае — падкрэслена будзённа, быццам усё гэта мастак убачыў у паўсядзённым жыцці. На карцінах паказаны звычайныя людзі, якія толькі аддалена нагадваюць біблейскіх персанажаў. Мастак свядома абыходзіць як патэтыку, узнёсласць, знешнюю вытанчанасць, уласцівую творам яго суайчыннікаў, так і некаторую фрывольную грубаватасць, тыповую для некаторых фламандскіх і галандскіх майстроў. 3 цягам часу ў работах М. Караваджа пачала дамінаваць драматычнасць светаўспрымання ў спалучэнні з жанравым вырашэннем твора. [[Файл:The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|thumb|«Палажэнне ў труну» (1602—04)]] Паказваючы простых людзей, жыццё нізоў грамадства, мастак сцвярджаў разам з тым агульначалавечыя маральныя і этычныя ідэі. Прынцыпова важнымі ў гэтым плане з’яўляюцца дзве работы — «Палажэнне ў труну» (1602—04) і «Успенне Марыі» (1605—06). У іх паказана, па сутнасці, адна і тая ж сітуацыя — трагедыя смутку, аплакванне і пахаванне дарагога ўсім чалавека. Але напісаны карціны па-рознаму. «Палажэнне ў труну» па кампазіцыйнай пабудове ўяўляе сабой алтарную выяву (твор прызначаўся для рымскай царквы Санта-Марыя-ін-Валічэла) і ўвасабляе кульмінацыю падзеі. Трагічнасцю вее ад прасцёртага цела Хрыста, якое падтрымліваюць святыя Іаан і Нікадзім, ад ускінутых дагары ў немым крыку рук Марыі, барвовых сполахаў колераў адзення. Адсюль амаль скульптурнае вырашэнне твора. Буйныя фігуры ўдзельнікаў сцэны размешчаны на пярэднім плане, а нізкі гарызонт надае ім належную манументальнасць. Калі ў дачыненні да работы «Палажэнне ў труну» можна выкарыстаць словы «рэпрэзентатыўнае выяўленне», то да «Успення Марыі» падыходзіць назва «антырэпрэзентатыўнае».<ref name="Б. Лазука 2010"/> Паказальным з’яўляецца тое, што выява не была прынята заказчыкамі — рымскай царквой Санта-Марыя дэла Скала, якая не магла згадзіцца з празаічнай трактоўкай біблейскага сюжэта. Прасцёртая фігура Марыі, паказаная ў акружэнні апосталаў, падаецца без ідэалізацыі. Смерць яе напаткала такой, якой яна была, — у простым адзенні, басанож. Гэта смерць прасталюдзінкі ва ўсёй трагічнай раптоўнасці, без прыкрасы. У параўнанні з «Палажэннем у труну» глыбокае ўражанне ствараюць не велічнасць, манументальнасць выяўлення, а рэальнае адчуванне гора, няўцешнага смутку. Познія творы М. Караваджа, такія як «Святы Іеранім» (1605—06), «Сем дзеянняў міласэрнасці», «Бічаванне Хрыста» (абедзве 1607), «Пахаванне святой Лучыі», «Усекнавенне галавы Іаана Хрысціцеля» (абедзве 1608), у большай ці меншай ступені былі акрэслены менавіта гэтымі асаблівасцямі. Адносна кароткі, але плённы творчы шлях М. Караваджа, яго багатая мастацкая спадчына аказалі значны ўплыў на развіццё не толькі жывапісу, але і ўсёй культуры XVII ст. і наступных перыядаў. Творчасць М. Караваджа паўплывала на [[Рэмбрант]]а, [[Рубенс]]а, [[Д. Веласкес]]а. Рэалізм і жыццёвая пераканаўчасць твораў паслядоўнікаў мастака атрымалі ў далейшым назву «[[караваджызм]]». {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Караваджа|Буйвал В.|40-41}} * Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. XVII—XVIII стагоддзі / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0899-9 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Італіі]] [[Катэгорыя:Мастакі барока]] otkxbli8l73t1ly6mqg92ijhztbx8at 0 84167 5123957 4818945 2026-04-09T17:45:00Z Паўлюк Шапецька 37440 5123957 wikitext text/x-wiki '''Сямёнаў''' — распаўсюджанае рускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * {{NL|Аляксандр Сямёнаў}} * [[Аляксей Андрэевіч Сямёнаў]] (нар. 2002) — беларускі футбаліст. * [[Аляксей Фадзеевіч Сямёнаў]] (1921—1951) — поўны кавалер ордэна Славы. * [[Андрэй Лявонцьевіч Сямёнаў]] (1900—1982) — беларускі вучоны ў галіне селекцыі. * [[Арсеній Нікіфаравіч Сямёнаў]] (1911—1992) — савецкі мастак-жывапісец. * [[Валерый Міхайлавіч Сямёнаў]] (нар. 1956) — беларускі вучоны ў галіне інфекцыйных хвароб. * {{NL|Георгій Сямёнаў}} * [[Глеб Сяргеевіч Сямёнаў]] (1918—1982) — рускі паэт. * {{NL|Дзмітрый Сямёнаў}} * [[Іван Максімавіч Сямёнаў]] (1906—1982) — савецкі мастак, графік. * [[Канстанцін Валер’евіч Сямёнаў]] (нар. 1978) — беларускі дзюдаіст. * [[Максім Сямёнаў]] (мянушка ''Куцень'') — майстар сярэбраных спраў 2-й паловы XVII стагоддзя. * [[Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў]] (1896—1986) — савецкі фізік. * [[Мікалай Пятровіч Сямёнаў]] (1823—1904) — рускі дзяржаўны дзеяч, сенатар. * [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў]] (1890—1946) — казачы атаман, дзеяч [[Белы рух|Белага руху]] ў Забайкаллі і на Далёкім Усходзе. * [[Уладзілен Рыгоравіч Сямёнаў]] (нар. 1932) — расійскі артыст балета. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сямёнаў]] (1874—1960) — рускі савецкі архітэктар. * [[Фёдар Аляксеевіч Сямёнаў]] (1794—1860) — рускі астраном-аматар. * [[Юліян Сямёнавіч Сямёнаў]] (1931—1993) — расійскі пісьменнік. * [[Юрый Паўлавіч Сямёнаў]] (нар. 1935) — расійскі вучоны ў галіне ракетнай тэхнікі. * [[Ягор Валер’евіч Сямёнаў]] (нар. 1988) — беларускі футбаліст. * [[Яўген Сямёнаў]] (нар. 1986) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Яўген Мікалаевіч Сямёнаў]] (нар. 1933) — беларускі мастак. * [[Яфім Яўстаф’евіч Сямёнаў]] (нар. 1932) — вучоны, матэматык і педагог. == Геаграфія == * [[Сямёнаў (горад)|Сямёнаў]] — горад у [[Ніжагародская вобласць|Ніжагародскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. == Гл. таксама == * [[Сямёнава]] {{спіс цёзак2}} [[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]] 9ct32hebhbox2u80f8rn94dcvkugdjg 0 113715 5123862 5120258 2026-04-09T13:58:26Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 040.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 5123862 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкая базіліка |Беларуская назва = Сан-Луіджы-дэі-Франчэзі |Арыгінальная назва = San Luigi dei Francesi |Выява = San Luigi dei Francesi - facciata.jpg |Подпіс выявы = Фасад базілікі |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = Італія |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Рым, ''Piazza San Luigi de’ Francesi'' 2 |lat_dir = N |lat_deg = 41 |lat_min = 53 |lat_sec = 58.5 |lon_dir = E |lon_deg = 12 |lon_min = 28 |lon_sec = 28.8 |region = IT |CoordScale = |Канфесія = Каталіцызм |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = базіліка |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Архітэктар = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Храмавае свята = |Асноўныя даты = |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = тытулярная царква |Сайт = |Commons = San Luigi dei Francesi (Rome) }} '''Сан-Луіджы-дэі-Франчэзі''' ({{lang-la|Sancti Ludovici Francorum de Urbe}}) — [[тытулярная царква]] (з 7 чэрвеня [[1967]] года) у [[Рым]]е, размешчана недалёка ад [[П'яцца Навона]]. Царква была пабудавана ў [[1518]]—[[1589]] гадах пры садзейнічанні французскіх майстроў і прысвечана каралю Францыі [[Людовік IX (кароль Францыі)|Людовіку IX]]. Праект фасада быў, магчыма, выкананы [[Джакама дэла Порта]]. У капэле Кантарэлі вывешаны працы [[Караваджа]] ([[1597]]—[[1602]]), прысвечаныя жыццю апостала [[Левій Матфей|Матфея]]. == Галерэя == <gallery> Выява:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|[[Пакліканне апостала Матфея]] Выява:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|[[Святы Матфей і анёл]] Выява:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|Пакутніцтва св. Матфея </gallery> == Тытулярная царква == Царква Святога Людовіка Французскага з'яўляецца [[тытулярная царква|тытулярнай царквой]], [[кардынал-святар|кардыналам-святаром]] з [[тытулярная царква|тытулам царквы]] ''Святога Людовіка Французскага'' з [[24 лістапада]] [[2007]] года, з'яўляецца французскі [[кардынал]] [[Андрэ Вен-Труа]]. == Літаратура == * Heinz-Joachim Fischer: ''Rom. Zweieinhalb Jahrtausende Geschichte, Kunst und Kultur der Ewigen Stadt.'' DuMont Buchverlag, Köln 2001, ISBN 3-7701-5607-2. {{Рымскія цэрквы}} [[Катэгорыя:Храмы Рыма|Л]] [[Катэгорыя:Тытулярныя цэрквы Рыма|Л]] a6lmtwn3fq0pn3ujuovj23e1ewjxxst 0 115373 5124009 4767519 2026-04-09T19:18:20Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, стыль, афармленне, пунктуацыя 5124009 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Анішчык}} {{асоба}} '''Міхаіл Трафімавіч Анішчык''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі палітык, дзеяч рэвалюцыйнага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1955—1963)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Анищик Михаил Трофимович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 19 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 16 кастрычніка 1905 года ў в. [[Була (Івацэвіцкі раён)|Була]] [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] (цяпер — [[Івацэвіцкі раён]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]). Член [[УКП (б)]] з 1925 года. З 1926 года — у [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-рабочай грамадзе]]. У 1929 годзе — сакратар Слонімскага акруговага камітэта КСМЗБ. У 1934 года — сакратар Слонімскага акруговага камітэта [[КПЗБ]]. За рэвалюцыйную дзейнасць тройчы заключаны ў турму<ref name="БС"/>. У 1939 годзе падчас [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|уз’яднання Заходняй Беларусі]] Чырвонай Арміяй ствараў атрады рабочай гвардыі. Пасля ўз’яднання [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з БССР — старшыня Слонімскага гарвыканкама. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — у Чырвонай Арміі, з чэрвеня 1943 года — у тыле ворага, памочнік упаўнаважанага ЦК КП(б)Б і [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускага штаба партызанскага руху]] па [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]], кіраўнік Слонімскага межрайпартцэнтра КП(б)Б, рэдактар яго падпольнага органа — газеты «Вольная праца»<ref name="БС"/>. Пасля вайны — на партыйнай і савецкай рабоце. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР у 1955—1963 гадах<ref name="БС"/>. Памёр 8 лютага 1973 года. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * ЭГБ, т. 1. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анішчык Міхаіл Трафімавіч}} [[Катэгорыя:Члены БСРГ]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івацэвіцкім раёне]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Старшыні гарадскіх выканаўчых камітэтаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Старшыні Слонімскага гарадскога выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Слоніма]] 006qhoh901wq6nq61dfrn2xqt24195k 0 121499 5123841 4428880 2026-04-09T13:30:31Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:The Calling of Saint Matthew by Carvaggio.jpg]] → [[File:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 5123841 wikitext text/x-wiki [[Выява:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|[[Караваджа]] «''Пакліканне Святога Матфея''»]] '''Караваджызм''' — гэта стыль [[Еўропа|еўрапейскай]] жывапісу эпохі [[барока]], які з'явіўся ў [[Рым]]е ў канцы [[XVI]] стагоддзя. Заснавальнікамі стылю лічацца [[Мікеланджэла Мерызі Караваджа|Караваджа]] і яго паслядоўнікі. У караваджызме характэрна цікавасць да натуры, падкрэслены [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізм]] у выяве прадметаў. Важная роля надаецца аб'ёму, а менавіта [[святло|святлу]] і [[цень|цяню]] ў карціне. == Гл. таксама == * [[Караваджа]] * [[Валантэн дэ Булонь]] * [[Барока ў жывапісе]] == Спасылкі == * [http://www.oval.ru/enc/32279.html Сайт пра караваджызм] [[Катэгорыя:Стылі жывапісу]] [[Катэгорыя:Жывапіс Францыі]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Італіі]] ppryvef7dlnxgdjul6zw2uvfwloyb6a 100 121975 5123929 5123498 2026-04-09T15:50:54Z NirvanaBot 40832 +13 новых 5123929 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ян Янаў|2026-04-09T15:45:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|2026-04-09T12:58:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Сахараў|2026-04-09T12:39:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фарыс Німр|2026-04-09T11:31:55Z|CheburekWithMeat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|2026-04-09T10:53:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Закары Артур|2026-04-09T09:10:10Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Пракоп Логвінавіч Раманенка|2026-04-08T22:14:10Z|Mireyus}} {{Новы артыкул|Вольга Лукінічна Калоша|2026-04-08T19:49:23Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Сяргей Ігнатавіч Рудэнка|2026-04-08T19:12:11Z|Mireyus}} {{Новы артыкул|Альдэнбургі (дынастыя)|2026-04-08T13:23:24Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Станіслаў Навіцкі (нар. 1890)|2026-04-08T08:21:21Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Антон Генадзевіч Пракапеня|2026-04-08T07:42:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Леанідавіч Кішоў|2026-04-08T04:53:44Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Фуад Аляксандровіч|2026-04-07T17:19:38Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Крысціна Віталеўна Лядская|2026-04-07T17:08:45Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Антон Паўлуць (1888—1974)|2026-04-07T16:56:22Z|Voūk12}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pqyi142ud2zoo8kcobrc4hn7828zhw8 0 126032 5124024 4247617 2026-04-09T19:51:03Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124024 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Смалічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 51|lat_sec = 46 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 01|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Бучацінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243005539 }} {{значэнні|Спасылка=Смалічы}} '''Смалічы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Smaličy}}, {{lang-ru|Смоличи}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Бучацінскі сельсавет|Бучацінскага сельсавета]]. У 1924—1960 гадах — цэнтр [[Смалічоўскі сельсавет|Смалічоўскага сельсавета]]. Цэнтр ЗАТ «Малінава». == Геаграфія == Знаходзіцца на рацэ [[Волка (прыток Морачы)|Волка]], за 42 кіламетры на поўдзень ад горада [[Капыль]], за 157 кіламетраў ад [[Мінск]]а, за 34 кіламетры ад чыгуначнай станцыі [[Цімкавічы (станцыя)|Цімкавічы]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Гісторыя == У XIX стагоддзі была ўласнасцю [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У пачатку XX стагоддзя вёска адносілася да Вызнянскай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Смалічы|612|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1909 год — 39 двароў, 250 жыхароў * 1997 год — 144 двары, 374 жыхары * 2001 год — 141 двор, 366 жыхароў{{sfn|БелЭн|2002}} == Інфраструктура == * Сярэдняя школа * Клуб * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі * Крама == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Уладзімір Кандраценя]] (1917—1943) — беларускі [[пісьменнік]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Смалічы||46}} * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|612—613|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://btclub.livejournal.com/tag/%D0%A1%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B8%20%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%B0 Расповяд пра вёску з фота] * Разнастайная інфармацыя аб Капылі і Капыльскім раёне на http://btclub.livejournal.com/ {{Бучацінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Бучацінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] 55ca7ittbn1yoz3cdwikhwaf2310n1o 0 131732 5123812 5114780 2026-04-09T12:41:32Z DobryBrat 5701 удакладненне адраса афіцыйнага сайта 5123812 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Савет}} {{Орган выканаўчай улады |назва = Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = Саўмін РБ, СМ РБ |краіна = Рэспубліка Беларусь |эмблема = Эмблема СМ РБ (cropped).png |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |пячатка = |шырыня друку = |подпіс друку = |выява = House of Government in Minsk.jpg |шырыня выявы = 250пкс |подпіс выявы =[[Дом урада (Мінск)|Дом Урада]] |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |дата скасавання = |пераемнік = |падначаленне = [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра =220010, [[Рэспубліка Беларусь]], г. [[Мінск]], [[Савецкая вуліца (Мінск)|вул. Савецкая]], 11 ([[Дом урада (Мінск)|Дом Урада]]) |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 46|lat_sec = 02 |lon_dir = E |lon_deg = 27|lon_min = 41|lon_sec = 2 |region_code = BY |супрацоўнікаў = |бюджэт = |імя главы1 = [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |пасада главы1 = Прэм'ер-міністр |імя главы2 = [[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] |пасада главы2 = Першы намеснік |імя главы3 = [[Анатоль Аляксандравіч Сівак|Анатоль Сівак]], [[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]], [[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]], [[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] |пасада главы3 = Намеснікі |дакумент1 = |сайт = [https://www.government.by/be government.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} {{Палітыка Беларусі}} '''Саве́т Міні́страў Рэспу́блікі Белару́сь''' — найвышэйшы орган выканаўчай улады, які ажыццяўляе кіраўніцтва сістэмай падпарадкаваных яму рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных устаноў, а таксама мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў у [[Беларусь|Беларусі]]. Савет Міністраў — Урад Рэспублікі Беларусь. Да прыняцця зменаў і дапаўненняў у [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь]], прынятых на [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэспубліканскім рэферэндуме 24 лістапада 1996 года]], Урад Рэспублікі Беларусь афіцыйна называўся '''Кабінет Міністраў Рэспублікі Беларусь'''. Старшынёй Савета Міністраў з’яўляецца [[спіс прэм’ер-міністраў Беларусі|Прэм’ер-міністр]]. З 1994 года ён прызначаецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]], з 1996 года — са згоды [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ніжняй палаты]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Парламента Рэспублікі Беларусь]]. Савет Міністраў Беларусі ў сваёй дзейнасці падсправаздачны Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь і адказны перад [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]]. Урад складае свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Намеснікамі Прэм’ер-міністра з’яўляюцца першы намеснік прэм’ер-міністра і намеснікі прэм’ер-міністра<ref name="pravoby">{{Спасылка | url = http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10800424| загаловак = Закон Республики Беларусь 23 июля 2008 г. № 424-З «О Совете Министров Республики Беларусь»| выдавецтва = Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь| дата = 4 верасня 2010 | мова = ru}}</ref>. == Склад == У склад Савета Міністраў Беларусі ўваходзяць<ref name="pravoby"/>: * Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь, * намеснікі Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, * кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, * старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь, * міністры, * старшыні дзяржаўных камітэтаў, * кіраўнік Апарата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, * старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, * старшыня Праўлення Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў, * іншыя службовыя асобы па рашэнні Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. == Дзейнасць == Савет Міністраў: # кіруе сістэмай падпарадкаваных яму органаў дзяржаўнага кіравання і іншых органаў выканаўчай улады, у ліку якіх<ref name="belurad">{{Спасылка| url = http://www.belarus.by/by/government/government| загаловак = Урад Беларусі| назва праекта = Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = [[БелТА]]| дата = 4 верасня 2010| title = Архіўная копія| access-date = 9 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121023064135/http://www.belarus.by/by/government/government| archive-date = 23 кастрычніка 2012| url-status = dead}}</ref>: #* дзяржаўныя адміністрацыйныя органы #* міністэрствы #* дзяржаўныя камітэты #* канцэрны («[[Белдзяржхарчпрам]]», «[[Беллегпрам]]», «[[Беллеспаперапрам]]», «[[Белнафтахім]]») #* арганізацыі, падпарадкаваныя ўраду ([[Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў]]) # распрацоўвае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі і прымае меры па іх рэалізацыі; # распрацоўвае і прадстаўляе Прэзідэнту для ўнясення ў Парламент праект рэспубліканскага бюджэту і справаздачу аб яго выкананні; # забяспечвае правядзенне адзінай эканамічнай, фінансавай, крэдытнай і грашовай палітыкі, дзяржаўнай палітыкі ў галіне навукі, культуры, адукацыі, аховы здароўя, экалогіі, сацыяльнага забеспячэння і аплаты працы; # прымае меры па забеспячэнню правоў і свабод грамадзян, абароне інтарэсаў дзяржавы, нацыянальнай бяспецы і абараназдольнасці, ахове ўласнасці і грамадскага парадку, барацьбе са злачыннасцю; # выступае ад імя ўласніка ў дачыненні да маёмасці, якая з’яўляецца ўласнасцю Рэспублікі Беларусь, арганізуе кіраванне дзяржаўнай уласнасцю; # забяспечвае выкананне Канстытуцыі, законаў і дэкрэтаў, указаў і распараджэнняў Прэзідэнта; # адмяняе акты міністэрстваў і іншых рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання; # ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй, законамі і актамі Прэзідэнта. Урад Рэспублікі Беларусь выдае пастановы, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Прэм’ер-міністр выдае ў межах сваёй кампетэнцыі распараджэнні. == Адстаўка Урада == Урад або любы член Урада маюць права заявіць Прэзідэнту аб сваёй адстаўцы, калі лічаць немагчымым далейшае ажыццяўленне ўскладзеных на іх абавязкаў. Урад заяўляе Прэзідэнту аб адстаўцы ў выпадку выказвання Палатай прадстаўнікоў вотуму недаверу Ураду. Прэм’ер-міністр можа паставіць перад Палатай прадстаўнікоў пытанне аб даверы Ураду па прадстаўленай праграме або з канкрэтнай нагоды. Калі Палата прадстаўнікоў у даверы адмаўляе, Прэзідэнт мае права ў дзесяцідзённы тэрмін прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада або аб роспуску Палаты прадстаўнікоў і назначэнні новых выбараў. Пры адхіленні адстаўкі Урад прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы. Прэзідэнт мае права па ўласнай ініцыятыве прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада і вызваліць ад пасады любога члена Урада. У выпадку адстаўкі або складання паўнамоцтваў Урад Рэспублікі Беларусь па даручэнню Прэзідэнта прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы да сфарміравання новага Урада. == Цяперашні склад == {| class="wikitable sortable" !'''#''' ! Пасада ! Кіраўнік ! На пасадзе з |- |1. | [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | з 2025 |- |2. |Кіраўнік [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] | з 2024 |- |3. |Старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] |[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] | з 2020 |- |4. |Старшыня Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] |[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | з 2025 |- |5. | Першы намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь |[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] | з 2020 |- |6. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту)</small> | [[Анатоль Аляксандравіч Сівак|Анатоль Сівак]] | з 2020 |- |7. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(сацыяльная сфера: ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт)</small> | [[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] | з 2025 |- |8. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(сельская гаспадарка)</small> |[[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]] | з 2024 |- |9. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(прамысловасць, энергетыка)</small> |[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] | з 2024 |- |10. | [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр абароны Рэспублікі Беларусь]] | [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]] | з 2020 |- |11. | [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Іванавіч Іванец|Андрэй Іванец]] | з 2022 |- |12. | [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Віктаравіч Студнеў|Аляксандр Студнеў]] | з 2025 |- |13. | [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністр аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў|Аляксандр Хаджаеў]] | з 2024 |- |14. |[[Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь|Міністр антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь]] | [[Артур Барысавіч Карповіч|Артур Карповіч]] | з 2025 |- |15. | [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | [[Генадзь Аляксеевіч Трубіла|Генадзь Трубіла]] | з 2023 |- |16. | [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] | [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] | з 2024 |- |17. | [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марат Маркаў]] | з 2024 |- |18. | [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністр культуры Рэспублікі Беларусь]] | [[Руслан Іосіфавіч Чарнецкі|Руслан Чарнецкі]] | з 2024 |- |19 | [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Антонавіч Кулік|Аляксандр Кулік]] | з 2022 |- |20. | [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] | [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]] | з 2021 |- |21. | [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністр па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]] | [[Дзмітрый Мікалаевіч Кійко|Дзмітрый Кійко]] | з 2025 |- |22. | [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністр прамысловасці Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Яўгенавіч Кузняцоў|Андрэй Кузняцоў]] | з 2025 |- |23. | [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Валянцінавіч Лабовіч|Андрэй Лабовіч]] | з 2026 |- |24. | [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] | ''вакансія'' | з 2026 |- |25. | [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]] | [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Юрый Горлаў]] | з 2025 |- |26. | [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь|Міністр спорту Рэспублікі Беларусь]] | [[Сяргей Міхайлавіч Кавальчук|Сяргей Кавальчук]] | з 2018 |- |27. | [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Кірыл Барысавіч Залескі|Кірыл Залескі]] | з 2025 |- |28. | [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксей Аляксеевіч Ляхновіч|Аляксей Ляхновіч]] | з 2023 |- |29. | [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] |[[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]] | з 2020 |- |30. | [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь]] |[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] | з 2026 |- |31. | [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] | [[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] | з 2024 |- |32. | [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністр энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзяніс Равільевіч Мароз|Дзяніс Мароз]] | з 2025 |- |33. | [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Яўген Іосіфавіч Каваленка|Яўген Каваленка]] | з 2024 |- |34. | Старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзмітрый Аляксандравіч Пантус|Дзмітрый Пантус]] | з 2020 |- |35. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Беларусь]] | [[Віталь Іосіфавіч Нявера|Віталь Нявера]] | з 2025 |- |36. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь]] | [[Сяргей Уладзіміравіч Шлычкоў|Сяргей Шлычкоў]] | з 2021 |- |37. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Алена Міхайлаўна Маргунова|Алена Маргунова]] | з 2024 |- |38. | Старшыня [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | [[Уладзімір Мікалаевіч Арлоўскі|Уладзімір Арлоўскі]] | з 2020 |- |39. | Старшыня [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] | з 2023 |- |40. | Старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] | [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Іван Тэртэль]] | з 2020 |- |41. |Старшыня Прэзідыума [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |[[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] |з 2025 |- |42. |Старшыня Праўлення [[Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў|Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў]] |[[Інэса Леанідаўна Караткевіч|Інэса Караткевіч]] |з 2024 |} == Прэзідыум Савета Міністраў == Для аператыўнага вырашэння пытанняў, якія ўваходзяць у кампетэнцыю Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, створаны Прэзідыум Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. У склад Прэзідыума Савета Міністраў Беларусі ўваходзяць<ref name="pravoby"/>: * Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь * намеснікі Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь * кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь * Старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь * Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь * Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь * Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь === Цяперашні склад Прэзідыума Савета Міністраў === {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Кіраўнік |- |[[спіс прэм’ер-міністраў Беларусі|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |- |Першы намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь |[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту--> |[[Анатоль Аляксандравіч Сівак|Анатоль Сівак]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--сацыяльная сфера — ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт--> |[[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--сельская гаспадарка--> |[[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--Намеснік Прэм’ера, прамысловасць, энергетыка--> |[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] |- |Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь |[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] |- |Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь |[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] |- |Старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь |[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] |- |Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь |[[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] |- |Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь |[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] |- |Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь |[[Сяргей Фёдаравіч Алейнік|Сяргей Алейнік]] |} == Гл. таксама == * [[Савет Міністраў БССР]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Пляхимович И. И.'' Комментарий к Конституции Республики Беларусь: в 2 т. — Минск: Амалфея, 2015. — Т. 2. — 984 с. == Спасылкі == * [https://www.government.by/be Афіцыйная старонка] * [http://www.map.by/gosudarstvo/ministerstva.htm Міністэрствы ў Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120827234254/http://map.by/gosudarstvo/ministerstva.htm |date=27 жніўня 2012 }} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Еўропа паводле тэм|Урад|Урады}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Урады Беларусі]] qz9hfpo48c0e5w9tp3hywti5lumbewc 0 153839 5124005 4483231 2026-04-09T19:07:11Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ 5124005 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Мотальскі музей народнай творчасці |sort = |арыгінал = |выява = Мотальскі музей народнай творчасці.jpg |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = мастацкі |дата = 13 жніўня |заснаваны = 1995 г. |падпарадкаваны = аддзел культуры Іванаўскага райвыканкама |месцазнаходжанне= [[Брэсцкая вобласць]], [[Іванаўскі раён]], в. [[Моталь]], пл. Леніна, 225822 |наведвальнікі = |фонд = |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = штодня з 09.00 да 18.00 |білет = |спасылка = |Commons = }} '''Мотальскі музей народнай творчасці''' — музейная ўстанова аг. [[Моталь]], [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]], [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], асноўным напрамкам дзейнасці якой з’яўляецца збор, вывучэнне, захаванне і адраджэнне матэрыяльнай і духоўнай культуры Заходняга [[Палессе|Палесся]]. [[Выява:“Мотальскія суседзі”.JPG|міні|Фальклорна-этнаграфічны тэатр «Мотальскія суседзі»]] [[Выява:Экскурсія-лекцыя “Вясельны каравай”.JPG|міні|Экскурсія-лекцыя «Вясельны каравай»]] [[Выява:“Вясельны каравай”.JPG|міні|Экскурсія-лекцыя «Вясельны каравай»]] [[Выява:“У гасцях у бабулі Алены”.jpg|міні|Музейна-педагагічны занятак «У гасцях у бабулі Алены»]] [[Выява:Гуканне вясны.jpg|міні|Гуканне вясны]] == Гісторыя == Мотальскі музей народнай творчасці заснаваны ў 1983 г. па ініцыятыве [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрства культуры БССР]] і мясцовага калгаса «40 год Кастрычніка» на падставе афіцыйнага дакумента «План правядзення мерапрыемстваў па арганізацыі музея-заказніка народнай і самадзейнай творчасці Мотальскага рэгіена», распрацаванага сумеснай творчай групай раённага аддзела культуры, рэспубліканскага НМЦ, праўленнем калгаса «40 год Кастрычніка» і падпісанага начальнікам упраўлення культурна-асветніцкіх устаноў — П. П. Саковічам, начальнікам упраўлення музеяў і аховы помнікаў А. Г. Міхаленяй, начальнікам аддзела выяўленчага мастацтва У. У. Уроднічам, начальнікам культуры Брэсцкага аблвыканкама В. А. Клімчуком, старшынём Іванаўскага райвыканкама В. П. Куніцкім. Распачалося ўзвядзенне будынка пад Мотальскі музей народнай творчасці ў 1984 г. Завяршылася на пачатку 1990 года. Мастацкім афармленнем музея займаўся [[Уладзімір Міхайлавіч Капшай|У. М. Капшай]]. Першымі музейнымі зборамі былі паступленні музейных прадметаў з ужо існуючых школьных музеяў в. Моталь, калгаснага музея «Баявой і працоўнай славы», створанага сакратаром партыйнай арганізацыі калгаса «40 год Кастрычніка» П. П. Пташыцам. У 1988 г. Мотальскі музей народнай творчасці набывае статус дзяржаўнай установы і ўзначальваецца першым дырэктарам Мацукевіч Вольгай Рыгораўнай і галоўным захавальнікам фондаў Мінюк Надзеяй Паўлаўнай. Адкрыты для наведванняў 13 жніўня 1995 г. == Фонды == Фонды музея налічваюць 27 506 экспанатаў. Музей мае багатыя калекцыі: * [[археалогія|археалогіі]] — наканечнікі стрэл, нажы, скрабкі, сякеры, сярпы, зернецерка і інш. (некаторыя з іх адносяцца да ліку адзіных у Еўропе); * чорнадымленай і паліванай [[кераміка|керамікі]]; * пераборнага шматнітовага [[ткацтва]]; * вышыўкі; * строяў адзення мотальскага рэгіёна; * іканапісу і старадрукаў; * жывапісу мастакоў-прымітывістаў, тэхніка якіх адлюстравана на шкле, фанеры і даматканым палатне; * меднага, шклянога і фарфоравага посуду. Экспазіцыя музея ўключае аддзелы: гісторыі і сялянскага побыту, рамёстваў, земляробства, ільноапрацоўкі, ткацтва, адзення, абрадаў і раскрывае перад наведвальнікамі рэгіянальныя адметнасці матэрыяльнай і духоўнай культуры Заходняга [[Палессе|Палесся]]. Пры музеі працуе выставачная зала, дзе перыядычна мяняецца экспазіцыя. Асаблівую каштоўнасць мае багатая фотатэка (звыш чатырох тысяч негатываў) даваеннага і пасляваеннага часу першага мотальскага фатографа Мінюка А. А. Яна дапаўняе ілюстрацыйным матэрыялам кожную залу экспазіцыі і з'яўляецца выдатным дакументам паўвекавога перыяду жыцця палескай вёскі (1927—1977). Першы фотаапарат Аляксей Мінюк змайстраваў сваімі рукамі з лінзаў акуляраў, дыяфрагма была папяровая, а першыя негатывы былі зроблены на шкле. == Філіялы == У 2008 г. у будынку ветранога млына створана экспазіцыя «Млынарства ў акрузе», дзе наведвальнікі маюць магчымасць пазнаёміцца з унікальнымі драўлянымі механізмамі па размоле зерня. У 2012 годзе пачалося будаўніцтва, а ў 2013 годзе адбылося адкрыццё філіялу археалогіі «Нашы карані». == Работа з наведвальнікамі == Асаблівы каларыт музею надае народны фальклорна-этнаграфічны тэатр «Мотальскія суседзі». Кожны наведвальнік можа стаць удзельнікам стварэння абрадавага вясельнага каравая, павадзіць купальскі карагод, пакалядаваць, патанчыць пад жывую народную палескую музыку на мотальскіх зборнях, паслухаць вясёлую гісторыю з палескага жыцця і многае іншае. Для самых маленькіх наведвальнікаў гасцінна адчыняе дзверы хата бабулі Алены. Дзеці слухаюць старадаўнія казкі, спяваюць калыханкі, гуляюць у колішнія гульні і частуюцца бабуліным гасцінцам. == Узнагароды == За шматгранную працу па прапагандзе і папулярызацыі народнага мастацтва і традыцыйных промыслаў у 2001 г. музей узнагароджаны Дыпломам і спецыяльнай прэміяй Прэзідэнта РБ. Дыплом 1 ступені за высокія паказчыкі ў намінацыі «Лепшы турыстычны аб'ект» турыстычнага конкурсу «Пазнай Беларусь» музей атрымаў у 2007 г. == Літаратура == * Музеі Беларусі = Museums Belarus: Інфармацыя аб музеях сістэмы Мін-ва культуры Рэсп. Беларусь/ Склад. А. Б. Сташкевіч і інш.; Пер. з бел. мовы А. Б. Сташкевіч, В. У. Мірончык. — Мн.: Беларусь, 2001. — 272 с.: іл. * {{Крыніцы/БелЭн|10|||528}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|||222}} == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/kazhdomu-turistu-svoy-muzey.html ''Валентина Козлович'' Наш корреспондент побывала на 20-летии Мотольского музея народного творчества] {{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Культура Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Моталь]] [[Катэгорыя:1995 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1995 годзе]] q3a2urjn53hygv2iduufi62chzxj2jj 10 157801 5123994 3843645 2026-04-09T18:49:58Z Flopao 154184 5123994 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |колер = |выява =[[Выява:Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg|120px]] |выява2 =[[Выява:Italy-Army-WW2-OF-10.svg|90px]] |схаваць = 1 |загаловак = [[Маршал Італіі|Маршалы Італіі]] |утрыманне = [[Луіджы Кадорна]] {{·}} [[Арманда Дыяз]] {{·}} [[Эмануіл Філіберт Савойскі (герцаг Аосцкі)|Эмануіл Філіберт Савойскі]] {{·}} [[П’етра Бадолья]] {{·}} [[Энрыка Кавілья]] {{·}} [[Гаэтана Джардзіна]] {{·}} [[Джуліельма Пекоры-Джыральдзі]] {{·}} [[Эміліа Дэ Бона|Эміліа дэ Бона]] {{·}} [[Радольфа Грацыяні]] {{·}} [[Уга Кавальера]] {{·}} [[Эторэ Бастыка]] {{·}} [[Умберта II]] {{·}} [[Джавані Месэ]] [[Паола Эміліа Таон дзі Рэвель]] ([[Вялікі адмірал (Італія)|Вялікі адмірал]])<br /> [[Італа Бальба]] ([[Маршал авіяцыі (Італія)|Маршал авіяцыі]]) [[Першы маршал Імперыі]]: [[Беніта Мусаліні]] {{·}} [[Віктар Эмануіл III|Віктор Эмануіл III]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Маршалы|Італіі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Італія:Асобы]] </noinclude> q1hhuytusku5ppcqjst2j0mk8p5xt9h 10 175189 5124145 5123781 2026-04-10T10:09:22Z Pabojnia 135280 арфаграфія 5124145 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Дакументацыя}}</noinclude> <!-- Актуальныя тэмы --> <!--Падзяляйце элементы спіса маркерам "|" --> <!--{{Актуальныя тэмы|}}--> * Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў '''[[СНД]]''' адобраны прэзідэнтам [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. <small>''(8&nbsp;красавіка)''</small> * Касмічная місія '''«[[Артэміда-2]]»''' абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. <small>''(6&nbsp;красавіка)''</small> * У [[Крым]]е '''[[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]]''' расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. <small>''(31&nbsp;сакавіка)''</small> <noinclude> [[Вікіпедыя:Праект:Навіны/Архіў|Архіў]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі]][[Катэгорыя:Шаблоны:Галоўная старонка]] </noinclude> 5lvbgzkos5we16vhkypkqjr2g5l8eiy 0 183581 5124008 4998622 2026-04-09T19:10:11Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5124008 wikitext text/x-wiki '''Ані́шчык''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Сцяпанавіч Анішчык]] — беларускі грамадскі дзеяч, мемуарыст. * [[Аркадзь Аркадзевіч Анішчык]] — беларускі мастак шкла. * [[Віктар Міхайлавіч Анішчык]] (нар. 1945) — беларускі фізік. * [[Ганна Анфімаўна Анішчык]] (Гутар) — беларускі мастак. * [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык]] (1905—1974) — беларускі палітык, дзеяч рэвалюцыйнага руху ў Заходняй Беларусі, дэпутат Вярхоўнага Савета БССР (1955—1963). {{спіс цёзак2|беларускія}} bca9nwvppmxq7wkxq5t4y5qcgwn0569 0 186497 5124232 4431688 2026-04-10T11:52:38Z ~2026-22231-28 166503 5124232 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=імя|Крысціян}} {{Дзяржаўны дзеяч | выява = Portræt af Konge Christian IX af Danmark.png }} '''Крысціян IX''' ({{lang-da|Christian 9.}}; [[8 красавіка]] [[1818]], [[Готарп]] — [[29 студзеня]] [[1906]], [[Капенгаген]]) — кароль Даніі з 1863 па 1906, з дынастыі [[Глюксбургі|Глюксбургаў]]. == Абвяшчэнне спадчыннікам == Крысціян быў першым прадстаўніком Глюксбургскай лініі [[Ольдэнбургская дынастыя|Ольдэнбургскай дынастыі]] на дацкім прастоле. Бацька — Фрыдрых Вільгельм, герцаг Шлезвіг-Гольштэйн-Зондэрбург-Глюксбургскі, маці — Луіза Караліна Гесэн-Касельская, унучка караля Фрэдэрыка V. Ад нараджэнні не быўшы прамым спадчыннікам дацкага прастола, у 1847 быў абвешчаны па волі караля [[Крысціян VIII|Крысціяна VIII]], на пляменніцы якога Луізе быў жанаты, пераемнікам будучага [[Фрэдэрык VII|Фрыдэрыка VII]], з прычыны таго, што апошні не мог мець дзяцей. Гэта рашэнне было падтрымана буйнымі дзяржавамі Еўропы. == Знешняя палітыка == Узыйшоўшы на прастол у 1863, Крысціян IX практычна адразу ж апынуўся ўвязаны ў барацьбу з Прусіяй з-за праблемы атрымання ў спадчыну герцагства [[Шлезвіг-Гольштэйн]], якая скончылася [[дацкая вайна 1864|дацка-прускай вайной]] у 1864. З прычыны таго, што Крысціян не быў спадчыннікам ранейшых дацкіх каралёў па мужчынскай лініі, ён не мог атрымаць у спадчыну Шлезвіг-Гольштэйн па [[салічны закон|салічнаму закону]]. Прусія (і шлезвігскія немцы) выставілі супраць Даніі нямецкага спадчынніка герцагства — Фрыдрыха Аўгустэнбургскага, пазней цесця [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельма II]] (бацькі [[Аўгуста Вікторыя|імператрыцы Аўгусты Вікторыі]]). Па выніках вайны Данія страціла як Шлезвіг, так і Гольштэйн; апошняе не было агаворана Прусіяй з яе саюзніцай Аўстрыяй і прывяло ўжо да [[аўстра-пруская вайна|аўстра-прускай вайны]]. Крысціян у далейшым захоўваў адмоўныя пачуцці да [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], якая ўзнікла ў выніку гэтых войн. == Унутраная палітыка == Крысціян быў кансерватарам, якія неахвотна ішоў на парламенцкія рэформы. Да канца кіравання ён даў аўтаномію [[Ісландыя|Ісландыі]] і дэмакратызаваў склад [[Фалькетынг]]а. У 1891 былі ўведзены пенсіі па ўзросце, у 1892 — дапамога беспрацоўным. == Роднасныя сувязі == З 1842 года Крысціян ажаніўся з Луізай Гесэн-Касельскай ([[1817]]—[[1898]]), пляменніцай караля [[Крысціян VIII|Крысціяна VIII]]. У шлюбе нарадзілася пяцёра дзяцей: * [[Фрэдэрык VIII (кароль Даніі)|Фрэдэрык]] (1843—1912), кароль Даніі Фрыдэрык VIII з 1906 па 1912; * [[Аляксандра Дацкая|Аляксандра]] (1844—1925), замужам за каралём Вялікабрытаніі [[Эдуард VII|Эдуардам VII]]; * [[Георг I (кароль Грэцыі)|Георг]] (1845—1913), кароль Грэцыі Георг I з 1863 па 1913; * [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Дагмара]] (1847—1928), у шлюбе з Расійскім імператарам [[Аляксандр III|Аляксандрам III]]; * [[Ціра, прынцэса Дацкая, 1853-1933|Ціра]] (1853—1933), у шлюбе з прынцам Гановерскім [[Эрнст Аўгуст II Гановерскі|Эрнстам Аўгустам II]]; * [[Вальдэмар, прынц Даніі|Вальдэмар]] (1858—1939), у шлюбе з Марыяй Арлеанскай (1865—1909). Кароль Крысціян знаходзіўся ў цесных роднасных сувязях з каралеўскімі дамамі Еўропы. Ён быў бацькам двух каралёў — свайго пераемніка [[Фрэдэрык VIII|Фрыдэрыка VIII]] і караля Грэцыі [[Георг I (кароль Грэцыі)|Георга I]], брытанскай каралевы [[Аляксандра Дацкая|Аляксандры]], жонкі [[Эдуард VII|Эдуарда VII]], і расійскай імператрыцы [[Марыя Фёдараўна, імператрыца, жонка Аляксандра III|Марыі Фёдараўны]], жонкі [[Аляксандр III|Аляксандра III]]. Крысціян даводзіўся, такім чынам, дзедам [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаю II]], які зваў яго ў сваім дзённіку ''Апапа́'' («Дзядуля», французскае дзіцячае слова). Сярод іншых унукаў Крысціяна — [[Канстанцін I (кароль Грэцыі)|Канстанцін I Грэчаскі]], [[Георг V|Георг V Вялікабрытанскі]], [[Хокан VII|Хокан VII Нарвежскі]]. Гэты неверагодны поспех нашчадства Крысціяна і Луізы — «цесця» і «цешчы Еўропы», як іх звалі — злучаюць не з талентамі караля, а з дынастычнымі амбіцыямі яго жонкі. У наш час большасць манархаў Еўропы — прамыя нашчадкі Крысціяна IX. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Christian IX of Denmark}} * [http://www.kongehuset.dk/artikel.php?dogtag=k_en_his_chrix Афіцыйны сайт каралеўскага дому] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060614155310/http://kongehuset.dk/artikel.php?dogtag=k_en_his_chrix |date=14 чэрвеня 2006 }} * [https://web.archive.org/web/20020106155457/http://www.angelfire.com/dc/fjohansen/old/royalgen/christian9.html Нашчадкі Крысціяна] {{Каралі Даніі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі дацкія]] [[Катэгорыя:Глюксбургі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Нарвежскага льва]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Святога Дабравешчання]] [[Катэгорыя:Рыцары Вялікага крыжа ордэна Лазні]] 4jk98vy0dv3hgwfr90xmalg616et6bb 0 191104 5124000 5056717 2026-04-09T18:55:10Z Lš-k. 16740 5124000 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Санько}} {{Навуковец}} '''Зміцер Санько''' або '''Дзмітрый Санько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[біёлаг]], мовазнавец, выдавец, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. Кандыдат біялагічных навук (1977). == Біяграфія == Выпускнік [[Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа|Азярычынскай школы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=50563 |title=Архіўная копія |access-date=7 чэрвеня 2019 |archive-date=10 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610192335/http://www.gorka.by/?p=50563 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] па спецыяльнасці малекулярная біялогія. Атрымаў 1-ю прэмію на конкурсе навуковых прац [[Інстытут малекулярнай біялогіі і генетыкі НАН Украіны|Інстытута малекулярнай біялогіі]] (1975). У 1977 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, тэмай было «Даследаванне структуры ДНК пратэінавага комплексу» (навуковы кіраўнік доктар хімічных навук [[А. Д. Мірзабекаў]]). Па заканчэнні аспірантуры займаў пасаду малодшага навуковага супрацоўніка [[Інстытут біяарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута біяарганічнай хіміі АН БССР]]. Ад 1978 да 1995 года працаваў рэдактарам, старшым рэдактарам, загадчыкам біялагічнай рэдакцыі, намеснікам галоўнага рэдактара акадэмічнага выдавецтва «[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]»<ref name=":0">http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-CNB-a197183&strq=l_siz=20</ref>. Удзельнічаў у моладзевым грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]]<ref>[https://docs.rferl.org/be-BY/2012/05/28/0114a458-b9e2-4325-819c-bc28f26b4d65.pdf][[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.</ref>, заснаванні [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]<ref name=":0" />. Ад 1995 года працуе галоўным рэдактарам выдавецтва «[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]»<ref>[[Ірына Дубянецкая]]. 60 год Зміцеру Санько // [[Наша Слова]] № 12 (903), [[25 сакавіка]] [[2009]]</ref>. == Дзейнасць == Аўтар кніг «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» (Мінск, 1991), «А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы», 125 папулярных выслоўяў" (Мінск, 2016) ды інш. Супрацоўнік Працоўнай групы для ўнармавання беларускага класічнага правапісу («[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс: Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя]]» Вільня; Менск, 2005). Укладальнік кніг «Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш.» [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]] (пры ўчасьці [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Ант. Адамовіча]]) (Менск, 1992), «Русіфікацыя беларускай мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу» [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|С. Станкевіча]] (1994), «Хто адгадае? Беларускія народныя загадкі» (Мінск, 2017). Аўтар ідэі і адзін з укладальнікаў кнігі «100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Менск, 1993, 1994), а таксама «150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Вільня, 2002), выдавец факсімільных выданняў газет «[[Наша доля|Наша Доля]]» (1906), «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» (1906—1915, 1920 гг.), «Падручнага расійска-крыўскага (беларускага) слоўніка» [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] (1924), ініцыятар і каардынатар акадэмічнай серыі «Нашы славутыя землякі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/1974933.html Анкета Свабоды: Зьміцер Санько]</ref>. Навуковы рэдактар, кансультант і рэцэнзент шэрагу тэрміналагічных слоўнікаў<ref name=":0" />. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (1990)<ref name=":1">'''[http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf Выпускники биологического факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215062012/http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf |date=15 лютага 2017 }}.''' — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232.</ref>, лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі імя Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра (2011) (за серыю «Нашы славутыя землякі»<ref name=":2" />. == Працы == === Кнігі === * Исследование состояния бороздок ДНК в целых клетках эукариотов: Автореф. дис. … канд. биол. наук. — М., 1977. — 16 с. * Состояние бороздок ДНК в моно- и олигонуклеосомах и в комплексах ДНК с индивидуальными гистонами // Молекулярная биология. 1978. Т. 12, вып. 2. С. 365—371 (совместно с А. М. Колчинским, В. В. Шиком, А. Д. Мирзабековым, А. Гинейтисом). * Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. — 218 с. ISBN 5-343-00761-9. * Станкевіч Я. (пры ўчасьці Ант. Адамовіча) Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. — Мінск: Навука і тэхніка, 1992 / Уклад. З. Санько * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Мінск: Звязда, 1993. — 80 с. (2-е выд. — Мінск: Навука і тэхніка, 1994. — 190 с.) / Уклад. (разам з I. Саверчанкам). * 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. / Аўтар-уклад. З. Санько (разам з I. Саверчанкам). * Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: Сучасная нармалізацыя. — Вільня; Менск, 2005. — 150 с. (разам з Ю. Бушляковым, В. Вячоркам, 3. Саўкам). * А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы: даведнік-мінімум. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-269-6. * 125 папулярных выслоўяў: падарожны даведнічак. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-270-2. * Хто адгадае? / уклад. Зьміцер Санько. — Мінск: Тэхналогія, 2017. — 32 с. — ISBN 978-985-458-280-1. * Асобы, якія тварылі гісторыю: кароткі праваднік. — Мінск: Тэхналогія, 2015. — 16 с. ISBN 978-985-458-263-4. === Артыкулы === * Protein arrangement in the DNA grooves in chromatin and nucleoprotamine in vitro and in vivo revealed by methylation // Eur. J. Biochem. 1977. Vol. 75. P. 379—389 (with A. D. Mirzabekov, A. M. Kolchinsky, A. F. Melnikova). * Два простых метода выделения ДНК из различных источников с применением цетавлона // Биохимия. 1977. Т. 42, вып. 10. С. 1783—1790 (совместно с В. И. Нактинисом, Н. Е. Малеевой, А. Д. Мирзабековым). * <nowiki>Лісты да Гарбачова: З гісторыі суполкі “На паддашку” / З.Санько // Сонца тваё не закоціцца, і месяц твой не схаваецца : зборнік артыкулаў па беларусістыцы і багаслоўі ў гонар 80-годдзя з дня нараджэння і 50-годдзя святарства айца Аляксандра Надсана / укл. І. Дубянецкая ; пад рэд. І. Дубянецкай [і інш.]. — Мінск : Тэхналогія, 2009. — С. 119—124. </nowiki>ISBN 978-985-458-169-9. == Узнагароды == * 1990 — [[Медаль Францыска Скарыны|Медаль Францішка Скарыны]]<ref name=":1" /> * 2011 — Лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра<ref name=":2">[http://prajdzisvet.org/events/787-bielaruski-pen-tsentr-nazvau-laureatau-premij-imia-adamovicha-i-bahushevicha.html Беларускі ПЭН-Цэнтр назваў лаўрэатаў прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча]</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * [[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с. * Выпускники биологического факультета. — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232. ISBN 978-985-518-517-9. == Спасылкі == * [http://www.knihi.com/Zmicier_Sanko Зміцер Санько] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414044723/http://knihi.com/Zmicier_Sanko/ |date=14 красавіка 2014 }} // [[Беларуская Палічка]] * [http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 Прэзентацыя кнігі «Літва-Беларусь. Гістарычныя выведы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329140534/http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 |date=29 сакавіка 2019 }} (Язэп Лёсік). Бяруць удзел Зьміцер Санько і Алесь Жлутка (Мінск) {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Санько Зміцер}} [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты біялагічных навук]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы]] 4dbr0p3hcni00fewheia273sgunmg8n 5124001 5124000 2026-04-09T18:55:31Z Lš-k. 16740 5124001 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Санько}} {{Навуковец}} '''Змі́цер Санько́''' або '''Дзмі́трый Санько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[біёлаг]], мовазнавец, выдавец, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. Кандыдат біялагічных навук (1977). == Біяграфія == Выпускнік [[Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа|Азярычынскай школы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=50563 |title=Архіўная копія |access-date=7 чэрвеня 2019 |archive-date=10 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610192335/http://www.gorka.by/?p=50563 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] па спецыяльнасці малекулярная біялогія. Атрымаў 1-ю прэмію на конкурсе навуковых прац [[Інстытут малекулярнай біялогіі і генетыкі НАН Украіны|Інстытута малекулярнай біялогіі]] (1975). У 1977 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, тэмай было «Даследаванне структуры ДНК пратэінавага комплексу» (навуковы кіраўнік доктар хімічных навук [[А. Д. Мірзабекаў]]). Па заканчэнні аспірантуры займаў пасаду малодшага навуковага супрацоўніка [[Інстытут біяарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута біяарганічнай хіміі АН БССР]]. Ад 1978 да 1995 года працаваў рэдактарам, старшым рэдактарам, загадчыкам біялагічнай рэдакцыі, намеснікам галоўнага рэдактара акадэмічнага выдавецтва «[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]»<ref name=":0">http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-CNB-a197183&strq=l_siz=20</ref>. Удзельнічаў у моладзевым грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]]<ref>[https://docs.rferl.org/be-BY/2012/05/28/0114a458-b9e2-4325-819c-bc28f26b4d65.pdf][[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.</ref>, заснаванні [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]<ref name=":0" />. Ад 1995 года працуе галоўным рэдактарам выдавецтва «[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]»<ref>[[Ірына Дубянецкая]]. 60 год Зміцеру Санько // [[Наша Слова]] № 12 (903), [[25 сакавіка]] [[2009]]</ref>. == Дзейнасць == Аўтар кніг «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» (Мінск, 1991), «А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы», 125 папулярных выслоўяў" (Мінск, 2016) ды інш. Супрацоўнік Працоўнай групы для ўнармавання беларускага класічнага правапісу («[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс: Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя]]» Вільня; Менск, 2005). Укладальнік кніг «Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш.» [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]] (пры ўчасьці [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Ант. Адамовіча]]) (Менск, 1992), «Русіфікацыя беларускай мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу» [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|С. Станкевіча]] (1994), «Хто адгадае? Беларускія народныя загадкі» (Мінск, 2017). Аўтар ідэі і адзін з укладальнікаў кнігі «100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Менск, 1993, 1994), а таксама «150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Вільня, 2002), выдавец факсімільных выданняў газет «[[Наша доля|Наша Доля]]» (1906), «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» (1906—1915, 1920 гг.), «Падручнага расійска-крыўскага (беларускага) слоўніка» [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] (1924), ініцыятар і каардынатар акадэмічнай серыі «Нашы славутыя землякі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/1974933.html Анкета Свабоды: Зьміцер Санько]</ref>. Навуковы рэдактар, кансультант і рэцэнзент шэрагу тэрміналагічных слоўнікаў<ref name=":0" />. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (1990)<ref name=":1">'''[http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf Выпускники биологического факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215062012/http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf |date=15 лютага 2017 }}.''' — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232.</ref>, лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі імя Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра (2011) (за серыю «Нашы славутыя землякі»<ref name=":2" />. == Працы == === Кнігі === * Исследование состояния бороздок ДНК в целых клетках эукариотов: Автореф. дис. … канд. биол. наук. — М., 1977. — 16 с. * Состояние бороздок ДНК в моно- и олигонуклеосомах и в комплексах ДНК с индивидуальными гистонами // Молекулярная биология. 1978. Т. 12, вып. 2. С. 365—371 (совместно с А. М. Колчинским, В. В. Шиком, А. Д. Мирзабековым, А. Гинейтисом). * Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. — 218 с. ISBN 5-343-00761-9. * Станкевіч Я. (пры ўчасьці Ант. Адамовіча) Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. — Мінск: Навука і тэхніка, 1992 / Уклад. З. Санько * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Мінск: Звязда, 1993. — 80 с. (2-е выд. — Мінск: Навука і тэхніка, 1994. — 190 с.) / Уклад. (разам з I. Саверчанкам). * 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. / Аўтар-уклад. З. Санько (разам з I. Саверчанкам). * Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: Сучасная нармалізацыя. — Вільня; Менск, 2005. — 150 с. (разам з Ю. Бушляковым, В. Вячоркам, 3. Саўкам). * А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы: даведнік-мінімум. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-269-6. * 125 папулярных выслоўяў: падарожны даведнічак. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-270-2. * Хто адгадае? / уклад. Зьміцер Санько. — Мінск: Тэхналогія, 2017. — 32 с. — ISBN 978-985-458-280-1. * Асобы, якія тварылі гісторыю: кароткі праваднік. — Мінск: Тэхналогія, 2015. — 16 с. ISBN 978-985-458-263-4. === Артыкулы === * Protein arrangement in the DNA grooves in chromatin and nucleoprotamine in vitro and in vivo revealed by methylation // Eur. J. Biochem. 1977. Vol. 75. P. 379—389 (with A. D. Mirzabekov, A. M. Kolchinsky, A. F. Melnikova). * Два простых метода выделения ДНК из различных источников с применением цетавлона // Биохимия. 1977. Т. 42, вып. 10. С. 1783—1790 (совместно с В. И. Нактинисом, Н. Е. Малеевой, А. Д. Мирзабековым). * <nowiki>Лісты да Гарбачова: З гісторыі суполкі “На паддашку” / З.Санько // Сонца тваё не закоціцца, і месяц твой не схаваецца : зборнік артыкулаў па беларусістыцы і багаслоўі ў гонар 80-годдзя з дня нараджэння і 50-годдзя святарства айца Аляксандра Надсана / укл. І. Дубянецкая ; пад рэд. І. Дубянецкай [і інш.]. — Мінск : Тэхналогія, 2009. — С. 119—124. </nowiki>ISBN 978-985-458-169-9. == Узнагароды == * 1990 — [[Медаль Францыска Скарыны|Медаль Францішка Скарыны]]<ref name=":1" /> * 2011 — Лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра<ref name=":2">[http://prajdzisvet.org/events/787-bielaruski-pen-tsentr-nazvau-laureatau-premij-imia-adamovicha-i-bahushevicha.html Беларускі ПЭН-Цэнтр назваў лаўрэатаў прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча]</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * [[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с. * Выпускники биологического факультета. — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232. ISBN 978-985-518-517-9. == Спасылкі == * [http://www.knihi.com/Zmicier_Sanko Зміцер Санько] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414044723/http://knihi.com/Zmicier_Sanko/ |date=14 красавіка 2014 }} // [[Беларуская Палічка]] * [http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 Прэзентацыя кнігі «Літва-Беларусь. Гістарычныя выведы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329140534/http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 |date=29 сакавіка 2019 }} (Язэп Лёсік). Бяруць удзел Зьміцер Санько і Алесь Жлутка (Мінск) {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Санько Зміцер}} [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты біялагічных навук]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы]] t8yj2e58v7c1dpsq340j3jmhlp7lms9 5124002 5124001 2026-04-09T18:59:28Z Lš-k. 16740 5124002 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Санько}} {{Навуковец}} '''Змі́цер Санько́''' або '''Дзмі́трый Санько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[біёлаг]], мовазнавец, выдавец, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. Кандыдат біялагічных навук (1977). == Біяграфія == Выпускнік [[Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа|Азярычынскай школы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=50563 |title=Архіўная копія |access-date=7 чэрвеня 2019 |archive-date=10 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610192335/http://www.gorka.by/?p=50563 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] па спецыяльнасці малекулярная біялогія. Атрымаў 1-ю прэмію на конкурсе навуковых прац [[Інстытут малекулярнай біялогіі і генетыкі НАН Украіны|Інстытута малекулярнай біялогіі]] (1975). У 1977 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, тэмай было «Даследаванне структуры ДНК пратэінавага комплексу» (навуковы кіраўнік доктар хімічных навук [[А. Д. Мірзабекаў]]). Па заканчэнні аспірантуры займаў пасаду малодшага навуковага супрацоўніка [[Інстытут біяарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута біяарганічнай хіміі АН БССР]]. Ад 1978 да 1995 года працаваў рэдактарам, старшым рэдактарам, загадчыкам біялагічнай рэдакцыі, намеснікам галоўнага рэдактара акадэмічнага выдавецтва «[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]»<ref name=":0">http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-CNB-a197183&strq=l_siz=20</ref>. Удзельнічаў у моладзевым грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]]<ref>[https://docs.rferl.org/be-BY/2012/05/28/0114a458-b9e2-4325-819c-bc28f26b4d65.pdf][[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.</ref>, заснаванні [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]<ref name=":0" />. Ад 1995 года працуе галоўным рэдактарам выдавецтва «[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]»<ref>[[Ірына Дубянецкая]]. 60 год Зміцеру Санько // [[Наша Слова]] № 12 (903), [[25 сакавіка]] [[2009]]</ref>. == Дзейнасць == Аўтар кніг «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» (Мінск, 1991), «А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы», 125 папулярных выслоўяў" (Мінск, 2016) ды інш. Супрацоўнік Працоўнай групы для ўнармавання беларускага класічнага правапісу («[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс: Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя]]» Вільня; Менск, 2005). Укладальнік кніг «Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш.» [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]] (пры ўчасьці [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Ант. Адамовіча]]) (Менск, 1992), «Русіфікацыя беларускай мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу» [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|С. Станкевіча]] (1994), «Хто адгадае? Беларускія народныя загадкі» (Мінск, 2017). Аўтар ідэі і адзін з укладальнікаў кнігі «100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Менск, 1993, 1994), а таксама «150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Вільня, 2002), выдавец факсімільных выданняў газет «[[Наша доля|Наша Доля]]» (1906), «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» (1906—1915, 1920 гг.), «Падручнага расійска-крыўскага (беларускага) слоўніка» [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] (1924), ініцыятар і каардынатар акадэмічнай серыі «Нашы славутыя землякі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/1974933.html Анкета Свабоды: Зьміцер Санько]</ref>. Навуковы рэдактар, кансультант і рэцэнзент шэрагу тэрміналагічных слоўнікаў<ref name=":0" />. == Працы == === Кнігі === * Исследование состояния бороздок ДНК в целых клетках эукариотов: Автореф. дис. … канд. биол. наук. — М., 1977. — 16 с. * Состояние бороздок ДНК в моно- и олигонуклеосомах и в комплексах ДНК с индивидуальными гистонами // Молекулярная биология. 1978. Т. 12, вып. 2. С. 365—371 (совместно с А. М. Колчинским, В. В. Шиком, А. Д. Мирзабековым, А. Гинейтисом). * Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. — 218 с. ISBN 5-343-00761-9. * Станкевіч Я. (пры ўчасьці Ант. Адамовіча) Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. — Мінск: Навука і тэхніка, 1992 / Уклад. З. Санько * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Мінск: Звязда, 1993. — 80 с. (2-е выд. — Мінск: Навука і тэхніка, 1994. — 190 с.) / Уклад. (разам з I. Саверчанкам). * 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. / Аўтар-уклад. З. Санько (разам з I. Саверчанкам). * Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: Сучасная нармалізацыя. — Вільня; Менск, 2005. — 150 с. (разам з Ю. Бушляковым, В. Вячоркам, 3. Саўкам). * А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы: даведнік-мінімум. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-269-6. * 125 папулярных выслоўяў: падарожны даведнічак. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-270-2. * Хто адгадае? / уклад. Зьміцер Санько. — Мінск: Тэхналогія, 2017. — 32 с. — ISBN 978-985-458-280-1. * Асобы, якія тварылі гісторыю: кароткі праваднік. — Мінск: Тэхналогія, 2015. — 16 с. ISBN 978-985-458-263-4. === Артыкулы === * Protein arrangement in the DNA grooves in chromatin and nucleoprotamine in vitro and in vivo revealed by methylation // Eur. J. Biochem. 1977. Vol. 75. P. 379—389 (with A. D. Mirzabekov, A. M. Kolchinsky, A. F. Melnikova). * Два простых метода выделения ДНК из различных источников с применением цетавлона // Биохимия. 1977. Т. 42, вып. 10. С. 1783—1790 (совместно с В. И. Нактинисом, Н. Е. Малеевой, А. Д. Мирзабековым). * <nowiki>Лісты да Гарбачова: З гісторыі суполкі “На паддашку” / З.Санько // Сонца тваё не закоціцца, і месяц твой не схаваецца : зборнік артыкулаў па беларусістыцы і багаслоўі ў гонар 80-годдзя з дня нараджэння і 50-годдзя святарства айца Аляксандра Надсана / укл. І. Дубянецкая ; пад рэд. І. Дубянецкай [і інш.]. — Мінск : Тэхналогія, 2009. — С. 119—124. </nowiki>ISBN 978-985-458-169-9. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (1990)<ref name=":1">'''[http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf Выпускники биологического факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215062012/http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf |date=15 лютага 2017 }}.''' — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232.</ref>, лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі імя Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра (2011) (за серыю «Нашы славутыя землякі»<ref name=":2">[http://prajdzisvet.org/events/787-bielaruski-pen-tsentr-nazvau-laureatau-premij-imia-adamovicha-i-bahushevicha.html Беларускі ПЭН-Цэнтр назваў лаўрэатаў прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с. * Выпускники биологического факультета. — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232. ISBN 978-985-518-517-9. == Спасылкі == * [http://www.knihi.com/Zmicier_Sanko Зміцер Санько] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414044723/http://knihi.com/Zmicier_Sanko/ |date=14 красавіка 2014 }} // [[Беларуская Палічка]] * [http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 Прэзентацыя кнігі «Літва-Беларусь. Гістарычныя выведы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329140534/http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 |date=29 сакавіка 2019 }} (Язэп Лёсік). Бяруць удзел Зьміцер Санько і Алесь Жлутка (Мінск) {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Санько Зміцер}} [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты біялагічных навук]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы]] pqucwmtgl65isnf4m5l9waw4gjuw55s 5124007 5124002 2026-04-09T19:09:05Z Kažan Dryhavicki 115867 5124007 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Санько}} {{Навуковец}} '''Змі́цер Санько́''' або '''Дзмі́трый Санько́''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[біёлаг]], мовазнавец, выдавец, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. Кандыдат біялагічных навук (1977). == Біяграфія == Выпускнік [[Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа|Азярычынскай школы]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=50563 |title=Архіўная копія |access-date=7 чэрвеня 2019 |archive-date=10 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610192335/http://www.gorka.by/?p=50563 |url-status=dead }}</ref>. Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] па спецыяльнасці малекулярная біялогія. Атрымаў 1-ю прэмію на конкурсе навуковых прац [[Інстытут малекулярнай біялогіі і генетыкі НАН Украіны|Інстытута малекулярнай біялогіі]] (1975). У 1977 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, тэмай было «Даследаванне структуры ДНК пратэінавага комплексу» (навуковы кіраўнік доктар хімічных навук [[А. Д. Мірзабекаў]]). Па заканчэнні аспірантуры займаў пасаду малодшага навуковага супрацоўніка [[Інстытут біяарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута біяарганічнай хіміі АН БССР]]. Ад 1978 да 1995 года працаваў рэдактарам, старшым рэдактарам, загадчыкам біялагічнай рэдакцыі, намеснікам галоўнага рэдактара акадэмічнага выдавецтва «[[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]]»<ref name=":0">http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-CNB-a197183&strq=l_siz=20</ref>. Удзельнічаў у моладзевым грамадскім аб’яднанні [[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня|«Беларуская Майстроўня» (1979—1984)]]<ref>[https://docs.rferl.org/be-BY/2012/05/28/0114a458-b9e2-4325-819c-bc28f26b4d65.pdf][[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с.</ref>, заснаванні [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]<ref name=":0" />. Ад 1995 года працуе галоўным рэдактарам выдавецтва «[[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]»<ref>[[Ірына Дубянецкая]]. 60 год Зміцеру Санько // [[Наша Слова]] № 12 (903), [[25 сакавіка]] [[2009]]</ref>. На кароткі час быў затрыманы ў лютым 2026 года па «справе кнігароў», што адбывалася ў межах [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый у Беларусі]] і [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычных рэпрэсій]]. Паўторна арыштаваны [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]] 25 сакавіка 2026 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/391358|title=Арыштаваны 75‑гадовы Зміцер Санько — ветэран-выдавец|website=Наша Ніва|date=2026-03-26|access-date=2026-04-09}}</ref>. == Дзейнасць == Аўтар кніг «Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем» (Мінск, 1991), «А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы», 125 папулярных выслоўяў" (Мінск, 2016) ды інш. Супрацоўнік Працоўнай групы для ўнармавання беларускага класічнага правапісу («[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс: Збор правілаў. Сучасная нармалізацыя]]» Вільня; Менск, 2005). Укладальнік кніг «Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш.» [[Ян Станкевіч|Я. Станкевіча]] (пры ўчасьці [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Ант. Адамовіча]]) (Менск, 1992), «Русіфікацыя беларускай мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу» [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|С. Станкевіча]] (1994), «Хто адгадае? Беларускія народныя загадкі» (Мінск, 2017). Аўтар ідэі і адзін з укладальнікаў кнігі «100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Менск, 1993, 1994), а таксама «150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі» (Вільня, 2002), выдавец факсімільных выданняў газет «[[Наша доля|Наша Доля]]» (1906), «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]» (1906—1915, 1920 гг.), «Падручнага расійска-крыўскага (беларускага) слоўніка» [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] (1924), ініцыятар і каардынатар акадэмічнай серыі «Нашы славутыя землякі»<ref>[https://www.svaboda.org/a/1974933.html Анкета Свабоды: Зьміцер Санько]</ref>. Навуковы рэдактар, кансультант і рэцэнзент шэрагу тэрміналагічных слоўнікаў<ref name=":0" />. == Працы == === Кнігі === * Исследование состояния бороздок ДНК в целых клетках эукариотов: Автореф. дис. … канд. биол. наук. — М., 1977. — 16 с. * Состояние бороздок ДНК в моно- и олигонуклеосомах и в комплексах ДНК с индивидуальными гистонами // Молекулярная биология. 1978. Т. 12, вып. 2. С. 365—371 (совместно с А. М. Колчинским, В. В. Шиком, А. Д. Мирзабековым, А. Гинейтисом). * Малы руска-беларускі слоўнік прыказак, прымавак і фразем. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. — 218 с. ISBN 5-343-00761-9. * Станкевіч Я. (пры ўчасьці Ант. Адамовіча) Маленькі маскоўска-беларускі (крывіцкі) слоўнічак фразэолёгічны і прыказкаў ды прывітаньні, зычэньні і інш. — Мінск: Навука і тэхніка, 1992 / Уклад. З. Санько * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Мінск: Звязда, 1993. — 80 с. (2-е выд. — Мінск: Навука і тэхніка, 1994. — 190 с.) / Уклад. (разам з I. Саверчанкам). * 150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. — Вільня: Наша Будучыня, 2002. — 238 с. / Аўтар-уклад. З. Санько (разам з I. Саверчанкам). * Беларускі клясычны правапіс. Збор правілаў: Сучасная нармалізацыя. — Вільня; Менск, 2005. — 150 с. (разам з Ю. Бушляковым, В. Вячоркам, 3. Саўкам). * А як па-беларуску? Прыказкі, прымаўкі, фраземы: даведнік-мінімум. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-269-6. * 125 папулярных выслоўяў: падарожны даведнічак. — Мінск: Тэхналогія, 2016. — 16 с. — ISBN 978-985-458-270-2. * Хто адгадае? / уклад. Зьміцер Санько. — Мінск: Тэхналогія, 2017. — 32 с. — ISBN 978-985-458-280-1. * Асобы, якія тварылі гісторыю: кароткі праваднік. — Мінск: Тэхналогія, 2015. — 16 с. ISBN 978-985-458-263-4. === Артыкулы === * Protein arrangement in the DNA grooves in chromatin and nucleoprotamine in vitro and in vivo revealed by methylation // Eur. J. Biochem. 1977. Vol. 75. P. 379—389 (with A. D. Mirzabekov, A. M. Kolchinsky, A. F. Melnikova). * Два простых метода выделения ДНК из различных источников с применением цетавлона // Биохимия. 1977. Т. 42, вып. 10. С. 1783—1790 (совместно с В. И. Нактинисом, Н. Е. Малеевой, А. Д. Мирзабековым). * <nowiki>Лісты да Гарбачова: З гісторыі суполкі “На паддашку” / З.Санько // Сонца тваё не закоціцца, і месяц твой не схаваецца : зборнік артыкулаў па беларусістыцы і багаслоўі ў гонар 80-годдзя з дня нараджэння і 50-годдзя святарства айца Аляксандра Надсана / укл. І. Дубянецкая ; пад рэд. І. Дубянецкай [і інш.]. — Мінск : Тэхналогія, 2009. — С. 119—124. </nowiki>ISBN 978-985-458-169-9. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (1990)<ref name=":1">'''[http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf Выпускники биологического факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215062012/http://www.bio.bsu.by/dekanat/files/alumni-1925-2011.pdf |date=15 лютага 2017 }}.''' — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232.</ref>, лаўрэат [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|Літаратурнай прэміі імя Францішка Багушэвіча]] Беларускага ПЭН-цэнтра (2011) (за серыю «Нашы славутыя землякі»<ref name=":2">[http://prajdzisvet.org/events/787-bielaruski-pen-tsentr-nazvau-laureatau-premij-imia-adamovicha-i-bahushevicha.html Беларускі ПЭН-Цэнтр назваў лаўрэатаў прэмій імя Адамовіча і Багушэвіча]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Сяргей Іванавіч Дубавец|''Дубавец, С.'']] Майстроўня. Гісторыя аднаго цуду / Сяргей Дубавец; фота А. Канцавога. — [Б. м.] : Радыё Свабодная Эўропа / Радыё Свабода, 2012, — 457 с. * Выпускники биологического факультета. — Минск: БГУ, 2011. С. 231—232. ISBN 978-985-518-517-9. == Спасылкі == * [http://www.knihi.com/Zmicier_Sanko Зміцер Санько] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140414044723/http://knihi.com/Zmicier_Sanko/ |date=14 красавіка 2014 }} // [[Беларуская Палічка]] * [http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 Прэзентацыя кнігі «Літва-Беларусь. Гістарычныя выведы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190329140534/http://socnews.by/culture/2016/03/14/article_23446 |date=29 сакавіка 2019 }} (Язэп Лёсік). Бяруць удзел Зьміцер Санько і Алесь Жлутка (Мінск) {{Лаўрэаты прэміі імя Францішка Багушэвіча}} {{DEFAULTSORT:Санько Зміцер}} [[Катэгорыя:Біёлагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Кандыдаты біялагічных навук]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай спеўна-драматычнай майстроўні]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай мовы]] ka1l5fbmg5kuignxytd7eopk3af36m2 10 191493 5123964 5055081 2026-04-09T17:53:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123964 wikitext text/x-wiki {{кніга |аўтар = {{{2|{{{аўтар|}}}}}} |частка = {{{1|{{{артыкул|}}}}}} |загаловак = Мысліцелі і асветнікі Беларусі : энцыклапедычны даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = [[Барыс Іванавіч Сачанка|Б. І. Сачанка]] (гал. рэд.) і інш.; Маст. [[Э. Э. Жакевіч]]. |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]] |год = 1995 |том = |старонкі = {{{с|{{{старонкі|}}}}}} |старонак = 671 |серыя = |isbn = 985-11-0016-1 |тыраж = |ref = {{{ref|}}} }}<noinclude> {{дакументацыя}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Крыніцы]] </noinclude> ip010sgted3zq6q525mz2yxb6o6k69n 100 193297 5123930 5121407 2026-04-09T15:51:05Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5123930 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходнеамазонскі ламанцін|2026-04-05T09:23:12Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Anomotherium|2026-04-04T12:23:31Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Рачны цвыркун|2026-04-03T20:00:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Miosiren|2026-04-02T08:50:07Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Кулік-чарняк|2026-03-30T17:55:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Паднябенне|2026-03-30T11:43:04Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галасавы апарат|2026-03-30T11:24:47Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Узроўні мовы|2026-03-29T20:24:41Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сістэма мовы|2026-03-29T19:54:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сінтагматыка|2026-03-29T19:17:16Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Парадыгматыка|2026-03-29T18:54:02Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Potamosiren|2026-03-29T14:07:58Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ribodon|2026-03-29T12:55:04Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Афрыканскі ламанцін|2026-03-29T09:59:56Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ламанцінавыя|2026-03-29T08:56:37Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Амазонскі ламанцін|2026-03-25T08:46:40Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Амерыканскі лускаўнік|2026-03-22T19:03:55Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пратоптар|2026-03-21T13:57:03Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Яўгенія Піліпаўна Сідарчук|2026-03-21T13:24:43Z|DobryBrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> mhddyyt9srxayzqrv1jarkia05u1bgp 100 193441 5123927 5123180 2026-04-09T15:50:28Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5123927 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Каланіяльная імперыя|2026-04-09T10:42:58Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Дом, у якім жыў Канстанцін Заслонаў|2026-04-07T13:13:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вадзяны млын (Орша)|2026-04-07T12:21:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкія могілкі (Орша)|2026-04-07T12:09:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, вуліца Леніна)|2026-04-07T12:07:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, Камсамольская вуліца)|2026-04-07T12:06:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў, ахвяр фашызму і ваеннапалонных (Орша)|2026-04-07T12:05:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў (Орша)|2026-04-07T11:57:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Архітэктура барока ў Беларусі|2026-04-05T18:56:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэа Поца|2026-04-05T17:30:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Завулак Любанскіх (Мінск)|2026-04-03T20:05:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Фларыяна Ждановіча|2026-04-03T18:40:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Курсанта Гвішыані (Мінск)|2026-04-03T15:55:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|34-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|2026-04-02T10:45:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|2026-04-01T10:45:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мацвей Слушчанскі|2026-03-31T20:50:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амфітэатр (Маладзечна)|2026-03-31T15:01:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Краснаярскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна|2026-03-31T05:16:34Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Нарыльскі Запалярны тэатр драмы|2026-03-30T06:54:12Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Францішак Неміроўскі|2026-03-28T19:42:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pes95qequiizr806zs821n383wpff6b 0 201468 5124206 4761565 2026-04-10T11:32:15Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 Вікіфікацыя 5124206 wikitext text/x-wiki {{Радыёстанцыя |назва = Радыё «Культура» |поўная назва = Украінскае радыё «Культура» |лагатып = |подпіс = |горад = [[Кіеў]] |краіна = [[Украіна]] |слоган = Канал духоўнага адраджэння |фармат = Музычна-навінавы |музфармат = Акадэмічны |частата = 72,86 УКХ (Кіеў) |мачта = Кіеў |магутнасць = 15 кіла[[ват (адзінка вымярэння)|ват]] |час вяшчання = Кругласутачна |зона вяшчання = Украіна |створаная = Студзень [[1992]] |закрытая = |замяніла = |замененая = |ліцэнзія = |доля = |каардынаты = |заснавальнік = [[Кабінет міністраў Украіны]] |уласнік = {{нп3|Нацыянальная радыёкампанія Украіны||uk|Національна радіокомпанія України}} |кіраўнікі = [[Нэля Даніленка]] |сайт = [http://www.radiokultura.org www.radiokultura.org] |twitter = |facebook = [https://be-by.facebook.com/pages/Радіо-Культура/189755401069639 Радіо-Культура] |вконтакте = [https://vk.com/club5654579 5654579] |youtube = |трансляцыя = [http://nrcu.gov.ua:8000/ur3-mp3-l.m3u nrcu.gov.ua] |заўвагі = |зноскі = }} {{Іншыя значэнні|Культура (значэнні)}} '''Украінскае радыё «Культура»''' ({{lang-uk|Українське радіо «Культура»}}) — [[Украінская мова|украінскамоўная]] дзяржаўная [[радыёстанцыя]] Украіны, заснаваная ў студзені 1992 года. Да 1 студзеня [[2003]] г. працавала пад назвай Трэці канал Украінскага радыё<ref>{{Cite web|author=|title=Радыёстанцыі ніжняга паддыяпазону УКХ ЧМ у м. Кіеў|url=http://proradio.org.ua/regions/kyiv-fm1.php|publisher=Барыс Скуратоўскі|language=uk|date=|accessdate=13 студзеня 2017}}</ref>. Дадаткова вяшчае праз [[Штучны спадарожнік Зямлі|спадарожнік]] «[[Хелас Сат 2]]»: [[арбіта]]льнае размяшчэнне — 39° усходняй [[Даўгата|даўгаты]], [[частата]] — 11512 мегагэрцаў, {{нп3|палярызацыя хваляў||en|Polarization (waves)}} — гарызантальная, {{нп3|Знакавая хуткасць|хуткасць патока|en|Symbol rate}} — 27500 [[Сімвал|знакаў]]/сек., {{нп3|Папераджальнае выпраўленне памылак|выпраўленне памылак|en|Forward error correction}} — 3/4. На 2014 г. выпускала 118 перадачаў, у тым ліку 44 мастацкіх, 42 музычных, 17 наўпроставаэтэрных, 13 пазнавальных і 2 рэлігійных. Перадачу «Хрысціянскія дыялогі» (панядзелак, 21:15-22:00) вёў [[Украінская праваслаўная царква Кіеўскага патрыярхата|кіеўскі патрыярх]] [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)|Філарэт]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Cite web|title=Архіў перадачаў другога канала «Культура»|url=http://radiokultura.org/page/15.html?name=Arhiv|publisher=Українське радіо «Культура»|language=uk|accessdate=13 студзеня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180313223121/http://radiokultura.org/page/15.html?name=Arhiv|archivedate=13 сакавіка 2018|url-status=dead}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Украіны]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на ўкраінскай мове]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1992 годзе]] kypv6zm5kw70e48l2okyisl5c0oho6q 0 202067 5124152 4152588 2026-04-10T10:21:40Z Jaŭhien 59102 Афармленне, апісанне замка 5124152 wikitext text/x-wiki {{Замак|Стан=не захаваўся}} '''Бабру́йскі за́мак''' — комплекс драўляных абарончых і адміністрацыйных збудаванняў сярэднявечнага [[Бабруйск]]а. == Гісторыя == Існаваў у XIV—XVIII стст. у Бабруйску на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. З боку ракі ахоўваўся высокім стромкім схілам і 2 драўляна-землянымі збудаваннямі [[бастыён]]нага тыпу, перакрытымі [[гонта]]вымі стрэшкамі, з іншых бакоў — абарончым ровам шырынёй да 15 м, земляным [[Вал (фартыфікацыя)|валам]] з трыма [[рэдут]]амі, на якім былі дубовыя сцены з трыма [[вежа]]мі. Да ўмацаванай двух’яруснай уязной [[брама|брамы]] цераз роў быў перакінуты драўляны мост. Ніжні прамавугольны ярус брамы меў праезд, які зачыняўся падвоенымі варотамі са спецыяльнай «форткаю» для пешаходаў і сістэмай жалезных запораў — «зашчапкаў з прабоямі». Верхні ярус брамы ў выглядзе вежы на дзесяцерыку меў тры [[Гакаўніца|гакаўнічыя]] [[Байніца|байніцы]]. Дзве двух’ярусныя вежы, вельмі падобныя паміж сабою, крытыя драніцамі і «дольным схованьем», былі абмазаны глінаю. Гэтыя тры вузлы абароны размяшчаліся з напольнага боку ад горада<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйскі замак|том=1|старонкі=256—257}}</ref>. На замкавым [[Дзядзінец|дзяцінцы]] размяшчаўся мураваны [[цэйхгаўз]] для зброі. На тэрыторыі замка стаялі двухпавярховы драўляны палац (7 пакояў і прыхожая на ніжнім, 4 пакоі і [[галерэя]] з боку ракі на верхнім паверсе), накрыты гонтавым дахам, [[флігель]]-кухня і гаспадарчыя пабудовы ([[Амбар|свірны]], пякарня, [[склеп|скляпы]]) на [[Падклецце|падклетах]]<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Бабруйскі замак|том=1|старонкі=364}}</ref>. Паводле інвентара 1638 года, замак займаў плошчу 13,5 моргаў (9,6 га). За час існавання замак перажыў шмат аблог і разбурэнняў. У 1502 і 1503 гадах яго спусташалі крымскія татары, у 1506 неаднаразова абложваў мяцежны князь [[Міхаіл Львовіч Глінскі|Міхаіл Глінскі]], у студзені 1649 года замак згарэў пад час [[Абарона Бабруйска (1649)|аблогі войскамі гетмана Януша Радзівіла]], у сакавіку 1655 года замак спалілі казакі гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], у 1665 годзе замак згарэў пад час чарговай казацкай аблогі. Насельніцтва горада аднаўляла замак. Інвентар 1692 года сведчыць пра паступовы заняпад і разбурэнне ўмацаванняў замка, у выніку перабудовы 1692 года замак цалкам страціў абарончыя функцыі. На плане Бабруйска 1794 года сляды замка яшчэ выразна захаваліся. == Гл. таксама == * [[Замкі Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8 [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бабруйска]] 50d212lpq4vit1e9zdnsrurz0v72d68 0 203539 5123865 2818110 2026-04-09T14:01:24Z Паўлюк Шапецька 37440 5123865 wikitext text/x-wiki * [[Гарбуз]] * [[Сцяпан Кузьміч Гарбуз]] * [[Глеб Алегавіч Гарбуз]] (нар. 1994) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{неадназначнасць}} dvsms4s77dl91ytgt93u1d5na463a4e 0 205259 5123934 5032708 2026-04-09T15:52:02Z Markuss86 106891 5123934 wikitext text/x-wiki {{Картка ФК | Назва = Атлетыка Мадрыд | Лагатып = | ПоўнаяНазва = {{lang-es|Club Atlético de Madrid S.A.D.}} | Мянушкі = {{lang-es|Colchoneros}} (Матрацнікі)<br/>{{lang-es|Indios}} (Індзейцы) | Горад = [[Мадрыд]], [[Іспанія]] | Заснаваны = 26 красавіка 1903 | Стадыён = [[Ванда Метрапалітана]], [[Мадрыд]] | Умяшчальнасць = 67 703 | Прэзідэнт = | Трэнер = | Чэмпіянат = [[Ла Ліга]] | Сезон = [[Ла Ліга 2024/2025|2024/25]] | Месца = 3 месца | Сайт = https://www.atleticodemadrid.com/ | pattern_la1 = _atleticomadrid2526h | pattern_b1 = _atleticomadrid2526h | pattern_ra1 = _atleticomadrid2526h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = _atleticomadrid2526a | pattern_b2 = _atleticomadrid2526a | pattern_ra2 = _atleticomadrid2526a | pattern_sh2 = _atleticomadrid2526a | pattern_so2 = _atleticomadrid2526al | leftarm2 = 3B3C62 | body2 = 3B3C62 | rightarm2 = 3B3C62 | shorts2 = 3B3C62 | socks2 = 3B3C62 | pattern_la3 = _atleticomadrid2526t | pattern_b3 = _atleticomadrid2526t | pattern_ra3 = _atleticomadrid2526t | pattern_sh3 = _atleticomadrid2526t | pattern_so3 = | leftarm3 = 0088FF | body3 = 0088FF | rightarm3 = 0088FF | shorts3 =0088FF | socks3 = 0088FF }} '''«Атлетыка Мадрыд»''' ({{lang-es|Club Atlético de Madrid S.A.D.}}) — [[Іспанія|іспанскі]] [[футбольны клуб]] з [[Мадрыд]]а. Заснаваны [[26 красавіка]] [[1903]] года. Хатні стадыён — «[[Ла Пеінета]]», які ўмяшчае 68 тысяч гледачоў. Клуб з’яўляецца адным з самых паспяховых іспанскіх клубаў у гісторыі, не аднойчы перамагаў ў Ла Лізе і [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубку Іспаніі]], а ў 1996 годзе зрабіў залаты дубль. У 1962 годзе клуб перамог у [[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА|Кубку ўладальнікаў кубкаў]], у 1974 годзе футбалісты дайшлі да фіналу [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубку чэмпіёнаў]], дзе ў перайгроўцы з буйным лікам саступілі «[[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыі]]» з [[Мюнхен]]а. 2010, 2012 і 2018 гады сталі пераможнымі ў [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. У сезоне 2013/2014 «Атлетыка» выйшаў у [[Фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА 2014|фінал Лігі чэмпіёнаў УЕФА]], дзе саступіў клубу «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]» у дадатковы час (1:4), праз два гады фінал Лігі чэмпіёнаў супраць «Рэала» паўтарыўся, на гэты раз «Атлетыка» саступіў па пенальці. Клуб быў заснаваны 26 красавіка 1903 года трыма басконскімі студэнтамі і першапачаткова планаваўся як рэзервовая каманда [[ФК Атлетык Більбаа|«Атлетыка» (Більбаа)]] у Мадрыдзе, таму ў спаборніцтвах удзелу не прымаў. Але праз чатыры гады клуб зарэгістраваўся ў [[іспанская федэрацыя футбола|іспанскай федэрацыі футбола]] і стаў самастойным, атрымаўшы права гуляць у спаборніцтвах. На працягу ўсёй сваёй гісторыі клуб мае мянушку «матрацнікі» з-за паласатых кашуль у колер старамоднага матрацу. У 1970-я гады за «Атлетыка» замацавалася яшчэ адна мянушка — «індзейцы» ({{lang-es|Los Indios}}). Як лічыцца, гэта звязана з падпісаннем некалькіх ігракоў з [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Але ёсць меркаванні, што мянушка з’явілася з-за таго, што клуб базаваўся на беразе ракі, альбо з-за супрацьпастаўлення індзейцам «белых» ({{lang-es|Los Blancos}}), як называюць «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]» — іх галоўных праціўнікаў. == Гісторыя == === 1903—1947 === «Атлетыка» з’яўляецца адным з найбольш паспяховых і папулярных іспанскіх клубаў. Ён быў заснаваны 26 красавіка 1903 года трыма басконскімі студэнтамі, якія навучаліся ў [[Мадрыд]]зе. Гэты клуб не задумваўся ад самага пачатку як самастойны і незалежны, і лічыўся чымсьці накшталт філіялу «[[ФК Атлетык Більбаа|Атлетыка]]» з [[Більбаа]], таму ўдзелу ў спаборніцтвах не прымаў. Але ў таварыскіх сустрэчах на лакальным узроўні паказаў сябе вельмі баяздольнай камандай. І толькі 20 лютага 1907 года, зарэгістраваўшыся ў [[іспанская федэрацыя футбола|іспанскай федэрацыі футбола]] пад назвай «Атлетык» Мадрыд, клуб стаў цалкам самастойным і атрымаў права выступаць у афіцыйных турнірах. Ад самага пачатку колеры клуба паўтаралі колеры «Атлетыка» з Більбаа, гэта значыць сіне-белую расфарбоўку. Але ў 1911 годзе былі апрабаваны чырвона-белыя ў вертыкальную палоску футболкі. Гэтая камбінацыя колераў ужывалася тады ў масавым парадку на іспанскіх мануфактурах для вытворчасці матрацаў. А паколькі чырвона-белую паласатую матэрыю можна было купіць за бесцань, то многія клубы падхапілі тады гэту ідэю, у тым ліку і басконскі «Атлетык». Носьбітаў такіх футболак празвалі «матрацнікамі», але з тай прычыны, што мадрыдцы ў гэтым пачынанні былі першымі, то мянушка замацавалася менавіта за імі. Спачатку каманда не мела ўласнай пляцоўкі. Неўзабаве сітуацыя змянілася, дзякуючы намаганням прэзідэнта клуба [[Хуліяна Руэтэ]]. 9 лютага 1913 года стадыён «О’Донел» прыняў дэбютны паядынак. У 1923 годзе «Атлетык» перабраўся на новую арэну «[[Эстадыа Метрапалітана дэ Мадрыд]]», які быў здольны змясціць 35,8 тысяч гледачоў. Адкрыццё адбылося 13 мая з удзелам клуба «[[ФК Рэал Сасьедад|Рэал Сасьедад]]», які быў перайграны з лікам 2:1. У першай палове 1920-х гадоў клуб здолеў тройчы атрымаць перамогу ў рэгіянальных турнірах, а ў 1926 годзе «Атлетык» быў блізкі да заваёвы [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]]. У фінале яны пацярпелі паражэнне ад «[[ФК Барселона|Барселоны]]» (2:3), прапусціўшы вырашальны гол у дадатковы час. Паводле вынікаў сваіх выступаў мадрыдскі «Атлетык» быў запрошаны ў першы [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|чэмпіянат Іспаніі]], які адбыўся ў 1928—1929 гадах, у ім клуб заняў шосты радок. Аднак ужо ў наступным годзе клуб заняў апошняе месца і вылецеў з лігі. У элітную лігу ён вярнуўся ў 1934 годзе дзякуючы яе пашырэнню да 12 каманд. Неўзабаве клуб зноў падлягаў адпраўцы ў другі дывізіён, але гэтаму перашкодзіла [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянская вайна]]. Пасля аднаўлення чэмпіянату шанц застацца ў эліце іспанскага футбола «Атлетыка» даў «[[ФК Рэал Аўеда|Рэал Аўеда]]», які папрасіў федэрацыю аб гадавой паўзе, патрэбнай для аднаўлення разбуранага стадыёну. Але і ў «Атлетыка» меліся праблемы. Страціўшы на вайне загінулымі восем чалавек, клуб быў вымушаны аб’яднацца з камандай ваенна-паветраных войскаў. Атрымаўшы 4 кастрычніка 1939 года новую назву «Атлетык Авіясьён», клуб павінен быў правесці стыкавы матч з іншым прэтэндэнтам на месца ў эліце — памплонскай «[[ФК Асасуна|Асасунай]]». 26 лістапада ў [[Валенсія|Валенсіі]] гэтая гульня была выйграна мадрыдцамі з лікам 3:1. Два першыя сезоны пасля аднаўлення чэмпіянату «Атлетык Авіясьён» скончыў на першым месцы, што стала сенсацыйным вынікам. Варта адзначыць [[Рыкарда Замора|Рыкарда Замору]], былога найлепшага брамніка свету, які трэніраваў каманду ў абедзвюх пераможных кампаніях. У сувязі з пастановай генералісімуса [[Франсіска Франка|Франка]] аб перайменаванні іншамоўных назваў на іспанскі лад назва клуба ў 1941 годзе была трохі пераўтворана ў «Атлетыка Авіясьён», а ў 1947 годзе кіраўніцтва клуба вырашыла выключыць з назвы ваенны складнік і вярнуцца да зыходнай назвы — «Атлетыка», якая захоўваецца і дагэтуль. У тым жа годзе «матрацнікі» дамагліся самай вялікай за ўсю гісторыю перамогі ў дэрбі супраць «[[ФК Рэал Мадрыд|Рэала]]» (5:0). === 1947—1950 === У 1949 годзе клуб узначаліў [[Аленіа Эрэра]]. У сезоне 1949/1950 «Атлетыка» стаў чэмпіёнам Іспаніі ў трэці раз. «Матрацнікі» апярэдзілі «[[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва]]» ўсяго на адно ачко. У гэтым жа сезоне мадрыдцы згулялі феерычны матч супраць клуба [[ФК Атлетык Більбаа|«Атлетык» Більбаа]], які скончыўся з лікам 6:6. == Дасягненні == === Іспанія === * '''[[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіянат Іспаніі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Чэмпіён (11):''' '''1939/40, 1940/41, 1949/50, 1950/51, 1965/66, 1969/70, 1972/73, 1976/77, 1995/96, 2013/14, 2020/21''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Другое месца (10): 1943/44, 1957/58, 1960/61, 1962/63, 1964/65, 1973/74, 1984/85, 1990/91, 2017/18, 2018/19 * '''[[Кубак Іспаніі па футболе|Кубак Караля]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (10):''' '''1959/60, 1960/61, 1964/65, 1971/72, 1975/76, 1984/85, 1990/91, 1991/92, 1995/96, 2012/13''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (9): 1921, 1926, 1956, 1963/64, 1974/75, 1986/87, 1998/99, 1999/00, 2009/10 * '''[[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубак Іспаніі]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (2):''' '''1985, 2014''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (4): 1991, 1992, 1996, 2013 * '''[[Кубак Эвы Дуартэ]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1):''' '''1951''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (1): 1950 * '''[[Кубак Іспанскай лігі]]:''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (2): 1983/84, 1984/85 === Еўракубкі === * '''[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Кубак еўрапейскіх чэмпіёнаў]]:''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (3): 1973/74, 2013/14, 2015/16 * '''[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (3):''' '''2009/10, 2011/12, 2017/18''' * '''[[Кубак уладальнікаў кубкаў УЕФА]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1):''' '''1961/62''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (2): 1962/63, 1985/86 * '''[[Суперкубак УЕФА]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (3):''' '''2010, 2012, 2018''' * '''[[Кубак Інтэртота]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1):''' '''2007''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (1): 2004 === Міжнародныя турніры === * '''[[Міжкантынентальны кубак па футболе|Міжкантынентальны кубак]]:''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Пераможца (1):''' '''1974''' * '''[[Малы Кубак свету]]:''' ** [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст (1): 1965 == Склад == ''Станам на люты 2024 года.'' {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Румынія}}|Бр|[[Харацыу Малдаван]]||1998}} {{Ігрок|2|{{Сцяг|Уругвай}}|Аб|[[Хасэ Хіменес]]||1995}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Сесар Аспілікуэта]]||1989}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Бразілія}}|Аб|[[Габрыел Паўліста]]||1990}} <!--{{Ігрок|4|{{Сцяг|Турцыя}}|Аб|[[Чаглар Сёюнджу]]||1996}}--> {{Ігрок|5|{{Сцяг|Аргенціна}}|ПА|[[Радрыга Дэ Паўль]]||1994}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Коке]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Францыя}}|Нап|[[Антуан Грызман]]||1991}} <!--{{Ігрок|7|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Жуан Фелікс]]||1999}}--> {{Ігрок|8|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Сауль Ньігес]]||1994}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Нідэрланды}}|Нап|[[Мемфіс Дэпай]]||1994}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Аргенціна}}|Нап|[[Анхель Карэа]]||1995}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Францыя}}|ПА|[[Тама Лемар]]||1995}} {{Ігрок|12|{{Сцяг|Бразілія}}|ПА|[[Самуэл Ліну]]||1999}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Славенія}}|Бр|[[Ян Облак]]||1993}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Маркас Льярэнтэ]]||1995}} {{Ігрок|15|{{Сцяг|Чарнагорыя}}|Аб|[[Стэфан Савіч]]||1991}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Аргенціна}}|Аб|[[Наўэль Маліна]]||1998}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Радрыга Рыкельмэ]]||2000}} <!--{{Ігрок|17|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Хаві Галан]]||1994}}--> {{Ігрок|18|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Артур Вермерэн]]||2005}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Альвара Марата]]||1992}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Бельгія}}|ПА|[[Аксель Вітсель]]||1989}} <!--{{Ігрок|20|{{Сцяг|Партугалія}}|Нап|[[Маркус Паўлу]]||2001}}--> <!--{{Ігрок|20|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Вітала]]||1989}}--> {{Ігрок|22|{{Сцяг|Іспанія}}|Аб|[[Марыа Эрмоса]]||1995}} {{Ігрок|23|{{Сцяг|Мазамбік}}|Аб|[[Рэйнілду Мандава]]||1994}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Іспанія}}|ПА|[[Пабла Барыяс]]||2003}} <!--{{Ігрок|26|{{Сцяг|Іспанія}}|Нап|[[Віктар Мальеха]]||2001}}--> <!--{{Ігрок||{{Сцяг|Уругвай}}|Аб|[[Сант’яга Маўрынья]]||2002}}--> {{Канец складу}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.atleticodemadrid.com/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Атлетыка Мадрыд}} {{Ла Ліга}} {{Пераможцы Лігі Еўропы УЕФА}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Іспаніі|Атлетыка Мадрыд]] [[Катэгорыя:ФК Атлетыка Мадрыд| ]] 60mrw8cyg0q1impqxq3p4amv3l7j8tu 10 209201 5123996 4223575 2026-04-09T18:52:35Z Flopao 154184 5123996 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |колер = |выява = [[Выява:Flag of Italy (1861-1946).svg|40px|border|Сцяг Італьянскага каралеўства]] |выява2 = [[Выява:Middle Coat of Arms of the King of Italy (1890-1946).svg|50px|Герб Італьянскага каралеўства]] |схаваць = <includeonly>{{{collapsed}}}</includeonly> |загаловак = [[Спіс каралёў Італіі|Каралі Італіі]] (1861—1946) |утрыманне = * [[Віктар Эмануіл II]] (1861—1878) * [[Умберта I]] (1878—1900) * [[Віктар Эмануіл III]] (1900—1946) * [[Умберта II]] (1946) }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Італія]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Спісы кіраўнікоў|Італія]] </noinclude> ggfumwjkhgoofri5wqwv2szzan6cih4 0 219285 5123853 4297871 2026-04-09T13:42:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5123853 wikitext text/x-wiki '''Максімовіч''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Барыс Міхайлавіч Максімовіч]] (1891—1981) — інжынер шляхоў зносін, спецыяліст у галіне эксплуатацыі чыгунак. * [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч]] — беларускі паэт, літаратуразнаўца, доктар філалагічных навук, намеснік дырэктара [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі]] * [[Вячаслаў Аляксандравіч Максімовіч]] (нар. 1944) — беларускі трэнер (грэка-рымская барацьба) * [[Карл Іванавіч Максімовіч]] — расійскі батанік. * [[Мікалай Андрэевіч Максімовіч]] (нар. 1956) — беларускі ўрач-педыятр. Доктар медыцынскіх навук (2013), прафесар (2014). * [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч]] (1804—1873) — украінскі і рускі філолаг, фалькларыст, гісторык, батанік. * [[Марк Максімовіч]] (нар. 1974) — беларускі мастак, галерыст. Жыве і працуе ў [[Познань|Познані]] * [[Наталля Яўгенаўна Максімовіч]] (нар. 1960) — беларускі ўрач-патафізіёлаг. Доктар медыцынскіх навук (2005), прафесар (2010). * [[Усевалад Мікалаевіч Максімовіч]] (1894—1914) — украінскі мастак-графік, ілюстратар, дэкаратар. {{спіс цёзак2|Беларускія}} 7dcv3kispv81pedlh4p2gyg0sqyyz38 0 231669 5123926 4984744 2026-04-09T15:50:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках */ 5123926 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Могілкі |Беларуская назва = Ракавіцкія могілкі |Арыгінальная назва = Cmentarz Rakowicki |Выява =Rakowicki_Cemetery,_Cracow,_Poland_3.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = 250 px |Статус = Ахоўваецца дзяржавай |Краіна = Польшча |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Кракаў |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 4|lat_sec = 32 |lon_dir = E|lon_deg = 19|lon_min = 57|lon_sec = 14 |region = RU |CoordScale = |Першае згадванне = 1803 год |Пачатак будаўніцтва = 1803 |Заканчэнне будаўніцтва = 1877 |Стан = }} [[Выява:Cmentarz Rakowicki plan.JPG|thumb|280px|right||План Ракавіцкіх могілак]] '''Ракавіцкія могілкі ''' ({{lang-pl|Cmentarz Rakowicki}}) — [[могілкі]], размешчаныя ў [[Кракаў|Кракав]]е, [[Польшча]]. На Ракавіцкіх могілках пахаваны многія прадстаўнікі ваеннай, культурнай і грамадскай інтэлігенцыі Польшчы. Назва могілак паходзіць ад суседняй вуліцы Ракавіцкай. == Гісторыя == Ракавіцкія могілкі былі заснаваны ў [[1803]] годзе. Тэрыторыю ў 10 акраў купілі [[манах]]і з [[манаскі ордэн|ордэна]] [[кармеліты|кармелітаў]] для арганізацыі могілак у сувязі з забаронай пахавання на могілках пры [[касцёл]]ах, якія размяшчаліся ў межах Кракава. Кошт стварэння быў аплачаны муніцыпалітэтам Кракава і суседніх вёсак. Першыя пахаванні адбыліся ў студзені 1803 года. Ракавіцкія могілкі неаднаразова пашыраліся. У [[1836]] годзе кармеліты дакупілі яшчэ 10 гектараў. У [[1840]] годзе могілкі былі абнесены сцяной. У [[1863]] годзе кракаўскі муніцыпалітэт выкупіў зямлю ў кармелітаў і далучыў да могілак 5 гектараў, каб хаваць на новым участку ахвяр эпідэміі. Яшчэ адно пашырэнне адбылося ў [[1866]] годзе. На мяжы 1933 і 1934 гадоў могілкі пашырыліся на поўнач. [[6 чэрвеня]] [[1856]] года быў выдадзены дазвол на будаўніцтва могілкавай капліцы ў імя Уваскрэсення Хрыстова, будаўніцтва якой завяршылася 1861—1862 гг. У [[1877]] годзе быў пабудавана адміністрацыйны будынак. У 1918 годзе на могілках быў вылучаны ўчастак для асобных [[Вайсковыя могілкі № 388, Кракаў|вайсковых могілак № 388]]. 7 чэрвеня 1976 года могілкі былі ўнесены ў рэестр помнікаў культуры Малапольскага ваяводства (№ А-584). == Гістарычная каштоўнасць могілак == Могілкі з'яўляюцца месцам пахавання як звычайных жыхароў Кракава, так і вядомых прадстаўнікоў польскай інтэлігенцыі. На іх пахаваны польскамоўныя пісьменнікі, музыканты, навукоўцы, прадстаўнікі вядомых сем'яў, барцоў за незалежнасць, палітычных і грамадскіх дзеячаў, удзельнікі польскіх паўстанняў, ахвяры сусветных войнаў. Могілкі маюць значную гістарычную і мастацкую каштоўнасць. Некаторыя надмагіллі створаны архітэктарамі [[Феафіл Жабраўскі|Феафілам Жабраўскім]], [[Славомір Аджывольскі|Славомірам Аджывольскім]], скульптарамі [[Тадэвуш Блатніцкі|Тадэвушам Блатніцкім]], [[Вацлаў Шыманоўскі|Вацлавам Шыманоўскім]] і іншымі. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == * [[Тадэвуш Айдукевіч]] (1852—1916) — мастак * [[Тэадор Аксянтовіч]] (1859—1938) — мастак * [[Алесь Гарун]] (1887—1920) — паэт і публіцыст * [[Уладзіслаў Людвіг Анчыц]] (1823—1883) — паэт і публіцыст * [[Міхал Балуцкі]] (1837—1901) — пісьменнік * [[Ежы Самуэль Бантке]] (1768—1835) — гісторык * [[Уладзіслаў Бартыноўскі]] (1832—1918) — польскі нумізмат, бібліяфіл і археолаг. * [[Адам Бродзіш]] (1906—1986) — акцёр * [[Казіміра Буйвід]] (1867—1932) ― польская публіцыстка, грамадская дзяячка, феміністка і атэістка. * [[Стэфан Бушчынскі]] (1821—1892) — пісьменнік * [[Караль Вайтыла старэйшы]] (1879—1941) — бацька папы рымскага Іаана Паўла II * [[Леў Львовіч Гэц]] (1896—1971) — мастак * [[Амброзі Грабоўскі]] (1782—1868) — гісторык * [[Марак Грахута]] (1945—2006) — кампазітар * [[Ігнацы Дашынскі]] (1866—1936) — палітычны і дзяржаўны дзеяч, публіцыст * [[Антаніна Даманская]] (1853—1917) — пісьменніца * [[Мар’ян Дубецкі]] (1838—1926) — польскі гісторык і пісьменнік, педагог * [[Ян Завейскі]] (1854—1922) — архітэктар * [[Раман Інгардэн]] (1893—1970) — філосаф * [[Караль Іржыкоўскі]] (1873—1944) — літаратурны крытык, кінакрытык, паэт, белетрыст, драматург. * [[Генрык Ёрдан, Польшча|Генрык Ёрдан]] — прафесар гінекалогіі і акушэрства, грамадскі дзеяч * [[Барбара Квяткоўская-Лас]] (1940—1995) — кінаактрыса * [[Людовік Касіцкі]] (1793—1846) — гісторык * [[Адам Станіслаў Красінскі]] (1810—1891) — віленскі біскуп, прапаведнік, філолаг, паэт, перакладчык. * [[Леапольд Лефлёр]] (1827—1898) — мастак * [[Кшыштаф Літвін]] (1935—2000) — акцёр * [[Хелена Маджаеўская]] (1840—1909) — актрыса * [[Марыян Маралёўскі]] (1884—1963) — польскі гісторык мастацтва, педагог. * [[Ян Матэйка]] (1838—1893) — мастак * [[Юзаф Мехофер]] (1869—1946) — мастак * [[Аляксандр Міхальскі]] (1855—1904) — рускі геолаг * [[Ежы Новак]] (1923—2013) — акцёр * [[Юліян Новак]] (1865—1946) — навуковец-мікрабіёлаг, палітычны і дзяржаўны дзеяч * [[Павел Аляксандравіч Арлоў]] (1923—1945) — Герой Савецкага Саюза. * [[Уладзімеж Патасінскі]] (1956—2010) — генерал Войскі польскага * [[Уладзіслаў Пахвальскі]] (1860—1924) — мастак * [[Казімер Пахвальскі]] (1855—1940) — мастак * [[Юзаф Каспар Пахвальскі]] (1816—1875) — мастак * [[Мацей Сламчынскі]] (Джо Алекс) (1920—1998) — мастак * [[Пётр Стахевіч]] (1858—1938) — мастак * [[Ян Канты Стачкоўскі]] (1862—1929) — прэм’ер-міністр Польшчы ў 1918 годзе * [[Лешак Хердэген]] (1929—1980) — акцёр * [[Станіслаў Хлябоўскі]] (1835—1884) — мастак * [[Альберт Хмялеўскі]] (1845—1916) — манах * [[Вільгельм Фельдман]] (1868—1919) — драматург і публіцыст * [[Антоні Фертнер]] (1874—1959) — акцёр * [[Віслава Шымборска]] (1923—2012) — польская паэтэса. Лаўрэатка Нобелеўскай прэміі ў галіне літаратуры. * [[Густаў Эрэнберг]] (1818—1895) — паэт * [[Ян Янаў]] (1888—1952) — польскі мовазнавец, гісторык рэлігійнай літаратуры, прафесар. == Галерея == <gallery> File:Cmentarz Rakowicki 1.jpg|Надмагілле File:Cmentarz Rakowicki 2.jpg|Надмагілле File:Rakowicki_Cemetery,_Cracow,_Poland_2.jpg|Фамільны склеп File:Cmentarz Rakowicki Grob Dietla.jpg|Фамільны склеп File:Groby alianckich lotników.jpg|Участак загінулых пілотаў File:Groby zołnierzy radzieckich.jpg|Помнік савецкім воінам, якія загінулі пры вызваленні Кракава File:Groby Niemców.jpg|Участак нямецкім воінам з часцей СС і Вермахта File:Pomnik ofiar komunizmu.jpg| Помнік польскім ахвярам камунізму </gallery> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.rakowice.eu/ Рэестр магіл] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190127144121/http://rakowice.eu/ |date=27 студзеня 2019 }} {{ref-pl}} * [http://www.mmkrakow.pl/293/2008/4/17/cmentarz-rakowicki--fotogaleria?districtChanged=true Галерэя фатаграфій] {{ref-pl}} [[Катэгорыя:Могілкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Могілкі Кракава]] [[Катэгорыя:Гісторыя Кракава]] [[Катэгорыя:Ракавіцкія могілкі| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1803 годзе]] [[Катэгорыя:1803 год у Кракаве]] pdvzyauju9719sxrea8ecvzlj00e4kc 0 231839 5123798 4740447 2026-04-09T12:18:40Z DobryBrat 5701 дапаўненне, катэгорыя, вікіфікацыя, удакладненне 5123798 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Церахаў}} {{ДД |імя = Аляксандр Аляксандравіч Церахаў |арыгінал_імя = |жанчына = <!-- любое значэнне, калі так --> |выява = |памер = |подпіс = |пасада = [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] |сцяг = Flag of Belarus.svg |перыядпачатак = [[17 лістапада]] [[2014]] |перыядканец = [[3 чэрвеня]] [[2020]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Міхаіл Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] |папярэднік = [[Андрэй Віктаравіч Шорац|Андрэй Шорац]] |пераемнік = [[Андрэй Валер’евіч Хмель|Андрэй Хмель]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> |партыя = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |аўтограф = |узнагароды = |Commons = }} '''Аляксáндр Аляксáндравіч Цéрахаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (з 2026), [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] (2014—2020). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1978 годзе ў Гомелі. У [[1997]] годзе скончыў [[Гомельскі дарожна-будаўнічы тэхнікум]], у [[2004]] годзе — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту]], у [[2011]] годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У [[1999]]—[[2006]] гадах працаваў на розных пасадах у ААТ «Будаўніча-мантажны трэст — 27». З 2006 па 2011 год працаваў на пасадах намесніка начальніка, першага намесніка і начальніка ўпраўлення жыллёва-камунальнай гаспадаркі Гомельскага аблвыканкама<ref name="ed">{{Спасылка| url = http://blr.belta.by/person/persons/ministries/Tseraxa-Aljaksandr-Aljaksandravch_i_0000003783.html| загаловак = Церахаў Аляксандр Аляксандравіч| выдавецтва = БЕЛТА}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2011-[[2014]] гадах — першы намеснік Міністра жыллёва-камунальнай гаспадаркі<ref name="ed"/>. Назначаны Міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь 17 лістапада 2014 года<ref>{{Спасылка | год = 17 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-tseraxau-naznachany-ministram-zhylleva-kamunalnaj-gaspadarki-respubliki-belarus-10194/| загаловак = Аляксандр Церахаў назначаны міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| дата доступу = 17 лістапада 2014 }}</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2015]] года пастановай Савета Міністраў № 870 у складзе Урада склаў свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.<ref>{{Спасылка| дата = 16 кастрычніка 2015| url = http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 870 «Аб складанні паўнамоцтваў Урада Рэспублікі Беларусь»| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 кастрычніка 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304100850/http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| archive-date = 4 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>, а [[17 снежня]] 2015 года ўказам Прэзідэнта № 500 зноў зацверджаны на пасадзе міністра<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 снежня 2015| url = http://president.gov.by/by/news_by/view/naznachany-chleny-urada-respubliki-belarus-12747/| загаловак = Назначаны члены ўрада Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = http://president.gov.by}}</ref> 3 чэрвеня 2020 года зняты з пасады Міністра жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь. 9 красавіка 2026 года прызначаны Намеснікам Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Спасылка | год = 17 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-tseraxau-naznachany-ministram-zhylleva-kamunalnaj-gaspadarki-respubliki-belarus-10194/| загаловак = Аляксандр Церахаў назначаны міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| дата доступу = 17 лістапада 2014 }} {{Міністры жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Церахаў Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Міністры жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]] 93mqbdgwh5o8jy1smgrz7rdmfd5b38s 0 233889 5124195 4892467 2026-04-10T11:18:12Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Відзішкі]] у [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]]: Вырашэнне неадназначнасці 4892467 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Відзішкі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Браслаўскі |сельсавет = Відзаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} {{значэнні|Відзішкі (значэнні)}} '''Відзі́шкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vidziški}}, {{lang-ru|Видишки}}) — [[вёска]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Відзаўскі сельсавет|Відзаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1921—1939 гадах вёска ў складзе [[Відзы (гміна)|гміны Відзы]] [[Браслаўскі павет (1922—1940)|Браслаўскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. == Насельніцтва == * 1921 год — 23 жыхары, 3 двары<ref name="skorowidz">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej — Tom VII — Część II — Ziemia Wileńska — Powiaty: Brasław, Duniłowicze, Brasław i Wilejka, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923, s 20.</ref>. * 1931 год — 29 жыхароў, 4 двары<ref>Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1938, wolumin — 1, s. 15</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Відзаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Браслаўскага раёна]] ro164pk1xswre2uhqiogtqzgk2hic71 0 239029 5124047 4899532 2026-04-09T21:36:41Z Mireyus 165948 5124047 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стуканы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стуканы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 30|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029922 }} '''Стуканы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stukany}}, {{lang-ru|Стуканы}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0145487|title=Решение Толочинского районного Совета депутатов от 24 марта 2026 года № 89 «Об упразднении сельского населенного пункта Толочинского района Витебской области»|website=pravo.by}}</ref> [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як маёнтак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 18 сакавіка 1963 года — у склад [[Плоскаўскі сельсавет (Талачынскі раён)|Плоскаўскага сельсавета]], да 7 чэрвеня 1966 года вёска — у склад [[Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Навасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. 11 красавіка 2026 года вёска Стуканы скасавана<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] 4awgx0h85e8p5ha2g28vxchk1jk5egl 5124049 5124047 2026-04-09T21:45:31Z Mireyus 165948 5124049 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стуканы}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стуканы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 30|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =211092 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029922 }} '''Стуканы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stukany}}, {{lang-ru|Стуканы}}) — былая<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0145487|title=Решение Толочинского районного Совета депутатов от 24 марта 2026 года № 89 «Об упразднении сельского населенного пункта Толочинского района Витебской области»|website=pravo.by}}</ref> [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1670 годзе згадваецца як маёнтак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 18 сакавіка 1963 года — у склад [[Плоскаўскі сельсавет (Талачынскі раён)|Плоскаўскага сельсавета]], да 7 чэрвеня 1966 года вёска — у склад [[Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Навасельскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. 11 красавіка 2026 года вёска Стуканы скасавана<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] g3bu0ye1k2k59ertf3hz3d83iib2wjo 0 247681 5123925 4469318 2026-04-09T15:49:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Населеныя пункты */ 5123925 wikitext text/x-wiki Назву '''Я́наў''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Брэсцкая вобласць]]: ** [[Іванава|Янаў]] — горад, адміністрацыйны цэнтр [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Вёска Янаў, Крычаўскі раён|Янаў]] — вёска ў [[Крычаўскі раён|Крычаўскім раёне]] === [[Польшча]] === * [[Янаў-Падляскі]] — вёска ў [[Люблінскае ваяводства|Люблінскім ваяводстве]] === [[Украіна]] === * [[Кіеўская вобласць]]: ** [[Вёска Янаў, Кіеўская вобласць|Янаў]] — вёска каля горада [[Прып’яць|Прыпяць]] * [[Львоўская вобласць]]: ** [[Івана-Франковэ|Івана-Франковэ (да 1946 г. - Янаў)]] — пасёлак гарадскога тыпу ў [[Яварыўскі раён|Яварыўскім раёне]] * [[Цярнопальская вобласць]]: ** [[Долына (Тэрэбоўлянскі раён)|Долына (да 1960 г. - Янаў)]] — вёска ў [[Тэрэбоўлянскі раён|Тэрэбоўлянскім раёне]] == Прозвішча == * [[Ян Янаў]] (1888—1952) — польскі мовазнавец, гісторык рэлігійнай літаратуры, прафесар. == Іншае == * [[Янаў-Палескі]] — чыгуначная станцыя ў [[Іванава|Янаве]] Брэсцкай вобласці Беларусі * [[Янаў-Львоўскі (станцыя)|Янаў-Львоўскі]] - чыгуначная станцыя ў [[Пасёлак гарадскога тыпу|пгт]] [[Івана-Франковэ]] Львоўскай вобласці Украіны * [[Янаў (Кіеўская вобласць)|Янаў]] - чыгуначная станцыя каля горада [[Прыпяць (горад)|Прыпяць]] Кіеўскай вобласці Украіны == Глядзіце таксама == * [[Іванава (значэнні)|Іванава]] * [[Іванавічы]] * [[Іванаў]] * [[Іванаўка]] * [[Іванаўск]] * [[Іванаўскія Агароднікі]] * [[Іванаўцы]] * [[Іванаўшчына]] * [[Іванічы]] * [[Іванішча]] * [[Іванішчавічы]] * [[Іванкі]] * [[Іванкавічы]] * [[Іванкаўшчына]] * [[Іванполле]] * [[Іванск]] * [[Іванскія]] * [[Іванцава]] * [[Іванчыцы]] * [[Янава]] * [[Янавічы]] * [[Янаўка]] * [[Янаўцы]] * [[Янаўшчына]] {{Неадназначнасць}} r692zal3q885mws8rn2i03v8tl94kas 0 279666 5124022 4247671 2026-04-09T19:42:29Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124022 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Славінка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 02|lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 54|lon_sec = 59 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Цімкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004299 }} '''Сла́вінка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Slavinka}}, {{lang-ru|Славинка}}) — [[пасёлак]] у [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Цімкавіцкі сельсавет|Цімкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1920-я гады Славінка атрымала статус пасёлка. 19 чэрвеня 1942 года гітлераўцамі загубленыя 15 жыхароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Славінка|612|}}</ref>. Да [[28 мая]] [[2013]] года пасёлак уваходзіў у склад [[Браткаўскі сельсавет|Браткаўскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1941 год — 49 двароў, 175 жыхароў * 1997 год — 17 двароў, 29 жыхароў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|612|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цімкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Цімкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] 6verfu5tu8poo17ersnx8rcsrop8mtj 0 279715 5124020 4247716 2026-04-09T19:38:08Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124020 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Слабодка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Слабодка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 21|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Грозаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243009993 }} '''Слабо́дка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Slabodka}}, {{lang-ru|Слободка}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грозаўскі сельсавет|Грозаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У XIX стагоддзі была ўласнасцю [[Радзівілы|Радзівілаў]], адносілася да [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У канцы 1920-х гадоў вёска ўваходзіла ў калгас «8-е Сакавіка», працавала кузня<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Слабодка|612|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1997 год — 14 двароў, 20 жыхароў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|612|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грозаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Грозаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] qce9ludhxl4em099kmb668fk6g31287 0 279818 5124017 4247816 2026-04-09T19:32:50Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124017 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Слабада-Кучынка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Slabada-Kučynka_(03).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 15|lat_sec = 24 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 10|lon_sec = 49 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Слабада-Кучынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243007653 }} '''Слабада́-Ку́чынка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Слабада́-Ку́чанка, Слабада́-Кучы́нка'''</ref> ({{lang-be-trans|Slabada-Kučynka}}, {{lang-ru|Слобода-Кучинка}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Слабада-Кучынскі сельсавет|Слабада-Кучынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца за 14 км у напрамку на паўночны ўсход ад горада [[Капыль]], за 108 км ад [[Мінск]]а, за 24 км ад чыгуначнай станцыі [[Цімкавічы (станцыя)|Цімкавічы]]{{sfn|БелЭн|2002}}, на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|Н|8578}}, каля дарогі {{таблічка-by|Р|91}}. Праз вёску цячэ рака [[Выня (рака)|Выня]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя вёска адносілася да Пукаўскай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У пачатку 1930-х гадоў вёска ўваходзіла ў калгас «Зара свабоды», працавалі 2 ветраныя млыны, маслазавод і кузня<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Слабада-Кучынка|612|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1886 год — 53 двары, 592 жыхары * 1909 год — 121 двор, 693 жыхары * 1997 год — 200 двароў, 539 жыхароў * 2001 год — 193 двары, 502 жыхары{{sfn|БелЭн|2002}} == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]. * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Навумавіч Длугашэўскі]] (1905—1982) — савецкі беларускі дзяржаўны дзеяч, старшыня [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарвыканкама]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Слабада-Кучынка||484}} * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|612|Новікава Г. М.}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Минская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2009|старонкі=25|старонак=60|isbn=978-985-508-174-7|тыраж=20&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-103. Выданне 1987 года. Стан мясцовасці на 1984 год.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Слабада-Кучынскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Слабада-Кучынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] 6cuql1gfi3qym0atp94i4p5mz8q5rui 0 289547 5123980 5123219 2026-04-09T18:19:27Z Jaŭhien 59102 /* Т */ Сямён Львовіч Талкачоў 5123980 wikitext text/x-wiki {{пералік}} == Ураджэнцы == === А === * [[Элья Хонанавіч Абелеў|Элья Абелеў]] — расійскі трэнер (спартыўная гімнастыка). * [[Ізраіль Агол]] — савецкі генетык, арганізатар навукі, акадэмік АН УССР. * [[Мікалай Васільевіч Азбукін|Мікалай Азбукін]] — беларускі географ, краязнавец. * [[Алеся (спявачка)|Алеся]] — беларуская эстрадная спявачка. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Алісейка|Дзмітрый Алісейка]] — беларускі футбаліст. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] — беларускі кампазітар. * [[Аляксандр Рыгоравіч Аляхно|Аляксандр Аляхно]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Генадзь Аляшчук]] — беларускі спартсмен, цяжкаатлет. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000). Найлепшы спартсмен Рэспублікі Беларусь (2001). * [[Алена Васільеўна Амялюсік|Алена Амялюсік]] — беларуская спартсменка (веласпорт). * [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] — беларускі фінансіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Наталля Валер’еўна Ануфрыенка|Наталля Ануфрыенка]] — беларуская баскетбалістка. * [[Ігар Сяргеевіч Анушкін|Ігар Анушкін]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Андрэй Валер’евіч Арлоўскі|Андрэй Арлоўскі]] — беларускі спартсмен (змяшаныя адзінаборствы). * [[Аляксандр Міхайлавіч Архіпаў|Аляксандр Архіпаў]] — беларускі палітык. * [[Самуіл Пятровіч Асновіч|Самуіл Асновіч]] — беларускі музыкант (скрыпка), заслужаны артыст Беларусі. * [[Маісей Маркавіч Ашкеназі]] (1913—1941) — савецкі мастак, жывапісец, графік. === Б === * [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай]] (нар. 1951) — беларускі мастак. * [[Ісідар Балоцін]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Міхаіл Бархін]] — савецкі архітэктар, доктар архітэктуры, прафесар. * [[Эдуард Белагураў]] — беларускі жывапісец. * [[Аляксандр Паўлавіч Блахін|Аляксандр Блахін]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Аляксандр Блох]] — расійскі юрыст, публіцыст, рэвалюцыянер. * [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзім Богуш]] — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000). * [[Ігар Аляксандравіч Бокі|Ігар Бокі]] — беларускі паралімпійскі плывец, шматразовы паралімпійскі чэмпіён. * {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Неафіт Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} — украінскі кінарэжысёр і сцэнарыст. * [[Арцём Алегавіч Булойчык|Арцём Булойчык]] — беларускі футбаліст. * [[Бярнард Эмануілавіч Быхоўскі|Бярнард Быхоўскі]] — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук. * [[Віктар Фёдаравіч Бяльковіч|Віктар Бяльковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. === В === * [[Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч|Андрэй Вайцяховіч]] — беларускі археолаг. * [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]] — беларускі філосаф, літаратуразнавец. * [[Яўген Васьковіч]] — беларускі грамадскі актывіст, лідар арганізацыі «[[Малады фронт]]» (з 2017), сябра беларускай асацыяцыі журналістаў, палітвязень. * [[Паўліна Юльеўна Венгерава|Паўліна Венгерава]] — яўрэйская пісьменніца. === Г === * [[Андрэй Гайдукоў]] — актывіст [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. * [[Ігар Захаравіч Галубчык|Ігар Галубчык]] — расійскі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Анатоль Пятровіч Галуза|Анатоль Галуза]] — беларускі гандбаліст. * [[Аляксандр Міхайлавіч Гальмак|Аляксандр Гальмак]] — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. * [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік|Аляксандр Гарэлік]] — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук. * [[Залман Абрамавіч Гарэлік|Залман Гарэлік]] — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук. * [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік|Іосіф Гарэлік]] — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук. * [[Леў Давыдавіч Гарэлік|Леў Гарэлік]] — беларускі музыкант (скрыпка), народны артыст Беларусі. * [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольга Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя|Таццяна Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. * [[Іна Герасімава]] — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук. * [[Міхаіл Навумавіч Герчык|Міхась Герчык]] — беларускі пісьменнік. * [[Алеся Міхайлаўна Гетманава|Алеся Гетманава]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы. * [[Валерый Ігнатавіч Глушакоў|Валерый Глушакоў]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі. * [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўген Голант]] — расійскі педагог. * [[Ларыса Леанідаўна Голубева|Ларыса Голубева]] — беларускі матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук. * [[Геральд Міхайлавіч Горскі|Геральд Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі паперы, доктар тэхнічных навук. * [[Веніямін Максавіч Гохман|Веніямін Гохман]] — расійскі савецкі географ, доктар геаграфічных навук. === Д === * [[Ісак Аронавіч Давідовіч|Ісак Давідовіч]] — беларускі жывапісец і графік. * [[Сямён Уладзіміравіч Дамарад|Сямён Дамарад]] — беларускі мастак-манументаліст. * [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарад|Уладзімір Дамарад]] — беларускі графік. * [[Марыя Уладзіміраўна Дашкоўская|Марыя Дашкоўская]] — беларуская футбалістка. * [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. === Ж === * [[Вольга Мікалаеўна Жук|Вольга Жук]] — беларуская дэпутатка. === З === * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў]] (нар. 1992) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. === К === * [[Вадзім Кабанчук]] — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартова-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]]. * [[Аляксандр Юр’евіч Каваленка|Аляксандр Каваленка]] — беларускі і латвійскі спартсмен. Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1986). * [[Сямён Савельевіч Казіміроўскі|Саламон Казіміроўскі]] — савецкі рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. * [[Андрэй Фёдаравіч Казусёнак|Андрэй Казусёнак]] — беларускі самбіст і дзюдаіст. * [[Анатоль Іосіфавіч Калінін|Анатоль Калінін]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] — беларускі жывапісец. * [[Ніна Фёдараўна Касцян|Ніна Касцян]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання. * [[Марта Кахно]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]]. * [[Аляксандр Барысавіч Кацнельсон|Аляксандр Кацнельсон]] — беларускі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар. * {{нп5|Руслан Коган||en|Ruslan Kogan}} — аўстралійскі прадпрымальнік. * [[Лілія Рыгораўна Козырава|Лілія Козырава]] — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]]. * [[Станіслаў Васільевіч Коласаў|Станіслаў Коласаў]] — беларускі радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. * [[Аліна Анатольеўна Корбут|Аліна Корбут]] — беларуская спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці. Кандыдат педагагічных навук (1997), дацэнт (2000). * [[Міхаіл Васільевіч Коржык|Міхаіл Коржык]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Сяргей Кошаль]] — беларускі футбаліст. * [[Леанід Іванавіч Краўчанка|Леанід Краўчанка]] — беларускі эканаміст. * [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]] — [[Беларусь|беларускі]] палітык, у 1990—1995 гадах адзін з членаў [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у складзе [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]]. * [[Міхась Кукабака]] — савецкі дысідэнт, праваабаронца, палітычны вязень. * [[Анастасія Куніцкая]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. === Л === * [[Мікалай Віктаравіч Лазаковіч|Мікалай Лазаковіч]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук. * [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі|Самуіл Лазінскі]] — расійскі гісторык. * [[Святлана Валянцінаўна Лапіна|Святлана Лапіна]] — беларускі сацыёлаг, філосаф, культуролаг. * [[Дзяніс Лебедзеў]] — беларускі футбаліст. * [[Іосіф Давыдавіч Левін|Іосіф Левін]] — беларускі архітэктар. * [[Абрам Іосіфавіч Лур’е|Абрам Лур’е]] — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930). * [[Алёна Аляксандраўна Любая|Алёна Любая]] — беларускі гісторык. === М === * [[Берта Якаўлеўна Макарава]] (1926—2012) — скрыпачка, выканаўца і педагог. * [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]] — беларускі [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтва БССР. * [[Уладзімір Аляксандравіч Манілаў]] (1940—2003, [[Кіеў]]) — гітарыст, педагог<ref>https://esu.com.ua/article-63449</ref>. * [[Леанід Марчанка]] — беларускі графік. * [[Эдуард Мельнікаў]] — беларускі тэлевізійны [[журналіст]], кандыдат гістарычных навук. * [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхалкін|Уладзімір Міхалкін]] — савецкі военачальнік, маршал артылерыі. * [[Андрэй Анатолевіч Міхневіч|Андрэй Міхневіч]] — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, штурханне ядра). * [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка|Зінаіда Моршчанка]] — работніца дрэваапрацоўчай прамысловасці, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. * [[Ірына Аляксандраўна Мядзведзева|Ірына Мядзведзева]] — расійская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Ігар Станіслававіч Нагорскі|Ігар Нагорскі]] — беларускі вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі. * [[Святлана Іванаўна Нартава|Святлана Нартава]] — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Алена Новікава]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. === П === * [[Лідзія Панасюк]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. * [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — беларускі графік, народны мастак Беларусі, акадэмік НАН Беларусі. * [[Алена Міхайлаўна Піскун|Алена Піскун]] — беларуская спартыўная гімнастка. Двухразовая чэмпіёнка свету. * [[Таццяна Іванаўна Піскун|Таццяна Піскун]] — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання. * [[Сяргей Васільевіч Плышэўскі|Сяргей Плышэўскі]] — беларускі хімік-тэхнолаг, кандыдат тэхнічных навук. * [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — беларускі спартсмен (футбол). * [[Валянцін Рыгоравіч Прыешкін|Валянцін Прыешкін]] — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Сяргей Якаўлевіч Прыходзька|Сяргей Прыходзька]] — беларускі фехтавальшчык на шаблях і трэнер. * [[Генадзь Яўгенавіч Пунінскі|Генадзь Пунінскі]] — матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997). * [[Людміла Леанідаўна Пуцейка|Людміла Пуцейка]] — беларускі мастак. === Р === * [[Аркадзь Залманавіч Рахмілевіч|Аркадзь Рахмілевіч]] — скрыпач, педагог, дырыжор. * [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў|Уладзімір Рубцоў]] — беларускі [[мастак]]-жывапісец. * [[Юрый Герасімавіч Рудзько|Юрый Рудзько]] — беларускі празаік, драматург, нарысіст. * [[Віталь Рымашэўскі]] — беларускі [[палітык]] і грамадскі дзеяч. * [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — беларускі палітык. * [[Дзмітрый Васілевіч Рэкіш|Дзмітрый Рэкіш]] — беларускі футбаліст. * [[Анатоль Іосіфавіч Рэнейскі|Анатоль Рэнейскі]] — беларускі вясляр на каноэ. * [[Віктар Іосіфавіч Рэнейскі|Віктар Рэнейскі]] — беларускі і малдаўскі вясляр на каноэ, трэнер. Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў. === С === * [[Усевалад Паўлавіч Савіч|Усевалад Савіч]] — вучоны ў галіне [[Ліхеналогія|ліхеналогіі]]. * [[Юрый Георгіевіч Сасулін]] (нар. 1936) — расійскі навуковец. * [[Эфраім Севела]] — савецкі і ізраільскі [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], кінарэжысёр. * [[Сергій (Акімаў)]] — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі. * [[Сяргей Сікорскі]] — арганізатар і кіраўнік партызанскага руху ў Беларусі, Герой Савецкага Саюза. * [[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Іосіф Сіманоўскі]] — беларускі бібліятэказнавец, бібліёграф, перакладчык, заслужаны дзеяч культуры БССР. * [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Міхаіл Спірыдонаў]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук. * [[Юрый Пятровіч Сядлуха|Юрый Сядлуха]] — беларускі спецыяліст у галіне водазабеспячэння, каналізацыі, будаўнічых сістэм аховы водных рэсурсаў. === Т === * [[Уладзімір Пятровіч Табушаў|Уладзімір Табушаў]] — беларускі графік. * [[Сямён Львовіч Талкачоў|Сямён Талкачоў]] — беларускі піяніст , канцэртмайстар, педагог. * [[Валянціна Трыгубовіч]] — беларускі мастацтвазнавец. * [[Іосіф Тункель]] — яўрэйскі пісьменнік-гумарыст. * [[Дзмітрый Турлін]] — беларускі футбаліст. === Ф === * [[Марыя Васільеўна Філончык|Марыя Філончык]] — беларуская баскетбалістка. === Х === * [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] — дзяячка КПЗБ, Герой Савецкага Саюза. * [[Таісія Леанідаўна Хацановіч-Дарбінян|Таісія Хацановіч-Дарбінян]] — беларускі мастак. * [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]] — беларускі футбаліст. * [[Вольга Хілько]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба). === Ц === * [[Віктар Цемушаў]] — беларускі гісторык, [[кандыдат гістарычных навук]]. * [[Міхаіл Яўгенавіч Цікоцкі|Міхась Цікоцкі]] — беларускі мовазнавец, журналіст, заслужаны работнік адукацыі Беларусі, заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі. * [[Таццяна Цырулёва]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Міхаіл Цэйтлін]] — нямецкі спартсмен (шахматы), міжнародны гросмайстар, урач. === Ч === * [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Шарль Чарняўскі]] — французскі жывапісец, графік. === Ш === * [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова|Ірына Шаўцова]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы. * [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук|Аліна Шаўчук]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), чэмпіёнка Еўропы. * [[Генадзь Барысавіч Шведзік|Генадзь Шведзік]] — беларускі паэт. * [[Аксана Уладзіміраўна Шпак|Аксана Шпак]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Аляксандр Францавіч Шпілеўскі|Аляксандр Шпілеўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]]. * [[Саламон Яфімавіч Шульман|Сол Шульман]] — [[пісьменнік]], [[кінарэжысёр]], сцэнарыст. * [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргей Шыла]] — беларускі мастак-канцэптуаліст, дызайнер, калекцыянер, выканаўца аўтарскай песні. === Э === * [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн]] — рабін і аўтарытэт у яўрэйскім праве === Я === * [[Уладзімір Іванавіч Ярмак|Уладзімір Ярмак]] — Герой Савецкага Саюза, стралок. == Жылі (вучыліся, працавалі) == === А === * [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|Аркадзь Адзінец]] — беларускі мовазнавец. * [[Андрэй Мікалаевіч Арамнаў|Андрэй Арамнаў]] — беларускі спартсмен (цяжкая атлетыка), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзь Аркадзьеў]] — беларускі акцёр, рэжысёр. * [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Сяргей Ахрамееў]] — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза, Герой Савецкага Саюза. === Б === * [[Андрэй Баболя]] — рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай. * [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Андрэй Віктаравіч Багдановіч|Андрэй Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008). * [[Браніслава Баскіна]] — савецкая беларуская шашыстка, першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын. * [[Браніслаў Віктаравіч Баеў|Браніслаў Баеў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]] — беларуская актрыса. * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — беларускі рэжысёр, акцёр. * [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава|Святлана Басуматрава]] — беларуская паэтэса. * [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. [[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас.]] * [[Вадзім Іванавіч Болбас|Вадзім Болбас]] — выпускнік [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 16 (1959), [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]. === В === * [[Васіль Вітка]] — беларускі [[паэт]], педагог. * [[Ян Віхерт]] — драматург і педагог. * [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Іосіф Воўк-Левановіч]] — беларускі мовазнавец. === Г === * [[Яфім Максімавіч Гаварушка|Яфім Гаварушка]] — беларускі пісьменнік, педагог. * [[Пётр Андрэевіч Горскі|Пётр Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне гігіены, доктар медыцыны. * [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямён Домаш]] — беларускі палітычны дзеяч. * [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васіль Дружчыц]] — беларускі гісторык. * [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] — беларускі драматург, заснавальнік нацыянальнага тэатра. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — беларускі архітэктар, матэматык. * [[Алесь Жаўрук]] — беларускі паэт. * [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — беларускі акцёр тэата і кіно, пісьменнік, сцэнарыст, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. === І === * [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог, заслужаная артыстка БССР. === К === * [[Ніна Фёдараўна Калаптур|Ніна Калаптур]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка БССР. * [[Ніна Васілеўна Каменская|Ніна Каменская]] — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Ігнатавіч Кандраценя|Уладзімір Кандраценя]] — беларускі пісьменнік. * [[Міхал Карыцкі]] — вялікалітоўскі паэт, філосаф, педагог. * [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч|Дзмітрый Кацярыніч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] — мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі. * [[Фёдар Конюхаў]] — расійскі падарожнік, мастак, рэлігійны дзеяч, заслужаны майстар спорту СССР (спартыўны турызм). * [[Фёдар Іванавіч Куляшоў|Фёдар Куляшоў]] — беларускі літаратуразнаўца, крытык, доктар філалагічных навук, прафесар. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] — акцёр і рэжысёр, заслужаны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі. === Л === * [[Георгій Сцяпанавіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст БССР. * [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак|Уладзімір Лемяшонак]] — беларускі гісторык. * [[Сяргей Ліштван]] — беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1996), заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь. * [[Міхась Лынькоў]] — беларускі пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі. === М === * [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская|Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса. * [[Георгій Маляўскі]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь. * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Валерый Маракоў]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|Уладзімір Марзон]] — беларускі ўрач-хірург, кандыдат медыцынскіх навук, заслужаны дзеяч навукі Беларусі. * [[Пётр Іванавіч Масцераў|Пётр Масцераў]] — беларускі акцёр тэатра, заслужаны артыст БССР. * [[Алег Мінкін]] — беларускі пісьменнік, перакладчык. * [[Тамара Міронава]] — беларуская актрыса тэатра і кіно. === Н === * [[Аляксей Ненадавец]] — беларускі фалькларыст, доктар філалагічных навук, прафесар. === П === * [[Аляксандр Гіларый Палубінскі]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Ганна Купрыянаўна Панкрат|Ганна Панкрат]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] — беларускі паэт, народны паэт Беларусі. * [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка|Ніна Пятрэнка]] — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы. === Р === * [[Ніна Антонаўна Равінская|Ніна Равінская]] — беларуская артыстка аперэты (сапрана), заслужаная артыстка Расіі, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь. === С === * [[Ян Казімір Сапега]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. * [[Мадэст Сіроцін]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, славуты кулінар. * [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] — беларускі паэт. === Т === * [[Пётр Трызна]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === У === * [[Уладзімір Уладамірскі]] — беларускі акцёр. === Ф === * [[Вячаслаў Рыгоравіч Фаменка|Вячаслаў Фаменка]] — беларускі артыст аперэты (тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі. * [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — беларускі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Беларусі. === Ц === * [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]] — беларускі кампазітар. === Ш === * [[Віктар Раманавіч Шаўкалюк|Віктар Шаўкалюк]] — беларускі артыст аперэты (лірычны тэнар), заслужаны артыст БССР. * [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]] — беларускі і польскі ваенны дзеяч. * [[Станіслава Браніславаўна Шымусік|Станіслава Шымусік]] — работніца прэса, Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Хвядос Шынклер]] — беларускі пісьменнік. === Я === * [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Лёсы, звязаныя з Бабруйскам == === А === * [[Мікола Аўрамчык]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[Антон Аўсянік]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. === Б === * [[Паўлюк Багрым]] — беларускі паэт. * [[Павел Іванавіч Батаў|Павел Батаў]] — савецкі военачальнік. * [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Барыс Бахараў]] — савецкі военачальнік. === В === * [[Уладзіслаў Валовіч]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, гетман польны. === Г === * [[Платон Раманавіч Галавач|Платон Галавач]] — беларускі пісьменнік. === Д === * [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] — беларускі археолаг, этнограф, фалькларыст. === Ж === * [[Тамаш Жаброўскі]] — рэлігійны дзеяч Беларусі, архітэктар. === З === * [[Іван Залатарэнка]] — казацкі палкоўнік. === К === * [[Антоні Клімантовіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч. === Л === * [[Юрка Лявонны]] — беларускі паэт. === Н === * [[Тэадор Нарбут]] — беларускі гісторык, археолаг, інжынер. === П === * [[Караль Падчашынскі]] — беларускі архітэктар. * [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч. === Т === * [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]] — беларускі архітэктар. * [[Васіль Тышкевіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага. === Ш === * [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пісьменнік, публіцыст. == Ганаровыя грамадзяне Бабруйска == * [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраславу Еўдакімаву]] ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».<ref>[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]</ref> * [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандру Парфяновічу]] ў 2022 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска». {{зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]] 1lmuw58sa8ptob38xjkfjl43bpuplan 0 306821 5123947 3860761 2026-04-09T17:33:22Z GAndy 3523 афармленне 5123947 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Мікалай Дыянісьевіч Мяркулаў | арыгінал імя = {{lang-ru|Николай Дионисьевич Мерку́лов}} | выява = Николай Дионисьевич Меркулов.jpg | шырыня = 200px | апісанне выявы = | пасада = Міністр ваенна-марскіх і замежных дзеў Прыамурскага дзяржаўнага ўтварэння | сцяг = Flag of Russia.svg | перыядпачатак = [[26 мая]] [[1921]] | перыядканец = [[чэрвень]] [[1922]] | пасада_2 = Міністр замежных дзеў Прыамурскага земскага края | сцяг_2 = Flag of Russia.svg | перыядпачатак_2 = [[чэрвень]] | перыядканец_2 = [[25 кастрычніка]] [[1922]] | пасада_3 = Старэйшы дарадца губернатара [[Шаньдун|Шаньдунскай правінцыі]] | сцяг_3 =Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg | перыядпачатак_3 = [[1923]] | перыядканец_3 = [[1931]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | муж = | мужа = | дзеці = | аўтограф = }} {{Цёзкі2|Мяркулаў}} '''Мікалай Дыянісьевіч Мяркулаў''' ([[10 снежня]] [[1869]], [[Благавешчанск]] — [[1945]], [[Цындаа]]) — рускі прадпрымальнік, грамадскі і палітычны дзеяч Далёкага Усходу. == Біяграфія == Скончыў Благавешчанскую класічную гімназію і Рачное вучылішча. Прадпрымальнік, купец 1-й гільдыі, уладальнік параходства на Амуры і запалкавай фабрыкі ва Уладзівастоку. Шматгадовы чалец Уладзівастоцкага біржавога камітэта і Прыморскай гандлёва-прамысловай палаты. У 1921 — член прэзідыума Несацыялістычнага з’езда. У маі 1921 — чэрвені 1922 — міністр ваенна-марскіх і замежных спраў [[Прыамурскі земскі край|Прыамурскага часовага ўрада]], кіраўніком якога быў яго брат [[Спірыдон Дыянісьевіч Мяркулаў|С. Д. Мяркулаў]]. Міністр замежных дзеў ва ўрадзе [[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|М. К. Дзітэрыхса]] (да кастрычніка 1922). Жыў у эміграцыі ў Маньчжурыі, старэйшы дарадца губернатара Шаньдунскай правінцыі Чжан Цзунчана (1923—1931), адзін з арганізатараў рускага ваеннага атрада К. П. Нячаева (1923—1928). З 1932 — у [[Шанхай|Шанхаі]]. Віцэ-старшыня Рады з’яднаных рускіх арганізацый. Памёр у Цындаа. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мяркулаў Мікалай}} 1oi9l2g1dp1qpximepdld24akbphf5y 5123949 5123947 2026-04-09T17:34:07Z GAndy 3523 пусть с Викиданных грузится 5123949 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Мікалай Дыянісьевіч Мяркулаў | арыгінал імя = {{lang-ru|Николай Дионисьевич Мерку́лов}} | выява = | шырыня = 200px | апісанне выявы = | пасада = Міністр ваенна-марскіх і замежных дзеў Прыамурскага дзяржаўнага ўтварэння | сцяг = Flag of Russia.svg | перыядпачатак = [[26 мая]] [[1921]] | перыядканец = [[чэрвень]] [[1922]] | пасада_2 = Міністр замежных дзеў Прыамурскага земскага края | сцяг_2 = Flag of Russia.svg | перыядпачатак_2 = [[чэрвень]] | перыядканец_2 = [[25 кастрычніка]] [[1922]] | пасада_3 = Старэйшы дарадца губернатара [[Шаньдун|Шаньдунскай правінцыі]] | сцяг_3 =Flag_of_the_Republic_of_China_(1912-1928).svg | перыядпачатак_3 = [[1923]] | перыядканец_3 = [[1931]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | род = | бацька = | маці = | муж = | мужа = | дзеці = | аўтограф = }} {{Цёзкі2|Мяркулаў}} '''Мікалай Дыянісьевіч Мяркулаў''' ([[10 снежня]] [[1869]], [[Благавешчанск]] — [[1945]], [[Цындаа]]) — рускі прадпрымальнік, грамадскі і палітычны дзеяч Далёкага Усходу. == Біяграфія == Скончыў Благавешчанскую класічную гімназію і Рачное вучылішча. Прадпрымальнік, купец 1-й гільдыі, уладальнік параходства на Амуры і запалкавай фабрыкі ва Уладзівастоку. Шматгадовы чалец Уладзівастоцкага біржавога камітэта і Прыморскай гандлёва-прамысловай палаты. У 1921 — член прэзідыума Несацыялістычнага з’езда. У маі 1921 — чэрвені 1922 — міністр ваенна-марскіх і замежных спраў [[Прыамурскі земскі край|Прыамурскага часовага ўрада]], кіраўніком якога быў яго брат [[Спірыдон Дыянісьевіч Мяркулаў|С. Д. Мяркулаў]]. Міністр замежных дзеў ва ўрадзе [[Міхаіл Канстанцінавіч Дзітэрыхс|М. К. Дзітэрыхса]] (да кастрычніка 1922). Жыў у эміграцыі ў Маньчжурыі, старэйшы дарадца губернатара Шаньдунскай правінцыі Чжан Цзунчана (1923—1931), адзін з арганізатараў рускага ваеннага атрада К. П. Нячаева (1923—1928). З 1932 — у [[Шанхай|Шанхаі]]. Віцэ-старшыня Рады з’яднаных рускіх арганізацый. Памёр у Цындаа. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мяркулаў Мікалай}} 5i13sat1zejzg71qaheof38owliu5wp 14 328936 5124120 2333406 2026-04-10T08:43:25Z DzBar 156353 шаблон 5124120 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1954]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1954 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1954|года}} mf6t3h69xjxfbu2p5o6s79xekdlykvr 14 328937 5124119 2333405 2026-04-10T08:43:03Z DzBar 156353 шаблон 5124119 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1955]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1955 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1955|года}} h08mb4t5ao1ejyvg9feem8xtmkfaaoj 14 328943 5124117 2333399 2026-04-10T08:41:21Z DzBar 156353 шаблон 5124117 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1961]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1961 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1961|года}} kn82auwa9y6b2rorrx6s7w6k393cxl3 0 343610 5123896 5049582 2026-04-09T15:04:03Z Farmazon2025 159473 5123896 wikitext text/x-wiki {{Фестываль|Назва=Мотальскія прысмакі|Краіна=Беларусь|Лога=[[File:Logo Motolfeast.jpg|thumb|Лагатып фэстываля "Мотальскiя прысмакi"]]|Горад=Моталь|Гады=з 2008|Тэматыка=фальклор, нацыянальная кухня|Сайт=vmotol.by}} '''«Мотальскія прысмакі»''' — міжнародны кулінарны фестываль, які праходзіць у аграгарадку [[Моталь]], пачынаючы з [[2008]] года. У тым жа годзе перамог у намінацыі «Падзеі. Свята года» ў Рэспубліканскім конкурсе «Пазнай Беларусь»<ref name="br">[http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru Приглашаем на «Мотальскія прысмакі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170729173410/http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru |date=29 ліпеня 2017 }}</ref>. У 2010 годзе фестываль упершыню прайшоў не ў адзін, а ў два дні<ref name="br" />. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Фестывалі]] [[Катэгорыя:Моталь]] 7nxif264e56o0bg9p7a2jcmsvafopuf 5123897 5123896 2026-04-09T15:04:40Z Farmazon2025 159473 5123897 wikitext text/x-wiki {{Фестываль|Назва=Мотальскія прысмакі|Краіна=Беларусь|Лога=[[File:Logo Motolfeast.jpg|thumb|Лагатып фэстываля "Мотальскiя прысмакi"]]|Горад=Моталь|Гады=з 2008|Тэматыка=фальклор, нацыянальная кухня|Сайт=vmotol.by}} '''«Мотальскія прысмакі»''' — міжнародны кулінарны i фальклорны фестываль, які праходзіць у аграгарадку [[Моталь]], пачынаючы з [[2008]] года. У тым жа годзе перамог у намінацыі «Падзеі. Свята года» ў Рэспубліканскім конкурсе «Пазнай Беларусь»<ref name="br">[http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru Приглашаем на «Мотальскія прысмакі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170729173410/http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru |date=29 ліпеня 2017 }}</ref>. У 2010 годзе фестываль упершыню прайшоў не ў адзін, а ў два дні<ref name="br" />. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Фестывалі]] [[Катэгорыя:Моталь]] ndenfu30gdtv2johmr7dyyss8hc10m1 5124003 5123897 2026-04-09T19:04:11Z JerzyKundrat 174 5124003 wikitext text/x-wiki {{Фестываль|Назва=Мотальскія прысмакі|Краіна=Беларусь|Лога=[[File:Logo Motolfeast.jpg|thumb|Лагатып фэстываля "Мотальскiя прысмакi"]]|Горад=Моталь|Гады=з 2008|Тэматыка=фальклор, нацыянальная кухня|Сайт=vmotol.by}} '''«Мотальскія прысмакі»''' — міжнародны кулінарны i фальклорны фестываль, які праходзіць у аграгарадку [[Моталь]], пачынаючы з [[2008]] года. У тым жа годзе перамог у намінацыі «Падзеі. Свята года» ў Рэспубліканскім конкурсе «Пазнай Беларусь»<ref name="br">[http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru Приглашаем на «Мотальскія прысмакі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170729173410/http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru |date=29 ліпеня 2017 }}</ref>. У 2010 годзе фестываль упершыню прайшоў не ў адзін, а ў два дні<ref name="br" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Моталь]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] geu1aypj1qq9knbpl3v5slcz26bspgm 0 453406 5124093 4585046 2026-04-10T06:35:43Z Archaeodontosaurus 6813 5124093 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Urtica |rang = Від |latin = Urtica urens |author = [[L.]] |syn = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Urtica urens |grin = 101585 }} '''Крапіва пякучая''', '''Крапіва-жыгучка'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|136}}</ref> (''Urtíca úrens'') — аднагадовая травяністая расліна, [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|Крапіва|Urtica}}. == Назва == Жыгучка, стрэківа<ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref>, крапіва, жыжка<ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref>, джыгучка, жычкая крапіва<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref>, жгучка, крапіва вялікая<ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, жыгучка<ref name="ReferenceA">{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Urtica urens/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Urtica urens Sturm40.jpg|left|{{Бат.іл.|Штурм}}|ш=200|color=lightgreen}}[[Сцябло|Сцёблы]] прамыя, тупачатырохграневыя, барознавыя, з жорсткімі пякучымі валасінкамі, вышынёй 15-35 см. [[Ліст|Лісце]] супраціўнае, цёмна-зялёнае, дробнае, 2-6 см даўжынёй, авальнае або яйкападобнае, вострае, пільчатае, пакрытае пякучымі валасінкамі. Расліна двухдомная. [[Кветка|Кветкі]] дробныя, зялёныя, адзіночныя або ў суквеццях, пазухавыя, правільныя або няправільныя, тычынкавыя і песцікавыя, большай часткай з простым калякветнікам з трох лісточкаў. Кветкі сабраны ў коласападобнае [[суквецце]], якое карацей або роўна па даўжыні хвосцікам лісця (у адрозненне ад [[Крапіва двухдомная|крапівы двухдомнай]], дзе яно даўжэй). Тычынак 6-12. [[Завязь]] ніжняя або паўніжняя, 4-6-гнёздавая, слупок адзін, лычык паасобны. Цвіце з мая да позняй восені. [[Плод]] — сухая або сакавітая шматнасенная [[каробачка]], зрэдку [[арэшак]]. Плоданасіць з чэрвеня. == Распаўсюджанне і экалогія == На тэрыторыі Расіі распаўсюджана паўсюдна, акрамя Крайняй Поўначы. Расце на пустках, каля жылля, ля дарог, на агародах, каля платоў. Вялікіх зараснікаў не ўтварае, а фармуе невялікія курціны. Нітрафільная расліна. == Таксанамія == Від '''Крапіва пякучая''' ўваходзіць у род {{Bt-bellat|Крапіва|Urtica}} сямейства {{Bt-bellat|Крапіўныя|Urticaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{Bt-bellat|Ружакветныя|Rosales}}. {{Табліца12222 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Ружакветныя]] |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін <br />(па [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 8 семейств <br />(па [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c2=сямейства '''[[Крапіўныя]]''' |d1=род '''[[Крапіва]]''' |d2=яшчэ каля 60 родаў |e1=яшчэ каля 45—50 відаў |e2=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">від <br />'''Крапіва&nbsp;пякучая''' |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} == Значэнне і прымяненне == {{Біяфота|(MHNT) Urtica urens - leaves.jpg|left|Urtica urens у культуры|ш=250|color=lightgreen}} Выкарыстоўваюцца лісце і маладыя сцёблы расліны. Па сваёй пажыўнай каштоўнасці яна пераўзыходзіць [[Крапіва двухдомная|крапіву двухдомную]]. У фазе цвіцення ў ёй змяшчаецца 25 % [[Бялкі|бялку]], 20,7 % [[Вугляводы|вугляводаў]], 2,8 % [[Тлушчы|тлушчаў]], 34,1 % [[Цэлюлоза|клятчаткі]], 11,4 % БЭВ, 26,7 % попелу, 2,7 % [[Кальцый|кальцыя]], 4,5 % [[Калій|калія]], 0,57 % [[фосфар]]у, 0,63 % [[Магній|магнію]], ад 150 да 370 мг [[Аскарбінавая кіслата|вітаміна С]] і да 188,1 мг [[Карацін|каратыну]]. Змяшчае таксама [[Мурашыная кіслата|мурашыную кіслату]], [[дубільныя рэчывы]], [[вітаміны]] групы B і K. Лісце выкарыстоўваецца так жа, як і лісце крапівы двухдомнай. Лісце ідзе для падрыхтоўкі супоў, салат, бацвіння, расольніка і ў якасці прыправаў<ref name="Кучеров">''Кучеров Е. В.'' Дикорастущие пищевые растения Башкирии и их использование. — Уфа: РИО Госкомиздата БССР, 1990. — С. 38—39. </ref>. У лекавых мэтах выкарыстоўваюцца, у асноўным, лісце і карані. Пры некаторых захворваннях і прафілактычна ўжываецца і сок, атрымоўваны з маладых сцеблаў і лісця. Яшчэ грэчаскі лекар Дыяскарыд ведаў пра лячэбныя ўласцівасці гэтага віду. Ён ўжываў яе для лячэння [[Мочакамянёвая хвароба|мачакаменнай хваробы]]. У XVIII стагоддзі рускія медыкі з дапамогай крапівы лекавалі розныя пашкоджанні скуры, у тым ліку язвы. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ІВРСР|частка=443. ''Urtica urens'' L. — Крапива жгучая|том=2|стар=41}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Крапіва]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] mzyw13p4bcjh6f0yisaab07b7sorgwy 0 532347 5124051 5119795 2026-04-09T21:53:22Z Д.Ильин 29689 5124051 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} {{Не блытаць|Карта памяці|картамі памяці}}{{Не блытаць|USB-флэш-назапашвальнік|USB-флэш-назапашвальнікамі}} [[Файл:USB_flash_drive.JPG|міні|USB-флэш-назапашвальнік. На пярэднім плане бачная мікрасхема NAND флэш-памяці, на заднім — яе кантролер]] '''Флэш-памяць''' ({{Lang-en|flash memory}}) — разнавіднасць [[паўправаднік]]овай тэхналогіі электрычна перапраграмуемай памяці ([[EEPROM]]). Гэтае ж слова выкарыстоўваецца ў электроннай схематэхніцы для абазначэння тэхналагічна скончаных рашэнняў [[Пастаянная запамінальная прылада|пастаянных запамінальных прылад]] у выглядзе мікрасхем на базе гэтай паўправадніковай тэхналогіі. У побыце гэта словазлучэнне замацавалася за шырокім класам цвёрдацельных прылад захоўвання інфармацыі. Дзякуючы кампактнасці, таннасці, механічнай трываласці, вялікаму аб’ёму, хуткасці працы і нізкага энергаспажывання, флэш-памяць шырока выкарыстоўваецца ў лічбавых партатыўных прыладах і носьбітах інфармацыі. Сур’ёзным недахопам дадзенай тэхналогіі з’яўляецца абмежаваны тэрмін эксплуатацыі носьбітаў<ref>{{артыкул|аўтар=Simona Boboila, Peter Desnoyers|загаловак=Write Endurance in Flash Drives: Measurements and Analysis|спасылка=http://static.usenix.org/event/fast10/tech/full_papers/boboila.pdf|мова=en|выданне=FAST|месца=San Jose, California|выдавецтва=Northeastern University|год=2010}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Hasso Plattner, Alexander. Zeier|загаловак=In-Memory Data Management: Technology and Applications|спасылка=https://books.google.ru/books?id=zzlY9glKPfkC|выданне=SpringerLink : Bücher|выдавецтва=Springer|год=2012|старонкі=45|старонак=267|isbn=3-642-29575-4}}</ref>, а таксама адчувальнасць да электрастатычнага разраду. == Гісторыя == Папярэднікамі тэхналогіі флэш-памяці можна лічыць ультрафіялетава сціраныя пастаянныя запамінальныя прылады ([[EPROM]]) і электрычна сціраныя ПЗП ([[EEPROM]]). Гэтыя прыборы таксама мелі матрыцу транзістараў з плаваючым затворам, у якіх інжэкцыя электронаў у плавае затвор («запіс») ажыццяўлялася стварэннем вялікай напружанасці [[Электрычнае поле|электрычнага поля]] ў тонкім дыэлектрыку. Аднак плошча разводкі кампанентаў у матрыцы рэзка павялічвалася, калі патрабавалася стварыць поле зваротнай напружанасці для зняцця электронаў з плаваючага затвора («пры спробе ачысціць»). Таму і паўстала два класа прылад: у адным выпадку ахвяравалі ланцугамі пры спробе ачысціць, атрымліваючы памяць высокай шчыльнасці з аднаразовай запісам, а ў іншым выпадку рабілі поўнафункцыянальную прыладу з значна меншай ёмістасцю. Адпаведна намаганні інжынераў былі накіраваны на рашэнне праблемы шчыльнасці кампаноўкі ланцугоў пры спробе ачысціць. Яны ўвянчаліся поспехам вынаходствам інжынера кампаніі [[Toshiba]] Фуджы Масуокой ў 1984 годзе. Назва «флэш» была прыдумана таксама ў Toshiba калегам Фуджы, Сёдзі Арыідзумі, бо працэс пры спробе ачысціць змесціва памяці яму нагадаў фатаўспышку ({{Lang-en|flash}}). Масуока прадставіў сваю распрацоўку на IEEE 1984 International Electron Devices Meeting (IEDM), якая праходзіла ў [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]]. У 1988 годзе [[Intel]] выпусціла першы камерцыйны флэш-чып NOR-тыпу. NAND-тыпу флэш-памяці быў анансаваны Toshiba ў 1989 годзе на International Solid-State Circuits Conference. == Прынцып працы == [[Файл:Floating-gate-transistor.svg|міні|400x400пкс|Транзістар з плаваючым затворам]] Асноўным кампанентам у флэш-памяці з’яўляецца [[транзістар]] з плаваючым затворам, які з’яўляецца разнавіднасцю МОП-транзістараў. Яго адрозненне ў тым, што ў яго ёсць дадатковы затвор (плаваючы), размешчаны паміж кіруючым затворам і p-пластом. Плаваючы затвор ізаляваны і паміж старонак у ім адмоўны зарад будзе заставацца надоўга. === SLC- і MLC-прылады === Адрозніваюць прыборы, у якіх элементарная вочка захоўвае адзін біт інфармацыі і некалькі біт. У аднабітавых вочках адрозніваюць толькі два ўзроўні зараду на плаваючым затворы. Такія ячэйкі называюцца аднаўзроўневымі ({{Lang-en2|single-level cell, SLC}}). У мнагабітавых ячэйках адрозніваюць больш узроўняў зарада; іх называюць шматузроўневымі ({{Lang-en2|multi-level cell, MLC}}<ref name="IntelTLC">[http://www.ixbt.com/news/all/index.shtml?13/64/42 iXBT.com :: Все новости :: Intel и Micron освоили выпуск 3-битной флэш-памяти типа NAND по нормам 25 нм]{{Недаступная спасылка}}</ref>). MLC-прыборы танней і больш ёмістыя, чым SLC-прыборы, аднак маюць больш высокую час доступу і прыкладна на парадак меншае максімальную колькасць перазапісаў<ref>{{Cite web|url=http://www.demartek.com/reports_free/demartek_sdchicago2013_dennismartin_solidstatestorage_whatsnew.pdf#page=7|title=NAND Flash – Endurance|author=Dennis Martin|publisher=Demartek, Storage Decisions Conference|date=11-12 June 2013|quote=MLC typical life 10,000 or fewer write cycles &#61607; MLC-2: 3,000 – 10,000 write cycles &#61607; MLC-3: 300 – 3,000 write cycles|accessdate=2015-01-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109080643/http://www.demartek.com/reports_free/demartek_sdchicago2013_dennismartin_solidstatestorage_whatsnew.pdf#page=7|archivedate=9 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. Звычайна пад MLC разумеюць памяць з 4 ўзроўнямі зарада (2 біта) на кожную ячэйку. Больш танную ў пераліку на аб’ём памяць з 8 ўзроўнямі (3 біта) часцей называюць TLC ({{Lang-en2|Triple Level Cell}})<ref name="anand12.tlc">Kristian Vättö,[http://www.anandtech.com/print/5067/understanding-tlc-nand Understanding TLC NAND] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725092427/http://www.anandtech.com/print/5067/understanding-tlc-nand |date=25 ліпеня 2013 }} // Anandtech, February 23, 2012</ref> або {{Lang-en2|3bit MLC}} (MLC-3)<ref>[http://www.tomshardware.com/news/NAND-128Gb-Mass-Production-3-bit-MLC,21986.html Samsung Mass Producing 128Gb 3-bit MLC NAND Flash] Kevin Parrish // Tom’s Hardware, 11 April 2013</ref>. Існуюць эксперыментальныя прылады з 16 ўзроўнямі на ячэйку (4 біта), 16LC<ref>[http://nvmw.ucsd.edu/2010/documents/Trinh_Cuong.pdf A 7.8MB/s 64Gb 4-Bit/Cell NAND Flash Memory on 43nm CMOS Technology] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150109075956/http://nvmw.ucsd.edu/2010/documents/Trinh_Cuong.pdf |date=9 студзеня 2015 }} // Sandisk, NVMW — UCSD, 11-13 April 2010: «4-Bit/Cell (16LC)»</ref> або QLC, аднак з памяншэннем тэхпрацэсу іх масавае вытворчасць малаверагодна з-за надзвычай нізкай надзейнасці захоўвання<ref>{{Cite news|title=SanDisk’s collosal 4TB SSD: Does this mean SSDs will soon provide more storage than hard drives?|url=http://www.extremetech.com/computing/181809-sandisks-collosal-4tb-ssd-does-this-mean-ssds-will-soon-provide-more-storage-than-hard-drives/2|lang=en|language=en|publisher=ExtremeTech|date=May 5, 2014|accessdate=2015-01-09|quote=but no one is even talking about QLC (quad-level cell) NAND — there’s just no way to store voltage at that fine-grained level while retaining enough write cycles to deploy the tech effectively.}}(англ.)&nbsp;<span id="cxmwAUA" tabindex="0">, </span>''ExtremeTech''<span id="cxmwAUA" tabindex="0"> </span><small id="cxmwAUA" tabindex="0">(May 5, 2014)</small><span id="cxmwAUA" tabindex="0">.</span>&#x20;<small id="cxmwAUA" tabindex="0">Праверана 9 студзеня 2015.</small>&nbsp;<span id="cxmwAUA" tabindex="0">«but no one is even talking about QLC (quad-level cell) NAND — there’s just no way to store voltage at that fine-grained level while retaining enough write cycles to deploy the tech effectively.».</span></ref>. Да 2016 годзе шматузроўневая памяць дамінуе на рынку. Тым не менш SLC вырабы, нягледзячы на шматкроць меншую ёмістасць, працягваюць распрацоўвацца і выпускацца для асабліва адказных ужыванняў.<ref>[http://www.3dnews.ru/939735?from=related-grid&from-source=942382 Toshiba начала выпуск 16-Гбит SLC NAND повышенной надёжности]</ref> ==== Аўдыёпамяць ==== Натуральным развіццём ідэі MLC-ячэек была думка запісаць у ячэйку [[аналагавы сігнал]]. Найбольшая прымяненне такія аналагавыя флэш-мікрасхемы атрымалі ў прайграванні адносна кароткіх гукавых фрагментаў у танных тыражуецца вырабах. Такія мікрасхемы могуць прымяняцца ў самых простых цацках, гукавых паштоўках і г. д.<ref>http://www.nuvoton.com/NuvotonMOSS/Community/ProductInfo.aspx?tp_GUID=d2589477-840d-4046-9c3a-2e0e457048b3 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110707003820/http://www.nuvoton.com/NuvotonMOSS/Community/ProductInfo.aspx?tp_GUID=d2589477-840d-4046-9c3a-2e0e457048b3 |date=7 ліпеня 2011 }} ISD ChipCorder</ref> === NOR- і NAND-прыборы === [[Файл:NOR_flash_layout.svg|міні|350x350пкс|Кампаноўка шасці ячэек NOR flash]] [[Файл:Nand flash structure-ru.svg|міні|350x350пкс|Структура аднаго слупка NAND flash з 8 ячэйкамі]] Флэш памяць адрозніваецца метадам злучэння ячэек у масіў. Канструкцыя NOR выкарыстоўвае класічную двухмерную матрыцу праваднікоў, у якой на скрыжаванні радкоў і слупкоў ўстаноўлена па адной ячэйцы. Пры гэтым праваднік радкоў падключаўся да сцёку транзістара, а слупкоў — да другога затвору. Выток падключаўся да агульнай для ўсіх падкладцы. Канструкцыя NAND — трохмерны масіў. У аснове тая ж самая матрыца, што і ў NOR, але замест аднаго транзістара ў кожным скрыжаванні усталёўваецца слупок з паслядоўна ўключаных ячэек. У такой канструкцыі атрымліваецца шмат затворных ланцугоў ў адным скрыжаванні. Шчыльнасць кампаноўкі можна рэзка павялічыць (бо да адной ячэйкі ў стоўбцах падыходзіць толькі адзін праваднік затвору), аднак алгарытм доступу да ячэйках для чытання і запісы прыкметна ўскладняецца. Таксама ў кожнай лініі ўстаноўлена два МОП-транзістара. Кіраўнік транзістар разраднай лініі ({{Lang-en|bit line select transistor}}), размешчаны паміж калонкі вочак і разраднай лініяй. І кіраўнік транзістар зазямлення, размешчаны перад зямлёй ({{Lang-en|ground select transistor}}). Тэхналогія NOR дазваляе атрымаць хуткі доступ індывідуальна да кожнай ячэйкі, аднак плошчу ячэйкі вялікая. Наадварот, NAND маюць малую плошчу ячэйкі, але адносна працяглы доступ адразу да вялікай групе ячэек. Адпаведна, адрозніваецца вобласць прымянення: NOR выкарыстоўваецца як непасрэдная [[Пастаянная запамінальная прылада|памяць]] праграм мікрапрацэсараў і для захоўвання невялікіх дапаможных дадзеных. Назвы [[NOR]] і [[NAND]] адбыліся ад асацыяцыі схемы ўключэння ячэек у масіў са схематэхнікай мікрасхем КМОП-логікі. NAND часцей за ўсё ўжываецца для [[USB]] флэш-назапашвальнікаў, [[карта памяці|карт памяці]], SSD. NOR у сваю чаргу ва ўбудавальных сістэмах. Існавалі і іншыя варыянты аб’яднання ячэек у масіў, але яны не прыжыліся.<gallery> Flash-Programming.svg|Праграмаванне флэш-памяці Flash erase.svg|Сціранне флэш-памяці </gallery> === Чытанне === Для чытання падаецца станоўчы зарад на кіруючы затвор. Калі ў плаваючым затворы адсутнічае зарад, то транзістар пачне праводзіць ток. У адваротным выпадку ток паміж вытокам і сцёкам не ўзнікае. Для MLC ячэекк неабходна вырабіць некалькі вымярэнняў. ==== NOR ==== Для чытання пэўнай ячэйкі памяці неабходна падаць на яе кіруючы затвор прамежкавы ток (дастатковы для праводнасці транзістара толькі пры адсутнасці зарада ў плавючым затворы). На астатнія вочкі ў лініі варта падаць мінімальны ток для выключэння праводнасці гэтых ячэекк. Калі ў цікавіць нас вочку адсутнічае зарад, то паўстане ток паміж разраднай лініяй ({{Lang-en|bit line}}) і зямлёй. ==== NAND ==== У дадзенай кампаноўцы таксама падаецца прамежкавы ток на кіруючы затвор пэўнай ячэйкі. На астатнія кіраўнікі замыканняў на лініі падаецца павышаная напружанне, каб яны гарантавана праводзілі ток. Такім чынам, паўстане ток паміж зямлёй і лініяй, калі ў ячэйке, якая цікавіць нас адсутнічае зарад. === Запіс === Для запісу зарады павінны патрапіць у плаваючы затвор, аднак ён ізаляваны пластом аксіду. Для перанясення зарадаў можа выкарыстоўвацца [[Тунэльны эфект|эфект тунэлявання]]. Для разраду неабходна падаць вялікі станоўчы зарад на кіруючы затвор: адмоўны зарад з дапамогай тунэльнага эфекту пакіне плаваючы затвор. І наадварот, для зарада плаваючага затвору неабходна падаць вялікі адмоўны зарад. Таксама запіс можа быць рэалізаваная з дапамогай інжэкцыі гарачых носьбітаў. Пры праходжанні току паміж вытокам і сцёкам павышанага напружання электроны могуць пераадольваць пласт аксіду і заставацца ў плаваючым затворы. Пры гэтым неабходна, каб на кіруючым затворы прысутнічаў станоўчы зарад, які ствараў бы патэнцыял для інжэкцыі. У MLC для запісу розных значэнняў выкарыстоўваюцца розныя напружання і час падачы.<ref>{{Cite web|url=http://www.cse.scu.edu/~tschwarz/coen180/LN/flash.html|title=Floating Gate Basics|author=Thomas Schwarz|accessdate=3 кастрычніка 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171001060059/http://www.cse.scu.edu/~tschwarz/coen180/LN/flash.html|archivedate=1 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> Кожны запіс наносіць невялікі ўрон аксіднаму пласту, таму лік запісаў абмежаваны. Запіс у NOR і NAND кампаноўцы складаецца з двух стадый: спачатку ўсе транзістары ў лініі ўсталёўваюцца ў 1 (адсутнасць зарада), затым патрэбныя ячэйкі ўсталёўваюцца ў 0. На першай стадыі ачыстка ячэек адбываецца з дапамогай тунэльнага эфекту: на ўсе кіраўнікі замкі падаецца моцнае напружанне. Для ўстаноўкі канкрэтнай ячэйкі ў 0 выкарыстоўваецца інжэкцыя гарачых носьбітаў. На разрадную лінію падаецца вялікае напружанне. Другім важным умовай гэтага эфекту з’яўляецца наяўнасць станоўчых зарадаў на кіруючым затворы. Станоўчае напружанне падаецца толькі на некаторыя транзістары, на астатнія транзістары падаецца адмоўнае напружанне. Такім чынам нуль запісваецца толькі ў ячэйкі, якія цікавяць нас. Першая стадыя ў NAND аналагічная NOR. Для ўстаноўкі нуля ў ячэйку выкарыстоўваецца тунэльны эфект, у адрозненне ад NOR. На кіруючыя затворы, якія цікавяць нас падаецца вялікае адмоўнае напружанне. === 3D NAND === [[Файл:Fig_6_-_BiCS.JPG|міні|3D NAND. Чырвоныя гарызанталі — затворы. Чырвоная вертыкаль&nbsp;— каналы палявых транзістараў. Жоўтая палоска&nbsp;— плаваючыя затворы.]] Схематэхніка NAND апынулася зручная для пабудовы вертыкальнай кампаноўкі блока ячэек на крышталі.<ref>[http://www.3dnews.ru/934753 Обзор Samsung 850 EVO второй версии: с 48-слойной TLC 3D V-NAND внутри]</ref><ref>[http://newatlas.com/samsung-v-nand-flash-chip-ssd/28655/ Samsung moves into mass production of 3D flash memory]</ref><ref>[http://www.3dnews.ru/942382 Новый завод Toshiba по производству 3D NAND начнёт работу летом 2018 года]</ref> На крышталь папластова напыляют праводзячыя і ізалявальныя пласты, якія ўтвараюць праваднікі затвораў і самі затворы. Затым у гэтых пластах фармуюць мноства адтулін на ўсю глыбіню слаёў. На сценкі адтулін наносяць структуру палявых транзістараў — ізалятары і плаваючыя затворы. Такім чынам фармуюць слупок кольцападобных палявых транзістараў з плаваючымі затворамі. Такая вертыкальная структура апынулася вельмі ўдалая і забяспечыла якасны рывок шчыльнасці флэш-памяці. Некаторыя кампаніі прасоўваюць тэхналогію пад сваімі гандлёвымі маркамі, напрыклад V-NAND, BiCS. На 2016 год колькасць слаёў топавых вырабаў дасягнула 64-х.<ref>[http://www.toshiba.co.jp/about/press/2016_07/pr2701.htm?fromRSS=IR2016072701 Toshiba Starts World’s First Sample Shipment of 64-Layer 3D Flash Memory]</ref> === Многакрыстальныя мікрасхемы === Для эканоміі месца ў адну мікрасхему флэш-памяці можа пакаваць некалькі паўправадніковых пласцін (крышталяў), да 16 штук<ref>[http://www.xbitlabs.com/news/memory/display/20120405124852_Mosaid_Creates_World_s_First_512Gb_16_Die_NAND_Flash_Stack.html «Многокристальный модуль флеш-памяти NAND со стеком из 16-ти кристаллов NAND (NAND flash MCP (multi-chip package) with a 16-die NAND stack)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120604032128/http://www.xbitlabs.com/news/memory/display/20120405124852_Mosaid_Creates_World_s_First_512Gb_16_Die_NAND_Flash_Stack.html |date=4 чэрвеня 2012 }} {{ref-en}}</ref>. == Тэхналагічныя абмежаванні == Запіс і чытанне ячэек адрозніваюцца ў энергаспажыванні: прылады флэш-памяці спажываюць вялікі ток пры запісу для фарміравання высокіх напружанняў, тады як пры чытанні выдаткі энергіі адносна малыя. === Рэсурс запісу === Змена зарада спалучана з назапашваннем незваротных зменаў у структуры і таму колькасць запісаў для ячэйкі флэш-памяці абмежаваны. Тыповыя колькасці цыклаў сцірання-запісу складаюць ад дзясяткаў і сотняў тысяч да тысячы ці менш, у залежнасці ад тыпу памяці і тэхналагічнага працэсу. Гарантаваны рэсурс значна больш нізкі пры захоўванні некалькіх біт у ячэйку (MLC і TLC) і пры выкарыстанні тэхпрацэсаў класа «30 нм» і больш сучасных. Адна з прычын дэградацыі — немагчымасць індывідуальна кантраляваць зарад плаваючага затвора ў кожнай ячэйке. Справа ў тым, што запіс і сціранне вырабляюцца над мноствам ячэек адначасова — гэта неад’емная ўласцівасць тэхналогіі флэш-памяці. Аўтамат запісу кантралюе дастатковасць інжэкцыі зарада па рэферэнснай ячэйке або па сярэдняй велічыні. Паступова зарад асобных ячэек рассагласуецца і ў некаторы момант выходзіць за дапушчальныя межы, якія можа скампенсаваць інжэкцыяй аўтамат запісу і ўспрыняць прылада чытання. Зразумела, што на рэсурс ўплывае ступень ідэнтычнасці ячэек. Адно з наступстваў гэтага — з памяншэннем тапалагічных нормаў паўправадніковай тэхналогіі ствараць ідэнтычныя элементы ўсё цяжэй, таму пытанне рэсурсу запісу становіцца ўсё вастрэй. Іншая прычына — узаемная дыфузія атамаў ізалявальных і праводзяць абласцей паўправадніковай структуры, паскораная градыентам электрычнага поля ў галіне кішэні і перыядычнымі электрычнымі прабоямі ізалятара пры запісе і спробе ачысціць. Гэта прыводзіць да размывання межаў і пагаршэння якасці ізалятара, памяншэння часу захоўвання зарада. Першапачаткова, у 2000-х гадах для 5х нм памяці такі рэсурс сціранняў складаў да 10 тыс. раз для MLC-прылад і да 100 тыс. раз для SLC-прылад, аднак з памяншэннем техпроцессов колькасць гарантаваных сціранняў зніжалася. Для 3х нм памяці (пачатак 2010-х гадоў) звычайная 2-бітная MLC гарантавала каля 3-5 тысяч, а SLC — да 50 тысяч.<ref>[http://www.lenovo.com/images/products/system-x/pdfs/white-papers/XSW03082USEN.PDF Comparison of NAND Flash Technologies Used in SolidState Storage], IBM 2010 «Table 1. Endurance performance for various technology nodes»</ref> У 2013 асобныя мадэлі гарантавалі парадку адзінак тысяч цыклаў для MLC і менш за тысячу (некалькі сотняў) для TLC да пачатку дэградацыі<ref>http://www.altec-cs.com/downloads/altec_white_paper/WP_Avoiding_premature_failures_of_NAND_Flash_memory_for_duplex-printing_e10.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304072534/http://www.altec-cs.com/downloads/altec_white_paper/WP_Avoiding_premature_failures_of_NAND_Flash_memory_for_duplex-printing_e10.pdf |date=4 сакавіка 2016 }} «Resulting from the continuous reduction of the structure size of the flash memory chips, 2-bit MLC and 3-bit MLC (TLC) NAND flash memory …sometimes only allows 1,000 P/E cycles (MLC) and/or only a few hundred P/E cycles (TLC) per flash memory cell before degradation»; «Table 1: Typical P/E cycles …»</ref>. Ідуць даследаванні эксперыментальнай тэхналогіі аднаўлення ячэйкі флэш-памяці шляхам лакальнага нагрэву ізалятара затвору да 800 °C на працягу некалькіх мілісекунд.<ref>[http://spectrum.ieee.org/semiconductors/memory/flash-memory-survives-100-million-cycles Flash Memory Survives 100 Million Cycles — IEEE Spectrum]</ref> === Тэрмін захоўвання дадзеных === Ізаляцыя кішэні неідэальная, зарад паступова змяняецца. Тэрмін захоўвання зарада, заяўляе большасцю вытворцаў для бытавых вырабаў, не перавышае 10-20 гадоў,{{Крыніца?|10|10|2013}} хоць гарантыя на носьбіты даецца не больш чым на 5 гадоў. Пры гэтым памяць MLC мае меншыя тэрміны, чым SLC. Спецыфічныя знешнія ўмовы, напрыклад, павышаныя тэмпературы або [[Іанізавальнае выпраменьванне|радыяцыйнае апрамяненне]] (гама-радыяцыя і часціцы высокіх энергій), могуць катастрафічна скараціць тэрмін захоўвання дадзеных. У сучасных мікрасхем NAND пры чытанні магчыма пашкоджанне дадзеных на суседніх старонках у межах блока. Ажыццяўленне вялікай колькасці (сотні тысяч і больш) аперацый чытання без перазапісу можа паскорыць ўзнікненне памылкі<ref>{{Cite web |url=http://download.micron.com/pdf/technotes/nand/tn2917.pdf |title=Design and Use Considerations for NAND Flash memory |access-date=3 кастрычніка 2017 |archive-date=19 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719170510/http://download.micron.com/pdf/technotes/nand/tn2917.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="hec07">[https://www.micron.com/-/media/documents/products/presentation/winhec_cooke.pdf Flash Memory Technology Direction] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911051353/https://www.micron.com/-/media/documents/products/presentation/winhec_cooke.pdf |date=11 верасня 2014 }}, Jim Cooke, 2007 Reducing Read Disturb ""«Rule of thumb for excessive reads per block between ERASE operations: SLC — 1,000,000 READ cycles; MLC — 100,000 READ cycles»</ref>. Па дадзеных [[Dell]], працягласць захоўвання дадзеных на SSD, адключаных ад харчавання, моцна залежыць ад колькасці мінулых цыклаў перазапісу (P/E) і ад тыпу флэш-памяці і ў горшых выпадках можа складаць 3-6 месяцаў<ref>[http://www.dell.com/downloads/global/products/pvaul/en/solid-state-drive-faq-us.pdf Solid State Drive (SSD) FAQ] // Dell: «6. I have unplugged my SSD drive and put it into storage. How long can I expect the drive to retain my data without needing to plug the drive back in? … In MLC and SLC, this can be as low as 3 months and best case can be more than 10 years»</ref>. === Іерархічная структура === Сціранне, запіс і чытанне флэш-памяці заўсёды адбываецца адносна буйнымі блокамі рознага памеру, пры гэтым памер блока сцірання заўсёды больш, чым блок запісу, а памер блока запісу не менш, чым памер блока чытання. Уласна гэта — характэрная адметная прыкмета флэш-памяці па адносінах да класічнай памяці [[EEPROM]]. Як следства — усё мікрасхемы флэш-памяці маюць ярка выяўленую іерархічную структуру. Памяць разбіваецца на блокі, блокі складаюцца з сектараў, сектары з старонак. У залежнасці ад прызначэння канкрэтнай мікрасхемы глыбіня іерархіі і памер элементаў можа змяняцца. Напрыклад, NAND-мікрасхема можа мець памер сціраемага блока ў сотні кбайт, памер старонкі запісу і чытання — 4 кбайт. Для NOR-мікрасхем памер сціраемага блока вар’іруецца ад адзінак да сотняў кбайт, памер сектара запісу — да сотняў байт, старонкі чытання — адзінкі—дзясяткі байт. === Хуткасць чытання і запісу === Хуткасць пры сціранні вар’іруецца ад адзінак да сотняў мілісекунд у залежнасці ад памеру сціраемага блока. Хуткасць запісу — дзясяткі-сотні мікрасекунд. Звычайна хуткасць чытання для NOR-мікрасхем нармуецца ў дзясяткі нанасекунд. Для NAND-мікрасхем хуткасць чытання складае дзясяткі мікрасекунд. === Тэхналагічнае маштабаванне === [[Файл:Fig_4_-_Process_History.JPG|справа|міні|350x350пкс|Маштабаванне тэхпрацэсу вырабу флэш-памяці NAND ў 2004—2013 гадах. Паказаны максімальныя магчымыя аб’ёмы дадзеных для крышталяў, якія выкарыстоўваюць аднабітныя (SLC) або двухбітныя (MLC) ячэйкі. Таксама паказаная прыблізная плошчу ячэйкі.]] З-за сваёй высокарэгулярнай структуры і высокага попыту на вялікія аб’ёмы тэхпрацэс пры вырабе флэш-памяці NAND памяншаецца больш хутка, чым для менш рэгулярнай DRAM-памяці і амаль нерэгулярнай логікі (ASIC). Высокая канкурэнцыя паміж некалькімі вядучымі вытворцамі толькі паскарае гэты працэс<ref name="NEA">{{Cite web|url=http://techon.nikkeibp.co.jp/NEA/solutions/0808002.pdf|title=TECHNOLOGY FOR MANAGING NAND FLASH|last=Kawamatus|first=Tatsuya|publisher=Hagiwara sys-com co., LTD|accessdate=1 August 2011}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У варыянце закона Мура для лагічных мікрасхем падваенне колькасці транзістараў на адзінку плошчы адбываецца за тры гады, тады як NAND-флэш паказвала падваенне за два гады. У 2012 годзе 19 нм тэхпрацэс быў асвоены сумесным прадпрыемствам Toshiba і SanDisk. У лістападзе 2012 года<ref>Clarke, Peter (20 November 2012). [http://www.eetimes.com/design/memory-design/4401791/Samsung-takes-NAND-memory-below-20-nm «Samsung takes NAND memory below 20-nm»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121128125722/http://www.eetimes.com/design/memory-design/4401791/Samsung-takes-NAND-memory-below-20-nm |date=28 лістапада 2012 }} eetimes.com. Retrieved 21 December 2012.</ref> Samsung таксама пачала вытворчасць па тэхпрацэсу 19 нм (актыўна выкарыстоўваючы ў маркетынгавых матэрыялах фразу «10нм-клас», абазначаўшую нейкі працэс з дыяпазону 10-19 нм)<ref>{{Cite news|title=Samsung SSD 840 EVO Review: 120GB, 250GB, 500GB, 750GB & 1TB Models Tested|last=Anand|first=Lal Shimpi|url=http://www.anandtech.com/show/7173/samsung-ssd-840-evo-review-120gb-250gb-500gb-750gb-1tb-models-tested|publisher=AnandTech|date=July 25, 2013|accessdate=9 January 2015|archive-date=9 студзеня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109094803/http://www.anandtech.com/show/7173/samsung-ssd-840-evo-review-120gb-250gb-500gb-750gb-1tb-models-tested|url-status=dead}} «''Samsung calls its latest NAND process 10nm-class or 1x-nm, which can refer to feature sizes anywhere from 10nm to 19nm but we’ve also heard it referred to as 19nm TLC.''»</ref><ref>{{Cite web|url=http://objective-analysis.com/uploads/2014-07-01_Objective_Analysis_Alert_-_Samsung_Samples_3D_NAND_SSD.pdf|title=Samsung samples 3D NAND SSD|publisher="ObjectiveAnalysis"|date=July, 2014|accessdate=9 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109085810/http://objective-analysis.com/uploads/2014-07-01_Objective_Analysis_Alert_-_Samsung_Samples_3D_NAND_SSD.pdf|archivedate=9 студзеня 2015|url-status=dead}}: «''.Samsung introduced its 19nm NAND by calling it a „10nm-class“ product. Once again, the press misunderstood and broadcast to the world that Samsung was ahead of all of its competitors''»</ref><ref>{{Cite news|title=Samsung’s 840 EVO SSD family: Fast, large, and in charge|url=http://www.pcworld.com/article/2045163/samsungs-840-evo-ssd-family-fast-large-and-in-charge.html|publisher=PCWorld|date=7/25/2013|accessdate=9 January 2015}}: «''the 19nm manufacturing process used to produce the NAND. Samsung for some reason is calling this 10nm-class, or 1x NAND, but they assured us that it’s 19nm.''»</ref><ref>[http://www.itrs.net/Links/2010ITRS/2010Update/ToPost/ERD_ERM_2010FINALReportMemoryAssessment_ITRS.pdf Assessment of the Potential & Maturity of Selected Emerging Research Memory Technologies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120418122542/http://www.itrs.net/Links/2010ITRS/2010Update/ToPost/ERD_ERM_2010FINALReportMemoryAssessment_ITRS.pdf |date=18 красавіка 2012 }} // ITRS 2010</ref>. {| border="1" class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! ITRS або кампаніі ! 2010 ! 2011 ! 2012 ! 2013 ! 2014 ! 2015* ! 2016* |- | ITRS Flash Roadmap 2011<ref name="ti-roadmap2013-04">{{Cite web|url=http://www.techinsights.com/uploadedFiles/Public_Website/Content_-_Primary/Marketing/2013/Nand_Flash_Roadmap/NAND-Flash-Roadmap.ppt|title=Technology Roadmap for NAND Flash Memory|publisher=techinsights|date=April 2013|accessdate=9 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109095122/http://www.techinsights.com/uploadedFiles/Public_Website/Content_-_Primary/Marketing/2013/Nand_Flash_Roadmap/NAND-Flash-Roadmap.ppt|archivedate=9 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref> | 32 нм | 22 нм | 20 нм | 18 нм | 16 нм |- | ITRS Flash Roadmap 2013<ref>[http://www.itrs.net/Links/2013ITRS/2013TableSummaries/2013ORTC_SummaryTable.pdf Table ORTC1 Summary 2013 ORTC Technology Trend Targets] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150121163906/http://www.itrs.net/Links/2013ITRS/2013TableSummaries/2013ORTC_SummaryTable.pdf |date=21 студзеня 2015 }} // ITRS из [http://www.itrs.net/Links/2013ITRS/Home2013.htm ITRS 2013 EDITION] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140921053040/http://www.itrs.net/Links/2013ITRS/Home2013.htm |date=21 верасня 2014 }}</ref><ref name="ti-roadmap2014-04">{{Cite web|url=http://www.techinsights.com/uploadedFiles/NAND-Flash-Roadmap-2014.ppt|title=Technology Roadmap for NAND Flash Memory|publisher=techinsights|date=April 2014|accessdate=9 January 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150109095119/http://www.techinsights.com/uploadedFiles/NAND-Flash-Roadmap-2014.ppt|archivedate=9 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref> | 17 нм | 15 нм | 14 нм |- | Samsung<br /> Samsung 3D NAND (CTF) | 35-32 нм | 27 нм | 21 нм (MLC, TLC) | 19&nbsp;nm | 19-16 нм<br /> V-NAND (24L) | 12 нм<br /> V-NAND (32L) | 12 нм |- | Micron, Intel | 34-25 нм | 25 нм | 20 нм (MLC + HKMG) | 20 нм (TLC) | 16 нм | 12 нм<br /> 3D-NAND | 3D-NAND Gen2 |- | Toshiba, Sandisk | 43-32 нм | 24 нм | 19 нм (MLC, TLC) | A-19 нм | 15 нм | 3D NAND BiCS | 3D NAND BiCS |- | SK Hynix | 46-35 нм | 26 нм | 20 нм (MLC) | 20 нм | 16 нм | 3D V1 | 12 нм |} Памяншэнне тэхпрацэсу дазваляла хутка нарошчваць аб’ёмы чыпаў памяці NAND-флэш. У 2000 годзе флэш-памяць па тэхналогіі 180 нм мела аб’ём дадзеных у 512 Мбіт на крышталь, у 2005 — 2 Гбіт пры 90 нм. Затым адбыўся пераход на MLC, і ў 2008 чыпы мелі аб’ём 8 Гбіт (65 нм). На 2010 год каля 35 %-25 % чыпаў мелі памер 16 Гбіт, 55 % — 32 Гбіт. У 2012—2014 гадах у новых прадуктах шырока выкарыстоўваліся крышталі аб’ёмам 64 Гбіт, і пачыналася ўкараненне 128 Гбіт модуляў (10 % на пачатак 2014 года), вырабленых па техпроцессам 24-19 нм<ref name="fms-2012-ed-densities">Edward Grochowski, Robert E.Fontana, [http://www.flashmemorysummit.com/English/Collaterals/Proceedings/2012/20120821_S102A_Grochowski.pdf Future Technology Challenges For NAND Flash and HDD Products] // Flash Memory Summit, 2012(англ.)&nbsp;: slide 6 «Projected NAND Flash Memory Circuit Density Roadmap»</ref>. Па меры памяншэння тэхпрацэсу і яго набліжэнню да фізічных межаў бягучых тэхналогій вырабу, у прыватнасці, фоталітаграфіі, далейшае павелічэнне шчыльнасці дадзеных можа быць забяспечана пераходам на большую колькасць біт у ячэйку (напрыклад, пераход з 2-бітнай MLC на 3-бітную TLC), заменай FG-тэхналогіі ячэек на CTF тэхналогію або пераходам на трохмерную кампаноўку ячэек на пласціне (3D NAND, V-NAND; аднак пры гэтым павялічваецца крок тэхпрацэсу). Напрыклад, прыблізна ў 2011—2012 гадах усімі вытворцамі былі ўкаранёны паветраныя прамежкі паміж кіруючымі лініямі, якія дазволілі працягнуць маштабаванне далей 24-26 нм<ref name="EETimes-2013-AG">{{Cite news|title=Comparing Leading-Edge NAND Flash Memories|author=Jeongdong Choe (TechInsights)|url=http://www.eetimes.com/author.asp?section_id=36&doc_id=1319041|lang=en|language=en|publisher=EETimes|date=2013-07-25|accessdate=2015-01-11|quote=All the NAND manufacturers adopted an air-gap process to achieve high performance and reliability. Toshiba implemented an air-gap process on its 19nm NAND device, while Samsung adopted it on 21nm. IMFT has used a more mature air-gap process on both the wordline and bitline structure since its 25nm NAND technology.}}</ref><ref name="below20nm-2013-eetasia">{{Cite news|title=NAND flash scaling: 20nm node and below. Here are some of the fundamental cell design issues considered and addressed to arrive at this planar cell technology.|author=Nirmal Ramaswamy, Thomas Graettinger, (Micron)|url=http://www.eetasia.com/STATIC/PDF/201307/EEOL_2013JUL05_STOR_TA_01.pdf?SOURCES=DOWNLOAD|lang=en|language=en|publisher=EE Times-Asia|date=2013-07-05|accessdate=2015-01-11|quote=This had already become a problem at the 25nm node requiring the deployment of airgap between the cells to reduce interference|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150112133552/http://www.eetasia.com/STATIC/PDF/201307/EEOL_2013JUL05_STOR_TA_01.pdf?SOURCES=DOWNLOAD|archivedate=12 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>, а Samsung з 2013—2014 года пачала масавы выпуск 24 — і 32-слойной 3D NAND<ref name="eetimes-3d-trans-2014-08">{{Cite news|title=NAND, DRAM 3D-Transition Roadmaps|author=Peter Clarke|url=http://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1323644|lang=en|language=en|publisher=EETimes|date=2014-08-25|accessdate=2015-01-11}}</ref> на базе тэхналогіі CTF<ref name="chipworks-samsung-vnand-ctf-2014">{{Cite news|title=The Second Shoe Drops – Samsung V-NAND Flash|author=Dick James|url=http://www.chipworks.com/en/technical-competitive-analysis/resources/blog/samsung-v-nand-flash/|lang=en|language=en|publisher=ChipWorks|date=August 5, 2014|accessdate=2015-01-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150101180807/http://www.chipworks.com/en/technical-competitive-analysis/resources/blog/samsung-v-nand-flash/|archivedate=1 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>, у тым ліку, у варыянце з 3-х бітнымі (TLC) вочкамі<ref name="samsung-3dvnand32-tlc-2014">{{Cite news|title=Samsung Tips 3-Bit Vertical NAND. Korean giant starts smart storage initiative|author=Rick Merritt|url=http://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1323386|lang=en|language=en|publisher=EETimes|date=2014-08-05|accessdate=2015-01-11}}</ref>. Памяншэнне зносаўстойлівасці (рэсурсу сцяранняў), якое выяўляецца з памяншэннем тэхпрацэсу, а таксама павелічэнне тэмпу бітавых памылак запатрабавала прымяненне больш складаных механізмаў карэкцыі памылак і зніжэння гарантаваных аб’ёмаў запісу і гарантыйных тэрмінаў<ref>{{Cite news|title=Micron’s ClearNAND: 25nm + ECC, Combats Increasing Error Rates|last=Lal Shimpi|first=Anand|url=http://www.anandtech.com/show/4043/micron-announces-clearnand-25nm-with-ecc|publisher=Anandtech|date=2 December 2010|accessdate=2 December 2010|archive-date=3 снежня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203082325/http://www.anandtech.com/show/4043/micron-announces-clearnand-25nm-with-ecc|url-status=dead}}</ref>. Аднак, нягледзячы на прымаемыя меры, верагодна, што магчымасці далейшага маштабавання NAND-памяці будуць эканамічна не апраўданыя<ref name="exterme-doomed12ms">{{Cite news|title=Current solid-state drive technology is doomed, says Microsoft Research|author=Ed Oswald|url=http://www.extremetech.com/computing/118909-current-solid-state-drive-technology-is-doomed-researchers-say|lang=en|language=en|publisher=ExtremeTech|date=February 20, 2012|accessdate=2015-01-09}}</ref><ref name="bleak12ms">{{Артыкул|год=2012}}</ref> або фізічна немагчымыя. Даследуецца мноства магчымых замен тэхналогіі флэш-памяці, у прыватнасці, FeRAM, MRAM, PMC, PCM, ReRAM і т . п.<ref name="future">{{Cite book|last=Kim|last2=Koh|first=Kinam|first2=Gwan-Hyeob|date=16 May 2004|publication-date=2004-05|title=Future Memory Technology including Emerging New Memories|url=http://ieeexplore.ieee.org/iel5/9193/29143/01314646.pdf?tp=&isnumber=&arnumber=1314646|pages=377–384|place=Serbia and Montenegro|publisher=Proceedings of the 24th International Conference on Microelectronics|accessdate=15 August 2008}}</ref><ref name="future-2014-ed">{{Cite web|url=http://www.snia.org/sites/default/files/Coughlin-Grochowski-Thanks_for_the_Memories.pdf|title=Thanks for the Memories: Emerging Non-Volatile Memory Technologies|author=Tom Coughlin|coauthors=Ed Grochowski|lang=en|publisher=Coughlin Associates; SNIA 2014 Storage Developer Conference|date=September 15, 2014|accessdate=2015-01-09}}(англ.)&nbsp;<span id="cxmwAeU" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAeU" tabindex="0"> Coughlin Associates; SNIA 2014 Storage Developer Conference</span>&#x20;<span id="cxmwAeU" tabindex="0">(September 15, 2014).</span>&#x20;<small id="cxmwAeU" tabindex="0">Праверана 9 студзеня 2015.</small></ref><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4182445/ Overview of emerging nonvolatile memory technologies] // Nanoscale Res Lett. 2014; 9(1): 526. Sep 25, 2014. [[doi:10.1186/1556-276X-9-526]]</ref> == Асаблівасці прымянення == Імкненне дасягнуць гранічных значэнняў ёмістасці для NAND-прылад прывяло да «стандартызацыі браку» — праве выпускаць і прадаваць мікрасхемы з некаторым адсоткам бракаваных ячэек і без гарантыі нез’яўлення новых «bad-блокаў» ў працэсе эксплуатацыі. Каб мінімізаваць страты дадзеных, кожная старонка памяці забяспечваецца невялікім дадатковым блокам, у якім запісваецца кантрольная сума, інфармацыя для [[Выяўленне і выпраўленне памылак|аднаўлення]] пры адзіночных бітавых памылак, інфармацыя аб збойных элементах на гэтай старонцы і колькасці запісаў на гэтую старонку. Складанасць алгарытмаў чытання і дапушчальнасць наяўнасці некаторай колькасці бракаваных ячэек вымусіла распрацоўшчыкаў абсталяваць NAND-мікрасхемы памяці спецыфічным камандным інтэрфейсам. Гэта азначае, што трэба спачатку падаць адмысловую каманду пераносу названай старонкі памяці ў спецыяльны буфер ўнутры мікрасхемы, дачакацца заканчэння гэтай аперацыі, лічыць буфер, праверыць цэласнасць дадзеных і, пры неабходнасці, паспрабаваць аднавіць іх. Слабое месца флэш-памяці — колькасць цыклаў перазапісу ў адной старонцы. Сітуацыя пагаршаецца таксама ў сувязі з тым, што стандартныя [[Файлавая сістэма|файлавыя сістэмы]] — тое ёсць стандартныя сістэмы кіравання файламі для шырока распаўсюджаных файлавых сістэм — часта запісваюць дадзеныя ў адно і тое ж месца. Часта абнаўляецца каранёвы каталог файлавай сістэмы, так што першыя сектары памяці выдаткуюць свой запас значна раней. Размеркаванне нагрузкі дазволіць істотна падоўжыць тэрмін працы памяці. Больш падрабязную інфармацыю пра задачу раўнамернага размеркавання зносу<ref>[http://docs.aboutnetapp.ru/FAQ_flash_drive_wear_leveling.pdf Flash Wear-Leveling] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160624020734/http://docs.aboutnetapp.ru/FAQ_flash_drive_wear_leveling.pdf |date=24 чэрвеня 2016 }}</ref> гл.: Wear leveling. Больш падрабязную інфармацыю аб праблемах кіравання NAND-памяццю, выкліканых розным памерам старонак і пры спробе ачысціць запісы, гл.: Write amplification. === NAND-кантралёры === Для спрашчэння прымянення мікрасхем флэш-памяці NAND-тыпу яны выкарыстоўваюцца сумесна са спецыяльнымі мікрасхемамі — NAND-кантролерамі. Гэтыя кантралёры павінны выконваць усю чарнавую працу па абслугоўванні NAND-памяці: пераўтварэнне інтэрфейсаў і пратаколаў, віртуалізацыя адрасавання (з мэтай абыходу збойных вочак), праверка і аднаўленне дадзеных пры чытанні, клопат аб розным памеры блокаў і пры спробе ачысціць запісы, клопат аб перыядычным абнаўленні запісаных блокаў (ёсць і такое патрабаванне), раўнамернае размеркаванне нагрузкі на сектары пры запісу (Wear leveling). Аднак задача раўнамернага размеркавання зносу не абавязковая, таму ў самых танных вырабах дзеля эканоміі могуць ўсталёўвацца найбольш простыя кантралёры. Такія флэш-карты памяці і USB-бірулькі хутка выйдуць з ладу пры частай перазапісу, або пры выкарыстанні файлавай сістэмы, якая адрозніваецца ад той, на якую разлічаны кантролер. Пры неабходнасці вельмі частай запісу дадзеных на флэшкі пераважна не змяняць штатную файлавую сістэму і выкарыстоўваць дарагія вырабы з больш зносаўстойлівасць памяццю (MLC замест TLC, SLC замест MLC) і якаснымі кантролерамі. На дарагія NAND-кантралёры таксама можа ўскладацца задача «паскарэння» мікрасхем флэш-памяці шляхам размеркавання дадзеных аднаго файла па некалькіх мікрасхемамі. Час запісу і чытання файла пры гэтым моцна памяншаецца.{{Also|:en:Flash memory controller}} === Спецыяльныя файлавыя сістэмы === Часцяком ва ўбудавальных ужываннях флэш-памяць можа падлучацца да прылады напрамую — без кантролера. У гэтым выпадку задачы кантролера павінен выконваць праграмны NAND-драйвер ў аперацыйнай сістэме. Каб не выконваць залішнюю працу па раўнамерным размеркаванні запісу па старонках, імкнуцца эксплуатаваць такія носьбіты са адмысловымі файлавымі сістэмамі: JFFS2<ref>{{Cite web|url=http://www.linuxdevices.com/articles/AT7478621147.html|title=ELJonline:Flash Filesystems for Embedded Linux Systems&#160;— Linux For Devices Articles&#160;— Linux for Devices<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=https://archive.today/20121205174214/http://www.linuxfordevices.com/c/a/Linux-For-Devices-Articles/ELJonlineBRFlash-Filesystems-for-Embedded-Linux-Systems/|archivedate=5 снежня 2012|accessdate=3 кастрычніка 2017|url-status=live}}</ref> і YAFFS<ref>{{Cite web|url=http://www.linuxdevices.com/articles/AT9680239525.html|title=Introducing YAFFS, the first NAND-specific flash file system&#160;— News&#160;— Linux for Devices<!-- Заголовок добавлен ботом -->|archiveurl=https://archive.today/20120912081826/http://www.linuxfordevices.com/c/a/News/Introducing-YAFFS-the-first-NANDspecific-flash-file-system/|archivedate=12 верасня 2012|accessdate=3 кастрычніка 2017|url-status=live}}</ref> для [[Linux]] і інш. == Прымяненне == Існуе два асноўных спосабу прымянення флэш-памяці: як мабільны носьбіт інфармацыі і як сховішча [[Праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] («прашыўкі») лічбавых прылад. Часцяком гэтыя два прымянення сумяшчаюцца ў адной прыладзе. Пры захоўванні ў флэш-памяці, магчыма, простае абнаўленне прашывак прылад у працэсе эксплуатацыі. Прымяненне NOR-флэшы, прылады энерганезалежнай памяці адносна невялікага аб’ёму, якія патрабуюць хуткага доступу па выпадковым адрасах і з гарантыяй адсутнасці збойных элементаў: * Убудавальная памяць праграм аднакрыштальных мікракантролераў. Тыпавыя аб’ёмы — ад 1 кбайта да 1 Мбайта. * Стандартныя мікрасхемы [[Пастаянная запамінальная прылада|ПЗУ]] адвольнага доступу для працы разам з мікрапрацэсарам. * Спецыялізаваныя мікрасхемы пачатковай загрузкі камп’ютараў ([[POST (аппаратнае забеспячэнне)|POST]] і [[BIOS]]), працэсараў ЦОС і праграмуемай логікі. Тыпавыя аб’ёмы — адзінкі і дзесяткі мегабайт. * Мікрасхемы захоўвання сярэдняга памеру дадзеных, напрыклад, DataFlash. Звычайна забяспечваюцца інтэрфейсам SPI і пакуюцца ў мініяцюрныя карпусы. Тыпавыя аб’ёмы — ад сотняў кбайт да тэхналагічнага максімуму. Максімальнае значэнне аб’ёмаў мікрасхем NOR — да 256 Мбайт<ref>{{Cite web |url=https://www.micron.com/products/nor-flash/ |title=Micron Technology, Inc. — NOR Flash {{!}} Memory and Storage |access-date=3 кастрычніка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170910114333/https://www.micron.com/products/nor-flash |archivedate=10 верасня 2017 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:Flash_memory_cards_size.jpg|міні|213x213пкс|Флэш-карты розных тыпаў ([[запалка]] для параўнання маштабаў)]] Там, дзе патрабуюцца рэкордныя аб’ёмы памяці NAND-флэш па-за канкурэнцыяй. Чыпы NAND паказвалі пастаяннае павышэнне аб’ёмаў, і на 2012 год NAND меў рэкордныя аб’ёмы на 8-крышталёвую мікрозборку ў 128 Гбайт (гэта значыць аб’ём кожнага крышталя 16 Гб або 128 Гбіт)<ref>[http://www.geek.com/articles/chips/sandisk-19nm-128gb-flash-memory-chip-is-worlds-smallest-20120222/ «Из восьми /кристаллов/ можно сформировать чип флеш-памяти на 128 Гб (Eight can be combined to produce … 128GB flash memory chip)»(англ.)&nbsp;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120427215343/http://www.geek.com/articles/chips/sandisk-19nm-128gb-flash-memory-chip-is-worlds-smallest-20120222 |date=27 красавіка 2012 }}</ref>. У першую чаргу NAND флэш-памяць ўжываецца ў разнастайных мабільных носьбітах дадзеных і прыладах, якія патрабуюць для працы вялікіх аб’ёмаў захоўвання. У асноўным, гэта [[USB-назапашвальнік]]і і карты памяці ўсіх тыпаў, а таксама мабільныя прылады, такія як [[Мабільны тэлефон|тэлефоны]], [[Лічбавы фотаапарат|фотаапараты]], [[плэер]]ы. Флэш-памяць тыпу NAND дазволіла мініацюрызаваць і зрабіць таннейшым вылічальныя платформы на базе стандартных [[Аперацыйная сістэма|аперацыйных сістэм]] з развітым праграмным забеспячэннем. Іх сталі ўбудоўваць ў мноства бытавых прыбораў: мабільныя тэлефоны і тэлевізары, сеткавыя маршрутызатары і кропкі доступу, медыя-плэеры і [[Гульнявая прыстаўка|гульнявыя прыстаўкі]], [[Фатарамка|фатарамкі]] і [[навігатар]]ы. Высокая хуткасць чытання робіць NAND-памяць прывабнай для кэшавання вінчэстараў. Пры гэтым часта выкарыстоўваюцца дадзеныя аперацыйная сістэма захоўвае на адносна невялікім твердотельном прыладзе, а дадзеныя агульнага прызначэння запісвае на дыскавы назапашвальнік вялікага аб’ёму<ref name="autogenerated1">[http://blogs.msdn.com/tomarcher/archive/2006/04/14/576548.aspx ReadyBoost — Using Your USB Key to Speed Up Windows Vista — Tom Archer’s Blog — Site Home — MSDN Blogs]</ref>. Таксама магчыма аб’яднанне флэш-буфера на 4-8 ГБ і магнітнага дыска ў адзіным прыладзе, гібрыдным [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]] (SSHD, Solid-state hybrid drive). Дзякуючы вялікай хуткасці, аб’ёму і кампактным памерах, NAND-памяць актыўна выцясняе з звароту носьбіты іншых тыпаў. Спачатку зніклі [[Дыскета|дыскеты]] і дыскаводы гнуткіх магнітных дыскаў<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/2905953.stm R.I.P. Floppy Disk] // BBC NEWS, UK, 1 april 2003</ref>, знізілася папулярнасць назапашвальнікаў на магнітнай стужцы. [[Магнітафон|Магнітныя носьбіты]] практычна цалкам выцесненыя з мабільных і медыявыкарыстанняў. Стандартызацыяй інтэрфейсаў чыпаў флэш-памяці тыпу NAND займаецца [[Open NAND Flash Interface]] (ONFI). Першым стандартам стала спецыфікацыя ONFI версіі 1.0<ref>http://www.onfi.org/docs/ONFI_1_0_Gold.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071128061004/http://www.onfi.org/docs/ONFI_1_0_Gold.pdf |date=28 лістапада 2007 }}</ref>, выпушчаная 28 снежня 2006 года, за ёй рушылі ўслед ONFI V2.0, V2.1, V2.2, V2.3, V3.0 (2011). Група ONFI падтрымліваецца канкурэнтамі Samsung і Toshiba ў вытворчасці NAND-чыпаў: [[Intel]]/[[Micron Technology]] і [[Hynix]]<ref>http://www.onfi.org/onfimembers.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071016055626/http://www.onfi.org/onfimembers.html |date=16 кастрычніка 2007 }}</ref>. Альтэрнатывай стандартам ONFI з’яўляецца спецыфікацыя ''Toggle DDR'', выпушчаная ў 2009 годзе, і дасягнула ў другой версіі (2010) парытэту па хуткасцям з ONFI V3.0<ref name="CFM2012-ex3">{{Cite web|url=http://en.chinaflashmarket.com/Uploads/file/2012%20NAND%20Flash%20market%20annual%20report.pdf#page=4|title=Exhibit 3: NAND Flash interface standards development of different manufactories|lang=en|work=2012 NAND Flash market annual report. Industry analysis report|publisher=ChinaFlashMarket.com|date=2013-01-13|accessdate=2015-01-09}}(англ.)&nbsp;<span id="cxmwAgo" tabindex="0">.</span>&#x20;''2012 NAND Flash market annual report. Industry analysis report''<span id="cxmwAgo" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAgo" tabindex="0"> ChinaFlashMarket.com</span>&#x20;<span id="cxmwAgo" tabindex="0">(2013-01-13).</span>&#x20;<small id="cxmwAgo" tabindex="0">Праверана 9 студзеня 2015.</small></ref>. Частка памяці выпускаецца з убудаванымі ў адзіны корпус або на чып кантролерамі, напрыклад, шырока ўжываецца убудавальная eMMC памяць, якая выкарыстоўвае электрычны [[інтэрфейс]], падобны з MMC<ref name="CFM2012-p6">{{Cite web|url=http://en.chinaflashmarket.com/Uploads/file/2012%20NAND%20Flash%20market%20annual%20report.pdf#page=6|title=NAND Flash related product application market|lang=en|work=2012 NAND Flash market annual report. Industry analysis report|publisher=ChinaFlashMarket.com|date=2013-01-13|accessdate=2015-01-09}}(англ.)&nbsp;<span id="cxmwAhY" tabindex="0">.</span>&#x20;''2012 NAND Flash market annual report. Industry analysis report''<span id="cxmwAhY" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAhY" tabindex="0"> ChinaFlashMarket.com</span>&#x20;<span id="cxmwAhY" tabindex="0">(2013-01-13).</span>&#x20;<small id="cxmwAhY" tabindex="0">Праверана 9 студзеня 2015.</small></ref>. == Рынак NAND-памяці == Асноўныя вытворцы NAND-флэш-памяці: Micron/Intel, SK Hynix, Toshiba/SanDisk, Samsung. На 2014 год каля 35-37 % рынку займаюць Toshiba/SanDisk і Samsung. 17 % паставак ажыццяўляе Micron/Intel, яшчэ 10 — Hynix. Агульны аб’ём рынку NAND ацэньваецца прыкладна ў 20-25 млрд долараў ЗША, у год вырабляецца ад 40 да 60 млрд гігабайт, чвэрць з якіх — убудавальная eMMC памяць. У 2013 годзе памяць у асноўным выраблялася па тэхпрацэсам у дыяпазоне 20-30нм, у 2014 годзе набірала папулярнасць 19нм памяць. Менш за 2 % рынку займала памяць 3D-NAND ад Samsung, іншыя вытворцы планавалі вытворчасць 3D NAND з сярэдзіны 2015 года<ref name="tf2014-marketp10">{{Cite web|url=http://seminar.trendforce.com/Compuforum/2014storage/US/download/01_Sean-Yang(TrendForce)_NAND-Flash-Market-Outlook.pdf#page=10|title=Supply Dynamics: Limited Growth &Constant Share. Market Share (Production Base)|author=Sean Yang|lang=en|work=2014 NAND Flash Market Update. Supply, Demand and Beyond|publisher=TrendForce|accessdate=2015-01-09}}(англ.)&nbsp;<span id="cxmwAYo" tabindex="0">.</span>&#x20;''2014 NAND Flash Market Update. Supply, Demand and Beyond''<span id="cxmwAYo" tabindex="0">.</span>&#x20;<span id="cxmwAYo" tabindex="0"> TrendForce.</span>&#x20;<small id="cxmwAYo" tabindex="0">Праверана 9 студзеня 2015.</small></ref>. З усёй NAND-памяці, якая пастаўлялася ў 2012—2014 гадах, менш за 5 % складала аднабітная памяць (SLC), 75 % складала двухбітная памяць (MLC), і 15-25 % — трохбітная памяць (TLC, у асноўным Samsung і Toshiba/SanDisk, з сярэдзіны 2014—2015 гадоў таксама і іншыя). Асноўныя вытворцы кантролераў флэш-памяці NAND: Marvell, LSI-SandForce, таксама вытворцы памяці NAND. Для eMMC кантралёры (eMCP) вырабляюць: Samsung, SanDisk, SK Hynix, Toshiba, Micron, Phison, SMI, Skymedi. == Гл. таксама == * [[Універсальны флэш-назапашвальнік]] * [[Charge Trap Flash]] * [[Магнітарэзістыўная аператыўная памяць]] * [[U3]] * [[Аднаўленне дадзеных]] * Файлавыя сістэмы#Файлавыя сістэмы для флэш-дыскаў / цвёрдацельных носьбітаў {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.ixbt.com/storage/flash-tech.shtml Тэхналогіі флэш-памяці] // iXBT, 2004 * [http://rlab.ru/doc/long_live_flash.html Як падоўжыць тэрмін службы назапашвальнікам на флэш-памяці] R. LAB [[Катэгорыя:Носьбіты інфармацыі]] [[Катэгорыя:Электроніка]] [[Катэгорыя:Энерганезалежная памяць]] rjvpxwbry4mveif78evenyovb36fpv1 0 546882 5124178 4981339 2026-04-10T10:58:57Z Lš-k. 16740 5124178 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Дукшцялей |арыгінальная назва = Dūkšteliai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ду́кшцялей'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Dūkšteliai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаўская сянюнія|Дукштаўскай сянюніі]]. Размешчана за 2,5 км на поўнач ад [[Дукшты|Дукштаў]], паміж азёрамі [[Парсветас]] і [[Парсветайціс]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=200|inc=50|incmin=10 |1959|115 |1970|81 |1979|167 |1984|197|r1984=<ref name="TLE">{{TLE|1|466||Dūkšteliai}}</ref> |1989|114 |2001|115|2010|100|2011|53}} == Славутасці == [[Файл:Hrebnickis_antkapis.jpg|thumb|Магіла [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Адама Грабніцкага]]]] * Сядзіба * Магіла [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] ([[1858]]—[[1941]]) * Магіла [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Адама Грабніцкага]] ([[1858]]—[[1941]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] c5i61uphqz2tf35niyfiguzq7pjjl8j 5124180 5124178 2026-04-10T11:05:36Z Lš-k. 16740 5124180 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Дукшцялей |арыгінальная назва = Dūkšteliai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ду́кшцялей'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Dūkšteliai}}), раней двор '''Ду́кшты''' — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаўская сянюнія|Дукштаўскай сянюніі]]. Размешчана за 2,5 км на поўнач ад [[Дукшты|Дукштаў]], паміж азёрамі [[Парсветас]] і [[Парсветайціс]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=200|inc=50|incmin=10 |1959|115 |1970|81 |1979|167 |1984|197|r1984=<ref name="TLE">{{TLE|1|466||Dūkšteliai}}</ref> |1989|114 |2001|115|2010|100|2011|53}} == Славутасці == [[Файл:Hrebnickis_antkapis.jpg|thumb|Магіла [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Адама Грабніцкага]]]] * Сядзіба * Магіла [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]] ([[1858]]—[[1941]]) * Магіла [[Адам Станіслававіч Грабніцкі|Адама Грабніцкага]] ([[1858]]—[[1941]]) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 9csd4nbdrc55b6t2s79zqk9kgkgcnp9 0 547010 5123884 5003736 2026-04-09T14:53:55Z Lš-k. 16740 5123884 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>''', таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] n5un7rylktvgsdsgj71smlyp8wuup0h 5123886 5123884 2026-04-09T14:54:55Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Мейкштай]] у [[Мейшты]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5123884 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>''', таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] n5un7rylktvgsdsgj71smlyp8wuup0h 5123888 5123886 2026-04-09T14:56:54Z Lš-k. 16740 5123888 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 272.</ref>, таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|244|Mejszty}} * {{SgKP|VI|243|Mejkszty}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 727yl6jhn3rm0q88kfd4vdgr67pypsn 5123889 5123888 2026-04-09T14:57:50Z Lš-k. 16740 /* Гісторыя */ 5123889 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 272.</ref>, таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]{{Sfn|SgKP|1885|s=243}}. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|244|Mejszty}} * {{SgKP|VI|243|Mejkszty}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5kyvgn2v5p0y85c7pr8iufk4ugzphmz 5123890 5123889 2026-04-09T14:58:53Z Lš-k. 16740 5123890 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 272.</ref>, таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). [[Файл:Palace of Simonas Meištavičius. Meikštai, 19th c..jpg|міні|Палац у Мейштах. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]]] Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]{{Sfn|SgKP|1885|s=243}}. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|244|Mejszty}} * {{SgKP|VI|243|Mejkszty}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5mwlqu448h7p9qqzra4gw8qp49xhzg3 5123891 5123890 2026-04-09T14:59:10Z Lš-k. 16740 5123891 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 272.</ref>, таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). [[Файл:Palace of Simonas Meištavičius. Meikštai, 19th c..jpg|міні|Палац у Мейштах. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]|злева]] Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]{{Sfn|SgKP|1885|s=243}}. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|244|Mejszty}} * {{SgKP|VI|243|Mejkszty}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 9r6fpzj4914zq3lt90qf23ymqjwzvhp 5123892 5123891 2026-04-09T14:59:47Z Lš-k. 16740 /* Літаратура */ 5123892 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 272.</ref>, таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). [[Файл:Palace of Simonas Meištavičius. Meikštai, 19th c..jpg|міні|Палац у Мейштах. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]|злева]] Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]{{Sfn|SgKP|1885|s=243}}. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|244|Mejszty}} * {{SgKP|VI|243|Mejkszty|sfn=SgKP2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 9hvfqdymiugxv28gl26t4fczb6d4d2h 5123893 5123892 2026-04-09T14:59:59Z Lš-k. 16740 /* Літаратура */ 5123893 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 272.</ref>, таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). [[Файл:Palace of Simonas Meištavičius. Meikštai, 19th c..jpg|міні|Палац у Мейштах. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]|злева]] Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]{{Sfn|SgKP|1885|s=243}}. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|244|Mejszty}} * {{SgKP|VI|243|Mejkszty|ref=SgKP2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] lx6ni5bsbrlz6ouiidihzgg285rz0s5 5123894 5123893 2026-04-09T15:00:16Z Lš-k. 16740 5123894 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Мейкштай |арыгінальная назва = Meikštai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-pl|Mejszty}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мейшты''' або '''Мейкшты'''<ref name="atlas2">{{Крыніцы/ВГАБ|2к}} С. 272.</ref>, таксама '''Ме́йкштай'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Meikštai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшанаўская сянюнія|Рымшанаўскай сянюніі]]. Размешчана за каля 13 км на поўдзень ад [[Рымшаны|Рымшанаў]], на граніцы з [[Беларусь|Беларуссю]]. Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Гісторыя == У 1663 годзе згадваецца ў складзе [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. SA, b. 2</ref>. У другой палове XVIII стагоддзя цэнтр маёнтка ў Браслаўскім павеце. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Мейшты апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўскім]] (з 1836 года Новааляксандраўскім павеце). [[Файл:Palace of Simonas Meištavičius. Meikštai, 19th c..jpg|міні|Палац у Мейштах. Малюнак [[Напалеон Орда|Напалеона Орды]]|злева]] Гэта быў маёнтак, даўняе ўладанне Нарушэвічаў. Праз [[Вена (права)|вена]] ўладанне перайшло да Аўгусціна Ваўжэцкага. Пазней праз Паўліну, дачку Юзафа Ваўжэцкага, жонку генерала Міхала Мейштовіча, перайшло да роду Мейштовічаў. Сын генерала, Шымон, наладзіў у Мейштах гаспадарку і збудаваў палац, замаляваны [[Напалеон Орда|Напалеонам Ордам]]{{Sfn|SgKP2|1885|s=243}}. У 1915 годзе Мейшты занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] тэрыторыя абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas42">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У выніку [[Польска-літоўская вайна|польска-літоўскай вайны]] тэрыторыя апынулася ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у гміне Відзы [[Браслаўскі павет (1921—1940)|Браслаўскага павета]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. У другой палове верасня 1939 года тэрыторыя [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|занята Чырвонай Арміяй]]. 10 кастрычніка 1939 года тэрыторыя [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|перададзена]] Літве. З 1940 года ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. == Вядомы асобы == * [[Тамаш Ваўжэцкі]] * [[Язэп Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Язэп Булак-Булаховіч]] * [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіслаў Булак-Балаховіч]] == Насельніцтва == {{dem|kolon=6|till=250|inc=100|incmin=20 |1959|113 |1970|224 |1979|163 |1986|152|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|42||Meikštai}}</ref> |2001|119 |2011|108 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VI|244|Mejszty}} * {{SgKP|VI|243|Mejkszty|ref=SgKP2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] sdau1klyy5qhpu6smols5ajebzfdg4w 0 548481 5123912 4981118 2026-04-09T15:33:28Z Lš-k. 16740 5123912 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажукаркліне |арыгінальная назва = Ažukarklinė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажу́каркліне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukarklinė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана на паўночна-заходняй ускраіне [[Дукшты|Дукштаў]], на захад ад возера [[Парсветас]]. Насельніцтва 79 чал. (2001 г.). Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 86xdppjsipetuu9cdgyj5gde8nwi3wa 5123913 5123912 2026-04-09T15:38:00Z Lš-k. 16740 5123913 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закарліна |арыгінальная назва = Ažukarklinė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закарліна'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519304_55.532178,26.308307|title=Zakarlina}}</ref>, таксама '''Ажу́каркліне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukarklinė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана на паўночна-заходняй ускраіне [[Дукшты|Дукштаў]], на захад ад возера [[Парсветас]]. Насельніцтва 79 чал. (2001 г.). Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|16|295|Zakarlinie|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5wde0uji36ulc1n023wfu1oiwbfywzm 5123914 5123913 2026-04-09T15:38:14Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажукаркліне]] у [[Закарліна]]: Назва з памылкай правапісу 5123913 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закарліна |арыгінальная назва = Ažukarklinė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закарліна'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519304_55.532178,26.308307|title=Zakarlina}}</ref>, таксама '''Ажу́каркліне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukarklinė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана на паўночна-заходняй ускраіне [[Дукшты|Дукштаў]], на захад ад возера [[Парсветас]]. Насельніцтва 79 чал. (2001 г.). Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|16|295|Zakarlinie|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5wde0uji36ulc1n023wfu1oiwbfywzm 5123916 5123914 2026-04-09T15:38:54Z Lš-k. 16740 /* Літаратура */ 5123916 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закарліна |арыгінальная назва = Ažukarklinė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закарліна'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519304_55.532178,26.308307|title=Zakarlina}}</ref>, таксама '''Ажу́каркліне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukarklinė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана на паўночна-заходняй ускраіне [[Дукшты|Дукштаў]], на захад ад возера [[Парсветас]]. Насельніцтва 79 чал. (2001 г.). Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|16|295|Zakarlinie|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] q9oeetdpj8i63fw28vtvjtzhv2vvmr7 5123973 5123916 2026-04-09T18:12:21Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Закарліна]] у [[Закаркліна]] 5123916 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закарліна |арыгінальная назва = Ažukarklinė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закарліна'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519304_55.532178,26.308307|title=Zakarlina}}</ref>, таксама '''Ажу́каркліне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukarklinė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана на паўночна-заходняй ускраіне [[Дукшты|Дукштаў]], на захад ад возера [[Парсветас]]. Насельніцтва 79 чал. (2001 г.). Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|16|295|Zakarlinie|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] q9oeetdpj8i63fw28vtvjtzhv2vvmr7 5123976 5123973 2026-04-09T18:13:00Z Lš-k. 16740 5123976 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закаркліна |арыгінальная назва = Ažukarklinė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закаркліна'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519304_55.532178,26.308307|title=Zakarlina}}</ref> або '''Ажукаркліна,''' таксама '''Ажу́каркліне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukarklinė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана на паўночна-заходняй ускраіне [[Дукшты|Дукштаў]], на захад ад возера [[Парсветас]]. Насельніцтва 79 чал. (2001 г.). Адміністрацыйны цэнтр [[сянюнайція|сянюнайціі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|16|295|Zakarklinie|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] sdh9mv04zmr40jlmyt1qql8uwhybtj5 0 548575 5124187 4981121 2026-04-10T11:14:58Z Lš-k. 16740 5124187 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Заборцы |арыгінальная назва = Ažušilė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Заборцы''', таксама '''Ажу́шыле'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažušilė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчана на паўдарозе паміж [[Ігналіна]]й і [[Відзішкес]]ам, за 3 км на ўсход ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}. Насельніцтва 32 чал. (2011 г.). У вёсцы знаходзяцца [[Будакальніс]] (Ажушылеўская гара), {{нп5|гарадзішча (Ажушыле)|гарадзішча|lt|Ažušilės piliakalnis}}, у ваколіцах размешчаны Ажушылеўскі ландшафтны заказнік. == Гісторыя == У другой палове XIX стагоддзя належала да маёнтка Прыязнь уласнасці Каменскіх{{Sfn|SgKP|1895|s=196}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * * {{SgKP|XIV|196|Zaborce al. Zaborcie, wieś, powiat święciański, gmina Daugieliszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] jnvly0sjypu8mxtsi4x90nhcy2kly6r 5124188 5124187 2026-04-10T11:15:22Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажушыле]] у [[Заборцы (Ігналінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5124187 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Заборцы |арыгінальная назва = Ažušilė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Заборцы''', таксама '''Ажу́шыле'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažušilė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчана на паўдарозе паміж [[Ігналіна]]й і [[Відзішкес]]ам, за 3 км на ўсход ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}. Насельніцтва 32 чал. (2011 г.). У вёсцы знаходзяцца [[Будакальніс]] (Ажушылеўская гара), {{нп5|гарадзішча (Ажушыле)|гарадзішча|lt|Ažušilės piliakalnis}}, у ваколіцах размешчаны Ажушылеўскі ландшафтны заказнік. == Гісторыя == У другой палове XIX стагоддзя належала да маёнтка Прыязнь уласнасці Каменскіх{{Sfn|SgKP|1895|s=196}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * * {{SgKP|XIV|196|Zaborce al. Zaborcie, wieś, powiat święciański, gmina Daugieliszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] jnvly0sjypu8mxtsi4x90nhcy2kly6r 5124191 5124188 2026-04-10T11:15:55Z Lš-k. 16740 5124191 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Заборцы}} {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Заборцы |арыгінальная назва = Ažušilė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Заборцы''', таксама '''Ажу́шыле'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažušilė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчана на паўдарозе паміж [[Ігналіна]]й і [[Відзішкес]]ам, за 3 км на ўсход ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}. Насельніцтва 32 чал. (2011 г.). У вёсцы знаходзяцца [[Будакальніс]] (Ажушылеўская гара), {{нп5|гарадзішча (Ажушыле)|гарадзішча|lt|Ažušilės piliakalnis}}, у ваколіцах размешчаны Ажушылеўскі ландшафтны заказнік. == Гісторыя == У другой палове XIX стагоддзя належала да маёнтка Прыязнь уласнасці Каменскіх{{Sfn|SgKP|1895|s=196}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XIV|196|Zaborce al. Zaborcie, wieś, powiat święciański, gmina Daugieliszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 9pn6cvq5o5vajofwh3d37fixkc4jeic 0 548576 5123899 4981113 2026-04-09T15:10:26Z Lš-k. 16740 5123899 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажвенты |арыгінальная назва = Ažvinčiai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажвенты'''<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>, таксама '''Ажві́нчэй'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažvinčiai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана ў [[Ажвентаўска-Мінчаўскі лес|Ажвентаўска-Мінчаўскім лесе]]. На паўночнай ускраіне знаходзіцца [[Ажвінціс]], на поўдні размешчаны [[Ажвентаўская пушча]] (4603 га). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] cik3in6szyb39ypqzsatybegd86rjis 5123900 5123899 2026-04-09T15:10:39Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Ажвінчэй]] у [[Ажвенты]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5123899 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажвенты |арыгінальная назва = Ažvinčiai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажвенты'''<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>, таксама '''Ажві́нчэй'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažvinčiai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана ў [[Ажвентаўска-Мінчаўскі лес|Ажвентаўска-Мінчаўскім лесе]]. На паўночнай ускраіне знаходзіцца [[Ажвінціс]], на поўдні размешчаны [[Ажвентаўская пушча]] (4603 га). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] cik3in6szyb39ypqzsatybegd86rjis 10 553896 5124181 4710944 2026-04-10T11:05:52Z JerzyKundrat 174 5124181 wikitext text/x-wiki '''[[10 красавіка]]''' [[Файл:Coat of Arms of Škloŭ.png|right|100px|Герб Шклова]] * [[1660]]: [[Дзісенскі замак]] заняты войскамі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1710]]: У [[Англія|Англіі]] ўступіў у сілу першы ў свеце закон аб [[Аўтарскае права|аўтарскім праве]], прыняты ў [[1709]] годзе. * [[1762]]: [[Шклоў]] атрымаў [[герб Шклова|герб]] (''на выяве''). * [[1912]]: «[[Тытанік]]» выйшаў з [[саўтгемптан]]скага порта ў сваё першае і апошняе плаванне. * [[1940]]: [[Ісландыя]] атрымала незалежнасць ад [[Данія|Даніі]]. * [[1941]]: На тэрыторыі акупаванай [[Югаславія|Югаславіі]] створана марыянетачная [[Незалежная Дзяржава Харватыя]] начале з [[Антэ Павеліч]]ам. * [[1953]]: 2-м Генеральным сакратаром [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] абраны [[Даг Хамаршэльд]]. * [[1972]]: Падпісана міжнародная Канвенцыя аб забароне [[Біялагічная зброя|біялагічнай зброі]]. * [[1998]]: Адбыўся ўстаноўчы з’езд рэспубліканскага таварыства «Ахова птушак Беларусі» (цяпер ГА «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]»). * [[2010]]: У выніку [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|авіякатастрофы пад Смаленскам]] загінулі Прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Лех Качыньскі]], шэраг членаў урада, Сената, дэпутатаў Сейма, ваенных, рэлігійных дзеячаў. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|410]] </noinclude> 9v60bo2mm0xvbwe11408ku7gl1le8wj 5124182 5124181 2026-04-10T11:07:20Z JerzyKundrat 174 5124182 wikitext text/x-wiki '''[[10 красавіка]]''' [[Файл:Coat of Arms of Škloŭ.png|right|100px|Герб Шклова]] * [[1660]]: [[Дзісенскі замак]] заняты войскамі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. * [[1710]]: У [[Англія|Англіі]] ўступіў у сілу першы ў свеце закон аб [[Аўтарскае права|аўтарскім праве]], прыняты ў [[1709]] годзе. * [[1762]]: [[Шклоў]] атрымаў [[герб Шклова|герб]] (''на выяве''). * [[1912]]: «[[Тытанік]]» выйшаў з [[саўтгемптан]]скага порта ў сваё першае і апошняе плаванне. * [[1940]]: [[Ісландыя]] атрымала незалежнасць ад [[Данія|Даніі]]. * [[1941]]: На тэрыторыі акупаванай [[Югаславія|Югаславіі]] створана марыянетачная [[Незалежная Дзяржава Харватыя]] начале з [[Антэ Павеліч]]ам. * [[1953]]: 2-м Генеральным сакратаром [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] абраны [[Даг Хамаршэльд]]. * [[1972]]: Падпісана міжнародная Канвенцыя аб забароне [[Біялагічная зброя|біялагічнай зброі]]. * [[1998]]: Адбыўся ўстаноўчы з’езд рэспубліканскага таварыства «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны|Ахова птушак Беларусі]]». * [[2010]]: У выніку [[Авіякатастрофа пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года|авіякатастрофы пад Смаленскам]] загінулі Прэзідэнт [[Польшча|Польшчы]] [[Лех Качыньскі]], шэраг членаў урада, Сената, дэпутатаў Сейма, ваенных, рэлігійных дзеячаў. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|410]] </noinclude> ad5468hkkx6gwise5249bg21mai9oas 0 564520 5124223 4110944 2026-04-10T11:46:48Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 Абнаўленне звестак 5124223 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Барысаўская швейная фабрыка |лагатып = |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = вытворчасць вопраткі і адзення спецыяльнага прызначэння |дэвіз = |заснавана = [[1963]] |скасавана = |прычына скасавання = |пераемнік = |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} г. [[Барысаў (горад)|Барысаў]], [[Беларусь]] |ключавыя фігуры = |галіна = [[швейная прамысловасць]] |прадукцыя = вопратка і адзенне спецыяльнага прызначэння |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = 141 |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |сайт = }} '''Барысаўская швейная фабрыка''' — [[прадпрыемства]] ў [[Барысаў|Барысаве]]. Размешчана па [[вуліца Ібаруры (Барысаў)|вул. Ібаруры]], 9. Па стане на 2021 год знаходзіцца ў стадыі ліквідацыі праз банкруцтва. == Гісторыя == Заснавана ў [[1963]] годзе як філіял [[Мінскае вытворчае швейнае аб’яднанне імя Н. К. Крупскай|Мінскага вытворчага швейнага аб’яднання імя Н. К. Крупскай]]. З [[1990]] года [[арэнднае прадпрыемства|арэнднае]], з [[1992]] года [[народнае прадпрыемства]], з [[1997]] года [[ААТ]] з сучаснай назвай. У складзе фабрыкі 2 швейных, раскройна-падрыхтоўчы цэхі, эксперыментальны ўчастак, дапаможныя службы, аб’екты [[сацыяльная інфраструктура|сацыяльнай інфраструктуры]]. 6 жніўня 2020 года эканамічны суд Мінскай вобласці прызнаў фабрыку банкрутам і пачаў ліквідацыйную вытворчасць<nowiki><ref>{{Cite web |url=https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/51546 |title=Объявление №00051546, Постановление суда по делу "83-7Б2020" |access-date=2021-04-19 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419111847/https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/51546 |url-status=live }}</ref></nowiki>.4 лютага 2021 года тэрмін ліквідацыйнай вытворчасці быў працягнуты<nowiki><ref>{{Cite web |url=https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/62419 |title=Объявление №00062419, Постановление суда по делу "83-7Б2020" |access-date=2021-04-19 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419111847/https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/62419 |url-status=live }}</ref></nowiki>. == Прадукцыя == Вырабляе (2005) [[вопратка|вопратку]] для дарослых і дзяцей, адзенне спецыяльнага прызначэння (для [[будаўнічыя работы|будаўнічых]] і дарожных работ, форменнае [[абмундзіраванне]] для [[ваеннаслужачы]]х). Прадукцыя пастаўляецца на ўнутраны і знешні рынкі, у т.л. у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[ЗША]]. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭРБ|2|Борисовская швейная фабрика}} == Спасылкі == * [http://bshf.ucoz.ru/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Барысава]] [[Катэгорыя:1963 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Швейныя фабрыкі]] [[Катэгорыя:Вытворцы адзення і абутку Беларусі]] jlj38qedk3wsi56ii1jiefqpgqvnyo2 5124228 5124223 2026-04-10T11:49:25Z Ne kolyuchiy yozhik 161139 /* Гісторыя */Выпраўлены спасылкі 5124228 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі |назва = Барысаўская швейная фабрыка |лагатып = |тып = [[адкрытае акцыянернае таварыства]] |лістынг на біржы = |дзейнасць = вытворчасць вопраткі і адзення спецыяльнага прызначэння |дэвіз = |заснавана = [[1963]] |скасавана = |прычына скасавання = |пераемнік = |ранейшыя назвы = |заснавальнікі = |размяшчэнне = {{Сцяг|Беларусь}} г. [[Барысаў (горад)|Барысаў]], [[Беларусь]] |ключавыя фігуры = |галіна = [[швейная прамысловасць]] |прадукцыя = вопратка і адзенне спецыяльнага прызначэння |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = 141 |матчына кампанія = |даччыныя кампаніі = |сайт = }} '''Барысаўская швейная фабрыка''' — [[прадпрыемства]] ў [[Барысаў|Барысаве]]. Размешчана па [[вуліца Ібаруры (Барысаў)|вул. Ібаруры]], 9. Па стане на 2021 год знаходзіцца ў стадыі ліквідацыі праз банкруцтва. == Гісторыя == Заснавана ў [[1963]] годзе як філіял [[Мінскае вытворчае швейнае аб’яднанне імя Н. К. Крупскай|Мінскага вытворчага швейнага аб’яднання імя Н. К. Крупскай]]. З [[1990]] года [[арэнднае прадпрыемства|арэнднае]], з [[1992]] года [[народнае прадпрыемства]], з [[1997]] года [[ААТ]] з сучаснай назвай. У складзе фабрыкі 2 швейных, раскройна-падрыхтоўчы цэхі, эксперыментальны ўчастак, дапаможныя службы, аб’екты [[сацыяльная інфраструктура|сацыяльнай інфраструктуры]]. 6 жніўня 2020 года эканамічны суд Мінскай вобласці прызнаў фабрыку банкрутам і пачаў ліквідацыйную вытворчасць<ref>{{Cite web |url=https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/51546 |title=Объявление №00051546, Постановление суда по делу "83-7Б2020" |access-date=2021-04-19 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419111847/https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/51546 |url-status=live }}</ref>. 4 лютага 2021 года тэрмін ліквідацыйнай вытворчасці быў працягнуты<ref>{{Cite web |url=https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/62419 |title=Объявление №00062419, Постановление суда по делу "83-7Б2020" |access-date=2021-04-19 |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419111847/https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/62419 |url-status=live }}</ref>. == Прадукцыя == Вырабляе (2005) [[вопратка|вопратку]] для дарослых і дзяцей, адзенне спецыяльнага прызначэння (для [[будаўнічыя работы|будаўнічых]] і дарожных работ, форменнае [[абмундзіраванне]] для [[ваеннаслужачы]]х). Прадукцыя пастаўляецца на ўнутраны і знешні рынкі, у т.л. у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[ЗША]]. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭРБ|2|Борисовская швейная фабрика}} == Спасылкі == * [http://bshf.ucoz.ru/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Барысава]] [[Катэгорыя:1963 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1963 годзе]] [[Катэгорыя:Швейныя фабрыкі]] [[Катэгорыя:Вытворцы адзення і абутку Беларусі]] 0zuoo52544b49gzqg5wd29xlgwccplw 0 578674 5124015 4971615 2026-04-09T19:27:44Z Mireyus 165948 5124015 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} {{Значэнні|Корап (значэнні)}} '''Корап'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ко́роп}}) — пасёлак гарадскога тыпу, раённы цэнтр [[Корапскі раён|Корапскага раёна]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Размешчаны на ўсход ад абласнога цэнтра [[Чарнігаў]]. На поўнач ад пасёлка — рака Вытвь з возерам Віць. Насельніцтва — 4 700 чалавек ([[2024]]). == Вядомыя асобы == * [[Сяргей Ігнатавіч Рудэнка]] (1904—1990) — савецкі военачальнік. Маршал авіяцыі. Герой Савецкага Саюза. Прафесар. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Корапскага раёна}} {{Чарнігаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Чарнігаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Корапскага раёна]] ch0fnqypcnr2koqtp35vmpfhvshbnrs 0 582124 5124207 4981123 2026-04-10T11:33:42Z Lš-k. 16740 5124207 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ааза |арыгінальная назва = Aza |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Ігналінская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ааза''', таксама '''Аза́'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Aza}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Ігналінская сянюнія|Ігналінскай сянюніі]]. Размешчана за 7 км на поўнач ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-lt|KK|102}}. Насельніцтва 1 чал. (2001 г.). == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя Ааза, маёнтак Халецкіх<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/1905_20200505|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|И. И. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губерния : полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении|год=1905|месца=Вильна|старонкі=269}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ігналінская сянюнія}} [[Катэгорыя:Ігналінская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] bah3xp9oj0d9dukenq2drtbxpueb9o6 5124208 5124207 2026-04-10T11:34:12Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Аза]] у [[Ааза]]: Больш распаўсюджаная назва 5124207 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ааза |арыгінальная назва = Aza |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Ігналінская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ааза''', таксама '''Аза́'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Aza}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Ігналінская сянюнія|Ігналінскай сянюніі]]. Размешчана за 7 км на поўнач ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на аўтамабільнай дарозе {{Таблічка-lt|KK|102}}. Насельніцтва 1 чал. (2001 г.). == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя Ааза, маёнтак Халецкіх<ref>{{Кніга|спасылка=http://archive.org/details/1905_20200505|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|И. И. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губерния : полный список населенных мест со статистическими данными о каждом поселении|год=1905|месца=Вильна|старонкі=269}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ігналінская сянюнія}} [[Катэгорыя:Ігналінская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] bah3xp9oj0d9dukenq2drtbxpueb9o6 0 582127 5124219 4981125 2026-04-10T11:46:01Z Lš-k. 16740 5124219 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Акменішкі |арыгінальная назва = Akmeniškė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Цэйкінейская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Акменішкі''', таксама '''Акмяні́шке'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akmeniškė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Цэйкінейская сянюнія|Цэйкінейскай сянюніі]]. Размешчана за 9 км ад [[Цэйкіней|Цэйкінея]]. Насельніцтва 3 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цэйкінейская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Цэйкінейская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] hibschsade8bvqta55zi5p3o68z77gi 5124220 5124219 2026-04-10T11:46:25Z Lš-k. 16740 5124220 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Акменішкі |арыгінальная назва = Akmeniškė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Цэйкінейская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Акменішкі''', таксама '''Акмяні́шке'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akmeniškė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Цэйкінейская сянюнія|Цэйкінейскай сянюніі]]. Размешчана за 9 км ад [[Цейкіні|Цейкіняў]]. Насельніцтва 3 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цэйкінейская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Цэйкінейская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5krpq9nh6ilw54c06q1w8sx9ibbdsr4 5124221 5124220 2026-04-10T11:46:41Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Акмянішке (Цэйкінейская сянюнія)]] у [[Акменішкі (Цейкінейская сянюнія)]] 5124220 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Акменішкі |арыгінальная назва = Akmeniškė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Цэйкінейская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Акменішкі''', таксама '''Акмяні́шке'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akmeniškė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Цэйкінейская сянюнія|Цэйкінейскай сянюніі]]. Размешчана за 9 км ад [[Цейкіні|Цейкіняў]]. Насельніцтва 3 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цэйкінейская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Цэйкінейская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5krpq9nh6ilw54c06q1w8sx9ibbdsr4 0 582128 5124211 4981124 2026-04-10T11:41:15Z Lš-k. 16740 5124211 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Акмянішке |арыгінальная назва = Akmeniškė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Акмяні́шке'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akmeniškė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшэўская сянюнія|Рымшэўскай сянюніі]]. Размешчана за 2,5 км ад [[Рымшаны|Рымшанаў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] rs4n7i3hh68ib4yp8x4u68mbjc9ay7t 5124212 5124211 2026-04-10T11:41:53Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Акмянішке (Рымшэўская сянюнія)]] у [[Акмянішке (Рымшанаўская сянюнія)]] 5124211 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Акмянішке |арыгінальная назва = Akmeniškė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Акмяні́шке'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akmeniškė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшэўская сянюнія|Рымшэўскай сянюніі]]. Размешчана за 2,5 км ад [[Рымшаны|Рымшанаў]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] rs4n7i3hh68ib4yp8x4u68mbjc9ay7t 0 582129 5124224 4981126 2026-04-10T11:48:12Z Lš-k. 16740 5124224 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ахраманцы |арыгінальная назва = Akriemiai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ахраманцы'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_z13_55.462555,26.131839|title=Ахраманцы на карце}}</ref>, таксама '''Акры́емей'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akriemiai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 3 км ад [[Казіцішкіс]]а. == Насельніцтва == {{dem|kolon=2|till=50|inc=10|incmin=2 |1959|49|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|34||Akriemiai}}</ref> |2001|10 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5iioq5wc5lcr96wk7693xtlnjq2uvo1 5124225 5124224 2026-04-10T11:48:39Z Lš-k. 16740 5124225 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ахраманцы |арыгінальная назва = Akriemiai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ахраманцы'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_z13_55.462555,26.131839|title=Ахраманцы на карце}}</ref>, таксама '''Акры́емей'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akriemiai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 3 км ад [[Казіцішкіс|Казычын]]а. == Насельніцтва == {{dem|kolon=2|till=50|inc=10|incmin=2 |1959|49|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|34||Akriemiai}}</ref> |2001|10 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5z2rve1phrc5b06t82m5h2w6kysykn0 5124226 5124225 2026-04-10T11:49:00Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Акрыемей]] у [[Ахраманцы]]: Больш распаўсюджаная назва 5124225 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ахраманцы |арыгінальная назва = Akriemiai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ахраманцы'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_z13_55.462555,26.131839|title=Ахраманцы на карце}}</ref>, таксама '''Акры́емей'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akriemiai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 3 км ад [[Казіцішкіс|Казычын]]а. == Насельніцтва == {{dem|kolon=2|till=50|inc=10|incmin=2 |1959|49|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|34||Akriemiai}}</ref> |2001|10 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5z2rve1phrc5b06t82m5h2w6kysykn0 5124231 5124226 2026-04-10T11:52:24Z Lš-k. 16740 5124231 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ахраманцы |арыгінальная назва = Akriemiai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ахраманцы'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_z13_55.462555,26.131839|title=Ахраманцы на карце}}</ref>, таксама '''Акры́емей'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Akriemiai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 3 км ад [[Казіцішкіс|Казачызны]]. == Насельніцтва == {{dem|kolon=2|till=50|inc=10|incmin=2 |1959|49|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|34||Akriemiai}}</ref> |2001|10 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 5pudtmvkxjml4olzmy1ryhpbug2t12w 0 582142 5123905 4981116 2026-04-09T15:22:14Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажубаліс (Ігналінскі раён)]] у [[Ажубалі (Ігналінскі раён)]]: Назва з памылкай правапісу 4981116 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажубаліс |арыгінальная назва = Ažubalis |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажу́баліс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažubalis}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчана за 7 км ад [[Рымшэнай|Рымшэная]]. Насельніцтва 7 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] oj0lf54mptjilr6la00fsnfqrgyy2cj 5123907 5123905 2026-04-09T15:23:39Z Lš-k. 16740 5123907 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажубалі |арыгінальная назва = Ažubalis |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажубалі''', таксама '''Ажу́баліс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažubalis}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчана за 7 км ад [[Рымшэнай|Рымшэная]]. Насельніцтва 7 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|56|Ażubale|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] p9uloqwvb87ihfsg3wmcuzx2kdq8qfg 0 582143 5123908 4981117 2026-04-09T15:26:13Z Lš-k. 16740 5123908 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закальвішкі |арыгінальная назва = Ažukalviškė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Ažukalviškė (Ignalina).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закальвішкі''', таксама '''Ажу́кальвішке'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukalviškė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшэўская сянюнія|Рымшэўскай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад [[Рымшэ]]. Насельніцтва 3 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XIV|295|Zakalwiszki, wieś, pow. nowoaleksandrowski, gm. Dukszty}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] gxnv7dw5lghwnhoc9eohpafq1wimuif 5123909 5123908 2026-04-09T15:26:27Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажукальвішке]] у [[Закальвішкі]]: Назва з памылкай правапісу 5123908 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Закальвішкі |арыгінальная назва = Ažukalviškė |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява =Ažukalviškė (Ignalina).jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Рымшэўская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Закальвішкі''', таксама '''Ажу́кальвішке'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažukalviškė}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рымшэўская сянюнія|Рымшэўскай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад [[Рымшэ]]. Насельніцтва 3 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|XIV|295|Zakalwiszki, wieś, pow. nowoaleksandrowski, gm. Dukszty}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рымшэўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Рымшэўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] gxnv7dw5lghwnhoc9eohpafq1wimuif 0 582145 5124171 4981119 2026-04-10T10:53:19Z Lš-k. 16740 5124171 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажусені |арыгінальная назва = Ažusienis |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Наўясісдаўгелішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажусені'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14187211_z13_55.39745,26.44547|title=Ажусени}}</ref> або '''Ажусеніс''', таксама '''Ажу́сіеніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažusienis}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Наўясісдаўгелішкіская сянюнія|Наўясісдаўгелішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 11 км ад [[Грышкішке]]. Насельніцтва 10 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|57|Ażusenis|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Наўясісдаўгелішкіская сянюнія}} [[Катэгорыя:Наўясісдаўгелішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] e6apg23y95vnsy6jakfje0a6i7tjhaa 5124172 5124171 2026-04-10T10:53:31Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажусіеніс (Ігналінскі раён)]] у [[Ажусіені (Ігналінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5124171 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажусені |арыгінальная назва = Ažusienis |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Наўясісдаўгелішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажусені'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14187211_z13_55.39745,26.44547|title=Ажусени}}</ref> або '''Ажусеніс''', таксама '''Ажу́сіеніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažusienis}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Наўясісдаўгелішкіская сянюнія|Наўясісдаўгелішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 11 км ад [[Грышкішке]]. Насельніцтва 10 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15-1|57|Ażusenis|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Наўясісдаўгелішкіская сянюнія}} [[Катэгорыя:Наўясісдаўгелішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] e6apg23y95vnsy6jakfje0a6i7tjhaa 0 582149 5124176 4981120 2026-04-10T10:58:08Z Lš-k. 16740 5124176 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Ажутаўніс |арыгінальная назва = Ažutaunis |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Дукштаская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажу́таўніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ažutaunis}}), раней '''Ажутавіне'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519253_z14_55.548033,26.258010|title=Засценак на карце}}</ref> або '''Ажутарвіне''' — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Дукштаская сянюнія|Дукштаскай сянюніі]]. Размешчана за 4 км ад [[Сянас Дукштас]]а. Насельніцтва 6 чал. (2001 г.). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15|57|Ażutorwinie|}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукштаская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Дукштаская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] bla531e9uscv9xl3o7xeswonz9r8te9 0 582267 5123902 4981114 2026-04-09T15:17:19Z Lš-k. 16740 5123902 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска, за 6 км nuo |беларуская назва = Ажоніс |арыгінальная назва = Ožionys |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Наўясісдаўгелішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажаны'''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://retromap.ru/14186017_z13_55.38472,26.38199|title=Карта Шуберта}}</ref> або '''Азаны'''<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>, таксама '''Ажо́ніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ožionys}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Наўясісдаўгелішкіская сянюнія|Наўясісдаўгелішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад [[Наўясіс Даўгелішкіс]]а. == Насельніцтва == {{dem|kolon=4|till=300|inc=100|incmin=20 |1959|243|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|723||Ožionys}}</ref> |1986|90|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|254||Ožionys}}</ref> |2001|48 |2011|36 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VII|792|Ożany, wieś, powiat święciański, gmina Daugieliszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Наўясісдаўгелішкіская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Наўясісдаўгелішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] ny7qz64hz2jayaz2znncnbisuikleej 5123903 5123902 2026-04-09T15:17:32Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажоніс (Ігналінскі раён)]] у [[Ажаны (Ігналінскі раён)]]: Назва з памылкай правапісу 5123902 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска, за 6 км nuo |беларуская назва = Ажоніс |арыгінальная назва = Ožionys |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Наўясісдаўгелішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Ажаны'''<ref>{{Cite web|lang=|url=https://retromap.ru/14186017_z13_55.38472,26.38199|title=Карта Шуберта}}</ref> або '''Азаны'''<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>, таксама '''Ажо́ніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ožionys}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Наўясісдаўгелішкіская сянюнія|Наўясісдаўгелішкіскай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад [[Наўясіс Даўгелішкіс]]а. == Насельніцтва == {{dem|kolon=4|till=300|inc=100|incmin=20 |1959|243|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|723||Ožionys}}</ref> |1986|90|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|254||Ožionys}}</ref> |2001|48 |2011|36 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|VII|792|Ożany, wieś, powiat święciański, gmina Daugieliszki}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Наўясісдаўгелішкіская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Наўясісдаўгелішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] ny7qz64hz2jayaz2znncnbisuikleej 0 582680 5124214 5003753 2026-04-10T11:43:43Z Lš-k. 16740 5124214 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Цэйкіней |арыгінальная назва = Ceikiniai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Цэйкінейская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-ru|Цейкине, Кѣйзи}}<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref>, ''Цейкини'' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Цейкіні<ref>{{крыніцы/ВГА|2|80}}</ref>''', таксама '''Цэйкіне́й'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ceikiniai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Цейкінейская сянюнія|Цейкінейскай сянюніі]]. Размешчана за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], за 9 км ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}. == Гісторыя == У 1664 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 3</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=10|till=300|inc=100|incmin=50 |past=* pagal enciklopedijos išleidimo metus. Metai, kurių duomenys pateikti enciklopedijoje, nenurodyti. |1885|71|r1885=*<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref> |1886|112 |1959|121|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|298||Ceikiniai}}</ref> |1970|111 |1975|109|r1975=<ref name="LTE">{{LTE|2|354||Ceikiniai}}</ref> |1979|123 |1984|116|r1984=<ref name="TLE">{{TLE|1|319||Ceikiniai}}</ref> |1989|178 |2001|204 |2011|174}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цэйкінейская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Цэйкінейская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] l4q1idst0mtwgok5ool0phggfn41s2h 5124215 5124214 2026-04-10T11:44:02Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Цэйкіней]] у [[Цейкіні]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва 5124214 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Цэйкіней |арыгінальная назва = Ceikiniai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Цэйкінейская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-ru|Цейкине, Кѣйзи}}<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref>, ''Цейкини'' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Цейкіні<ref>{{крыніцы/ВГА|2|80}}</ref>''', таксама '''Цэйкіне́й'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ceikiniai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Цейкінейская сянюнія|Цейкінейскай сянюніі]]. Размешчана за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], за 9 км ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}. == Гісторыя == У 1664 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 3</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=10|till=300|inc=100|incmin=50 |past=* pagal enciklopedijos išleidimo metus. Metai, kurių duomenys pateikti enciklopedijoje, nenurodyti. |1885|71|r1885=*<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref> |1886|112 |1959|121|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|298||Ceikiniai}}</ref> |1970|111 |1975|109|r1975=<ref name="LTE">{{LTE|2|354||Ceikiniai}}</ref> |1979|123 |1984|116|r1984=<ref name="TLE">{{TLE|1|319||Ceikiniai}}</ref> |1989|178 |2001|204 |2011|174}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цэйкінейская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Цэйкінейская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] l4q1idst0mtwgok5ool0phggfn41s2h 5124217 5124215 2026-04-10T11:44:52Z Lš-k. 16740 5124217 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Цэйкіней |арыгінальная назва = Ceikiniai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Цэйкінейская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-ru|Цейкине, Кѣйзи}}<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref>, ''Цейкини'' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Цейкіні<ref>{{крыніцы/ВГА|2|80}}</ref>''', таксама '''Цэйкіне́й'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ceikiniai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Цейкінейская сянюнія|Цейкінейскай сянюніі]]. Размешчана за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], за 9 км ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}. == Гісторыя == У 1664 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 3</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=10|till=300|inc=100|incmin=50 |past=* pagal enciklopedijos išleidimo metus. Metai, kurių duomenys pateikti enciklopedijoje, nenurodyti. |1885|71|r1885=*<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref> |1886|112 |1959|121|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|298||Ceikiniai}}</ref> |1970|111 |1975|109|r1975=<ref name="LTE">{{LTE|2|354||Ceikiniai}}</ref> |1979|123 |1984|116|r1984=<ref name="TLE">{{TLE|1|319||Ceikiniai}}</ref> |1989|178 |2001|204 |2011|174}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|I|851|Ciejkinie}} * {{SgKP|XV_cz.1|293|Ciejkinie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цэйкінейская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Цэйкінейская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 818mxxxa2hg5crbgl3lp7ige1xcm60d 5124218 5124217 2026-04-10T11:45:07Z Lš-k. 16740 5124218 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Цейкіні |арыгінальная назва = Ceikiniai |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Цэйкінейская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = {{lang-ru|Цейкине, Кѣйзи}}<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref>, ''Цейкини'' |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Цейкіні<ref>{{крыніцы/ВГА|2|80}}</ref>''', таксама '''Цэйкіне́й'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Ceikiniai}}) — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Цейкінейская сянюнія|Цейкінейскай сянюніі]]. Размешчана за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], за 9 км ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}. == Гісторыя == У 1664 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павета]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 3</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=10|till=300|inc=100|incmin=50 |past=* pagal enciklopedijos išleidimo metus. Metai, kurių duomenys pateikti enciklopedijoje, nenurodyti. |1885|71|r1885=*<ref name="GSSRI">{{GSSRI|5|569|Цейкине}}</ref> |1886|112 |1959|121|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|298||Ceikiniai}}</ref> |1970|111 |1975|109|r1975=<ref name="LTE">{{LTE|2|354||Ceikiniai}}</ref> |1979|123 |1984|116|r1984=<ref name="TLE">{{TLE|1|319||Ceikiniai}}</ref> |1989|178 |2001|204 |2011|174}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|I|851|Ciejkinie}} * {{SgKP|XV_cz.1|293|Ciejkinie}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Цэйкінейская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Цэйкінейская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] tty0n2krqtb1y0htf7l1fyl5ndy56ln 0 582681 5124233 4258531 2026-04-10T11:55:15Z Lš-k. 16740 5124233 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Казачызна |арыгінальная назва = Kazitiškis |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Казачызна'''<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>, таксама '''Казі́цішкіс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Kazitiškis}}) [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}, за 11 км на поўнач ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на рацэ [[Швагіна|Швагіне]] і [[Гілучэйскае возера|Гілучэйскім возеры]], каля [[Аўкштайцкі нацыянальны парк|Аўкштайцкага нацыянальнага парку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню Казачызна ўпамінаецца ў XVII стагоддзі як [[Дворышча (тып паселішча)|двор]] у [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XVIII стагоддзі Казачызна перайшла да Бутлераў, якія ў 1745 годзе заснавалі тут манастыр базыльянаў з царквой Раства Багародзіцы. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Казачызна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Новааляксандраўскім павеце Ковенскай губерні. У XIX стагоддзі мястэчка знаходзілася ў валоданні Беліковічаў. На 1893 год у Казачыне было 3 двары. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Казачызна абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. У 1920 годзе Казачызна апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], у 1922 годзе — у складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года ўлады СССР перадалі Казачызну Літве. == Насельніцтва == {{dem|kolon=8|till=450|inc=100|incmin=50 |1893|31|r1893=<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/535 535].</ref> |1914|61 |1959|72|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|107||Kazitiškis}}</ref> |1970|140 |1977|177|r1977=<ref name="LTE">{{LTE|5|417||Kazitiškis}}</ref> |1979|217 |1985|274|r1985=<ref name="TLE">{{TLE|2|276|[[Kazys Misius]] і kt|Kazitiškis}}</ref> |1989|430 |2001|383 |2011|343}} == Славутасці == * Касцёл Святога Станіслава (1908) === Страчаная спадчына === * Царква Раства Багародзіцы і манастыр базыльянаў (1745) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] i4ae2slzogqshq7nigd2zkblbd6drk4 5124234 5124233 2026-04-10T11:55:29Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Казіцішкіс]] у [[Казачызна]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва 5124233 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Казачызна |арыгінальная назва = Kazitiškis |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Казіцішкіская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Казачызна'''<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>, таксама '''Казі́цішкіс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Kazitiškis}}) [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Казіцішкіская сянюнія|Казіцішкіскай сянюніі]]. Размешчана каля аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-lt|KK|102}}, за 11 км на поўнач ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на рацэ [[Швагіна|Швагіне]] і [[Гілучэйскае возера|Гілучэйскім возеры]], каля [[Аўкштайцкі нацыянальны парк|Аўкштайцкага нацыянальнага парку]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню Казачызна ўпамінаецца ў XVII стагоддзі як [[Дворышча (тып паселішча)|двор]] у [[Браслаўскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Браслаўскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У XVIII стагоддзі Казачызна перайшла да Бутлераў, якія ў 1745 годзе заснавалі тут манастыр базыльянаў з царквой Раства Багародзіцы. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Казачызна апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Новааляксандраўскім павеце Ковенскай губерні. У XIX стагоддзі мястэчка знаходзілася ў валоданні Беліковічаў. На 1893 год у Казачыне было 3 двары. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Казачызна абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. У 1920 годзе Казачызна апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], у 1922 годзе — у складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года ўлады СССР перадалі Казачызну Літве. == Насельніцтва == {{dem|kolon=8|till=450|inc=100|incmin=50 |1893|31|r1893=<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4к}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IV/535 535].</ref> |1914|61 |1959|72|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|107||Kazitiškis}}</ref> |1970|140 |1977|177|r1977=<ref name="LTE">{{LTE|5|417||Kazitiškis}}</ref> |1979|217 |1985|274|r1985=<ref name="TLE">{{TLE|2|276|[[Kazys Misius]] і kt|Kazitiškis}}</ref> |1989|430 |2001|383 |2011|343}} == Славутасці == * Касцёл Святога Станіслава (1908) === Страчаная спадчына === * Царква Раства Багародзіцы і манастыр базыльянаў (1745) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Казіцішкіская сянюнія}} [[Катэгорыя:Казіцішкіская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] i4ae2slzogqshq7nigd2zkblbd6drk4 0 582686 5124198 5003586 2026-04-10T11:19:39Z Lš-k. 16740 5124198 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Відзішкес |арыгінальная назва = Vidiškės |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} {{значэнні|Відзішкі (значэнні)}} '''Відзішкі<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>''', таксама '''Ві́дзішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Vidiškės}}), раней таксама маёнтак '''Прыязнь Відзішкі''' — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчаны на паўночны ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на аўтамабільнай дарозе на [[Цверач]]. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=4|till=1100|inc=100|incmin=20 |1970|283|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|732||Vidiškės}}</ref> |1987|987|r1987=<ref name="TLE">{{TLE|4|501||Vidiškės}}</ref> |2001|1084 |2011|931 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 4elpnnrpbwq9gu9h3mfe8t0gnf81a2t 5124199 5124198 2026-04-10T11:19:55Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Відзішкес]] у [[Відзішкі (Ігналінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5124198 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Відзішкес |арыгінальная назва = Vidiškės |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} {{значэнні|Відзішкі (значэнні)}} '''Відзішкі<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>''', таксама '''Ві́дзішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Vidiškės}}), раней таксама маёнтак '''Прыязнь Відзішкі''' — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчаны на паўночны ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на аўтамабільнай дарозе на [[Цверач]]. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=4|till=1100|inc=100|incmin=20 |1970|283|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|732||Vidiškės}}</ref> |1987|987|r1987=<ref name="TLE">{{TLE|4|501||Vidiškės}}</ref> |2001|1084 |2011|931 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} {{Заліўка НП-Літва}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 4elpnnrpbwq9gu9h3mfe8t0gnf81a2t 5124202 5124199 2026-04-10T11:20:58Z Lš-k. 16740 5124202 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Відзішкі (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Відзішкі |арыгінальная назва = Vidiškės |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Відзішкі<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>''', таксама '''Ві́дзішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Vidiškės}}), раней таксама маёнтак '''Прыязнь Відзішкі''' — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчаны на паўночны ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на аўтамабільнай дарозе на [[Цверач]]. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=4|till=1100|inc=100|incmin=20 |1970|283|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|732||Vidiškės}}</ref> |1987|987|r1987=<ref name="TLE">{{TLE|4|501||Vidiškės}}</ref> |2001|1084 |2011|931 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IX|210|Przyjaźń}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] 12liaoc2nnmu1e3xmswljgc1rpdqnqg 5124203 5124202 2026-04-10T11:22:28Z Lš-k. 16740 5124203 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Відзішкі (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = вёска |беларуская назва = Відзішкі |арыгінальная назва = Vidiškės |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |павет = Уцянскі |раён = Ігналінскі |сянюнія = Відзішкеская |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Відзішкі<ref>{{крыніцы/ВГА|2|74}}</ref>''', таксама '''Ві́дзішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Vidiškės}}), раней таксама маёнтак '''Прыязнь Відзішкі'''<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14186017_z13_55.373713,26.203079|title=Прыязнь Відзішкі на карце}}</ref>{{Sfn|SgKP|1888|s=210}} — [[вёска]] ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім раёне]] [[Уцянскі павет|Уцянскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Відзішкеская сянюнія|Відзішкескай сянюніі]]. Размешчаны на паўночны ўсход ад [[Ігналіна|Ігналіны]], на аўтамабільнай дарозе на [[Цверач]]. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Ашмянскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Ашмянскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. == Насельніцтва == {{dem|kolon=4|till=1100|inc=100|incmin=20 |1970|283|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|732||Vidiškės}}</ref> |1987|987|r1987=<ref name="TLE">{{TLE|4|501||Vidiškės}}</ref> |2001|1084 |2011|931 }} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{SgKP|IX|210|Przyjaźń}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Відзішкеская сянюнія}} [[Катэгорыя:Відзішкеская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ігналінскага раёна]] bamwrmgmu0pg1q4h8kvnpdjva67agqc 0 582756 5124069 3286839 2026-04-09T23:54:16Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Ажаны (Ігналінскі раён)]] 5124069 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажаны (Ігналінскі раён)]] bwud04jrjeke0okecatkb4imyr769jw 0 606695 5124010 4955470 2026-04-09T19:19:31Z Mireyus 165948 5124010 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Хусцянка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хустя́нка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX]</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Дубав’язіўскай пасялковай грамады]]. == Вядомыя асобы == * [[Пракоп Логвінавіч Раманенка]] (1897—1949) — савецкі военачальнік, генерал-палкоўнік. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] 8xwsqrin1iuc6zoajajbjg7q4cxpmco 5124013 5124010 2026-04-09T19:23:40Z Mireyus 165948 5124013 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Хусцянка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Хустя́нка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX]</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Дубав’язіўскай пасялковай грамады]]. == Вядомыя асобы == * [[Пётр Логвінавіч Раманенка]] (1905—1985) — савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант. Герой Савецкага Саюза. * [[Пракоп Логвінавіч Раманенка]] (1897—1949) — савецкі военачальнік, генерал-палкоўнік. Брат П. Л. Раманенкі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] pnw4om6l2sqx768j1jbazlg2spt9pxx 0 677515 5124057 5104011 2026-04-09T22:50:32Z Kruusamägi 19327 right logo 5124057 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт|imagesize=280px |подпіс= Галоўны корпус універсітэта |эмблема = Eesti Maaülikooli logo.svg }} '''Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук''' ({{lang-et|Eesti Maaülikool, EMÜ}}) — універсітэт, размешчаны ў [[Тарту]], [[Эстонія]], былы Эстонскі сельскагаспадарчы ўніверсітэт, які быў створаны ў 1951 годзе і рэарганізаваны ў лістападзе 2005 года. Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук, па ўласнай заяве, з’яўляецца адзіным [[універсітэт]]ам у Эстоніі, прыярытэты якога ў навуковай дзейнасці забяспечваюць [[устойлівае развіццё]] прыродных рэсурсаў, неабходных для існавання чалавека, а таксама захаванне спадчыны і [[Месцапражыванне|асяроддзя пражывання]]. Універсітэт з’яўляецца цэнтрам даследаванняў і распрацовак у такіх галінах, як [[сельская гаспадарка]], [[лясная гаспадарка]], [[жывёлагадоўля]], [[ветэрынарыя]], сельскае жыццё і эканоміка, харчовая навука і экалагічна чыстыя тэхналогіі. Універсітэт з’яўляецца членам універсітэцкай сеткі BOVA. У 2009 годзе ва ўніверсітэце вучыліся 4704 студэнты, працавалі 983 супрацоўнікі, сярод іх 228 выкладчыкаў і 159 даследчыкаў<ref>[http://www.emu.ee/115001 Estonian University of Life Sciences in figures] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090901154915/http://www.emu.ee/115001|date=2009-09-01}}</ref>. Універсітэт уваходзіць у лік 100 лепшых універсітэтаў свету ў галіне сельскай і лясной гаспадаркі<ref>[https://www.topuniversities.com/universities/estonian-university-life-sciences Estonian University of Life Sciences] // topuniversities.com</ref>. == Інстытуты == [[Файл:Puhtulaid_1.JPG|міні| Біялагічная станцыя Пухту]] Навучанне і даследаванні праводзяцца ў пяці інстытутах: * Інстытут сельскагаспадарчых і экалагічных навук * Інстытут ветэрынарнай медыцыны і навук пра жывёл * Інстытут лясной і сельскай тэхнікі * Тэхналагічны інстытут * Інстытут эканомікі і сацыяльных навук == Гісторыя == [[Файл:Tähtvere_mõisahoone.jpg|міні| Сядзіба Тэхтверэ, частка ўніверсітэта]] Карані ўніверсітэта ляжаць у сельскагаспадарчай і лясной адукацыі і даследаваннях, якія праводзіліся ў [[Тартускі ўніверсітэт|Тартускім універсітэце]]. На ўрачыстым адкрыцці ўніверсітэта ў 1632 годзе шведскі канцлер і практычны заснавальнік універсітэта Ёхан Скайтэ заявіў, што жадае, каб «нават сяляне гэтай краіны маглі атрымаць сваю долю вадапойных крыніц адукацыйнага багацця». Гэта заява лічыцца пачаткам сельскагаспадарчай адукацыі ў Эстоніі. Пасля аднаўлення Тартускага ўніверсітэта ў 1802 годзе пры прафесары Ёгане Вільгельме Краўзе была заснавана кафедра сельскай гаспадаркі. Першапачаткова [[Аграномія|аграномію]] выкладалі на [[Філасофія|філасофскім]] факультэце, пазней на [[Фізіка|фізіка-]][[Матэматыка|матэматычным]]. Гэтая школа была добра вядомая ў Еўропе і Расіі. Калі ў 1919 годзе Тарту адкрыўся як эстонскі ўніверсітэт, тады быў заснаваны сельскагаспадарчы факультэт, які складаўся з кафедраў аграноміі і лясной гаспадаркі. Факультэту належалі эксперыментальныя станцыі і пробныя ўчасткі, дзе студэнты маглі б займацца даследчай працай. На базе старэйшага Тартускага ветэрынарнага інстытута быў заснаваны факультэт ветэрынарных навук. Гэтыя два факультэты ў 1951 годзе склалі ядро незалежнага ўніверсітэта — Эстонскай сельскагаспадарчай акадэміі. [[Файл:Tarbatu_Tartu_laulupeo_rongkäigus_2014.JPG|міні|Універсітэцкі ансамбль народнага танца Тарбату]] Эстонская сельскагаспадарчая акадэмія непасрэдна падпарадкоўвалася Міністэрству сельскай гаспадаркі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]] і рыхтавала спецыялістаў у розных галінах сельскай гаспадаркі — ад аграномаў і жывёлаводаў да спецыялістаў па электрыфікацыі буйных ферм. Праца працягвалася да канца 1980-х гадоў. Пасля аднаўлення незалежнасці Эстоніі ў 1991 годзе Акадэмія была перайменавана ў Эстонскі сельскагаспадарчы ўніверсітэт, і ўстанова была рэарганізавана ў адпаведнасці з кардынальнымі зменамі ў сельскай і лясной гаспадарцы Эстоніі (напрыклад, скасаванне [[Калгас|калгасаў]] і [[Саўгас|саўгасаў]]). Былі прыняты новыя спецыяльнасці, такія як ахова навакольнага асяроддзя, [[ландшафтная архітэктура]], вытворчасць і збыт сельскагаспадарчай прадукцыі, ахова і захаванне ландшафту, прыкладная [[гідрабіялогія]], [[эканоміка]] навакольнага асяроддзя і кіраванне прыроднымі рэсурсамі. У канцы 2004 года ва ўніверсітэце было шэсць факультэтаў (аграноміі, сельскагаспадарчага машынабудавання, эканомікі і сацыяльных навук, лясной гаспадаркі, сельскай тэхнікі і ветэрынарных навук) і восем інстытутаў (Эстонскі аграбіяцэнтр, Эстонскі даследчы інстытут біятэхналогій раслін EVIKA, Інстытут даследаванняў лесу, Інстытут навук пра жывёл, Інстытут аховы навакольнага асяроддзя, Інстытут эксперыментальнай біялогіі, Інстытут заалогіі і батанікі і Інстытут садаводства Полі). Аднак універсітэт заўсёды знаходзіўся ў падвешаным стане, не ў апошнюю чаргу пад уплывам еўрапеізацыі пасля ўступлення Эстоніі ў [[Еўрапейскі Саюз]] у 2004 годзе. Такім чынам, у тым жа годзе была праведзена змена назвы на Эстонскі ўніверсітэт прыродазнаўчых навук і пераарыентацыя, накіраваная на гарантаванне выжывання ўстановы ў бліжэйшыя часы. {{Зноскі}}  == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20060309234708/http://www.emu.ee/3301 Гісторыя Eesti Maaülikool] * [http://www.emu.ee Афіцыйны сайт] * [http://www.bova-university.org Універсітэцкая сетка Бова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220307231334/https://www.bova-university.org/ |date=7 сакавіка 2022 }} {{ВНУ Эстоніі}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Эстоніі]] rc8sc1w1fgbdgpvn52g283cukuax5fi 0 683642 5124004 5072081 2026-04-09T19:05:21Z Kurcke 159380 5124004 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Шэмахінская астрафізічная абсерваторыя імя Насірэддзіна Тусі''' ({{lang-az|Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası}}) — [[абсерваторыя]] ў [[Шэмаханскі раён|раёне Шэмаха]] ў [[Азербайджан]]е, размешчаная ў 22 км ад горада [[Шэмаха]] і ў 144 км ад горада [[Баку]] ў паўднёва-ўсходнім перадгор’і [[Вялікі Каўказ|Вялікага Каўказа]] на вышыні 1435 м над узроўнем мора. Кіраванне абсерваторыяй ажыццяўляе Аддзел [[Астрафізіка|астрафізікі]] Інстытута фізікі [[Нацыянальная акадэмія навук Азербайджана|Нацыянальнай акадэміі навук Азербайджана]]. [[Файл:Shamaxi Astrofizika.jpg|170px|thumb|Азербайджанская марка «Шэмахінская астрафізічная абсерваторыя»]] == Гісторыя == Будаўніцтва абсерваторыі пачалося ў [[1958]] г. і афіцыйна было адкрыта [[13 студзеня]] [[1960]] г.<ref>{{cite web|title=Brief History|publisher=Шамахинська астрофізична обсерваторія|url=http://www.shao.az/site/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=8|archive-url=https://web.archive.org/web/20080525074423/http://www.shao.az/site/index.php?option=com_content&task=view&id=1&Itemid=8|archive-date=25 траўня 2008|lang=en}}</ref> Азербайджанскі вучоны [[Юсіф Мамедаліеў]] адыграў значную ролю ў стварэнні абсерваторыі. У пачатку свайго існавання абсерваторыя вымярала [[Палярызацыя святла|палярызацыю]] святла ад каметы д’Аррэ. У [[1981]] годзе абсерваторыя была названа ў гонар сярэднявечнага азербайджанскага астранома [[Насірэддзін Тусі|Насірэддзіна Тусі]]. Побач з абсерваторыяй быў створаны невялікі гарадок для размяшчэння рабочых абсерваторыі, які атрымаў назву «Піркулі». У верасні [[2008]] года абсерваторыя пачала капітальны рамонт. У выніку былі адрамантаваны выставачная зала, музей, канферэнц-зала, лекцыйная зала, шэсць будынкаў для тэлескопаў і галоўны адміністрацыйны будынак, а таксама сталовая і некалькі жылых будынкаў.<ref>{{Cite news|title=İlham Əliyev Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasında aparılan yenidənqurma işləri ilə tanış olmuşdur| url=http://www.president.az/articles/3082|date=13 верасня 2011|access-date=10 траўня 2018|lang=az}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trend.az/news/politics/2151306.html|title=Президент Ильхам Алиев: Азербайджан должен стать научным центром региона|date=17 траўня 2013|publisher=Trend|access-date=10 траўня 2018|lang=ru}}</ref> == Дырэктары абсерваторыі == * Гаджыбек Фарадзулаевіч Султанаў ([[1951]]—[[1980]])<ref>{{cite web|title=Султанов, Гаджибек Фараджуллаевич|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/117453/Султанов|access-date=10 мая 2018|lang=ru}}</ref> * Актай Хангусэйн Гусейнаў ([[1980]]—?) * Алік Рза Абасаў (?—?) * Зохраб Абасалі Ісмаілаў (?—?) * Камран Ахмед Гусейнаў (?—?) * Шміт Буняд Ахмедаў (?—[[1997]]) * Эюб Салах Куліеў (з [[1997]]) == Галерэя == <gallery widths=200px> Shamakhi Astrophysical Observatory 10.jpg Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası - 11.jpg </gallery> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Shamakhi Astrophysical Observatory|выгляд=міні}} * [http://www.shao.az Афіцыйны сайт Шэмаханская астрафізічная абсерваторыя] {{ref-az}} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астранамічныя абсерваторыі Азербайджана]] [[Катэгорыя:Даследаванне Сонца]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1960 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Азербайджана]] 4r2mewgatfs29q00qitje2s6y0xqt58 0 686165 5123979 5113684 2026-04-09T18:18:28Z DobryBrat 5701 шаблон, вікіфікацыя, абнаўленне звестак, стыль 5123979 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Максіменка}} {{Вучоны}} '''Сяргей Апанасавіч (Афанасьевіч) Максіменка''' ({{ВДП}}) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 жніўня 1954 года ў г.п. [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1976 годзе скончыў фізічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Працаваў у [[Інстытут ядзерных праблем БДУ|Інстытуце ядзерных праблем» БДУ]] (НДІ ЯП БДУ) з 1986 года. У 1997—2000 гадах займаў пасаду намесніка дырэктара па навуковай рабоце [[Інстытут ядзерных праблем БДУ|НДІ ЯП БДУ]]. У 2000—2005 гадах — намеснік прарэктара па навуцы БДУ — начальнік Галоўнага ўпраўлення навукі БДУ. З 1992 па 2012 гады — загадчык лабараторыі электрадынамікі неаднародных асяроддзяў НДІ ЯП БДУ. Са студзеня 2013 года працаваў дырэктарам НДУ «Інстытут ядзерных праблем» БДУ. У 2004—2008 гадах і з 2013 года з’яўляўся членам агульнага сходу [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]. У 2007 годзе С. А. Максіменку ўстаноўлена персанальная надбаўка за выдатны ўклад у сацыяльна-эканамічнае развіццё Рэспублікі Беларусь. З 2008 года з’яўляўся членам экспертнага савета [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|ВАК Рэспублікі Беларусь]]. Памёр 16 сакавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026|title=Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 – 16.03.2026|website=НИИ ЯП БГУ|date=2026-03-16|access-date=2026-03-16}}</ref> == Навуковая дзейнасць == Максіменка С. А. — фізік-тэарэтык у галіне [[Электрамагнітнае ўзаемадзеянне|электрамагнетызму]] і фізікі ўзаемадзеяння электрамагнітнага выпраменьвання з цвёрдым целам, электрамагнітных уласцівасцяў [[Нанаструктура|нанаструктур]]. Спіс публікацый уключае больш за 280<ref>https://scholar.google.com/citations?user=NDCVRhwAAAAJ&hl=ru&oi=ao</ref> назваў, з якіх сем працаў — часткі ў калектыўных манаграфіях, адна — заказны агляд і больш за 180 артыкулаў у рэферыруемых выданнях. Ён з’яўляўся членам праўлення [[Беларускае фізічнае таварыства|Беларускага фізічнага таварыства]], членам [https://www.european-mrs.com/ Еўрапейскага таварыства матэрыялаведаў (EMRS)], [https://spie.org/ Міжнароднага таварыства аптычных інжынераў (SPIE)], намеснікам галоўнага рэдактара міжнароднага навуковага часопіса «[[:en:Journal of Nanophotonics|Journal of Nanophotonics]]»<ref>https://www.spiedigitallibrary.org/journals/journal-of-nanophotonics/editorial-board?SSO=1</ref>. Быў членам Паміжведамственнага каардынацыйнага савету па развіцці нанаіндустрыі ў Рэспубліцы Беларусь, членам Навуковага савету [[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|Аб’яднанага інстытута ядзерных даследваваняў]] ([[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубна]], Расія)<ref>http://www.jinr.ru/jinr_structure/realisators/</ref>. Неаднаразова выступаў з запрошанымі дакладамі на буйных міжнародных канферэнцыях, з’яўляўся членам аргкамітэтаў шэрагу міжнародных канферэнцый і сустаршынёй канферэнцый «Нанатрубкі і нанаправады» (ЗША, 2003) і «Нанамадэляванне» (ЗША, 2004, 2006), старшынёй канферэнцый «Фундаментальны і прыкладны нанаэлектрамагнетызм» (Мінск, 2012<ref>{{Cite web |url=http://nano.bsu.by/committee |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820102515/http://nano.bsu.by/committee |archivedate=20 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>, 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.fanem.org/images/FANEM2015_BoA.pdf |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150921212029/http://www.fanem.org/images/FANEM2015_BoA.pdf |archivedate=21 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref> і 2018<ref>{{Cite web |url=http://www.fanem.org/?who=committees |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200628054038/http://www.fanem.org/?who=committees |archivedate=28 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>), а таксама XIV Міжнароднай школы-канферэнцыі «Актуальныя праблемы фізікі мікрасвету» (2018)<ref>http://www.jinr.ru/posts/aktualnye-problemy-fiziki-mikromira-2018/</ref>. У 2005—2010 гадах з’яўляўся членам навуковых саветаў па ДПАФД «Нанатэх» і «Электроніка», а пазней — ДПАФД «Канвергенцыя», а таксама экспертам савета фонду «Сколкава»<ref>https://sk.ru/news/m/wiki/21174/download.aspx{{Недаступная спасылка}}</ref> і міжнароднай праграмы Еўрасаюза «Гарызонт 2020»<ref>{{Cite web |url=http://fp7-nip.org.by/ru/hor20/BelPr/ |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archive-date=31 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151908/http://fp7-nip.org.by/ru/hor20/BelPr/ |url-status=dead }}</ref>. Работы С. А. Максіменкі заслужылі шырокае міжнароднае прызнанне, яны апублікаваныя ў такіх аўтарытэтных фізічных часопісах, як [[:en:Physical Review Letters|Physical Review Letters]], [[:en:Physical Review|Physical Review]], [[:en:Applied Physics Letters|Applied Physics Letters]] і інш. С. А. Максіменка кіраваў ці удзельнічаў у выкананні шэрагу міжнародных праектаў у рамках праграм [[:ru:INTAS|INTAS]]<ref>https://cordis.europa.eu/project/id/INTAS-96-0467</ref>, BMBF, SfP, DFG, МНТЦ, FP7, «Horizon 2020». Выконваў сумесныя даследаванні з [[Берлінскі тэхнічны ўніверсітэт|Тэхнічным універсітэтам Берліна]], [[Намюрскі ўніверсітэт|Універсітэтам г. Намюр]] (Бельгія), [http://www.niic.nsc.ru/institute Інстытутам неарганічнай хіміі] і [https://www.catalysis.ru/ Інстытутам каталізу СА РАН]. З’яўляўся першым у Беларусі каардынатарам праекта 7-й Рамачнай праграмы Еўрасаюза: FP7-266529BY-NanoERA<ref>{{Cite web |url=http://nano.bsu.by/projects/14-bynanoera |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820110127/http://nano.bsu.by/projects/14-bynanoera |archivedate=20 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref> і кіраўніком адынай за межамі Еўрасаюза каманды навукоўцаў — удзельнікаў еўрапейскага мегагранта Graphene Flagship<ref>https://euprojects.by/ru/projects/Culture-Science-Educationand-Young-People/Graphene%20Flagship%20European%20Commission%20Initiative/</ref>, які аб’ядноўвае 149 інстытутаў і кампаній з усіх краін ЕС. Пачынаючы з сярэдзіны 1990-х гадоў у суаўтарстве з супрацоўнікамі лабараторыі, беларускімі і замежнымі вучонымі выканаў піянерскія працы ў галіне мадэлявання электроннага пераносу ў аптычных працэсах у нанаструктурах і, у прыватнасці, у вугляродных нанатрубках і паўправадніковых гетэраструктурах на аснове квантавых кропак. Работы калектыву, які ўзначальваў С. А. Максіменка, прывялі да стварэння і хуткага развіцця новай дысцыпліны — [[нанаэлектрамагнетызм]]у, якая аб’ядноўвае метады і падыходы класічнай электрадынамікі ЗВЧ і сучаснай квантавай фізікі кандэнсаванага стану і фізічнай электронікі з мэтай мадэлявання аптычных і электронных уласцівасцяў нанаструктур. За ўклад у развіццё нанаэлектрамагнетызму адзіным з Беларусі ён абраны ганаровым членам міжнароднай супольнасці оптыкі і фатонікі (SPIE Fellow)<ref>{{Cite web |url=https://bsu.by/news/43813-d/ |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819201902/https://bsu.by/news/43813-d/ |archivedate=19 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Пад яго кіраўніцтвам абаронены тры кандыдацкія дысертацыі і адна доктарская (М. У. Шуба). == Публікацыі == * [[Рыгор Якаўлевіч Сляпян|G. Ya. Slepyan]], S. A. Maksimenko, A. Lakhtakia, O. Yevtushenko,A. V. Gusakov. [https://journals.aps.org/prb/abstract/10.1103/PhysRevB.60.17136 Electrodynamics of carbon nanotubes: Dynamic conductivity, impedance boundary conditions, and surface wave propagation]. Phys. Rev. B 60, 17136 * James A Schwarz, Cristian I Contescu, Karol Putyera. [https://books.google.by/books?hl=en&lr=&id=hKpm9mEWbsYC&oi=fnd&pg=PA3278&dq=info:P75In2FGw4YJ:scholar.google.com&ots=M_z2jr--g5&sig=T6pccHJ8NkxChPoRJbMWwz8RNwo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Dekker encyclopedia of nanoscience and nanotechnology] Vol. 5, CRS press, 2004 * G Ya Slepyan, MV Shuba, SA Maksimenko, A Lakhtakia. [https://journals.aps.org/prb/abstract/10.1103/PhysRevB.73.195416 Theory of optical scattering by achiral carbon nanotubes and their potential as optical nanoantennas]. Phys. Rev. B 73, 195416 * G. Ya. Slepyan, S. A. Maksimenko, V. P. Kalosha, J. Herrmann, E. E. B. Campbell, I. V. Hertel. [https://journals.aps.org/pra/abstract/10.1103/PhysRevA.60.R777 Highly efficient high-order harmonic generation by metallic carbon nanotubes] Phys. Rev. A 60, R777(R) * G. Ya. Slepyan, M. V. Shuba, S. A. Maksimenko, C. Thomsen, and A. Lakhtakia. [https://journals.aps.org/prb/abstract/10.1103/PhysRevB.81.205423 Terahertz conductivity peak in composite materials containing carbon nanotubes: Theory and interpretation of experiment]. Phys. Rev. B 81, 205423 == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2001), * ганаровае званне «Заслужаны працаўнік БДУ» (2010)<ref>{{Cite web |url=https://bsu.by/news/88363-d/ |title=Первыми обладателями почетного звания «Заслуженный работник БГУ» стали 58 преподавателей и сотрудников вуза |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210917012913/https://bsu.by/news/88363-d/ |archivedate=17 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, * прэмія БДУ імя акадэміка А. Н. Сеўчанкі (2011)<ref>http://research.bsu.by/research-activity/contests-and-grants/vi-picheta-an-sevchenko-awards-contest/an-sevchenko-award-laureats/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210820095001/http://research.bsu.by/research-activity/contests-and-grants/vi-picheta-an-sevchenko-awards-contest/an-sevchenko-award-laureats/ |date=20 жніўня 2021 }}</ref> за дасягненні ў навукова-даследчай працы, * [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2011), * падзяка Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (2016)<ref>https://normativka.by/lib/news/21925</ref>, * [[медаль Францыска Скарыны]] (2020)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 студзеня 2020 года № 7 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211025195314/https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf |date=25 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://inp.bsu.by/index.htm Афіцыйны сайт НДІ ЯП БДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210920042018/http://www.inp.bsu.by/index.htm |date=20 верасня 2021 }} * [http://www.bsu.by/be/main.aspx Афіцыйны сайт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта] * [https://scholar.google.com/citations?user=NDCVRhwAAAAJ&hl=ru&oi=ao Старонка Максіменка С. А. на Google Schoolar] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Максіменка Сяргей Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] nopny7ijb8zjatyld0g4xmngagyvx4n 14 686253 5124116 3910429 2026-04-10T08:41:04Z DzBar 156353 шаблон 5124116 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1962]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1962 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1962|года}} 0j1wwylxrk9obqvwnr3pfwmuutdz4hq 0 701657 5124046 4639196 2026-04-09T21:36:23Z Mireyus 165948 5124046 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Валосаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Талачынскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Валосава]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[7 чэрвеня]] [[1966]] |Скасаванне = [[17 жніўня]] [[1962]] |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 600 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://tolochin.vitebsk-region.gov.by/ru/volosovo/ |Заўвагі = }} '''Вало́саўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Валосава]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Стуканоўскі сельсавет''' у складзе Талачынскага раёна [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — маёнтак [[Стуканы (Талачынскі раён)|Стуканы]]. 21 жніўня 1925 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Валосава, сельсавет пераймеанваны ў Валосаўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Талачынскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага]] і [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 17 жніўня 1962 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Плоскаўскі сельсавет (Талачынскі раён)|Плоскаўскага]] (7 населеных пунктаў: [[Бутары]], [[Валосава]], [[Кулакі (Талачынскі раён)|Кулакі]], [[Плюгаўка]], [[Рафалова (Талачынскі раён)|Рафалова]], [[Стуканы (Талачынскі раён)|Стуканы]] і [[Харлінцы]]) і [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага]] (17 населеных пунктаў: [[Высокі Гарадзец]], [[Галаны]], [[Дубавое (Серкавіцкі сельсавет)|Дубавое]], [[Загацце (Талачынскі раён)|Загацце]], [[Замошша (Серкавіцкі сельсавет)|Замошша]], [[Заполле (Талачынскі раён)|Заполле]], [[Запруддзе (Талачынскі раён)|Запруддзе]], [[Лазы (Талачынскі раён)|Лазы]], [[Лаўрэнавічы]], [[Ліцвякі (Талачынскі раён)|Ліцвякі]], [[Нізкі Гарадзец]], [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], [[Рыдамля]], [[Хахлоўка (Талачынскі раён)|Хахлоўка]], [[Чырвоная Горка (Талачынскі раён)|Чырвоная Горка]], [[Шашалаўка]] і [[Якубава (Талачынскі раён)|Якубава]]) сельсаветаў<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>. 7 чэрвеня 1966 года ўтвораны зноў у Талачынскім раёне Віцебскай вобласці БССР, у склад сельсавета ўвайшлі 16 населеных пунктаў [[Навасельскі сельсавет (Талачынскі раён)|Навасельскага сельсавета]] ([[Бутары]], [[Валосава]], [[Дубровіна]], [[Лесіна (Талачынскі раён)|Лесіна]], [[Мяшкова (Талачынскі раён)|Мяшкова]], [[Навасёлкі (Талачынскі раён)|Навасёлкі]], [[Новае Сяло (Талачынскі раён)|Новае Сяло]], [[Разаны]], [[Раздольная]], [[Рафалова (Талачынскі раён)|Рафалова]], [[Сельцы (Талачынскі раён)|Сельцы]], [[Стуканы (Талачынскі раён)|Стуканы]], [[Сухачэва]], [[Бук (Талачынскі раён)|Сухачэва-Бук]], [[Харлінцы]] і [[Чарнаручча (Талачынскі раён)|Чарнаручча]]) і 12 населеных пунктаў [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]] ([[Высокі Гарадзец]], [[Галаны]], [[Загацце (Талачынскі раён)|Загацце]], [[Запруддзе (Талачынскі раён)|Запруддзе]], [[Лазы (Талачынскі раён)|Лазы]], [[Ліцвякі (Талачынскі раён)|Ліцвякі]], [[Нізкі Гарадзец]], [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], [[Хахлоўка (Талачынскі раён)|Хахлоўка]], [[Шашалаўка]], [[Якубава (Талачынскі раён)|Якубава]] і пасёлак Валосаўскай бальніцы)<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Валосаўскага сельсавета 26 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|61}}</ref>. 11 красавіка 2026 года скасавана вёска [[Стуканы (Талачынскі раён)|Стуканы]]<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926v0145487|title=Решение Толочинского районного Совета депутатов от 24 марта 2026 года № 89 «Об упразднении сельского населенного пункта Толочинского района Витебской области»|website=pravo.by}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1030 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>>, з іх 95,0 % — [[беларусы]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 600 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Валосаўскі сельсавет}} {{Талачынскі раён}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1962 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1966 годзе]] 71vye75d5jxw8r63dciv6aope8gc332 0 708654 5123854 4535206 2026-04-09T13:43:41Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123854 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 68 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 67]] | Наступная = [[Псалом 69]] }} '''Псалом 68''' ''(69 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[месіянскія псалмы|месіянскіх псалмоў]], якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Асноўная тэма гэтага псалма — будучыя пакуты Месіі. <center> {| border="1" class="standard" |+ |- ! width="4%"|Псалом ! width="38%"|Псалтыр<ref>Выкарыстаны [[Пераклад Бібліі Сёмухі|пераклад Васіля Сёмухі]]</ref> ! width="10%"|Спасылка ! width="38%"|[[Новы Запавет]] ! width="10%"|Спасылка |- !68 |бо клопат па доме Тваім пажырае мяне, і ліхаслоўе тых, што Цябе ліхасловяць, падае на мяне |({{Біблія|Пс|68:10}}) |рупнасьць за дом Твой зьядае Мяне |({{Біблія|Ян|2:17}}) |- !68 |І далі мне за ежу жоўць, і ў смазе маёй воцатам напаілі мяне |({{Біблія|Пс|68:22}}) |далі Яму піць воцату, зьмяшанага з жоўцю; і, пакаштаваўшы, не хацеў піць... І адразу пабег адзін зь іх, узяў губку, намачыў у воцат і, насадзіўшы на кій, даваў Яму піць |({{Біблія|Мц|27:34,48}}) |- |} </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/68/ 68 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/69/ Псальм 69] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/69/ 69 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 Катызма 9 (Псалмы 64-69)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520160621/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/69/ Псальм 69 (68)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter9#psalom-68 Псалом 68] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/69/ Псальм 69] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/69/ Псальм 69] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/69/ Псальм 69] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 69}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 68}} [[Катэгорыя:Псалмы]] abjudurln0lh1mdhdlo5puq0jx1669c 0 708655 5123941 4535211 2026-04-09T17:15:42Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123941 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 71 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 70]] | Наступная = [[Псалом 72]] }} '''Псалом 71''' ''(72 паводле масарэцкай нумарацыі)'' адносіцца да ліку [[месіянскія псалмы|месіянскіх псалмоў]], якія ў хрысціянстве ўспрымаюцца як правобразныя ці прарочыя ў адносінах да [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] і некаторых евангельскіх падзей, якія адбыліся праз сотні і нават тысячу гадоў пазней часу напісання. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Асноўная тэма гэтага псалма — слава і веліч Месіянскага царства. <center> {| border="1" class="standard" |+ |- ! width="4%"|Псалом ! width="38%"|Псалтыр<ref>Выкарыстаны [[Пераклад Бібліі Сёмухі|пераклад Васіля Сёмухі]]</ref> ! width="10%"|Спасылка ! width="38%"|[[Новы Запавет]] ! width="10%"|Спасылка |- !71 |і паклоняцца яму ўсе цары; усе народы служыцьмуць яму; |({{Біблія|Пс|71:11}}) |Выратаваныя народы будуць хадзіць у сьвятле ягоным, і цары зямныя прынясуць у яго славу і гонар свой |({{Біблія|Адкр|21:24}}) |- |} </center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/71/ 71 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/72/ Псальм 72] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/72/ 72 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 Катызма 10 (Псалмы 70-76)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520161335/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/72/ Псальм 72 (71)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter10#psalom-71 Псалом 71] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/72/ Псальм 72] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/72/ Псальм 72] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/72/ Псальм 72] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 72}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 71}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 8r07flahzsnvl44atwen6q2eooefjp0 0 708798 5123820 4535200 2026-04-09T12:49:03Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123820 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 62 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 61]] | Наступная = [[Псалом 63]] }} '''Псалом 62''' ''(63 паводле масарэцкай нумарацыі)'' уваходзіць у [[шасціпсалмоўе]], якое ў хрысціянскім набажэнстве з’яўляецца неад’емнай часткай [[ютрань|ютрані]]. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Асноўная тэма гэтага псалма — прага быць з Богам. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/62/ 62 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/63/ Псальм 63] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/63/ 63 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 Георгі Станкевіч — Псалтыр (Пс. 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220515160724/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=916 |date=15 мая 2022 }} * [[Наста Кудасава]] — [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 Псальмы (Пс. 1, 8, 22, 50, 62, 83, 136)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522112218/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=915 |date=22 мая 2022 }} * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/63/ Псальм 63 (62)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-62 Псалом 62] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/63/ Псальм 63] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/63/ Псальм 63] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/63/ Псальм 63] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * [https://prajdzisvet.org/storehouse/contests/Audziayuk%20A%20-%20Sem%20psalmau%20%282014%29.pdf Алесь Аўдзяюк — 7 псальмаў. Падрадковы пераклад са старагабрэйскай мовы] * {{Commons|Category:Psalm 63}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 62}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 42aw4urmw5nze6viv52q12x1xqe3dph 0 709015 5123793 4535192 2026-04-09T12:00:48Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123793 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 55 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 54]] | Наступная = [[Псалом 56]] }} '''Псалом 55''' ''(56 паводле масарэцкай нумарацыі)'' распачынае 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за збавенне. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/55/ 55 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/56/ Псальм 56] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/56/ 56 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/56/ Псальм 56 (55)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-55 Псалом 55] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/56/ Псальм 56] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/56/ Псальм 56] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/56/ Псальм 56] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 56}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 55}} [[Катэгорыя:Псалмы]] bt7e2cypt2qfhvnbzkxjwgletuum9ah 0 709017 5123794 4646474 2026-04-09T12:06:35Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123794 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 56 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 55]] | Наступная = [[Псалом 57]] }} '''Псалом 56''' ''(57 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — збавенне Давіда ад [[Саўл]]а. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/56/ 56 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/57/ Псальм 57] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/57/ 57 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/57/ Псальм 57 (56)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-56 Псалом 56] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/57/ Псальм 57] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/57/ Псальм 57] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/57/ Псальм 57] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 57}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 56}} [[Катэгорыя:Псалмы]] dee3jyfpwhxd239hl19eq8eynu005ni 0 709018 5123795 4646476 2026-04-09T12:12:57Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123795 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 57 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 56]] | Наступная = [[Псалом 58]] }} '''Псалом 57''' ''(58 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — пакаранне бязбожных. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/57/ 57 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/58/ Псальм 58] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/58/ 58 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/58/ Псальм 58 (57)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-57 Псалом 57] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/58/ Псальм 58] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/58/ Псальм 58] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/58/ Псальм 58] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 58}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 57}} [[Катэгорыя:Псалмы]] m0uyitzfejns7e9p3rlw92tb1k35sq8 0 709019 5123799 4646475 2026-04-09T12:21:50Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123799 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 58 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 57]] | Наступная = [[Псалом 59]] }} '''Псалом 58''' ''(59 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — збавенне Давіда ад [[Саўл]]а. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/58/ 58 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/59/ Псальм 59] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/59/ 59 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/59/ Псальм 59 (58)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-58 Псалом 58] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/59/ Псальм 59] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/59/ Псальм 59] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/59/ Псальм 59] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 59}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 58}} [[Катэгорыя:Псалмы]] tnpsoam49ec8mrwbznslwc1x61vfktq 0 709020 5123807 4646477 2026-04-09T12:30:06Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123807 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 59 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 58]] | Наступная = [[Псалом 60]] }} '''Псалом 59''' ''(60 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за збавенне Ізраіля. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/59/ 59 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/60/ Псальм 60] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/60/ 60 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/60/ Псальм 60 (59)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-59 Псалом 59] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/60/ Псальм 60] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/60/ Псальм 60] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/60/ Псальм 60] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 60}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 59}} [[Катэгорыя:Псалмы]] koa4zsmgw4u4rv5fe46rbnwu0919ot1 0 709023 5123815 5087563 2026-04-09T12:43:13Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123815 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 60 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 59]] | Наступная = [[Псалом 61]] }} '''Псалом 60''' ''(61 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Часта чытаецца вернікамі падчас цяжкіх хвілін выбару або ў душэўнай роспачы<ref>{{Cite web |url=https://bible.by/matthew-henry/19/60/ |title=Псалом 60 |access-date=9 красавіка 2026 |archive-date=23 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523154407/https://bible.by/matthew-henry/19/60/ |url-status= }}</ref>. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва прыгнечанага цара. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/60/ 60 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/61/ Псальм 61] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/61/ 61 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/61/ Псальм 61 (60)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-60 Псалом 60] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/61/ Псальм 61] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/61/ Псальм 61] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/61/ Псальм 61] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 61}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 60}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 4x8s80vo1d4tvmhnbgz2uog62zcrhif 0 709024 5123819 4646479 2026-04-09T12:45:11Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123819 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 61 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 60]] | Наступная = [[Псалом 62]] }} '''Псалом 61''' ''(62 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — поўная надзея. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/61/ 61 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/62/ Псальм 62] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/62/ 62 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/62/ Псальм 62 (61)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-61 Псалом 61] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/62/ Псальм 62] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/62/ Псальм 62] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/62/ Псальм 62] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 62}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 61}} [[Катэгорыя:Псалмы]] kqk5zv57oadym8o8d8n9vb4fyx54hjr 0 709025 5123821 4535201 2026-04-09T12:51:22Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123821 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 63 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 62]] | Наступная = [[Псалом 64]] }} '''Псалом 63''' ''(64 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за дапамогу Божую супраць тайных ворагаў. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/63/ 63 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/64/ 64 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/63/ Псальм 64 (63)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-63 Псалом 63] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 64}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 63}} [[Катэгорыя:Псалмы]] l8z3d6l3oj3yddarn8mncmm0jlzumdg 5123836 5123821 2026-04-09T13:24:48Z Economico-geographer 399 /* Спасылкі */ 5123836 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 63 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 62]] | Наступная = [[Псалом 64]] }} '''Псалом 63''' ''(64 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 8-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за дапамогу Божую супраць тайных ворагаў. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/63/ 63 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/64/ 64 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 Катызма 8 (Псалмы 55-63)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220521125827/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=8 |date=21 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/64/ Псальм 64 (63)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter8#psalom-63 Псалом 63] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/64/ Псальм 64] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 64}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 63}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 4peq3xcmi8n5h8c4lu5btyegyvokmi4 0 709026 5123840 4535202 2026-04-09T13:29:11Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123840 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 64 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 63]] | Наступная = [[Псалом 65]] }} '''Псалом 64''' ''(65 паводле масарэцкай нумарацыі)'' распачынае 9-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — сіла і даброць Божая. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/64/ 64 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/65/ Псальм 65] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/65/ 65 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 Катызма 9 (Псалмы 64-69)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520160621/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/65/ Псальм 65 (64)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter9#psalom-64 Псалом 64] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/65/ Псальм 65] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/65/ Псальм 65] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/65/ Псальм 65] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 65}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 64}} [[Катэгорыя:Псалмы]] hd8at8i6la3z5scrxbmyc0mpt9ofkv1 0 709027 5123842 4535203 2026-04-09T13:31:22Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123842 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 65 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 64]] | Наступная = [[Псалом 66]] }} '''Псалом 65''' ''(66 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 9-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — падзяка. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/65/ 65 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/66/ Псальм 66] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/66/ 66 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 Катызма 9 (Псалмы 64-69)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520160621/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/66/ Псальм 66 (65)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter9#psalom-65 Псалом 65] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/66/ Псальм 66] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/66/ Псальм 66] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/66/ Псальм 66] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 66}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 65}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 56oui3vtd8y5c77uu8daoz8gjdmxp0o 0 709030 5123844 4535204 2026-04-09T13:35:23Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123844 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 66 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 65]] | Наступная = [[Псалом 67]] }} '''Псалом 66''' ''(67 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 9-ю кафізму. Галоўная тэма гэтага псалма — малітва за ўсе народы. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/66/ 66 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/67/ Псальм 67] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/67/ 67 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 Катызма 9 (Псалмы 64-69)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520160621/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/67/ Псальм 67 (66)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter9#psalom-66 Псалом 66] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/67/ Псальм 67] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/67/ Псальм 67] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/67/ Псальм 67] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 67}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 66}} [[Катэгорыя:Псалмы]] fo93lgbi39aye50kdbwavyrosd4u0s5 0 709031 5123847 4535205 2026-04-09T13:37:18Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123847 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 67 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 66]] | Наступная = [[Псалом 68]] }} '''Псалом 67''' ''(68 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 9-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма: Гасподзь — Бог усёй зямлі. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/67/ 67 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/68/ Псальм 68] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/68/ 68 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 Катызма 9 (Псалмы 64-69)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520160621/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/68/ Псальм 68 (67)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter9#psalom-67 Псалом 67] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/68/ Псальм 68] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/68/ Псальм 68] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/68/ Псальм 68] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 68}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 67}} [[Катэгорыя:Псалмы]] bi8oq3q6t8f2x6uo25kph0nr9wbtlxm 0 709032 5123857 4535207 2026-04-09T13:48:55Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123857 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 69 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 68]] | Наступная = [[Псалом 70]] }} '''Псалом 69''' ''(70 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 9-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Галоўная тэма гэтага псалма — зварот пра збавенне ад ганіцеляў. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/69/ 69 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/70/ Псальм 70] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/70/ 70 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 Катызма 9 (Псалмы 64-69)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520160621/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=9 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/70/ Псальм 70 (69)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter9#psalom-69 Псалом 69] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/70/ Псальм 70] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/70/ Псальм 70] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/70/ Псальм 70] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 70}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 69}} [[Катэгорыя:Псалмы]] hvfy593tvcudxcskuys70vwxjzd7edg 0 709066 5123940 4535210 2026-04-09T17:08:34Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123940 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 70 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Давід]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 69]] | Наступная = [[Псалом 71]] }} '''Псалом 70''' ''(71 паводле масарэцкай нумарацыі)'' пачынае 10-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца Давіду. Вернікамі чытаецца падчас жыццёвых нягод і ў знак падзякі Богу.<ref>[https://azbyka.ru/psalms/psalmy-na-vsjakuju-potrebu/ Псалмы на всякую потребу]</ref> Галоўная тэма гэтага псалма — малітва на схіле гадоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/70/ 70 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/71/ Псальм 71] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/71/ 71 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 Катызма 10 (Псалмы 70-76)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520161335/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/71/ Псальм 71 (70)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter10#psalom-70 Псалом 70] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/71/ Псальм 71] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/71/ Псальм 71] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/71/ Псальм 71] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 71}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 70}} [[Катэгорыя:Псалмы]] qhpg3zemj44qnohv6lz1e7gxtvodnbo 0 709067 5123943 4535212 2026-04-09T17:21:20Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123943 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 72 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 71]] | Наступная = [[Псалом 73]] }} '''Псалом 72''' ''(73 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 10-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — часовы дастатак бязбожных. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/72/ 72 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/73/ Псальм 73] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/73/ 73 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 Катызма 10 (Псалмы 70-76)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520161335/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/73/ Псальм 73 (72)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter10#psalom-72 Псалом 72] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/73/ Псальм 73] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/73/ Псальм 73] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/73/ Псальм 73] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 73}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 72}} [[Катэгорыя:Псалмы]] h7r5li418gurywvv2aqwljsithradav 0 709069 5123946 4535213 2026-04-09T17:30:47Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123946 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 73 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 72]] | Наступная = [[Псалом 74]] }} '''Псалом 73''' ''(74 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 10-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — нараканне на спусташэнне зямлі. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/73/ 73 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/74/ Псальм 74] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/74/ 74 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 Катызма 10 (Псалмы 70-76)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520161335/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/74/ Псальм 74 (73)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter10#psalom-73 Псалом 73] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/74/ Псальм 74] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/74/ Псальм 74] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/74/ Псальм 74] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 74}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 73}} [[Катэгорыя:Псалмы]] mx8g1egmfrpxsbxplkvi80at3jre79p 0 709070 5123948 4535214 2026-04-09T17:33:48Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123948 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 74 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 73]] | Наступная = [[Псалом 75]] }} '''Псалом 74''' ''(75 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 10-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — справядлівы суд Божы. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/74/ 74 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/75/ Псальм 75] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/75/ 75 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 Катызма 10 (Псалмы 70-76)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520161335/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/75/ Псальм 75 (74)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter10#psalom-74 Псалом 74] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/75/ Псальм 75] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/75/ Псальм 75] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/75/ Псальм 75] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 75}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 74}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 17pjcrjhfxjf8j92y1w4ts7whyhl6vz 0 709071 5123952 4535215 2026-04-09T17:38:47Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123952 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 75 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 74]] | Наступная = [[Псалом 76]] }} '''Псалом 75''' ''(76 паводле масарэцкай нумарацыі)'' ўваходзіць у 10-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — перамога Божая. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/75/ 75 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/76/ Псальм 76] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/76/ 76 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 Катызма 10 (Псалмы 70-76)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520161335/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://biblia.by/hermanovic/19/76/ Псальм 76 (75)] у перакладзе [[Вінцук Адважны|Язэпа Германовіча]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter10#psalom-75 Псалом 75] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/76/ Псальм 76] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/76/ Псальм 76] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/76/ Псальм 76] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 76}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 75}} [[Катэгорыя:Псалмы]] fh3z7nhuz7fmfyf4u5bollfnm5nidq3 0 709072 5123955 4535216 2026-04-09T17:41:44Z Economico-geographer 399 дапаўненне 5123955 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Псалом 76 | Арыгінал назвы = | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Асаф (Біблія)|Асаф]] | Жанр = [[Свяшчэннае Пісанне]] | Мова = [[старажытнаяўрэйская]] | Серыя = [[Біблія]] / [[Стары Запавет]] / [[Псалтыр]] | Выпуск = <!-- не трэба запаўняць гэту графу: тут п.б. ДАТА ПАДПІСАННЯ Ў ДРУК!!! --> | Папярэдняя = [[Псалом 75]] | Наступная = [[Псалом 77]] }} '''Псалом 76''' ''(77 паводле масарэцкай нумарацыі)'' канчае 10-ю кафізму. Аўтарства прыпісваецца [[Асаф (Біблія)|Асафу]]. Галоўная тэма гэтага псалма — суцяшэнне пры ўспаміне пра вялікія дзеі Божыя. == Спасылкі == * [https://bible.by/bbs/19/76/ 76 псальма — Пераклад Васіля Сёмухі] * [https://bible.by/ldnt/19/77/ Псальм 77] у перакладзе [[Лукаш Дзекуць-Малей|Лукаша Дзекуць-Малея]] і [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] * [https://bible.by/bjs/19/77/ 77 псалом] у перакладзе [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Гітлін|Майсея Гітліна]] * [http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 Катызма 10 (Псалмы 70-76)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220520161335/http://casasloviec.co.uk/index.php?newsid=717&news_page=10 |date=20 мая 2022 }} у перакладзе [[Аляксандр Надсан|Аляксандра Надсана]] * [https://mihailastapchik.gitbook.io/psalcir/chapter10#psalom-76 Псалом 76] у перакладзе [[Міхаіл Астапчык|Міхаіла Астапчыка]] * [https://bible.by/bvc-2017/19/77/ Псальм 77] у перакладзе [[Біблейскае таварыства ў Рэспубліцы Беларусь|Біблейскага таварыства ў Рэспубліцы Беларусь]] * [https://bible.by/bbb/19/77/ Псальм 77] у перакладзе [[Антоні Бокун|Антонія Бокуна]] * [https://bible.by/bsm/19/77/ Псальм 77] у перакладзе [[Эрнст Сабіла|Э. К. Сабілы]], С. А. Малахава * {{Commons|Category:Psalm 77}} == Гл. таксама == * [[Псалмы]] * [[Псалтыр]] {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Псалом 76}} [[Катэгорыя:Псалмы]] 1aebrgc4ev2q8vmv5l4dunpwm4fkcf8 0 720265 5124006 5018823 2026-04-09T19:08:07Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне, стыль 5124006 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Анішчык}} {{Вучоны}} '''Віктар Міхайлавіч Анішчык''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[фізік]], [[доктар фізіка-матэматычных навук]] (1990), [[прафесар]] (1991). Член экспертнага савета ВАК, член вучоных саветаў БДУ, ІФТТ АН Беларусі. == Біяграфія == Нарадзіўся 19 сакавіка 1945 года ў г. п. [[Наваельня]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] ў сям’і служачых. Бацька — [[Міхаіл Трафімавіч Анішчык]] (1905—1973)<ref>[https://bsu.by/news/professor-fizicheskogo-fakulteta-bgu-viktor-mikhaylovich-anishchik-d/ Профессор физического факультета БГУ Виктор Михайлович Анищик]</ref>, беларускі палітык, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] (1955—1963). У 1967 годзе скончыў [[фізічны факультэт БДУ]] і паступіў у аспірантуру пры кафедры фізікі цвёрдага цела. У 1971 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. Стажыраваўся ў [[ЗША]] (1974) і [[Англія|Англіі]] (1982). З 1990 па 2012 гады працаваў загадчыкам кафедры фізікі цвёрдага цела, з 1997 па 2018 гады — дэканам фізічнага факультэта БДУ. == Навуковая дзейнасць == З’яўляецца аўтарам і сааўтарам больш за 400 публікацый, у тым ліку 7 манаграфій, 5 навучальных дапаможнікаў, 9 [[вынаходства]]ў. Падрыхтаваў 15 кандыдатаў і 3 дактароў фізіка-матэматычных навук. Сярод апублікаваных прац: * Инновационная деятельность: слов.-справ. / В. М. Анищик, А. В. Русецкий, [[Мікалай Канстанцінавіч Талочка|Н. К. Толочко]]; под ред. Н. К. Толочко — Минск : Изд. центр БГУ, 2006. — 175 с. — ISBN 985-476-400-1; == Узнагароды == За навуковую і грамадскую дзейнасць узнагароджаны знакам «Выдатнік народнай адукацыі», з’яўляецца членам Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў (1994), членам Міжнароднай акадэміі навук Еўразіі (1997), прысвоена званне «[[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]]» (1998), сябра [[Беларуская інжынерная акадэмія|Беларускай інжынернай акадэміі]] (1999), заслужаны работнік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта (2011). Узнагароджаны прэміямі Нацыянальных акадэмій навук Беларусі, Украіны і Малдовы (2012), [[прэмія імя А. Н. Сеўчанкі|прэміяй імя А. Н. Сеўчанкі]] (2015)<ref>{{Cite web |url=http://diatlovonews.by/2022/05/u-dzyatla-ski-gistoryka-krayazna-chy-muzej-zavita-viktar-anishchyk/ |title=У Дзятлаўскі гісторыка-краязнаўчы музей завітаў Віктар Анішчык |access-date=23 верасня 2022 |archive-date=23 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220923133648/http://diatlovonews.by/2022/05/u-dzyatla-ski-gistoryka-krayazna-chy-muzej-zavita-viktar-anishchyk/ |url-status=dead }}</ref>. У 2021 годзе ўзнагароджаны [[медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]]<ref>{{Cite web |url=https://president.gov.by/bucket/assets/uploads/documents/2021/410uk.pdf |title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 19 кастрычніка 2021 г. № 410 |access-date=5 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220612201935/https://president.gov.by/bucket/assets/uploads/documents/2021/410uk.pdf |archivedate=12 чэрвеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анішчык Віктар Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы фізічнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]] ng59r8b8re6er5d9vkcvg3rvznus8p5 0 722794 5123945 4255073 2026-04-09T17:23:14Z Ілля Касакоў 21245 5123945 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі навукі|2019}} '''[[2019]]''' год быў адзначаны шэрагам [[навука|навуковых]] падзей. == Падзеі == Выйшаў лексіка-тэматычны слоўнік «[[Плытніцтва (слоўнік)|Плытніцтва]]». == Узнагароды == *[[7 кастрычніка]] — лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] сталі [[Уільям Кэлін]], [[Пітэр Рэткліф]] і [[Грэг Семенза]]. *[[8 кастрычніка]] — лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] сталі [[Джэймс Піблз]], [[Мішэль Маёр]] і [[Дзідзье Кэлё]]. *[[9 кастрычніка]] — лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] сталі [[Джон Гудэнаф]], [[Стэнлі Уітынгем]] і [[Акіра Ёсіна]]. == Памерлі == {{Зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2019 год у навуцы|*]] [[Катэгорыя:Гады ў навуцы]] 58m5fjtnyfhi2e66535m35bzlvqn3tk 0 723609 5124090 4317961 2026-04-10T06:16:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ч */ 5124090 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Выява:Coat of Arms of Saratov.png|thumb|200px|[[Герб Саратава]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Саратаў|Саратава]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Выява:Abramovich Chukotka.jpg|thumb|175px|[[Раман Аркадзевіч Абрамовіч|Раман Абрамовіч]]]] [[Выява:Genrikh Yagoda and Ida Averbakh 1922 (crped).jpg|thumb|175px|[[Іда Леанідаўна Авербах|Іда Авербах]]]] [[Выява:Babochkin Chapayev1.jpg|thumb|175px|[[Барыс Андрэевіч Бабачкін|Барыс Бабачкін]]]] [[Выява:Виктор Борисов-Мусатов - автопортрет (1904-1905).jpg|thumb|175px|[[Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў|Віктар Барысаў-Мусатаў]]]] [[Выява:Э. Минченок (Ширин), Б. Брегвадзе (Ферхад). Балет «Легенда о любви».jpg|thumb|175px|[[Барыс Якаўлевіч Брэгвадзэ|Барыс Брэгвадзэ]]]] [[Выява:20150512 ESC 2015 Polina Gagarina 4780.jpg|thumb|175px|[[Паліна Сяргееўна Гагарына|Паліна Гагарына]]]] [[Выява:BGromov.jpg|thumb|175px|[[Барыс Усеваладавіч Громаў|Барыс Громаў]]]] == А == * [[Раман Аркадзевіч Абрамовіч]] (нар. 1966) — буйны расійскі і ізраільскі прадпрымальнік, былы губернатар [[Чукоцкая аўтаномная акруга|Чукоцкай аўтаномнай акругі]]. * [[Іда Леанідаўна Авербах]] (1905—1938) — савецкі юрыст. Жонка народнага камісара ўнутраных спраў СССР [[Генрых Рыгоравіч Ягода|Г. Р. Ягоды]] і пляменніца першага старшыні УЦВК [[Якаў Міхайлавіч Свярдлоў|Я. М. Свярдлова]]. == Б == * [[Барыс Андрэевіч Бабачкін]] — савецкі [[акцёр]] і рэжысёр тэатра і кіно, педагог. Народны артыст СССР (1963), [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1974). * [[Таццяна Антонаўна Баначыч]] (1905—1997) — беларуская оперная спявачка (лірыка-каларатурнае сапрана). * [[Віктар Эльпідыфоравіч Барысаў-Мусатаў]] (1870—1905) — [[рускія|рускі]] жывапісец. Член [[Саюз рускіх мастакоў|Саюза рускіх мастакоў]]. * [[Георгій Міхайлавіч Бенядзіктаў]] (1916—1992) — беларускі савецкі архітэктар. [[Заслужаны архітэктар БССР]] (1969). * [[Юрый Рыгоравіч Бойка]] (1925—2004) — беларускі ўрач-патолагаанатам. Доктар медыцынскіх навук (1965), прафесар (1965). * [[Надзея Васільеўна Бондарава]] (1925—1987) — спецыяліст у галіне інфекцыйных хвароб. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1969), [[прафесар]] (1969). * [[Барыс Якаўлевіч Брэгвадзэ]] (1926—2012) — артыст [[балет]]а і педагог, саліст Ленінградскага тэатра оперы і балета імя Кірава ў 1947—1967 гадах. Народны артыст РСФСР, прафесар, лаўрэат [[Сталінская прэмія|Сталінскай прэміі]] II ступені (1951). == Г == * [[Паліна Сяргееўна Гагарына]] (нар. 1987) — расійская эстрадная спявачка, кампазітар, актрыса. * [[Уладзімір Яўгенавіч Гарбачык]] (1939—2021) — беларускі спецыяліст у галіне тэхналогіі абутковых і гарбарна-галантарэйных вырабаў. * [[Гаўрыіла (Глухава)]] (нар. 1958) — настаяцельніца гродзенскага [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква і кляштар базыльянак (Гродна)|Свята-Раства-Багародзіцкага жаночага манастыра]]. * [[Барыс Усеваладавіч Громаў]] (нар. 1943) — савецкі і расійскі военачальнік і палітык, дэпутат [[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўнай думы]] Федэральнага сходу Расійскай Федэрацыі VI склікання. == І == * [[Уладзімір Пятровіч Іваноў]] (нар. 1941) — спецыяліст у галіне эксплуатацыі, аднаўлення і рамонту сельскагаспадарчай тэхнікі. == К == * [[Павел Варфаламеевіч Кузняцоў]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Кураеў]] (нар. 1937) — спецыяліст у галіне фізічнай электронікі. == Л == * [[Генадзь Сцяпанавіч Ларкін]] == М == * [[Яўген Віталевіч Міронаў]] * [[Алег Севяр’янавіч Мішараў]] == Н == * [[Анатоль Аляксандравіч Нікулін]] == П == * [[Наталля Мікалаеўна Паплаўская]] == Р == * [[Валерый Паўлавіч Рыбараў]] * [[Аляксей Іванавіч Рыкаў]] == С == * [[Фёдар Міхайлавіч Смолаў]] * [[Барыс Аляксандравіч Соцкі]] * [[Мікалай Мікалаевіч Сямёнаў]] == Т == * [[Алег Паўлавіч Табакоў]] * [[Аляксандр Міхайлавіч Тарасаў]] * [[Георгій Пятровіч Тарыкаў]] (нар. 1940) — спецыяліст у галіне прыкладной механікі і трыбатэхнікі. == Ф == * [[Давід Яўсеевіч Фактаровіч]] * [[Канстанцін Аляксандравіч Федзін]] * [[Сяргей Мікалаевіч Філіпаў]] == Ч == * [[Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі]] * [[Святлана Уладзіславаўна Чэкан]] == Ш == * [[Сцяпан Пятровіч Шавыроў]] (1806—1864) — рускі літаратурны крытык, гісторык літаратуры, паэт, філосаф. == Я == * [[Вера Леанідаўна Яснапольская]] [[Катэгорыя:Постаці Саратава| ]] 824j26olynrabn9uu0ryi5z46zw31rw 0 739286 5124138 5123773 2026-04-10T09:39:52Z ~2026-21983-41 166498 /* Сакавік */ 5124138 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місій у гісторыі. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] mlbzmj29thyi15ihnh76qr12bmxt7vy 5124161 5124138 2026-04-10T10:45:27Z JerzyKundrat 174 /* Красавік */ 5124161 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}} {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} '''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]]. Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.<ref>{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}</ref> Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]]. == Падзеі == === Студзень === [[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]] * [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]]. * [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай. * [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]]. * [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]]. * [[17 студзеня]]: ** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]]. ** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]]. * [[18 студзеня]]: ** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]]. ** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. ** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]]. * [[22 студзеня]]: ** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін. ** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]]. * [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]]. * [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый. * [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]]. === Люты === [[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]] [[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]] * [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]]. * [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]]. * [[6 лютага]]: ** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]]. ** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе. * [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту. * [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў. * [[19 лютага]]: ** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]]. ** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е. * [[20 лютага]]: ** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]]. ** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні. * [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]]. * [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам. * [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е. === Сакавік === * [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а. * [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]». * [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а. * [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у. * [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]]. * [[16 сакавіка]]: ** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е. ** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне. * [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е. * [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]]. * [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]]. === Красавік === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&nbsp;красавіка.]] * [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі. * [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу. === Жнівень === * [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі. == Нарадзіліся == {{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}} == Памерлі == {{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}} * [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка. * [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч. * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана. * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2026| ]] 0xyj6x3jmo9iopz9c95gxthig70adl8 100 753022 5123932 5123501 2026-04-09T15:51:30Z NirvanaBot 40832 +6 новых 5123932 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ян Янаў|2026-04-09T15:45:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|2026-04-09T12:58:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Сахараў|2026-04-09T12:39:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|2026-04-09T10:53:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Віталь Іванавіч Чуркін|2026-04-07T16:48:00Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Самуэль Багуміл Ліндэ|2026-04-07T16:05:34Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Міськевіч|2026-04-05T16:18:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Барбара Скарга|2026-04-04T22:41:25Z|Rabbi Mendl}} {{Новы артыкул|Алена Глагоўская|2026-04-03T09:02:29Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Артэміда-2|2026-04-02T18:48:56Z|HK-47}} {{Новы артыкул|Станіслаў Бабяцінскі|2026-04-02T17:41:20Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Пауль Шац|2026-04-02T16:45:40Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Артэміда (касмічная праграма)|2026-04-02T15:48:21Z|HK-47}} {{Новы артыкул|Мікалай Барысавіч Несцяровіч|2026-04-02T13:30:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 3w1uo4mc84dl6nbj1r3ovd2xm8fwcr4 100 753274 5123931 5123499 2026-04-09T15:51:14Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5123931 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Малынь (Маскоўская вобласць)|2026-04-08T17:16:37Z|Brololwi}} {{Новы артыкул|Аль-Кантара|2026-04-07T16:15:05Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Грымсей|2026-04-06T12:01:55Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хунафлоўі|2026-04-06T10:12:33Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хуна-фіёрд|2026-04-06T10:05:51Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мід-фіёрд|2026-04-06T10:00:41Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хвамстаўнгі|2026-04-06T09:55:56Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Ватнснес|2026-04-06T09:50:27Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Завулак Любанскіх (Мінск)|2026-04-03T20:05:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Фларыяна Ждановіча|2026-04-03T18:40:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Курсанта Гвішыані (Мінск)|2026-04-03T15:55:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Ярылаўка (Беластоцкі павет)|2026-04-03T07:54:00Z|Аляксандр Белы}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ijnz0zh7416fclaoso4oqpwu6bk4d6e 100 753287 5123928 5123496 2026-04-09T15:50:41Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5123928 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск|2026-04-08T20:34:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Вольга Лукінічна Калоша|2026-04-08T19:49:23Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Куцеінскі ірмалой|2026-04-08T19:43:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Магілёўскі ірмалой|2026-04-08T19:22:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сяргей Ігнатавіч Рудэнка|2026-04-08T19:12:11Z|Mireyus}} {{Новы артыкул|Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|2026-04-08T19:03:57Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кітаб з Брытанскага музея|2026-04-08T18:08:50Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Гродзенскі гарнізон|2026-04-08T09:51:13Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|2026-04-08T09:31:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Антон Генадзевіч Пракапеня|2026-04-08T07:42:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|2026-04-08T07:08:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксей Леанідавіч Кішоў|2026-04-08T04:53:44Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Фуад Аляксандровіч|2026-04-07T17:19:38Z|Voūk12}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 5kwq1yg0emf7g9163otp6u4yj21dmy7 100 763680 5123933 5123502 2026-04-09T15:51:41Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5123933 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск|2026-04-08T20:34:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Антон Генадзевіч Пракапеня|2026-04-08T07:42:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Леанідавіч Кішоў|2026-04-08T04:53:44Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 «Гомельскіх рысей»|2026-04-07T09:57:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Дынама (жаночы баскетбольны клуб, Мінск)|2026-04-07T09:53:03Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Какшароў|2026-04-01T12:28:18Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Спартак (баскетбольны клуб, Мінск)|2026-03-31T08:49:48Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 «Мінск-рэзерв»|2026-03-31T08:39:02Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Чэмпіён (фільм, 1949)|2026-03-24T12:56:03Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Віктар Валер’евіч Зайцаў|2026-03-16T12:53:52Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7miwtl587ez2ua679xy4xh40yiya0ss 0 777256 5124113 4995479 2026-04-10T08:26:21Z Дэно 12897 5124113 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Чарнецкі}} '''Руслан Іосіфавіч Чарнецкі''' (нар. [[1 ліпеня]] [[1981]], г. [[Мінск]]) — беларускі акцёр тэатра і кіно, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] і [[міністр культуры Беларусі]] у 2024—2026 гадах. == Біяграфія == Нарадзіўся [[1 ліпеня]] [[1981]] года ў г. [[Мінск]]у<ref name=":0">[https://house.gov.by/by/deputies-by/view/charnetski-ruslan-1374/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]</ref>. Скончыў [[Тэатральны факультэт БДАМ|тэатральны факультэт]] [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] па спецыяльнасці «Акцёрскае майстэрства драматычнага тэатра і кіно»<ref name=":0" />. Вядучы майстар сцэны [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя М. Горкага|Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага]]<ref name=":0" />. Вядучы дзяржаўных спецыяльных мерапрыемстваў, вядучы ТБ-праекта «[[Наша раніца]]» (Другі нацыянальны тэлеканал [[АНТ]])<ref name=":0" />. У 2024 годзе [[Парламенцкія выбары ў Беларусі (2024)|стаў]] дэпутатам [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання|VIII склікання]] ад Ясенінскай акругі № 99. Член Пастаяннай камісіі па адукацыі, культуры і навуцы<ref name=":0" />. 2 снежня 2024 года прызначаны [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністрам культуры Беларусі]]<ref>[https://blr.belta.by/president/view/ministr-kultury-pamochnik-prezidenta-kirauniki-kampanij-i-namesniki-ministrau-padrabjaznastsi-139198-2024/ Міністр культуры, памочнік Прэзідэнта, кіраўнікі кампаній і намеснікі міністраў. Падрабязнасці кадравага дня ў кіраўніка дзяржавы ]</ref>. 9 красавіка 2026 года звольнены з гэтай пасады. == Узнагароды == Лаўрэат прэміі Саюза тэатральных дзеячаў «[[Крыштальная кветка]]» за яркі і таленавіты дэбют (2011)<ref>{{bis.nlb.by|153012}}</ref>, лаўрэат прэміі «За лепшую мужчынскую ролю» [[Брэсцкі міжнародны кінафестываль|Брэсцкага міжнароднага кінафестывалю]], лаўрэат Нацыянальнай тэатральнай прэміі «[[За лепшую мужчынскую ролю]]» ў намінацыі «Музычны спектакль»<ref name=":0" />. [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Творчасць == У [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя М. Горкага|Нацыянальным акадэмічным драматычным тэатры імя М. Горкага]]: * Немец — «Выпадковы вальс» [[Б. Луцэнка|Б. Луцэнкі]], [[У. Арлоў|У. Арлова]] * Джымі — «Трохграшовая опера» [[Б. Брэхт]]а, [[К. Вайль|К. Вайля]] * Клаўдзіа — «‘‘Анджэла<nowiki>''</nowiki> і іншыя…» [[А. Еранькоў|А. Еранькова]], рок-опера па творах [[А. Пушкін]]а * Рогач (галоўная) — «Легенда пра беднага д’ябла» [[У. Караткевіч]]а * «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскiданае гняздо]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] * «[[Сон на кургане]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]] * Залаты мужчына — «Валянцінаў дзень» [[І. Вырыпаеў|І. Вырыпаева]] * Іван Іваныч — «Каштанка» [[А. Чэхаў|А. Чэхава]] * Іван (галоўная) — па матывах рускіх народных казак «Царэўна-Жаба» * Барталамеа, Нікалас — «[[Утаймаванне наравістай]]» [[Уільям Шэкспір|Вільяма Шэкспіра]] * Старыкаў — «Жаніхі» [[Мікалай Гогаль|Мікалая Гогаля]] * [[Дэні Дзідро]] (галоўная) — «Распуснік» [[Эрык-Эманюэль Шміт|Эрыка-Эмануэля Шміта]] * Дэ Брызар — «[[Бег (п'еса)|Бег]]» [[Міхаіл Булгакаў|Міхаіла Булгакава]] * Фердынанд Маркандаль (галоўная) — «Мачаха» [[Анарэ дэ Бальзак]]а * [[Эдып]] (галоўная) — «Эдып» [[Алена Мінчукова|Алены Мінчуковай]] * [[Рычард Ільвінае Сэрца]] — «Леў узімку» [[Джэймс Голдмен|Джэймса Голдмена]] * Аляксей Сцяпанавіч Малчалін; Г. D. — «[[Гора ад розуму]]» [[Аляксандр Грыбаедаў|Аляксандра Грыбаедава]] * Іл (галоўная) — «Загадкавы візіт» (Візіт старой дамы) [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Фрыдрыха Дзюрэнмата]] Антрэпрыза (тэатральна-канцэртнае агенцтва «Альфа-канцэрт»): * Бары (галоўная) — «LADIE`S NIGHT» [[Жак Калар|Жака Калара]], [[Энтані Мак-Картэн]]а, [[Стэфан Сінклер|Стэфана Сінклера]] * Джэк (галоўная) — «Прымадоны» [[Кен Людвіг|Кена Людвіга]] * Бернар (галоўная) — «Боінг, боінг, боінг» [[Марк Камалеці|Марка Камалеці]] === Фільмаграфія === * Пра людзей і пра вайну-3 (кароткаметражны) (2023) — старшы сяржант * Праведнік (2023) — эпізод * На сваім месцы (2023) — Ілья * [[На другім беразе]] (2023, Беларусь) * Чарнобыль (2022) — эпізод * Танга для адной (2022) * Адзіночкі (2022) — Вадзім * Тайна спячай дамы (2021) — Леанід у маладосці * Сваты-7 (Украіна, Беларусь, 2021) — Рыбкін, муж Святланы * Начны рэжым (2021) — Гур’янаў * Дзверы ў мінулае (2021) — апякун * Вікінгі. Перад тварам Одзіна (Беларусь, 2021) — Харальд == Сям’я == Мае дачку<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://house.gov.by/by/deputies-by/view/charnetski-ruslan-1374/ Біяграфія на сайце Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь] * {{bis.nlb.by|153012}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Міністры культуры Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарнецкі Руслан Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Дэпутаты Палаты Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 8-га склікання]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Беларусі]] 5xyeno9mb5qa183c9k16qbynltqf2w4 0 785289 5123944 5106769 2026-04-09T17:21:42Z Ілля Касакоў 21245 5123944 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{Цёзкі2|Кунцэвіч}} '''Любоў Пятроўна Кунцэвіч''' (нар. в. [[Рухава]], [[Старадарожскі раён]], [[Мінская вобласць]]) — беларуская [[мовазнаўца]]. [[Кандыдат філалагічных навук]]. == Біяграфія == Нарадзілася ў вёсцы [[Рухава]] [[Старадарожскі раён|Старадарожскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Скончыла [[Філалагічны факультэт БДПУ імя М. Танка|філалагічны факультэт]] [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя Максіма Горкага|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]]. Навучалася ў завочнай аспірантуры [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа]]. У 1986 годзе абараніла кандыдацкую дысертацыю на тэму «''Беларуска-руская паралексія (тыпалогія паралекс і паралексічная інтэрферэнцыя)''», падрыхтаваную пад навуковым кіраўніцтвам [[А. Я. Міхневіч]]а<ref name=":0">[https://belcentre.by/be/%D0%BA%D1%83%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0/ Кунцэвіч Любоў Пятроўна], вядучы навуковы супрацоўнік аддзела дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа кандыдат філалагічных навук</ref>. З 1977 года працуе ў [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытуце мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]. У 1978—1990 гадах была супрацоўнікам сектара рускай мовы. У 1990—1994 гадах займала пасаду вучонага сакратара інстытута. З 1994 па 2010 год — загадчык аддзела дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі. У 2004—2014 гадах — намеснік дырэктара інстытута па навуковай рабоце. Цяпер працуе [[Вядучы навуковы супрацоўнік|вядучым навуковым супрацоўнікам]] аддзела дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі<ref name=":0" />. З 2005 года з’яўляецца сябрам Міжнароднай камісіі АЛА пры [[Міжнародны камітэт славістаў|Міжнародным камітэце славістаў]]<ref name=":0" />. Член арфаграфічнай секцыі [[Рэспубліканская тэрміналагічная камісія пры НАН Беларусі|Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры НАН Беларусі]]<ref name=":02">{{Cite web|url=http://www.iml.basnet.by/node/7|title=Рэспубліканская тэрміналагiчная камiсiя пры НАН Беларусi {{!}} Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|website=www.iml.basnet.by|access-date=2025-03-22}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Асноўнымі сферамі даследавання з’яўляюцца [[дыялекталогія]], сучасная беларуская [[літаратурная мова]], беларуска-рускае [[двухмоўе]], [[лексікаграфія]]. Аўтар каля 200 навуковых прац, сярод якіх пяць манаграфій, «Кароткая граматыка беларускай мовы», пяць тэматычных слоўнікаў, пяць арфаграфічных слоўнікаў, тры хрэстаматыі (у суаўтарстве). З’яўляецца адным з аўтараў і навуковых рэдактараў усіх выпускаў дыялекталагічнага зборніка «''Беларуская дыялекталогія. Матэрыялы і даследаванні''»<ref name=":0" />. Пад яе навуковым кіраўніцтвам былі падрыхтаваныя тры [[Кандыдат навук|кандыдаты навук]]<ref name=":0" />. == Узнагароды == Узнагароджана [[Ганаровая грамата Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Ганаровай граматай НАН Беларусі]] (2009), [[Ганаровая грамата Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] (2010), юбілейным медалём «[[У гонар 80-годдзя НАН Беларусі]]» (2010), памятным знакам «[[У гонар 100-годдзя Інстытута беларускай культуры]]» (2024)<ref name=":0" />. == Публікацыі == === '''Манаграфіі''' === * «Руская мова ў Беларусі» (1985) === '''Слоўнікі''' === * «Беларуска-рускі паралексічны слоўнік» (1985), * «Жывёльны свет» (1999), * «Раслінны свет» (2001), * «Чалавек» (2006), * «Сельская гаспадарка» (2010), * «[[Плытніцтва (слоўнік)|Плытніцтва]]» (2019), * «Мова Сенненшчыны. Дыялектны слоўнік» (2015) === '''Даведнік''' === * Культура русской речи в вопросах и ответах / [Т.В. Кузьменкова, Л.П. Кунцевич, А.А. Лукашанец и др.]; Под ред. А.Е. Михневича. — Минск : Народная асвета, 1996. === '''Хрэстаматыі па беларускай мове''' === * «Жывая спадчына» (1992), * «Слова беларускае: з гісторыі лексікалогіі і лексікаграфіі» (1994), === '''Выбраныя публікацыі''' === * «Супастаўляльнае апісанне рускай і беларускай моў. Марфалогія» (1989), * «Тыпалогія двухмоўя і шматмоўя ў Беларусі» (1998), * руска-беларускі размоўнік «Культура Беларусі» (1993), * «Словазбор з фальклорна-этнаграфічных крыніц» (2018), * «Хрэстаматыя па беларускай дыялекталогіі. Цэнтральная зона» (2009). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кунцэвіч Любоў Пятроўна}} [[Катэгорыя:мовазнаўцы Беларусі]] 90k2h444g9cktm42xohqas0h8ciivkl 0 786023 5123852 5102142 2026-04-09T13:41:35Z ~2026-22010-48 166459 Анатоль Верабей 5123852 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}} {{гады ў гісторыі літаратуры|2026}}'''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == <ref name="kp" /> <ref name ="god"/> == Кнігі == {{асноўная катэгорыя|Кнігі 2026 года}} == Прэміі == == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. ==Гл. таксама== == Зноскі == {{reflist|refs= <ref name ="kp">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|title=Всемирный день писателя в 2026 году: история и традиции праздника|author=Ольга Бондаренко|website=[[Камсамольская праўда]]|publisher= {{Не перакладзена 5|Камсамольская праўда (выдавецкі дом)|Камсамольская праўда|ru|Комсомольская правда (издательский дом)}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009044655/https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|archive-date=2024-10-09|access-date=2025-04-06|url-status=live|ref=kp}}</ref> <ref name ="god">{{Cite web|lang=ru|url=https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|title=Писатели-юбиляры 2026 года|website=Год Змеи|date=2025-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430134004/https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|archive-date=2025-04-30|access-date=2025-09-19|url-status=live|ref=god}}</ref> }} ==Літаратура== == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{вонкавыя спасылкі}} {{храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] f0kw5nultu106nr06vac82awi4vr03e 5123856 5123852 2026-04-09T13:45:23Z ~2026-22010-48 166459 Георгій Галенчанка 5123856 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}} {{гады ў гісторыі літаратуры|2026}}'''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == <ref name="kp" /> <ref name ="god"/> == Кнігі == {{асноўная катэгорыя|Кнігі 2026 года}} == Прэміі == == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. ==Гл. таксама== == Зноскі == {{reflist|refs= <ref name ="kp">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|title=Всемирный день писателя в 2026 году: история и традиции праздника|author=Ольга Бондаренко|website=[[Камсамольская праўда]]|publisher= {{Не перакладзена 5|Камсамольская праўда (выдавецкі дом)|Камсамольская праўда|ru|Комсомольская правда (издательский дом)}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009044655/https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|archive-date=2024-10-09|access-date=2025-04-06|url-status=live|ref=kp}}</ref> <ref name ="god">{{Cite web|lang=ru|url=https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|title=Писатели-юбиляры 2026 года|website=Год Змеи|date=2025-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430134004/https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|archive-date=2025-04-30|access-date=2025-09-19|url-status=live|ref=god}}</ref> }} ==Літаратура== == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{вонкавыя спасылкі}} {{храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] sgb3rxgq5971qakp4mjj1hwrmyytgh3 0 789837 5123939 5113342 2026-04-09T16:38:24Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5123939 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ({{Бр}}'''3-е месца'''). == Склад каманды == * [[Аляксей Раманавіч Жук|Аляксей Жук]] (1980) * [[Аляксей Леанідавіч Кішоў|Аляксей Кішоў]] (1986) * Іван Санько (1986) * Андрэй Кажураў (1988) * [[Аляксей Васільеў]] (1982) * Сяргей Ісачанка (1986) * Віталь Мароз (1986) * [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (1988) * Дзмітрый Жук (1988) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (1986) * Сяргей Гоўша (1982) * Ілья Міцкавец (1983) * [[Дзмітрый Васілевіч Чыстабаеў|Дзмітрый Чыстабаеў]] (1986) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (1987) * [[Яўген Сямёнаў]] (1986) * [[Дзяніс Крыцкі]] (1988) * Уладзімір Асін (1989) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2009/2010 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2008 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2009 год у Мінску]] 02snxfnqdl23j0sdlaq7n3352dmq2y3 0 789865 5123882 5123636 2026-04-09T14:28:28Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5123882 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ('''7-е месца'''). == Склад каманды == * [[Сяргей Фурс]] (1986) * Уладзімір Жук (1988) * Вадзім Котаў (1988) * Павел Галавач (1988) * [[Яўгеній Камароў]] (1986) * [[Іван Юркевіч (гандбаліст)|Іван Юркевіч]] (1990) * [[Юрый Лук’янчук]] (1990) * [[Аляксандр Пацыкайлік]] (1990) * Кірыл Скарабагатаў (1990) * [[Яўген Несцярэнка]] (1987) * [[Яўген Кавальчук]] (1990) * Уладзімір Васілевіч (1991) * Яўген Сільніцкі (1990) * Артур Барзенкоў (1987) * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык]] (1990) * Арцём Чыкун (1990) * [[Ілья Дударонак]] (1990) * [[Арцём Красуцкі]] (1991) * Эдуард Стралец (1990) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} Артур Красуцкі (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК Аркатрон-РЦАП Мінск]] * [[Сезон 2004/2005 ГК Аркатрон Мінск]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Аркатрон Мінск|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|Аркатрон]] [[Катэгорыя:2008 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2009 год у Мінску]] irmxy3t1wo67qgvgqsx9zs3u1ecnda8 3 794097 5124131 5123440 2026-04-10T09:12:38Z Voūk12 159072 /* Швадрон vs. Эскадрон */ Адказ 5124131 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) == Афармленне літаратуры == Калі лупіце артыкулы нейрасеткай, то навучыце яе хоць бы правільна афармляць крыніцы з дапамогай шаблонаў Кніга, Артыкул, Cite web [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 24 сакавіка 2026 (+03) :я не карыстаюся нейрасеткамі. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 16:35, 29 сакавіка 2026 (+03) == Швадрон vs. Эскадрон == Вітаю. У беларускай мове няма ніякіх швадронаў. Ёсць толькі Эскадрон. Напрыклад, [[https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D0%90%D0%9F_%C2%AB%D0%94%D1%80%D1%83%D1%8F%C2%BB|Эскадрон КАП «Друя»]] [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 14:38, 8 красавіка 2026 (+03) :ок. праўце. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 12:12, 10 красавіка 2026 (+03) 54hwm4bvoy18v3ws7rtfxfzq9tsg7kx 5124132 5124131 2026-04-10T09:13:22Z Voūk12 159072 /* Швадрон vs. Эскадрон */ Адказ 5124132 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:05, 26 кастрычніка 2025 (+03) == Афармленне літаратуры == Калі лупіце артыкулы нейрасеткай, то навучыце яе хоць бы правільна афармляць крыніцы з дапамогай шаблонаў Кніга, Артыкул, Cite web [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:55, 24 сакавіка 2026 (+03) :я не карыстаюся нейрасеткамі. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 16:35, 29 сакавіка 2026 (+03) == Швадрон vs. Эскадрон == Вітаю. У беларускай мове няма ніякіх швадронаў. Ёсць толькі Эскадрон. Напрыклад, [[https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D0%90%D0%9F_%C2%AB%D0%94%D1%80%D1%83%D1%8F%C2%BB|Эскадрон КАП «Друя»]] [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 14:38, 8 красавіка 2026 (+03) :ок. праўце. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 12:12, 10 красавіка 2026 (+03) ::наступны раз улічу. Дзякуй за заўвагу. [[Удзельнік:Voūk12|Voūk12]] ([[Размовы з удзельнікам:Voūk12|размовы]]) 12:13, 10 красавіка 2026 (+03) famlpabq24plehi0a2kg5hbc83hm1ho 0 794681 5123869 5057246 2026-04-09T14:02:42Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5123869 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} У сезоне 2011/2012 гандбольны клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] ({{Зл}}'''Чэмпіён '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] ({{Бр}}'''Бронзавы прызёр'''). == Склад каманды == * Сяргей Ануфрыенка * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Кажанеўскі]] * Камароў * Хапаль * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] * Еўдакімаў * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] * [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Ацьман]] * [[Глеб Алегавіч Гарбуз|Гарбуз]] * [[Іван Валянцінавіч Броўка|Іван Броўка]]  * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] * [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] * Недаліўка == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2010/2011 ГК Дынама Мінск]] * [[Сезон 2012/2013 ГК Дынама Мінск]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120206014936/http://handball.by/Новости/Кубок-Беларуси.-1/4-финала.-Первые-матчи.-03.02.2012.html Кубок Беларуси. 1/4 финала. Первые матчи. 03.02.2012] * [https://web.archive.org/web/20120207045734/http://handball.by/Новости/Стали-известны-полуфиналисты-Кубка-Беларуси-04.02.2012.html Стали известны полуфиналисты Кубка Беларуси 04.02.2012 ] * [https://handball.by/prav-li-boris/ Прав ли Борис?] * [https://web.archive.org/web/20120203224659/http://handball.by/Новости/Page-2.html Чемпионат РБ 24.01.2012] * [https://web.archive.org/web/20120128141945/http://handball.by/Новости/В-ожидании-битвы-12.01.2012.html В ожидании битвы 11.01.2012 ] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Дынама Мінск|2011/2012]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2011/2012|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] frs7c3obbujs9tiviw3bwo4j5lmhk79 0 794695 5123883 5113398 2026-04-09T14:48:38Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5123883 wikitext text/x-wiki {{дапісаць}} У сезоне 2011/2012 гандбольны клуб «[[ГК СКА Мінск|СКА]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] ({{Бр}}'''Бронзавы прызёр'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * [[Кірыл Андрэевіч Князеў|Кірыл Князеў]] * [[Аляксей Васільевіч Гайса|Гайса]] * [[Аляксей Станіслававіч Ушал|Ушал]] * Лукашук * Эдуард Стралец * [[Дзмітрый Юр’евіч Камышык|Дзмітрый Камышык]] * [[Аляксандр Пацыкайлік|Пацыкайлік]] * [[Юрый Лук’янчук|Лук’янчук]] * [[Аляксей Аляксандравіч Хадкевіч|Хадкевіч]] * Мацюшонак * Клімовіч * [[Віктар Валер’евіч Зайцаў|Зайцаў]] * [[Дзяніс Крыцкі|Крыцкі]] * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] * [[Іван Міхайлавіч Мацкевіч|Іван Мацкевіч]] * [[Віталь Андрэевіч Кіслюк|Кіслюк]] * Яўсееў == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Спартак Пятровіч Мірановіч|Спартак Мірановіч]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2010/2011 ГК СКА Мінск]] * [[Сезон 2012/2013 ГК СКА Мінск]] == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120204142308/http://handball.by/Новости/Кубок-Беларуси.-1/4-финала.-Первые-матчи-01.02.2012.html Кубок Беларуси. 1/4 финала. Первые матчи 01.02.2012] * [https://web.archive.org/web/20120207045734/http://handball.by/Новости/Стали-известны-полуфиналисты-Кубка-Беларуси-04.02.2012.html Стали известны полуфиналисты Кубка Беларуси 04.02.2012] * [https://handball.by/prav-li-boris/ Прав ли Борис?] * [https://web.archive.org/web/20120203224659/http://handball.by/Новости/Page-2.html Чемпионат Беларуси 25.01.2012] [[Катэгорыя:Сезоны ГК СКА Мінск|2011/2012]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2011/2012|ГК СКА Мінск]] [[Катэгорыя:2011 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] hk5o3wg7b90uivt8qgw9t3qe17tcmj7 0 795114 5124135 5059782 2026-04-10T09:33:31Z ~2026-21983-41 166498 /* Пашырэнне */ вікіфікацыя 5124135 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Пратысты |parent = Physarum |ref = |comment = |rang = Від |latin = Physarum bivalve |author = Pers. |syn = ''Angioridium sinuosum'' (Bull.) Grev. |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |Baltimore group = |Узнік = |wikispecies = }} '''Ангіяры́дыум''' (''Angioridium sinuosum'', ''Physarum bivalve'') — [[від, біялогія|від]] грыбападобных арганізмаў сямейства фізарумавых. Часам выдзяляецца ў самастойны род. == Апісанне == Спарафоры ў ангіярыдыума — гэта [[спарангій|спарангіі]] або плазмадыяфоры, сядзячыя, адзінкавыя або згуртаваныя, сціснутыя з бакоў, белыя, шэрыя або жаўтлявыя (вышыня 0,7-1,0 мм, даўжыня ад 0,5 мм да 1 см і больш). Перыдый двухслаёвы. Вонкавы слой звычайна тоўсты, абвапнаваны, белы, часам практычна бясколерны ўнізе, аліўкава-карычневы або жаўтлявы. Унутраны слой перыдыю тонкі, бясколерны, парэпаны (больш-менш правільна, усцяж падоўжнай шчыліны). Капіліцый добра развіты, вузельчыкі вялікія, многавугольныя, белыя. Калонкі няма. [[Споры]] чорныя ў згуртаванні, цьмяна-фіялетавыя, карычнева-фіялетавыя пры праходзячым святле, раўнамерна арнаментаваныя дробнымі шыпамі. Дыяметр спор 8-10 мкм. [[Плазмодый]] шэры, жаўтлявы, светлы або белы. == Пашырэнне == Субстрат: кара і гнілая драўніна хвойных і ліставых парод дрэў, апалая лістота, ігліца (шыпулькі), рэшткі травяністых раслін. Часта выяўляецца падчас вопытаў з «вільготнымі камерамі» на кары, ліставым ападзе і суплоддзях [[вольха чорная|алешыны чорнай]], рэштках травяністых раслін. Сустракаецца ў Беларусі. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik//12582/|АНГІЯРЫДЫУМ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фізарум]] 1pgo5odl6jqnlaxda4t86knamwfvwag 0 795687 5123802 5120627 2026-04-09T12:27:40Z Аляксандр Белы 46814 У 1849 годзе квота пабору рэкрутаў з грамадзянаў і аднадворцаў заходніх губерняў 5123802 wikitext text/x-wiki [[Файл:Franz_Krüger_-_Portrait_of_Emperor_Nicholas_I_-_WGA12289.jpg|міні|Мікалай I.]] '''Змрочнае сямігоддзе''' (1848—1855; {{lang-ru|Мрачное семилетие}}) — прынятая ў гістарыяграфіі (пераважна расійскай) назва перыяду найбольш рэпрэсіўнай палітыкі [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], накіраванай на абмежаванне грамадзянскіх і акадэмічных свабод і жорсткае падаўленне іншадумства ў Расійскай імперыі, ў якасці рэакцыі на рэвалюцыйныя падзеі ў Еўропе 1848 году («[[Вясна народаў|Вясну Народаў]]»). Літаратурны крытык [[П. В. Аненкаў]] лічыў, што разам са змрочным сямігоддзем «пачынаецца царства цемры ў Расіі»<ref>{{Cite web|url=http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|title=''Анненков П. В.'' Две зимы в провинции и деревне. С генваря 1849 по август 1851 года|website=dugward.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163223/http://dugward.ru/library/annenkov/annenkov_dve_zimy.html|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. == Узмацненне цэнзуры == Асцерагаючыся пранікнення «рэвалюцыйнай заразы», Мікалай I у 1848 годзе рэзка ўзмацніў жорсткасць унутранай палітыкі<ref>''Таньшина Н. П.'' Образ власти императора Николая I в представлениях современников-французов // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2017. — № 10—1 (31). Архивировано 29 сентября 2021 года.</ref>. Іншаземцам быў забаронены ўезд у Расію, а рускім падданым — выезд за мяжу, апроч выпадкаў выключнай дзяржаўнай важнасці. Тыя, хто ўжо знаходзіўся за мяжой, павінны былі вярнуцца пад пагрозай пазбаўлення падданства і канфіскацыі маёнткаў. У лютым 1848 года цар загадаў «скласці камітэт, каб разгледзець, ці правільна дзейнічае цэнзура і выдаюцца часопісы, ці выконваюць дадзеныя кожнаму праграмы»<ref>Русская старина. 1903. Июль. — с. 137.</ref>. Для нагляду за друкам быў створаны камітэт на чале з вайсковым і дзяржаўным дзеячам [[Д. П. Бутурлін|Д. П. Бутурліным]] — «бутурлінскі камітэт», які правяраў выданні, якія ўжо прайшлі цэнзуру. == Абмежаванні акадэмічных свабодаў == Новым пераследам падвергліся ўніверсітэты (існаваў нават праект іх поўнага закрыцця, але ад яго ўсё ж адмовіліся). У кожным з іх, за выключэннем Маскоўскага, магло вучыцца не больш за трыста студэнтаў. Плата за навучанне ўзрасла, нагляд за студэнтамі і прафесарамі ўзмацніўся. Нават выбітны імперскі дзяржаўнік, міністр народнай асветы, стваральнік ідэалагічнай трыяды «праваслаўе—самадзяржаўе—народнасць» [[С. С. Увараў]] падаўся цару занадта «ліберальным» і быў звольнены. Міністрам асветы стаў надзвычай рэакцыйны князь П. А. Шырынскі-Шыхматаў, які патрабаваў, каб «надалей усе палажэнні і навукі былі заснаваныя не на разумаваннях, а на рэлігійных ісцінах у сувязі з багаслоўем»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|title=Книга вторая. Загадка николаевской России|author=[[Аляксандр Львовіч Янаў|Александр Янов]]|website=snob.ru|date=2021-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210929163224/https://snob.ru/profile/11778/blog/1001354|archive-date=2021-09-29|access-date=2021-09-29|url-status=live}}</ref>. Новы міністр распачаў шэраг выключных мерапрыемстваў: устанаўленне камплекта студэнтаў ва ўніверсітэтах; забарона паездак за мяжу з вучонай мэтай; распараджэнне дастаўляць у Публічную Бібліятэку літаграфаваныя лекцыі за подпісамі прафесараў; прыём ва ўніверсітэты асоб выключна дваранскага саслоўя; спыненне чытання філасофіі свецкімі прафесарамі; скасаванне выкладання логікі і псіхалогіі і замена яго багаслоўем, а выкладанне дзяржаўнага права — заняткамі па вайсковай падрыхтоўцы. У адносінах да сярэдніх і ніжэйшых навучальных устаноў галоўным клопатам міністра было выкананне «Найвышэйшай» (царскай) волі — зрабіць Закон Божы асновай усякага карыснага вучэння<ref>{{ВТ-РБС|Ширинский-Шихматов, Платон Александрович|том=23|страницы=302—303}}</ref>. Да канца эпохі Мікалая I, па словах гісторыка [[С. М. Салаўёў|С. М. Салаўёва]], «фрунтавікі (мянушка страявых афіцэраў) аселі на ўсіх урадавых месцах, і з імі запанавалі невуцтва, самавольства, рабаўніцтва, разнастайныя беспарадкі»<ref>''Соловьев С. М.'' Мои записки для детей моих, а если можно, и для других // Соловьев С. М. Избранные труды. Записки / Подгот. А. А. Левандовский, Н. И. Цимбаев. — М.: Изд-во МГУ, 1983. — С. 233—235.</ref>. Характэрна, аднак, што акурат у гэты час (1848 год) Вышэйшая сельскагаспадарчая школа ў Горках была ператворана ў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], профіль якога не выклікаў боязі ўраду наконт магчымай нелаяльнасці студэнтаў і выкладчыкаў. == Становішча ў Літве і Беларусі == У жыцці [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга краю]] (Літвы і Беларусі), як ці не найменш лаяльнага да царызму рэгіёну імперыі, гэты перыяд праявіўся асабліва жорстка, склаўшы рэзкі кантраст з папярэднім 7-годдзем (1841—1848), у якім мясцовае польскамоўнае грамадства, пасля [[Амністыя 1841 года|амністыі 1841 года]], здавалася, намацала межы дазволенага і ў які было створана найбольш знакавых твораў культуры за ўвесь час паміж паўстаннямі. Цікава, што менавіта ў 1848 годзе быў ліквідаваны [[Камітэт заходніх губерняў]], паколькі цар палічыў, што задачы ўніфікацыі заканадаўства, сацыяльнай і культурнай палітыкі ў 9 далучаных у выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Падзелаў Рэчы Паспалітай]] губернях цалкам выкананыя, і яны могуць кіравацца гэтаксама як звычайныя расійскія губерні. Вяртанне ў 1848 годзе расійскай арміі фельдмаршала [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Паскевіча]] ў Расію выклікала распаўсюджанне [[Трэцяя халерная пандэмія|эпідэміі халеры]] ў Літве і Беларусі, ахвярамі якой сталі дзясяткі тысяч чалавек, а эфектыўных захадаў па ахове здароўя насельніцтва дзяржава арганізаваць не змагла праз тэхнічную і арганізацыйную адсталасць. Вясной 1849 году быў раскрыты жандарамі [[Братні саюз літоўскай моладзі]], большасць з яго прыкладна 200 сяброў панесла досыць жорсткія пакаранні, найбольш характэрным было прымусовае рэкрутаванне ў рускае войска, як правіла — з накіраваннем на Каўказ або за Каспій. У 1849 годзе квота пабору рэкрутаў з грамадзянаў і аднадворцаў заходніх губерняў дасягнула рэкорднага ўзроўню — 22 чалавекі на 1000<ref>Горизонтов Л. Е. Парадоксы имперской политики: Поляки в России и русские в Польше. М.: "Индрик", 1999. С. 39.</ref>. У 1851 годзе быў арыштаваны вядомы журналіст і выдавец [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] — і сасланы ў Архангельскую губерню, дзе звар’яцеў і памер<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://palatno.media/ramuald-padbjareski/|title=Ён прыдумаў беларускую літаратуру. Расказваем пра фалькларыста Рамуальда Падбярэскага|first=Настасся|last=Уткіна|website=PALATNO|date=2025-10-22|access-date=2025-12-02}}</ref>. У тым жа годзе паэт [[Эдвард Жалігоўскі]] быў арыштаваны і сасланы ў Аланецкую губерню, а затым у Арэнбургскую, за сатырычную паэму "Іярдан". Цэнзары імкнуліся ўсяляк «падстрахавацца» і забаранялі нават самыя бяскрыўдныя выданні ды публічныя мерапрыемствы — напрыклад, камічная опера «[[Сялянка (опера)|Сялянка]]» В. Дуніна-Марцінкевіча і Ст. Манюшкі была забаронена пасля першага ж прадстаўлення ў Мінску (9 лютага 1852 году). Таму многія літаратурныя творы таго перыяду не маглі быць надрукаванымі, а іх аўтары нярэдка хаваліся за псеўданімамі, як напрыклад [[Адэля з Устроні]], аўтарка алегарычнай паэмы "Мачыха" (1850) са схаваным анты-царскім пасылам. Епіскап [[Іосіф (Сямашка)|Іосіф Сямашка]], які ў 1852 годзе атрымаў тытул мітрапаліта, узмацніў кантроль над паводзінамі былых уніятаў. У прыватнасці, была праведзеная канфіскацыя і знішчэнне ўніяцкіх (грэка-каталіцкіх) богаслужэбных кніг, якія і пасля 1839 году яшчэ заставаліся ва ўжытку ў некаторых прыходах (і ў многіх шараговых вернікаў — але канфіскаваць у іх было значна складаней, і гэты працэс расцягнуўся на дзесяцігоддзі). Іх канчаткова і паўсюдна замянілі маскоўскімі сінадальнымі выданнямі праваслаўнага абраду, выключаючы любую варыятыўнасць у богаслужэнні. У грамадстве назіралася апатыя, часовае падзенне цікавасці да грамадскага і культурнага жыцця, нават да айчыннай гісторыі. Напрыклад, самы папулярны віленскі часопіс 1840-х гадоў [[Athenaeum (1841)|Athenaeum,]] дзе публікавалася шмат навінак краёвай літаратуры і артыкулаў на гістарычную тэматыку, у 1851 годзе спыніў існаванне праз крытычнае падзенне колькасці падпісчыкаў. == Пробліскі надзеі == Як адзначаў адзін з сучаснікаў, у перыяд змрочнага сямігоддзя ''давление сразу и внезапно усилилось настолько, что, очевидно, не могло продолжаться слишком долго; в беспросветном мраке чувствовалось приближение света, но, чтобы дождаться его, надо было пережить семь черных, тяжелых лет''<ref>''Иванов-Разумник''. История русской общественной мысли. / Иванов-Разумник: в 3 т. — М.: Республика; ТЕРРА, 1997. — Т. 1. — с. 194</ref>. Заканамерным фіналам рэпрэсіўнай палітыкі стала ўзмацненне адсталасці Расіі і яе ганебнае паражэнне ў [[Крымская вайна|Крымскай вайне]]<ref>История России, XIX век. 8 класс: учеб. для учащихся общеобразоват. учреждений / Л. А. Кацва. — М.: Просвещение, 2012. — 336 с.</ref>. У лютым 1855 года памёр Мікалай I, і яго смерць паклала канец «змрочнаму сямігоддзю». Адчуванне змен у расійскім грамадстве ўзнікла практычна адразу<ref>Предчувствие грядущих перемен возникло ещё двумя годами ранее. См.: Егоров Б. Ф. Борьба эстетических идей в России середины XIX века. — Л., 1982. — С. 62-75.</ref>. Пачалася эпоха гэтак званых «Вялікіх рэформаў» [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра ІІ]]. Аднак «адліга» ў «Паўночна-Заходнім краі» была непрацяглай, і ўжо з канца 1850-х гадоў пачынаецца чарговае ўзмацненне рэпрэсій. Гэта выклікала як узмацненне адкрытага супраціву, так і фармаванне канспіратыўных патрыятычных сетак, што ў выніку прывяло да выбуху [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мікалай I]] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:1848]] 8wcfcsvbjb33dg0llkdocsdj1aoiq5e 14 799994 5124118 5091282 2026-04-10T08:41:50Z DzBar 156353 шаблон 5124118 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1957]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1957 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1957|года}} rnp3m7ixhbxlphueulg0ukn3i4n4eh6 0 803692 5124190 5110345 2026-04-10T11:15:37Z IshaBarnes 124956 не ізаляваны, [[ВП:Кірлат|выпраўленне сумесі раскладак]] 5124190 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = [[Звон]] |выява = |памер = 250 px |назва = Віцебскі звон 1605 года |арыгінал = |аўтар = Ганс Маер |год = 1605 |матэрыял = |тэхніка = ліццё |вышыня = 43 |шырыня = 58 |месцазнаходжанне= прыватная калекцыя, [[Літва]] |музей = }} '''Віцебскі звон''' — гістарычны [[звон]], адліты ў 1605 годзе ў [[Рыга|Рызе]] майстрам Гансам Маерам. З’яўляецца каштоўным помнікам гісторыі [[Віцебск]]а. Знаходзіцца ў прыватнай калекцыі ў [[Літва|Літве]]. == Апісанне == Звон мае вагу каля 150 кг, вышыню 43 см і дыяметр 58 см. Стваральнік звана — майстар Ганс Маер (''Hans Meier''), які працаваў у [[Рыга|Рызе]] ў другой палове XVI — пачатку XVII стагоддзя і належаў да вядомай сям’і ліцейшчыкаў званоў<ref>{{Кніга |аўтар = Otte, H. |загаловак = Glockenkunde |выданне = 2. Aufl. |месца = Leipzig |выдавецтва = Verlag T. O. Weigel |год = 1884 |старонкі = 224}}</ref>{{sfn|Шышанаў|2020|с=257}}. Па акружнасці верхняй часткі тулава, паміж аблямоўкамі з раслінным аб’ёмным арнаментам, размешчаны лацінскі надпіс: {{цытата|VERBUM + DOMNI + MANET + IN + ETERNUM + HANS MEIER + GHOT ▪ 1605}} У перакладзе: ''«Слова Гасподняе жыве вечна. Ганс Маер адліў 1605»''. Гэтая цытата з Бібліі ([[Першы ліст Пятра|1 Пятр.]] 1:25) з’яўляецца дэвізам [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і ўказвае на прыналежнасць майстра да [[лютэранства]]{{sfn|Шышанаў|2020|с=256—257}}. На таліі звана ў чатыры радкі выгравіраваны надпіс на польскай мове з [[Гмерк|мяшчанскім гербам (гмеркам)]]: {{цытата|ROKU ♦ 1605 ♦ DNIA ♦ 20 ♦ MAY TEN ZWON ♦ YEST ♦ NADANY DO CERKWY SWIE / TEGO PIETRA KTORA CERKEW STOY WYTEBSKU A YEST NADAN OD FIE / DORA PILIMONOWICZA MYKYPORA Y CYSZKA MYCHAILA Y LAWRZYNA FIEDOROWYCZOW WAWUL KU CZCZY Y CHWALE ZBAWICIELA NASZEGO}} Пераклад: ''«Года 1605 дня 20 мая гэты звон перададзены царкве Святога Пятра, якая царква стаіць у Віцебску, перададзены ад Фёдара Пілімонавіча Мікіпора, і Цішка Міхаіла, і Лаўрына Фёдаравіча Вавул<ы> да славы Збавіцеля нашага»''{{sfn|Шышанаў|2020|с=256}}. Донар звана Федка Вавула (Мікіпора) быў заможным і ўплывовым віцебскім мешчанінам. У 1593 годзе ён згадваецца сярод [[Паспалітае рушанне|паспалітых]] мешчан пры разборы канфлікту з коннымі мешчанамі<ref>{{Кніга |аўтар = Лаппо, И. |загаловак = Сборник статей, посвященных Василию Осиповичу Ключевскому его учениками, друзьями и почитателями ко дню тридцатилетия его профессорской деятельности в Московском университете (5 декабря 1879 – 5 декабря 1909 года): в 2 ч. Ч. 1 |месца = М. |выдавецтва = Печ. С. П. Яковлева |год = 1909 |частка = К истории сословного строя Великого Княжества Литовского. Конные мещане Витебские в XVI столетии |старонкі = 254–276}}</ref>. У 1605 годзе ён фігуруе як уладальнік струга на віцебскай мытнай заставе, што сведчыць пра яго сувязь са сплавам па [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіне]]{{sfn|Шышанаў|2020|с=257—258}}. == Гісторыя == Звон быў ахвяраваны ў 1605 годзе царкве Святога Пятра, якая знаходзілася на пасадзе «Русь» за Заходняй Дзвіной (верагодна, у раёне сучаснага комплексу «Залатое кольца горада Віцебска „Дзвіна“»). Пазней драўляная царква магла быць пераўтворана ў мураваны [[Касцёл Святых Пятра і Паўла (Віцебск)|храм Пятра і Паўла]]{{sfn|Шышанаў|2020|с=258—259}}. У час [[Віцебскае паўстанне (1623)|Віцебскага паўстання 1623 года]] звон віцебскіх цэркваў стаў сігналам да выступлення гараджан і забойства ўніяцкага архіепіскапа [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]]. Паводле рашэння камісарскага суда ад 22 студзеня 1624 года гарадскія і многія царкоўныя званы былі пакараны — іх загадалі пераліць у адзін вялікі звон для [[Прачысценскі сабор (Віцебск)|Прачысценскага сабора]], аднак гэты звон царквы Святога Пятра змог пазбегнуць знішчэння<ref>{{Кніга |загаловак = [[Витебская старина]] |год = 1883 |том = 1 |старонкі = 223–238}}</ref>{{sfn|Шышанаў|2020|с=255, 259}}. Праз паўстагоддзя, падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]], у 1655 годзе горад быў захоплены, і звон быў вывезены войскамі цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]] ў якасці трафея. Аднак пазней яго выкупіла Канстанцыя Сакалінская, настаяцельніца [[Кляштар бернардзінак (Вільня)|кляштара бернардзінак]] пры [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Святога Міхаіла]] ў [[Вільня|Вільні]]<ref>{{Артыкул |аўтар = Brensztejn, M. |загаловак = Dzieje dzwonu |выданне = [[Dziennik Wileński]] |год = 1916 |нумар = 255 |старонкі = 4}}</ref>{{sfn|Шышанаў|2020|с=259}}. У 1886 годзе касцёл быў закрыты, а віцебскі звон перанеслі ў капліцу на [[могілкі Росы]]. У пасляваенны час могілкі і капліца знаходзіліся ў моцным заняпадзе, рэстаўрацыя пачалася толькі ў 1980-х гадах. У гэты прамежак часу звон невядомым чынам трапіў у прыватную калекцыю літоўскага музыканта і калекцыянера [[Рымас Генюшас|Рымаса Генюшаса]] (1920—2012). У красавіку 2006 года ён экспанаваўся на выстаўцы ў [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|Літоўскім музеі тэатра, музыкі і кіно]]. Пасля смерці ўладальніка звон працягваюць захоўваць яго спадчыннікі{{sfn|Шышанаў|2020|с=259—260}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|аўтар=[[В. Шышанаў|Шышанаў В.]]|загаловак=[https://www.academia.edu/45662736/%D0%9B%D0%81%D0%A1_%D0%A4%D0%90%D0%9C%D0%86%D0%9B%D0%AC%D0%9D%D0%AB%D0%A5_%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%91%D0%90%D0%8E_%D0%9C%D0%90%D0%93%D0%9D%D0%90%D0%A6%D0%9A%D0%86%D0%A5_%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%90%D0%8E_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%86_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%96%D0%B6%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%9A%D1%80%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D1%91%D1%9E_%D0%A0%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9D%D1%8F%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B6%D1%8B_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%8F_%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D1%8B_%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%96_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%B2%D1%8B_%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%9D%D1%8F%D1%81%D0%B2%D1%96%D0%B6_4_%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0_2019_%D0%B3 Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі] : зборнік матэрыялаў Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі» (Нясвіж, 10 лістапада 2020 г.) і Міжнароднага навуковага семінара «Крыпта князёў Радзівілаў у Нясвіжы: гісторыя, сучасны стан, даследаванні, перспектывы выкарыстання» (Нясвіж, 4 кастрычніка 2019 г.)|выданне=|адказны=уклад. [[У. У. Караленак]], [[С. М. Клімаў]]|месца=Нясвіж|выдавецтва=[[Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»]]|год=2020|частка=«Дзе яны, вашы званы?»|старонкі=255—261|isbn=978-985-904-826-5|спасылка=|ref=Шышанаў}} [[Катэгорыя:Званы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] [[Катэгорыя:Званы Літвы]] [[Катэгорыя:Творы 1605 года]] au4wtzspkstmz8e1m6prh71fu5m9ryh 0 804443 5124025 5119984 2026-04-09T19:53:07Z JerzyKundrat 174 5124025 wikitext text/x-wiki '''Грэгары Борці Проміс Ньюман''' ({{lang-en|Gregory Bortey Promise Newman}}; нар.{{ДН|16|08|1995}}, горад [[Нунгуа]], [[Вялікая Акра]], [[Гана]]) — [[Гана|ганскі]] музыкант, спявак і аўтар песень, вядомы пад сцэнічным псеўданімам '''King Promise'''<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Стварае песні ў стылях [[афрабітс]] (хіплайф), [[хайлайф]], [[R&B]] і [[хіп-хоп]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У [[2025]] годзе стаў уладальнікам прэстыжнага звання «Артыст года» ад [[Гана|ганскай]] музычнай прэміі «Telecel Ghana Music Awards» (TGMA), болей шырока вядомай як «[[The Ghana Music Awards]]»<ref name="TGMA">{{cite web|url = https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|title = An Unforgettable Night of Music & Honors: King Promise Thrills at «A Nite with Artiste of the Year»|first = |last = |authorlink = |date = 2025-06-19|work = Ghanamusicawards.com/|publisher = |location = |page = |language = en|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250710081729/https://ghanamusicawards.com/an-unforgettable-night-of-music-honors-king-promise-thrills-at-a-nite-with-artiste-of-the-year/|archive-date = 2025-07-10|access-date = 2026-04-02|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Паходжанне і сям’я == Грэгары Борці Проміс Ньюман нарадзіўся [[16 жніўня]] [[1995]] года ў горадзе Нунгуа (Nungua) — [[прадмесце|прыгарадзе]] [[Акра|Акры]], сталіцы [[Гана|Ганы]]<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Бацька — Фрэнсіс Ньюман, [[прадпрымальнік|бізнесмэн]]; маці — Анджэла Куайе, гандлярка<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У канцы 2020 года ў Інтэрнеце з'явілася відэа, на якім бачна, як Грэгары Ньюман звязвае сябе з дачкой. Падрабязнасці пра маці дзіцяці застаюцца невядомымі, паколькі спявак аддае перавагу хаваць сваё сямейнае жыццё ад грамадскасці<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Ходзяць чуткі пра яго адносіны з Серваа Аміхера (Serwaa Amihere), вядомай ганскай [[журналіст]]кай<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Абодва былі заўважаны разам, што прывяло да спекуляцый, але Грэгары Ньюман абверг гэтыя чуткі, падкрэсліўшы, што ён засяроджаны на музыцы, і заявіўшы, што Серваа Аміхера не яго дзяўчына<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Адукацыя == У Гане правёў сваё дзяцінства і юнацтва. Пачатковую адукацыю атрымаў у Акадэміі Дэ Кінгз (De Kings Academy) для дзяцей<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Пазней паступіў у сярэднюю школу ў Нунгуа (Nungua Senior High School), размешчаную ў прыгарадзе Акры (Гана). Пасля заканчэння сярэдняй школы зрабіў перапынак у фармальнай адукацыі, каб рабіць музычную кар'еру. Ужо вядомым музыкантам ён працягнуў сваю адукацыю ў ганскім прыватным Цэнтральным універсітэце (Central University, Ghana), дзе атрымаў ступень бакалаўра бізнес-адміністравання<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. == Творчы шлях у музыцы == З юных гадоў быў захоплены [[музыка]]й, хоць не планаваў займацца ёй прафесійна<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Бацька Фрэнсіс Ньюман аказаў вялікі ўплыў на станаўленне свайго сына як музыканта і спевака, паколькі Грэгары Ньюман вырас, слухаючы, як бацька Фрэнсіс бацька выконвае эклектычны жанр класічнай музыкі<ref>[https://genius.com/artists/King-promise King Promise]</ref>. Бацька быў «памяшаны на музыцы» і, сам таго не жадаючы, дапамог сфармаваць жанравыя і культурныя густы свайго сына ў дзяцінстве: пазнаёміў яго з усім — ад рэгі да R&B, ад бойбэндаў да ганскага хайлайфа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref><ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары ў дзяцінстве нават не падазраваў, што гэты ранні запал да музыкі сфармуе яго будучыню як музыканта<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Уплыў бацькі на музычны густ сына выліўся ў тое, што музыка сына стала характэрным спалучэннем электроннай музыкі і афрабітса<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. У школьныя гады пасля імправізацыі падчас студыйнай музычнай сесіі ў свайго сябра, яго цікаўнасць і неўтаймаваны талент праявіліся прама ў студыі<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачаў ствараць уласныя песні і супрацоўнічаць з прадзюсарамі. У апошні год вучобы ў сярэдняй школе ў Нунгуа дырэктар нават аднойчы пачуў, як Грэгары Проміс спявае ў класе, і прымусіў яго далучыцца да школьнага хору на апошні семестр<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Грэгары Ньюман пачынаў сваю музычную кар’еру пад псеўданімам «Boy P»<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>, але пазней змяніў яго на «King Promise» пасля падпісання кантракту с лэйблам «Legacy Life Entertainment», якім кіруе Гервін Охене Аддо (Gervin Ohene Addo)<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Псеўданім «King Promise» змяшчае імя «Проміс», якое маецца ў поўным імі артыста «Грэгары Борці Проміс Ньюман»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Пра сваю музычную творчасць King Promise выказаўся так: «I’m here to supply the vibes, I’m the vibe supplier («Я тут для таго, каб ствараць атмасферу, я забеспячальнік вайба»<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Хоча, каб людзі вынялі з яго музыкі магутную сумесь шчасця, танцаў, [[смех]]у і адзінства<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Стыль яго музыкі спалучае ў сабе традыцыйныя ганскія матывы ў стылі хайлайф з сучаснымі рытмамі афрапопа, R&B і хіп-хопа<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise карыстаецца неймаверна шырокім спектрам гукаў і атрымлівае асалоду ад іх, як у сваёй уласнай акустыцы, так і ў працэсе творчасці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Нягледзячы на тое, што з цягам часу гучанне яго песень змяняецца, ён атрымлівае творчы пад’ём з усяго, што яго акружае, і піша песні пра ўсё — ад кахання да мітусні, вечарынак і сям'і<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Агульнае ўражанне ад яго музыкі — чыстая, інтуітыўная асалода<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. Пачаў сваю музычную дзейнасць у 2016 годзе такімі песнямі як «So Special» і «No Problem»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Папулярнасць імкліва пайшла ў гару, калі ў тым жа 2016 годзе артыст выпусціў свой першы сінгл «Thank God» з удзелам брытанска-ганскага спевака Fuse ODG, спрадзюсараваны спеваком Killbeatz<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref><ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Гэты трэк стаў паваротным момантам у яго кар'еры — прынёс першую славу ў аматараў [[афрабітс]]а за ўнікальнае гучанне музыкі і пранікнёны [[голас]]; а сцэнічны псеўданім «King Promise» стаў сінонімам імкнення да велічы ў музычнай індустрыі<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. King Promise прыцягнуў значную ўвагу сваім хітом «Oh Yeah» у 2017 годзе<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Затым ён выпусціў іншыя папулярныя трэкі, такія як «Selfish», «CCTV» з удзелам ганскіх спевакоў Sarkodie і Mugeez, і «Abena», якія ўзначалілі музычныя чарты і дапамаглі яму стварыць адданую фанацкую базу<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Пасля афіцыйнага выпуску музыкі ў 2017 годзе, спачатку на музычным сэрвісе «Soundcloud», а затым, у канчатковым выніку, на ўсіх струменевых сэрвісах, колькасць прыхільнікаў музыканта пачала расці<ref>[https://www.iamkingpromise.com/about/ King Promise Information]</ref>. 5 ліпеня 2019 года спявак выпусціў свой першы альбом пад назвай «as Promised»<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У запісе альбома прынялі ўдзел такія міжнародныя артысты як Wizkid і Simi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У 2021 годзе King Promise выпусціў яшчэ адзін папулярны трэк, «Slow Down», які стаў адным з галоўных хітоў у музычных чартах<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. Ён таксама выпусціў сінглы «Ginger», «Ring My Line» з удзелам спевака Headie One і «Chop Life» з удзелам спевака Patoranking<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. У цяперашні час King Promise супрацоўнічае з музычным лэйблам 5K Records, які базуецца ў Вялікабрытаніі, у партнёрстве з Sony Music UK<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўніцтва з лэйбламі 5K Records і Sony Music UK дапамагло яму пашырыць сваю аўдыторыю на міжнародным узроўні. У 2022 годзе тур з аншлагамі прайшоў у 21 горадзе<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе сінгл «Terminator» стаў сінглам № 1 у чарце Afrobeats на працягу больш за 10 тыдняў<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе музыкант стаў па сутнасці міжнароднай музычнай суперзоркай, які працягвае пакідаць свой след у музычнай культуры такімі песнямі як «Oh Yeah», «Commando» і сусветным хітом 2023 года «Terminator»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2024 годзе спявак выпусціў альбом пад назвай «True to Self». У запісе альбома прынялі ўдзел такія спевакі як FAVE, Fridayy, Gabzy, LADIPOE, Lasmid, Olivetheboy, Sarkodie і Shallipopi<ref>[https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography]</ref>. З’яўляецца хэдлайнерам уласнага штогадовага канцэрта ў Гане пад назвай «PromiseLand», які збірае больш за 10 000 чалавек<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Супрацоўнічае з сусветнымі зоркамі афрабітса — спевакамі Wizkid, Sarkodie, Davido, R2Bees, Mr. Eazi, GuiltyBeatz, Killbeatz, Juls і інш.<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref> === Сінглы і альбомы === ==== Сінглы ==== * 1. Thank God (feat. Fuse ODG) * 2. Oh Yeah * 3. Selfish * 4. CCTV (feat. Sarkodie & Mugeez) * 5. Abena * 6. Sisa * 7. Slow Down * 8. Alright (feat. Shatta Wale) * 9. Happiness * 9. That Way (2026) ==== Альбомы ==== «As Promised» EP Songs (2019): * 1. Intro (Nungua Blues / Mama’s Prayer) * 2. Bra (feat. Kojo Antwi) * 3. Odo (feat. Raye) * 4. Commando * 5. My Lady * 6. Selfish Part 2 (feat. Simi) * 7. Letter * 8. Hangover (feat. Omar Sterling) * 9. Tokyo (feat. Wizkid) * 10. Happiness «5 Star» (2022): * 1. Iniesta * 2. How Dare You * 3. 10 Toes (Ft. Omah Lay) * 4. Ring My Line (Ft. Headie One) * 5. Put You On * 6. Yaa Asantewaa (Ft. Frenna) * 7. Slow Down * 8. Ginger * 9. Do Not Disturb * 10. Choplife (Ft. Patoranking) * 11. Bad n Rude (Ft. WSTRN) * 12. Overthink * 13. Carry Me Go (Ft. Bisa Kdei) * 14. Maria * 15. Run To You (Ft. Chance The Rapper & Vic Mensa) «True To Self» (2024): * 1. Believe * 2. Continental (Ft. Shallipopi) * 3. Permission Granted (Ft. Fave) * 4. Paris * 5. Perfect Combi (Ft. Gabzy) * 6. Paranoid (Ft. Fridayy) * 7. Ringing In My Head * 8. 9:45 (Ft. Lasmid & Ladipoe) * 9. Mad Oh * 10. Favourite Story (Ft. Sarkodie & OliveTheboy) * 11. Own It * 12. Terminator === Узнагароды === Атрымаў мноства музычных ўзнагарод ад музычных прэмій: Ghana Music Awards, 3 Music Awards, Vodafone Ghana Music Awards, 4SYTE TV Music Video Awards і іншых. У 2023 годзе ад ганскай музычнай прэміі Vodafone Ghana Music Awards (VGMA) атрымаў узнагароды: «Альбом года» за свой альбом «5 Star» і «Песня года ў стылі афрабітс/афрапоп»<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. У 2023 годзе ад музычнай прэміі Ghana Music Awards UK (GMA UK) атрымаў узнагароду «Артыст года ў стылі афрабітс», а ад музычнай прэміі AFRIMMA атрымаў узнагароду «Лепшы артыст Заходняй Афрыкі» (Best Male West Africa 2023)<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. King Promise у 2024 годзе стаў першым артыстам, які атрымаў «залаты» знак (бляшку) ад вядучай Афрыканскай платформы струменевай перадачы і запампоўкі музыкі «Boomplay» пасля ўступлення ў залаты клуб платформы<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. Аўтар хіта «Terminator» далучаецца да прэстыжнага клубу за дасягненне і пераадоленне мяжы ў 100 мільёнаў праглядаў і стаў трэцім ганскім артыстам, якія дасягнулі гэтага ў 2024 годзе<ref>[https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!]</ref>. 10 мая 2025 годзе King Promise стаў лаўрэатам прэстыжнай [[Гана|ганскай]] прэміі «Артыст года» на 26-й цырымоніі ўручэння музычных прэмій Telecel Ghana Music Awards (TGMA)<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. Цырымонія ўзнагароджання адбылася ў Акры ў Міжнародным канферэнц-цэнтры «Grand Arena» (the Grand Arena, Accra International Conference Center). Ён цалкам атрымаў чатыры ўзнагароды (прэміі): «Лепшая песня ў стылі афра-поп» (за песню «Paris»), «Лепшы артыст у стылі афра-поп/афрабітс», «Альбом / EP года» (за альбом «True To Self») і «Артыст года». King Promise атрымаў перамогу над моцнымі супернікамі — такімі ганскімі спевакамі як King Paluta, Stonebwoy, Black Sherif, Joe Mettle, Kweku Smoke і Team Eternity<ref>[https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/entertainment/King-Promise-crowned-Artiste-of-the-Year-at-2025-Telecel-Ghana-Music-Awards-1983471 King Promise crowned Artiste of the Year at 2025 Telecel Ghana Music Awards]</ref><ref>[https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year]</ref>. == Маёмасць == Валодае ўражлівым домам, размешчаным у самым цэнтры Акры, сталіцы Ганы, што сведчыць аб яго фінансавым дабрабыце<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Акрамя таго, ён вядомы сваёй любоўю да аўтамабіляў і дэманстраваў у сацыяльных сетках свае паездкі на аўтамабілях, уключаючы маркі Mercedes Benz, Range Rover і Audi R8<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Хоць дакладная інфармацыя аб прыбытках музыканта застаецца невядомай, шырока вядома, што ён з'яўляецца адным з найбуйнейшых мільянераў у музычнай індустрыі Ганы<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. Поспех спевака можна вымераць не толькі яго матэрыяльным станам, але і ўплывам, якое ён аказаў на музычную сцэну<ref>[https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth]</ref>. == Дабрачыннасць == Надае прыярытэтную ўвагу дабрачыннасці і супрацоўнічае з банкам Ecobank, каб аплачваць медыцынскія выдаткі тых, хто мае патрэбу<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. Навучае пачаткоўцаў-артыстаў, а таксама ўдзельнічае ў запісе іх трэкаў, каб падтрымаць іх кар'еру<ref>[https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise]</ref>. == Медыя == * https://www.iamkingpromise.com/ — афіцыйны сайт у Інтэрнэце * [https://www.instagram.com/iamkingpromise/ King Promise] // instagram.com * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] // earth-agency.com {{зноскі}} == Крыніцы == * [https://earth-agency.com/artist/king-promise/ King Promise] //earth-agency.com * [https://ghanamusic.com/news/top-stories/2024/03/20/king-promise-receives-boomplays-golden-club-plaque-more-here/ King Promise Receives Boomplay’s Golden Club Plaque – More HERE!] * [https://famoustoday.com.ng/king-promise-biography/ King Promise Biography: Age, Wife, Children & Net Worth] * [https://tunebeatz.com/bio/king-promise-biography/ King Promise Biography] * [https://thevaultznews.com/2025/05/11/king-promise-wins-artiste-of-the-year/ King Promise Wins Artiste of the Year] * [https://www.gbcghanaonline.com/entertainment/king-promise-wins/2025/ 2025 TGMA: King Promise wins Artiste of the Year] {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-20}} [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты Ганы]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Ганы]] iwfw7wi5v0g1tdant2fwgnjfc5alqo2 0 804833 5124030 5119201 2026-04-09T20:01:19Z JerzyKundrat 174 тыдзень мінуў 5124030 wikitext text/x-wiki {{хв}} {{Infobox person | name = Тымаці Оліфант | image = | caption = Оліфант на Сан-Дыега Комік-Коне 2025 | birth_name = Цімаці Дэвід Оліфант | birth_date = {{birth date and age|1968|5|20}} | birth_place = Ганалулу, Гаваі, ЗША | alma_mater = Універсітэт Паўднёвай Каліфорніі (бакалаўр прыгожых мастацтваў) | occupation = Акцёр | years_active = 1995–цяперашні час | spouse = Алексіс Кніф{{marriage|1991}} | children = 3 }} '''Тымаці Оліфант''' - ([[Англійская мова|англ.]]: ''Timothy David Olyphant, нар. [[20 мая]] [[1968|1968г]]., [[Ганалулу]]'') амерыканскі акцёр кіно і тэлебачання. Найбольш вядомы па ролях у фільмах Хітмэн (галоўная роля [[Агент 47]]) і Крэпкі арэшак 4.0 (роля другога плана). {{зноскі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-25}} rjbbhw2ops7j2bhwr1ert0cx00dhq7l 0 805112 5123986 5121340 2026-04-09T18:38:56Z JerzyKundrat 174 5123986 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} Вакол ліхтарнага слупа (руск. Вокруг фонарного столба) - музычны гурт, створаны у 2017 годзе<ref name=":0" />. На момант прыпынення дзейнасці у 2021 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://m.vk.com/wall-146528153_4338|title=На данный момент времени группа 'Вокруг фонарного столба' приостанавливает свою деятельность на неопределённый срок.|author=Вокруг фонарного столба|website=VK|date=24 чэрвеня 2021}}</ref> выпусціў 4 альбома і 36 песні<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://genius.com/artists/Vokrug-fonarnovo-stolba|title=Вокруг фонарного столба (Vokrug fonarnovo stolba)|website=Genius|access-date=2026-03-31}}</ref>.{{Музычны калектыў | Мова = Руская | Назва = Вакол ліхтарнага слупа | Фон = https://images.genius.com/0e399e17f13c44274b07826f06a35a03.1000x1000x1.jpg | Лога = 0e399e17f13c44274b07826f06a35a03.1000x1000x1.jpg | Подпіс = {{lang-ru|Вокруг фонарного столба}} | Удзельнікі = {{lang-ru|Игорь Шевелёв, Николай Окружной, Тимофей Сычёв, Глеб Козлов}} | Апісанне_фота = Фота гурта | Гады = 2017 - 2021 | Краіна = Расія | Горад = Масква | Звязаныя праекты = [https://vk.com/club201723473 срэбнае неба] ({{lang-ru|серебряное небо}}), [https://vk.com/club205257900 коля акруговы] ({{lang-ru|коля окружной}}), [https://vk.com/club128696567 нумар скрыты] ({{lang-ru|номер скрыт}}) }} == Альбомы == === З горадам сам-насам ({{lang-ru|С городом наедине}}, {{Год|2017}}) === === Хутка гэта ўсё прайдзе ({{lang-ru|Скоро это всё пройдёт}}, {{Год|2018}}) === === Відэагульні ({{lang-ru|Видеоигры}}, {{Год|2019}}) === === Кіно ({{lang-ru|Кино}}, {{Год|2020}}) === == Песні == Шэраг песень узяты з [https://open.spotify.com/artist/7qMN3WfMvs8okImrJSzjBf/discography/all сайта] Spotify. {| class="wikitable" !Песня !Песня на рускай мове !Год выхада !Альбом !Альбом па руску |- style="background-color: #F0F0FF;" |З горадам сам-насам |С городом наедине | rowspan="4" |2017 | rowspan="4" |З горадам сам-насам | rowspan="4" |С городом наедине |- style="background-color: #F0F0FF;" |Хаваючыся ад дажджу |Скрываясь от дождя |- style="background-color: #F0F0FF;" |Вокамгненне за вокамгненнем |Мгновенье за мгновеньем |- style="background-color: #F0F0FF;" |Апошняя |Последняя |- |Цішыня ліпеньскіх дзён |Тишина июльских дней | rowspan="8" |2018 | | |- |Вішнёвая вуліца |Вишнёвая улица | | |- style="background-color: #FDF5E6;" |Куды мяне прывядзе гэта лета? |Куда меня приведёт это лето? | rowspan="5" |Хутка гэта ўсё прайдзе | rowspan="5" |Скоро это всё пройдёт |- style="background-color: #FDF5E6;" |Вішнёвая вул. |Вишневая ул. |- style="background-color: #FDF5E6;" |Балюча і прыемна |Больно и приятно |- style="background-color: #FDF5E6;" |Хутка гэта ўсё прайдзе |Скоро это всё пройдёт |- style="background-color: #FDF5E6;" |Часам |Иногда |- |In Bloom (Cover) | style="text-align:center" | — | | |- |Зоркі |Звёзды | rowspan="16" |2019 | | |- |Нават болей чым звычайна |Даже Больше Чем Обычно (Acoustic,Live) | | |- |Выдумаў цябе, частка тры. Заключная. |Выдумал тебя, часть три. Заключительная | | |- |Месячнае святло |Лунный свет | | |- style="background-color: #FFFFF0;" |Танцаваць |Танцевать | rowspan="12" |Відэагульні | rowspan="12" |Видеоигры |- style="background-color: #FFFFF0;" |Маланкі і зоркі |Молнии и звёзды |- style="background-color: #FFFFF0;" |Лепш / прасцей |Лучше / Проще |- style="background-color: #FFFFF0;" |Не цікава |Не интересно |- style="background-color: #FFFFF0;" |Відэагульні |Видеоигры |- style="background-color: #FFFFF0;" |Месячнае святло |Лунный свет |- style="background-color: #FFFFF0;" |Хвалі |Волны |- style="background-color: #FFFFF0;" |Шторы |Шторы |- style="background-color: #FFFFF0;" |00.00 |00.00 |- style="background-color: #FFFFF0;" |Размовы з самім сабой |Разговоры с самим собой |- style="background-color: #FFFFF0;" |Клішэ |Клише |- style="background-color: #FFFFF0;" |Мяняць? |Менять? |- |Самы лепшы сябр |Самый лучший друг | rowspan="8" |2020 | | |- style="background-color: #F0FFF0;" |Кіно |Кино | rowspan="7" |Кіно | rowspan="7" |Кино |- style="background-color: #F0FFF0;" |Жадаешь |Хочешь |- style="background-color: #F0FFF0;" |Блізка / Побач |Близко / Рядом |- style="background-color: #F0FFF0;" |Самы лепшы сябр |Самый лучший друг |- style="background-color: #F0FFF0;" |Парк пацех |Парк развлечений |- style="background-color: #F0FFF0;" |Знаёмства |Знакомства |- style="background-color: #F0FFF0;" |Канец святла |Конец света |} == Старонкі на музычных сэрвісах і сацыяльных сетках == * [https://open.spotify.com/artist/7qMN3WfMvs8okImrJSzjBf Spotify] * [https://soundcloud.com/ppbvfs/tracks Soundcloud] * [https://genius.com/artists/Vokrug-fonarnovo-stolba Genius] * [https://music.yandex.com/artist/5578874 Яндекс Музыка] * [https://music.apple.com/by/artist/%D0%B2%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3-%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0/1336523925 Apple Music] * [https://www.last.fm/ru/music/%D0%92%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3+%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%A1%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B1%D0%B0 last.fm] * [https://sefon.pro/artist/78491-vokrug-fonarnogo-stolba/ Sefon] * [https://zvuk.com/artist/159157962 Гук (]{{lang-ru|Звук}}) * [https://www.youtube.com/channel/UCk_4exZfEpKi2xADRiHJIuQ/videos YouTube] * [https://vk.com/ppbvfs VK] * [https://www.instagram.com/vfs_band/ Інстаграм] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-01}} rukd7ekbb4luwgu9bfztbfm80o97cpf 0 805262 5124029 5123774 2026-04-09T19:59:07Z HK-47 9640 /* Іншыя факты */ дапаўненне 5124029 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-2'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Artemis II patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = [[1 красавіка]], [[2026]]<br />22:35:00 [[GMT]] |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID =2026-069A |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія = Artemis 2 Crew Portrait.jpg |Апісанне Фота = ''па гадзіннікавай стрэлке: Кох, Гловэр, Хансэн, Уайзман'' <!--Звязаныя экспедыцыі --> |Папярэдняя = [[File:Artemis I Patch.svg|100px]] [[Артэміда-1]] |Наступная = |Назва карабля=Арыён (версія CM-003) + ESM-2}} '''«Артэміда-2»''' — першая пілатуемая місія па аблёце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі ў 22:35 (UTC) [[1 красавіка]] 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://tech.onliner.by/2026/04/02/vpervye-za-54-goda-nasa-uspeshno-otpravila-lyudej-k-lune-v-ramkax-missii-artemis-2|title=Впервые за 54 года. NASA успешно отправила людей к Луне в рамках миссии Artemis 2|website=onliner.by}}</ref> Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты [[НАСА]] Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «[[Апалон-17|Апалона-17]]» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Гісторыя місіі == Першапачаткова місія называлася «Exploration Mission-2» (Даследчая місія-2) і прызначалася для пазней адмененай місіі па перанакіраванні астэроідаў. У 2017 годзе планаваўся запуск ракеты Space Launch System Block 1B (мадэрнізаванай версіяй ракеты з праграмы «[[Спейс шатл]]») з верхняй прыступкай Exploration Upper Stage (дапрацаваная ступень ракета-носьбіта Дэльта), месяцовым касмічным апаратам Block 1 Orion і карыснай нагрузкай у 50,7 тон. План складаўся ў тым, каб зблізіцца з астэроідам, раней выведзеным на стабільную месяцовую арбіту рабатызаванай місіяй Asteroid Redirect Mission, і накіраваць астранаўтаў каб яны выйшаўшы ў адкрыты космас і сабралі «ўзоры глебы» з астэроіда. Але ў красавіку 2017 годзе місія па перанакіраванні астэроідаў была адменена. Замест яе была прапанавана 8-дзённая місія з экіпажам з чатырох астранаўтаў, адпраўленых па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. У тым жа 2017 годзе з’явілася прапанова адправіць чатырох астранаўтаў на борце «Арыёна» ў месяцовую місію працягласцю ад 8 да 21 дня для дастаўкі першага элемента запланаванай касмічнай станцыі «Месяцовы шлюз». Аднак гэта прапанова не была рэалізавана, і ў сакавіку 2018 года НАСА вырашыла, што першы модуль «Шлюза» будзе запушчаны з дапамогай камерцыйнай ракеты, бо ўзніклі затрымкі ў будаўніцтве мабільнай ракеты-носьбіта, неабходнай для больш магутнай верхняй ступені. У выніку ў якасці ракеты-носьбіта была абраная ракета [[Falcon Heavy|SpaceX Falcon Heavy]]. Аднак праграма"Месяцовы шлюз" была адменена ў сакавіку 2026 года. {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=гісторыі падрыхтоўкі місіі Артэміда-1}} === Планаванне запуску === 12 сакавіка 2026 года, пасля праверкі гатоўнасці да палёту, былі абвешчаныя сем двухгадзінных стартавых вокнаў на 1-6 красавіка і 30 красавіка. 18 сакавіка НАСА абвясціла, што ракета-носьбіт '''Artemis II Space Launch System''' (SLS) і касмічны карабель «Арыён» будуць вывезены на наступны дзень на стартавую пляцоўку 39B у Касмічным цэнтры Кенэдзі ў Фларыдзе. Тым часам экіпаж місіі «Артэміды-2» адправіўся на каранцін у Х’юстане, каб пераканацца ў сваім здароўі перад запускам. 20 сакавіка, пасля затрымкі з-за моцнага ветру, SLS быў вывезены з будынка зборкі касмічных апаратаў на стартавую пляцоўку 39B у другі раз. == Экіпаж == Яшчэ да абвяшчэння складу экіпажа экспедыцыі было вядома, што ў склад экіпажа «Артэміды-2» з чатырох чалавек будзе ўваходзіць астранаўт канадскага касмічнага агенцтва (CSA), першы канадзец які здзейсніць падарожжа за межы [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямной арбіты]] (ён таксама стане першым астранаўтам не з ЗША які апынецца на арбіце Месяца) у адпаведнасці з умовамі дагавора 2020 года паміж ЗША і Канадай<ref name="CSA">{{cite report |url = https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |access-date = 2020-12-16 |title = В миссии НАСА Artemis 2 будет участвовать канадский астронавт |publisher = Global News |date = 2020-12-16 |archive-date = 2020-12-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |url-status = live }}</ref>. У пазнейшых экспедыцыях плануецца ўдзел астранаўтаў ад іншых краін, якія падпісалі пагадненні па праграме «Артэміда». [[Файл:Artemis-II-Mascot-Crew+Mascot.webp|злева|міні|300x300пкс|Асноўны экіпаж «Артэміды-2» (27 сакавіка 2026 г.)]] 3 красавіка 2023 года НАСА аб’явіла імёны членаў экіпажа<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en-US|title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis - NASA|url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля !Стаж палётаў у космасе (сут.) |- | Рыд Уайсмэн |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Камандзір |165,3 |- | Віктар Гловэр |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Пілот |167,3 |- | Крысціна Кук |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |328,5 |- | Джэрэмі Хансэн |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]] || Спецыяліст палёта | - |} Дублёры: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля |- | Андрэ Дуглас |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |- | Джэні Гібанс |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]]|| Спецыяліст палёта |} У выніку поспеху Гловер стане першым чорнаскурым чалавекам, Хансен — першым грамадзянінам не ЗША (і першым Канадцам), Кох — першай жанчынай, а Уайзман — самым пажылым чалавекам (50 год, папярэдні «рэкорд» у [[Алан Шэпард|Алана Шепарда]] якому на момант палёту [[Апалон-14|Апалона-14]] было 47 год), якія здзейснілі палёт за межы нізкай калязямной арбіты і паблізу месяца ў прыватнасці. == Храналогія палёту == === Старт === [[Файл:Artemis II Rollout (NHQ202601170015).jpg|злева|міні|300x300пкс|Ракетаносьбіт Space Launch System вывозяць з будынку зборкі ракет (17 студзеня 2026 года)]] Звышцяжкая ракета SLS стартавала [[1 красавіка]] 2026 года ў 22:35 UTC з пускавы пляцоўкі LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]] (ЗША). Экіпаж складаецца з трох астранаўтаў ЗША і аднаго астранаўта канадскага касмічнага агенцтва. Чатыры асноўных рухавіка былі запушчаны за сем секунд да ўздыму са стартавага стала, пасля іх вываду на поўную магутнасць у момант адрыву былі запушчаны цвердапаліўныя паскаральнікі, якія забяспечвалі большую частку цягі на працягу двух хвілін. Паскаральнікі аддзяліліся на вышыні 48 км пры хуткасці 1,4 км/с. Першая ступень працавала каля 8 хвілін, у момант аддзялення Арыён апынуўся на высакаэліптычнайй арбіце з вышынёй апагею каля 2200 км. Верхняя ступень (ICPS) не задзейнічалася падчас вывядзення. === Палёт на арбіце Зямлі і праверкі сістэм === [[Файл:Artemis II Ascent Graphic (Artemis II Mission Trajectory Final).jpg|міні|300x300пкс|Храналогія першага этапу місіі]] Пасля выключэння рухавіка першай ступені была праведзена праверка сістэм жыццезабеспячэння. Пасля яе паспяховага завяршэння, праз 49 хвілін пасля старту ўключылася верхняя ступень ракета-носьбіта SLS (ICPS, якая ўяўляе дапрацаваную версію аналагічнай ступені ракета-носьбітаў [[Delta (ракета-носьбіт)|Delta]]), для ўздыму [[Перыгелій|перыгелія]] (перыгея). Пры дасягненні апаратам новага перыгелія было выканана ўключэнне рухавікоў на 15 хвілін для ўздыму [[Апагей|апагею]] да вышыні 74 тыс. км, перыяд абарачэння па сфарміраванай такім чынам арбіце склаў 23,5 гадзіны. Да гэтага момант паліва ў ступені ICPS было выдаткавана амаль цалкам, яна была адстыкаваная і экіпаж пачаў шэраг манеўраў карабля ў непасрэднай блізкасці ад ICPS яе для ацэнкі кіравальнасці рухавікоў сістэмы кіравання арыентацыяй службовага модуля(частка манеўраў выконвалася ў ручным рэжыме).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> Пасля гэтага ступень была пераведзена на арбіту «пахавання» на рэштках паліва (ступень накіруецца ў атмасферу такім чынам, каб незгарэўшыя ў атмасферы часткі ўпалі ў аддаленым раёне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]). Падчас манеўравання каля ступені ICPS выкарыстоўвалася «камера стыкоўкі» для збору дадзеных аб месцазнаходжанні для дапамогі ў навігацыі падчас збліжэнняў у будучых місіях ў калямесяцовым асяроддзі, дзе для ўстаноўкі дакладнага месцазнаходжання немагчыма выкарыстоўваць сістэмы навігацыі кшталту [[GPS]]. Таксама ў гэты момант былі запушчаны кубсаты, выведзеныя як спадарожная нагрузка. Пасля гэтага астранаўты перавялі кабіну карабля з стартавай у палётную канфігурацыю, усталявалі трэнажоры і правялі шэраг тэстаў сістэм жыццезабеспячэння пры фізічнай нагрузцы. Пасля вячэры наступіў час сну, разбітага на два чатырохгадзінных перыяду, у сувязі з неабходнасцю пракантраляваць уключэнне рухавікоў сэрвіснага модуля з мэтай яшчэ аднаго ўздыму перыгею. Да гэтага моманту аператары НАСА павінны вызначыць гатоўнасць да ўключэння рухавікоў для пераходу на пералётную арбіту да Месяца. === Пералёт да Месяца === [[Файл:Artemis II Service Module Moved to FAST Cell (52940993210).jpg|злева|міні|«Інтэгрыці» (капсула «Арыён» разам са службовым модулем) перад устаноўкай на 2-ю ступень ракеты-носьбіта. Бачны рухавік AJ10]] Пасля завяршэння аперацый на высокай калязямной арбіце і праверкі сістэм, у 19:49 (па ўсходнеамерыканскаму часу) «Арыён» выканаў манеўр «TLI» (працягласцю 5 хвілін 49 секунд) з выкарыстаннем рухавікоў свайго службовага модуля, вывеўшы касмічны апарат на траекторыю да Месяца. Асноўны рухавік ([[AJ10]]) службовага модуля выдаткаваў на гэты манёўр каля 450 кг гіпергалічнага паліва. Зроблены манеўр выводзіць «Арыён» на траекторыю вольнага вяртання, дазваляючы яму здзейсніць круг вакол Месяца і вярнуцца на зямлю без далейшага выкарыстання рухавікоў. Па плану, далейшае ўключэнне рухавікоў планавалася толькі для нязначных карэкціровак курсу. На трэці дзень палёту быў запланаваны першы з трох запланаваных карэкціруючых манеўраў для змены траекторыі руху. Але Цэнтр кіравання палётамі вызначыў, што касмічны апарат знаходзіцца на спрыяльнай траекторыі, і карэкціроўкі пакуль не патрэбны. На чацвёрты дзень палёту Кох і Хансэн па чарзе ўручную кіравалі касмічным апаратам, каб ацаніць яго характарыстыкі ў далёкім космасе. На працягу 41 хвіліны яны тэставалі два рэжыму кіравання рухавікамі (шэсць ступеняў свабоды і тры ступені свабоды) каб даць інжынерам дадатковыя дадзеныя і перспектывы адносна кіравальнасці касмічнага апарата. Чакалася, што падарожжа да Месяца і пралёт міма яго зоймуць каля чатырох дзён, на працягу якіх экіпаж будзе сачыць за сістэмамі касмічнага апарата і збіраць дадзеныя аб уздзеянні палёту ў далёкім космасе. Пры неабходнасці магчыма было рабіць карэкціруючыя манеўры, пасля чаго «Арыён» змог бы выкарыстоўваць гравітацыю Месяца для палягчэння вяртання на зямлю па траекторыі свабоднага вяртання. На пяты дзень палёту «Арыён» выканаў карэктуючы імпульс (17,5 с)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-correction-burn-complete/|title=Artemis II Flight Day 5: Correction Burn Complete - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> для падтрымання траекторыі да Месяца. Экіпаж таксама пратэставаў свае скафандры сістэмы выжывання экіпажа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-crew-starts-day-with-suit-demo/|title=Artemis II Flight Day 5: Crew Starts Day with Suit Demo - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> і правёў кансультацыі з цэнтрам кіравання палётамі, каб зверыць спіс першачарговых мэт на паверхні Месяца (выбрана 30 такіх мэт) для назірання і фотаздымаў падчас пралёта. === Пралёт каля Месяца === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена 6&nbsp;красавіка.]] На шосты дзень палёту «Арыён» увайшоў у [[Сфера дзеяння прыцягнення (астраномія)|сферу ўплыву]] Месяца (6 красавіка прыкладна ў 00:41 UTC-4), дзе месяцовая гравітацыя стала дамінуючай сілай, якая вызначае яго траекторыю. «Арыён» абляцеў Месяц на мінімальнай адлегласці каля 6545 км ад адваротнага боку месяцовай паверхні ў 23:00 UTC 6 красавіка. Яго максімальная адлегласць ад Зямлі склала 406 771 км у 23:02 UTC, і ён перасягнуў рэкорд «[[Апалон-13|Апалона-13]]» у 400 171 км як самая далёкая пілатуемая місія ад Зямлі. Пачынаючы з 22:46 UTC, калі Месяц знаходзіўся паміж «Арыёнам» і Зямлёй, на 40 хвілін адбылася запланаваная страта сігналу, у 23:24 UTC сігнал з Зямлі быў адноўлены. На працягу чатырохдзённага зваротнага палёту закладзены дадатковыя карэкціруючыя манеўры для забеспячэння дакладнага ўваходу ў [[атмасфера Зямлі|атмасферу Зямлі]]. == Другасная карысная нагрузка == [[Файл:Artemis II Payload Integration (KSC-20250917-PH-FMX02 0017).jpg|міні|300x300пкс|Усталяванне кубсатаў у кальцы-адаптары (усталёўваюцца над ступенню ICPS). Верасень 2025 года]] Ініцыятыва НАСА па запуску малых спадарожнікаў-[[Кубсат|кубсатаў]] на Артэмідзе ўзнікла яшчэ ў 2019 годзе. Прымаліся прапановы ад амерыканскіх устаноў і кампаній аб запуску кубсатаў у якасці другасных карысных нагрузак на борце SL. НАСА планавала прыняць 6-секцыйныя (12 кг) і 12-секцыйныя (20 кг) кубсаты, якія павінны былі быць усталяваны ўнутры адаптара (пераходнага кальца) паміж верхняй ступенню SLS і службовым модулем касмічнага карабля Арыён, што пасля аддзялення Арыёна, вывела бы іх на высокую калязямную арбіту. Але ў кастрычніку 2021 года ад гэтай ідэі адмовіліся. У верасні 2024 года НАСА абвясціла, што яны адправіць пяць кубсатаў ад міжнародных партнёраў у рамках місіі «Артэміда-2». «Карысныя нагрузкі» былі адабраныя з краін, якія падпісалі пагадненне «Артэміда», і закліканы спрыяць развіццю глабальных навуковых і тэхналагічных даследаванняў, а таксама пашырыць міжнародны доступ да далёкага космасу. Было запушчана 4 кубсата:<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/image-article/nasas-sls-rocket-secondary-payloads/|title=NASA’s SLS Rocket: Secondary Payloads - NASA|access-date=2026-04-05}}</ref> — TACHELES — нямецкі кубсат які будзе вывучаць уплыў касмічных умоў на электрычныя кампаненты, якія выкарыстоўваюцца ў месяцовых апаратах. — ATENEA — кубсат Нацыянальнай камісіі па касмічнай дзейнасці Аргенціны. Мэта апарата — вывучэнне радыяцыйнай абароны, адлюстраванне навакольнага радыяцыйнага асяроддзя, збор дадзеных GPS для планавання місіі і тэставанне сістэмы далёкай сувязі. — K-RadCube ад Карэйскага аэракасмічнага кіравання, якія будуць вывучаць дазіметрычны матэрыял, які імітуе тканіну чалавечага цела, для вымярэння ўздзеяння касмічнага выпраменьвання — Space Weather CubeSat-1 — кубсат саудаўскага касмічнага агенцтва з місіяй вымярэння аспектаў касмічнага надвор’я на высокай калязямной арбіце. == Карысная нагрузка і навуковыя эксперыменты == У ходзе эксперымента AVATAR былі дастаўлены клеткі [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]], атрыманыя з узораў крыві экіпажа, і дапаможа даследчыкам вывучыць рэакцыю імуннай сістэмы чалавека на ўмовы глыбокага космасу. Актыўнасць імунных біямаркераў дасць магчымасць атрымаць дадатковыя дадзеныя. Таксама экіпаж перыядычна збірае ўзоры сліны. Акрамя таго, нямецкае касмічнае агенцтва (DLR) паставіла некалькі датчыкаў радыяцыі M-42, якія ўстаноўлены ўнутры «Арыёна». Гэтыя датчыкі, разам з уласнымі прыборамі вымярэння радыяцыі ад НАСА, дапамагаюць вызначыць узроўні радыяцыі на борце касмічнага карабля. У дапаўненне, экіпаж носіць «актыграфічныя датчыкі», падобныя на гадзіннік, якія збіраюць дадзеныя аб стане здароўя. == Абсталяванне == [[Файл:O2O optical communications modules on the Orion Spacecraft.png|міні|300x300пкс|Сістэма аптычнай сувязі Orion Artemis II]] === Аптычная сістэма сувязі === У рамках місіі праводзяцца выпрабаванні і дэманстрацыя аптычнай сувязі з Зямлёй і назад з выкарыстаннем аптычнай сістэмы сувязі Orion Artemis II, якая выкарыстоўвае лазерныя прамяні. Такая аптычная сістэма можа быць менш і лягчэй, чым звычайная [[радыёсувязь]], а таксама спажываць менш энергіі, пры гэтым павялічваючы хуткасць перадачы. Апаратнае забеспячэнне сістэмы Orion Artemis II інтэгравана ў касмічны карабель «Арыён» і ўключае ў сябе аптычны модуль (100 мм тэлескоп і два карданных «падвеса»), мадэм і электроніку куравання. Orion Artemis II будзе падтрымліваць сувязь з наземнымі станцыямі ў Каліфорніі і Нью-Мексіке. Перадаючая прылада адпраўляе дадзеныя на Зямлю з хуткасцю перадачы да 260 Мбіт/с (у адрозненне ад чаканых 10 Мбіт/с па радыёканалах), што дазволіла экіпажу перадаць на Зямлю першыя 100 Гб дадзеных ужо да 5 красавіка.<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://telegraf.news/life/nasa-zapustilo-lazernuju-svyaz-dlya-artemida-2-vse-radi-krasivyh-snimkov-s-luny/|title=NASA запустило лазерную связь для «Артемида-2». Все ради красивых снимков с Луны? &ndash; Telegraf.news|website=Telegraf.news|access-date=2026-04-05}}</ref> Акрамя эксперыментальнай сістэмы Orion Artemis II, для сувязі з Зямлёй выкарыстоўваюцца «[[Радыёсувязь|больш звычайныя]]» сродкі сувязі якія звязваюць карабель т.з. Нізкакасмічнай (Near Space Network) і [[Сетка дальняй касмічнай сувязі НАСА|Глыбокакасмічнай сеткай сувязі НАСА]]. Гэтыя дзве «радыёсеткі» працуюць у тандэме, забяспечваючы падтрымку «Арыёна» з моманту запуску, вакол Месяца і назад на зямлю.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/communicating-with-missions/|title=SCaN: Communicating with Missions|access-date=2026-04-05}}</ref> == Няспраўнасці пад час палёту == === Туалет === Адразу пасля выхаду на каляземную арбіту, і перад далейшым разгонам да Месяца, экіпаж «Артэміды-2» прыступіў да падрыхтоўкі касмічнага карабля да жыцця ў космасе. Падчас гэтай аперацыі экіпаж паведаміў аб перарывістым індыкатары няспраўнасці туалета. Пасля кансультацый з камандай на зямлі прычына праблемы была высветлена і ліквідавана.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> == Іншыя факты == * iPhone 17 Pro Max ёсць у кожнага астранаўта місіі. Спецыялісты НАСА распрацавалі ўніверсальную прашыўку якая зрабіла з iPhone універсальную прыладу для хуткага маніторынгу бартавых сістэм. * Падчас пралёта экіпаж выявіў два безыменныя кратары, якія яны прапанавалі назваць «Інтэгрыці» (у гонар свайго касмічнага карабля) і «Кэрал» (у гонар памерлай жонкі Уайзмена). * у час прамой трансляцыі з камеры ўсталяванай унутры «Арыёна» быў момант калі непасрэдна перад аб'ектывам праплыла банка з шакаладнай пастай [[Nutella]]. У НАСА заявілі, што яны не займаюцца рэкламай, а сама шакаладная паста ёсць у рацыёне астранаўтаў місіі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/145609-na-translyacii-artemida-2-v-kadr-popala-nutella/|title=На трансляции миссии «Артемида-2» в кадр внезапно попала банка Nutella|first=Никита|last=Лактюшин|website=Hi-Tech Mail|date=2026-04-07|access-date=2026-04-09}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] qqlyr09pdhsitvv3xpjhxpb5q227k58 5124032 5124029 2026-04-09T20:32:53Z HK-47 9640 /* Пралёт каля Месяца */ дапаўненне 5124032 wikitext text/x-wiki {{Касмічная экспедыцыя |Імя = ''Артэміда-2'' <!-- Эмблема экспедыцыі --> |Эмблема = Artemis II patch.svg <!--Палётныя даныя карабля --> |Ракета-носьбіт = [[Space Launch System|SLS Block 1 Crew]] |Стартавая пляцоўка = LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі]] [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[ЗША]] |Запуск = [[1 красавіка]], [[2026]]<br />22:35:00 [[GMT]] |Пасадка карабля = |Працягласць палёту карабля = |Маса = |NSSDC_ID =2026-069A |NORAD_ID = <!--Палётныя даныя экіпажа --> |Членаў экіпажа = 4 |Пазыўны = <!--Фота экіпажа --> |Фатаграфія = Artemis 2 Crew Portrait.jpg |Апісанне Фота = ''па гадзіннікавай стрэлке: Кох, Гловэр, Хансэн, Уайзман'' <!--Звязаныя экспедыцыі --> |Папярэдняя = [[File:Artemis I Patch.svg|100px]] [[Артэміда-1]] |Наступная = |Назва карабля=Арыён (версія CM-003) + ESM-2}} '''«Артэміда-2»''' — першая пілатуемая місія па аблёце [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] ў рамках праграмы «Артэміда». Ракета-носьбіт SLS запушчаны з касмадрома Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі ў 22:35 (UTC) [[1 красавіка]] 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=руская|url=https://tech.onliner.by/2026/04/02/vpervye-za-54-goda-nasa-uspeshno-otpravila-lyudej-k-lune-v-ramkax-missii-artemis-2|title=Впервые за 54 года. NASA успешно отправила людей к Луне в рамках миссии Artemis 2|website=onliner.by}}</ref> Пад час дзесяцідзённай місіі астранаўты [[НАСА]] Рыд Уайзмэн, Віктара Гловера і Крысціна Кох, а таксама астранаўт канадскага касмічнага агенцтва Джэрэмі Хансен абляцяць вакол Месяца і вернуцца на Зямлю па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. Гэта першая пілатуемая місія для праграмы і касмічнага карабля «Арыён». Яна стала першай пілатуемай місіяй за межы нізкай калязямной арбіты з часоў «[[Апалон-17|Апалона-17]]» (снежань 1972 года), а Крысціна Кох стане першай жанчынай якая пабывае на арбіце Месяца. == Гісторыя місіі == Першапачаткова місія называлася «Exploration Mission-2» (Даследчая місія-2) і прызначалася для пазней адмененай місіі па перанакіраванні астэроідаў. У 2017 годзе планаваўся запуск ракеты Space Launch System Block 1B (мадэрнізаванай версіяй ракеты з праграмы «[[Спейс шатл]]») з верхняй прыступкай Exploration Upper Stage (дапрацаваная ступень ракета-носьбіта Дэльта), месяцовым касмічным апаратам Block 1 Orion і карыснай нагрузкай у 50,7 тон. План складаўся ў тым, каб зблізіцца з астэроідам, раней выведзеным на стабільную месяцовую арбіту рабатызаванай місіяй Asteroid Redirect Mission, і накіраваць астранаўтаў каб яны выйшаўшы ў адкрыты космас і сабралі «ўзоры глебы» з астэроіда. Але ў красавіку 2017 годзе місія па перанакіраванні астэроідаў была адменена. Замест яе была прапанавана 8-дзённая місія з экіпажам з чатырох астранаўтаў, адпраўленых па траекторыі свабоднага вяртання вакол Месяца. У тым жа 2017 годзе з’явілася прапанова адправіць чатырох астранаўтаў на борце «Арыёна» ў месяцовую місію працягласцю ад 8 да 21 дня для дастаўкі першага элемента запланаванай касмічнай станцыі «Месяцовы шлюз». Аднак гэта прапанова не была рэалізавана, і ў сакавіку 2018 года НАСА вырашыла, што першы модуль «Шлюза» будзе запушчаны з дапамогай камерцыйнай ракеты, бо ўзніклі затрымкі ў будаўніцтве мабільнай ракеты-носьбіта, неабходнай для больш магутнай верхняй ступені. У выніку ў якасці ракеты-носьбіта была абраная ракета [[Falcon Heavy|SpaceX Falcon Heavy]]. Аднак праграма"Месяцовы шлюз" была адменена ў сакавіку 2026 года. {{У планах|элемент=раздзел|прысвечаны=гісторыі падрыхтоўкі місіі Артэміда-1}} === Планаванне запуску === 12 сакавіка 2026 года, пасля праверкі гатоўнасці да палёту, былі абвешчаныя сем двухгадзінных стартавых вокнаў на 1-6 красавіка і 30 красавіка. 18 сакавіка НАСА абвясціла, што ракета-носьбіт '''Artemis II Space Launch System''' (SLS) і касмічны карабель «Арыён» будуць вывезены на наступны дзень на стартавую пляцоўку 39B у Касмічным цэнтры Кенэдзі ў Фларыдзе. Тым часам экіпаж місіі «Артэміды-2» адправіўся на каранцін у Х’юстане, каб пераканацца ў сваім здароўі перад запускам. 20 сакавіка, пасля затрымкі з-за моцнага ветру, SLS быў вывезены з будынка зборкі касмічных апаратаў на стартавую пляцоўку 39B у другі раз. == Экіпаж == Яшчэ да абвяшчэння складу экіпажа экспедыцыі было вядома, што ў склад экіпажа «Артэміды-2» з чатырох чалавек будзе ўваходзіць астранаўт канадскага касмічнага агенцтва (CSA), першы канадзец які здзейсніць падарожжа за межы [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямной арбіты]] (ён таксама стане першым астранаўтам не з ЗША які апынецца на арбіце Месяца) у адпаведнасці з умовамі дагавора 2020 года паміж ЗША і Канадай<ref name="CSA">{{cite report |url = https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |access-date = 2020-12-16 |title = В миссии НАСА Artemis 2 будет участвовать канадский астронавт |publisher = Global News |date = 2020-12-16 |archive-date = 2020-12-16 |archive-url = https://web.archive.org/web/20201216151622/https://globalnews.ca/news/7525408/nasa-artemis-program-canadian-astronaut-moon/ |url-status = live }}</ref>. У пазнейшых экспедыцыях плануецца ўдзел астранаўтаў ад іншых краін, якія падпісалі пагадненні па праграме «Артэміда». [[Файл:Artemis-II-Mascot-Crew+Mascot.webp|злева|міні|300x300пкс|Асноўны экіпаж «Артэміды-2» (27 сакавіка 2026 г.)]] 3 красавіка 2023 года НАСА аб’явіла імёны членаў экіпажа<ref>{{Cite web|access-date=2026-01-30|lang=en-US|title=NASA Names Astronauts to Next Moon Mission, First Crew Under Artemis - NASA|url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-names-astronauts-to-next-moon-mission-first-crew-under-artemis/}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля !Стаж палётаў у космасе (сут.) |- | Рыд Уайсмэн |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Камандзір |165,3 |- | Віктар Гловэр |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Пілот |167,3 |- | Крысціна Кук |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |328,5 |- | Джэрэмі Хансэн |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]] || Спецыяліст палёта | - |} Дублёры: {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! Астранаўт !Краіна ! !Роля |- | Андрэ Дуглас |{{ЗША}} ЗША|| [[НАСА]] || Спецыяліст палёта |- | Джэні Гібанс |{{Канада}} Канада|| [[Rанадскаt касмічнаt агенцтва|CSA]]|| Спецыяліст палёта |} У выніку поспеху Гловер стане першым чорнаскурым чалавекам, Хансен — першым грамадзянінам не ЗША (і першым Канадцам), Кох — першай жанчынай, а Уайзман — самым пажылым чалавекам (50 год, папярэдні «рэкорд» у [[Алан Шэпард|Алана Шепарда]] якому на момант палёту [[Апалон-14|Апалона-14]] было 47 год), якія здзейснілі палёт за межы нізкай калязямной арбіты і паблізу месяца ў прыватнасці. == Храналогія палёту == === Старт === [[Файл:Artemis II Rollout (NHQ202601170015).jpg|злева|міні|300x300пкс|Ракетаносьбіт Space Launch System вывозяць з будынку зборкі ракет (17 студзеня 2026 года)]] Звышцяжкая ракета SLS стартавала [[1 красавіка]] 2026 года ў 22:35 UTC з пускавы пляцоўкі LC-39B [[Касмічны цэнтр Кенэдзі|Касмічнага цэнтра імя Кэнэдзі]] ў [[Фларыда (штат)|Фларыдзе]] (ЗША). Экіпаж складаецца з трох астранаўтаў ЗША і аднаго астранаўта канадскага касмічнага агенцтва.[[Файл:Artemis II Ascent Graphic (Artemis II Mission Trajectory Final).jpg|міні|300x300пкс|Храналогія першага этапу місіі]]Чатыры асноўных рухавіка былі запушчаны за сем секунд да ўздыму са стартавага стала, пасля іх вываду на поўную магутнасць у момант адрыву былі запушчаны цвердапаліўныя паскаральнікі, якія забяспечвалі большую частку цягі на працягу двух хвілін. Паскаральнікі аддзяліліся на вышыні 48 км пры хуткасці 1,4 км/с. Першая ступень працавала каля 8 хвілін, у момант аддзялення Арыён апынуўся на высакаэліптычнайй арбіце з вышынёй апагею каля 2200 км. Верхняя ступень (ICPS) не задзейнічалася падчас вывядзення. === Палёт на арбіце Зямлі і праверкі сістэм === Пасля выключэння рухавіка першай ступені была праведзена праверка сістэм жыццезабеспячэння. Пасля яе паспяховага завяршэння, праз 49 хвілін пасля старту ўключылася верхняя ступень ракета-носьбіта SLS (ICPS, якая ўяўляе дапрацаваную версію аналагічнай ступені ракета-носьбітаў [[Delta (ракета-носьбіт)|Delta]]), для ўздыму [[Перыгелій|перыгелія]] (перыгея). Пры дасягненні апаратам новага перыгелія было выканана ўключэнне рухавікоў на 15 хвілін для ўздыму [[Апагей|апагею]] да вышыні 74 тыс. км, перыяд абарачэння па сфарміраванай такім чынам арбіце склаў 23,5 гадзіны. Да гэтага момант паліва ў ступені ICPS было выдаткавана амаль цалкам, яна была адстыкаваная і экіпаж пачаў шэраг манеўраў карабля ў непасрэднай блізкасці ад ICPS яе для ацэнкі кіравальнасці рухавікоў сістэмы кіравання арыентацыяй службовага модуля(частка манеўраў выконвалася ў ручным рэжыме).<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> Пасля гэтага ступень была пераведзена на арбіту «пахавання» на рэштках паліва (ступень накіруецца ў атмасферу такім чынам, каб незгарэўшыя ў атмасферы часткі ўпалі ў аддаленым раёне [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]). Падчас манеўравання каля ступені ICPS выкарыстоўвалася «камера стыкоўкі» для збору дадзеных аб месцазнаходжанні для дапамогі ў навігацыі падчас збліжэнняў у будучых місіях ў калямесяцовым асяроддзі, дзе для ўстаноўкі дакладнага месцазнаходжання немагчыма выкарыстоўваць сістэмы навігацыі кшталту [[GPS]]. [[Файл:Lead Artemis II Flight Director Jeff Radigan During the Proximity Operations Demonstration (jsc2026e019242).jpg|міні|300x300пкс|«Белы пакой» кіравання палётамі ў Цэнтры кіравання палётамі Касмічнага цэнтра імя Джонсана НАСА ў Х'юстане пад час праверкі «Арыёна» на здольнасць да манеўравання на арбіце Зямлі.]] Таксама ў гэты момант былі запушчаны кубсаты, выведзеныя як спадарожная нагрузка. Пасля гэтага астранаўты перавялі кабіну карабля з стартавай у палётную канфігурацыю, усталявалі трэнажоры і правялі шэраг тэстаў сістэм жыццезабеспячэння пры фізічнай нагрузцы. Пасля вячэры наступіў час сну, разбітага на два чатырохгадзінных перыяду, у сувязі з неабходнасцю пракантраляваць уключэнне рухавікоў сэрвіснага модуля з мэтай яшчэ аднаго ўздыму перыгею. Да гэтага моманту аператары НАСА павінны вызначыць гатоўнасць да ўключэння рухавікоў для пераходу на пералётную арбіту да Месяца. === Пералёт да Месяца === [[Файл:Artemis II Service Module Moved to FAST Cell (52940993210).jpg|злева|міні|«Інтэгрыці» (капсула «Арыён» разам са службовым модулем) перад устаноўкай на 2-ю ступень ракеты-носьбіта. Бачны рухавік AJ10]] Пасля завяршэння аперацый на высокай калязямной арбіце і праверкі сістэм, у 19:49 (па ўсходнеамерыканскаму часу) «Арыён» выканаў манеўр «TLI» (працягласцю 5 хвілін 49 секунд) з выкарыстаннем рухавікоў свайго службовага модуля, вывеўшы касмічны апарат на траекторыю да Месяца. Асноўны рухавік ([[AJ10]]) службовага модуля выдаткаваў на гэты манёўр каля 450 кг гіпергалічнага паліва. Зроблены манеўр выводзіць «Арыён» на траекторыю вольнага вяртання, дазваляючы яму здзейсніць круг вакол Месяца і вярнуцца на зямлю без далейшага выкарыстання рухавікоў. Па плану, далейшае ўключэнне рухавікоў планавалася толькі для нязначных карэкціровак курсу. На трэці дзень палёту быў запланаваны першы з трох запланаваных карэкціруючых манеўраў для змены траекторыі руху. Але Цэнтр кіравання палётамі вызначыў, што касмічны апарат знаходзіцца на спрыяльнай траекторыі, і карэкціроўкі пакуль не патрэбны. На чацвёрты дзень палёту Кох і Хансэн па чарзе ўручную кіравалі касмічным апаратам, каб ацаніць яго характарыстыкі ў далёкім космасе. На працягу 41 хвіліны яны тэставалі два рэжыму кіравання рухавікамі (шэсць ступеняў свабоды і тры ступені свабоды) каб даць інжынерам дадатковыя дадзеныя і перспектывы адносна кіравальнасці касмічнага апарата. Чакалася, што падарожжа да Месяца і пралёт міма яго зоймуць каля чатырох дзён, на працягу якіх экіпаж будзе сачыць за сістэмамі касмічнага апарата і збіраць дадзеныя аб уздзеянні палёту ў далёкім космасе. Пры неабходнасці магчыма было рабіць карэкціруючыя манеўры, пасля чаго «Арыён» змог бы выкарыстоўваць гравітацыю Месяца для палягчэння вяртання на зямлю па траекторыі свабоднага вяртання. На пяты дзень палёту «Арыён» выканаў карэктуючы імпульс (17,5 с)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-correction-burn-complete/|title=Artemis II Flight Day 5: Correction Burn Complete - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> для падтрымання траекторыі да Месяца. Экіпаж таксама пратэставаў свае скафандры сістэмы выжывання экіпажа<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/05/artemis-ii-flight-day-5-crew-starts-day-with-suit-demo/|title=Artemis II Flight Day 5: Crew Starts Day with Suit Demo - NASA|date=2026-04-05|access-date=2026-04-08}}</ref> і правёў кансультацыі з цэнтрам кіравання палётамі, каб зверыць спіс першачарговых мэт на паверхні Месяца (выбрана 30 такіх мэт) для назірання і фотаздымаў падчас пралёта. === Пралёт каля Месяца === [[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена 6&nbsp;красавіка.]] На шосты дзень палёту «Арыён» увайшоў у [[Сфера дзеяння прыцягнення (астраномія)|сферу ўплыву]] Месяца (6 красавіка прыкладна ў 00:41 UTC-4), дзе месяцовая гравітацыя стала дамінуючай сілай, якая вызначае яго траекторыю. «Арыён» абляцеў Месяц на мінімальнай адлегласці каля 6545 км ад адваротнага боку месяцовай паверхні ў 23:00 UTC 6 красавіка. Яго максімальная адлегласць ад Зямлі склала 406 771 км у 23:02 UTC, і ён перасягнуў рэкорд «[[Апалон-13|Апалона-13]]» у 400 171 км як самая далёкая пілатуемая місія ад Зямлі. Пачынаючы з 22:46 UTC, калі Месяц знаходзіўся паміж «Арыёнам» і Зямлёй, на 40 хвілін адбылася запланаваная страта сігналу, у 23:24 UTC сігнал з Зямлі быў адноўлены. На працягу чатырохдзённага зваротнага палёту закладзены дадатковыя карэкціруючыя манеўры для забеспячэння дакладнага ўваходу ў [[атмасфера Зямлі|атмасферу Зямлі]]. На прыканцы сёмага дня палёту быў праведзены першы 15-секундны манеўр карэкцыі траекторыі. === Вяртанне на Зямлю === Чакаецца, што на 10-ы дзень палёту «Арыён» увойдзе ў атмасферу Зямлі з хуткасцю каля 11 км/с (38 366 км/г). Першапачаткова планавалася выкарыстоўваць «[[Скіп-ўваход]]», пры якім карабель кароткачасова апускаецца ў верхнія слаі атмасферы для стварэння пад'ёмнай сілы, рассейвання энергіі і павышэння дакладнасці пасадкі, адскоквае ад верхніх слаёў, а потым зноў апускаецца. Але гэта было заменена больш стромкім профілем уваходу пасля эрозіі цеплаахоўнага экрана, якая назіралася падчас місіі «Артэміда 1» (аднак траекторыю ўсёж спланавалі так, каб перад гэтым «Арыён» крыху больш часу правёў на арбіце Зямлі). Прывадненне запланавана на 11 красавіка 2026 года, 00:07 UTC, у Ціхім акіяне недалёка ад [[Сан-Дыега]] (Каліфорнія, ЗША), дзе ВМС ЗША падбяруць экіпаж. 7 красавіка 2026 года НАСА пацвердзіла, што карабель [[USS John P. Murtha]] пакінуў свой порт прыпіскі на ваенна-марской базе Сан-Дыега і накіраваўся да запланаванага месца прываднення «Арыёна». == Другасная карысная нагрузка == [[Файл:Artemis II Payload Integration (KSC-20250917-PH-FMX02 0017).jpg|міні|300x300пкс|Усталяванне кубсатаў у кальцы-адаптары (усталёўваюцца над ступенню ICPS). Верасень 2025 года]] Ініцыятыва НАСА па запуску малых спадарожнікаў-[[Кубсат|кубсатаў]] на Артэмідзе ўзнікла яшчэ ў 2019 годзе. Прымаліся прапановы ад амерыканскіх устаноў і кампаній аб запуску кубсатаў у якасці другасных карысных нагрузак на борце SL. НАСА планавала прыняць 6-секцыйныя (12 кг) і 12-секцыйныя (20 кг) кубсаты, якія павінны былі быць усталяваны ўнутры адаптара (пераходнага кальца) паміж верхняй ступенню SLS і службовым модулем касмічнага карабля Арыён, што пасля аддзялення Арыёна, вывела бы іх на высокую калязямную арбіту. Але ў кастрычніку 2021 года ад гэтай ідэі адмовіліся. У верасні 2024 года НАСА абвясціла, што яны адправіць пяць кубсатаў ад міжнародных партнёраў у рамках місіі «Артэміда-2». «Карысныя нагрузкі» былі адабраныя з краін, якія падпісалі пагадненне «Артэміда», і закліканы спрыяць развіццю глабальных навуковых і тэхналагічных даследаванняў, а таксама пашырыць міжнародны доступ да далёкага космасу. Было запушчана 4 кубсата:<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/image-article/nasas-sls-rocket-secondary-payloads/|title=NASA’s SLS Rocket: Secondary Payloads - NASA|access-date=2026-04-05}}</ref> — TACHELES — нямецкі кубсат які будзе вывучаць уплыў касмічных умоў на электрычныя кампаненты, якія выкарыстоўваюцца ў месяцовых апаратах. — ATENEA — кубсат Нацыянальнай камісіі па касмічнай дзейнасці Аргенціны. Мэта апарата — вывучэнне радыяцыйнай абароны, адлюстраванне навакольнага радыяцыйнага асяроддзя, збор дадзеных GPS для планавання місіі і тэставанне сістэмы далёкай сувязі. — K-RadCube ад Карэйскага аэракасмічнага кіравання, якія будуць вывучаць дазіметрычны матэрыял, які імітуе тканіну чалавечага цела, для вымярэння ўздзеяння касмічнага выпраменьвання — Space Weather CubeSat-1 — кубсат саудаўскага касмічнага агенцтва з місіяй вымярэння аспектаў касмічнага надвор’я на высокай калязямной арбіце. == Карысная нагрузка і навуковыя эксперыменты == У ходзе эксперымента AVATAR былі дастаўлены клеткі [[Касцявы мозг|касцявога мозгу]], атрыманыя з узораў крыві экіпажа, і дапаможа даследчыкам вывучыць рэакцыю імуннай сістэмы чалавека на ўмовы глыбокага космасу. Актыўнасць імунных біямаркераў дасць магчымасць атрымаць дадатковыя дадзеныя. Таксама экіпаж перыядычна збірае ўзоры сліны. Акрамя таго, нямецкае касмічнае агенцтва (DLR) паставіла некалькі датчыкаў радыяцыі M-42, якія ўстаноўлены ўнутры «Арыёна». Гэтыя датчыкі, разам з уласнымі прыборамі вымярэння радыяцыі ад НАСА, дапамагаюць вызначыць узроўні радыяцыі на борце касмічнага карабля. У дапаўненне, экіпаж носіць «актыграфічныя датчыкі», падобныя на гадзіннік, якія збіраюць дадзеныя аб стане здароўя. == Абсталяванне == [[Файл:O2O optical communications modules on the Orion Spacecraft.png|міні|300x300пкс|Сістэма аптычнай сувязі Orion Artemis II]] === Аптычная сістэма сувязі === У рамках місіі праводзяцца выпрабаванні і дэманстрацыя аптычнай сувязі з Зямлёй і назад з выкарыстаннем аптычнай сістэмы сувязі Orion Artemis II, якая выкарыстоўвае лазерныя прамяні. Такая аптычная сістэма можа быць менш і лягчэй, чым звычайная [[радыёсувязь]], а таксама спажываць менш энергіі, пры гэтым павялічваючы хуткасць перадачы. Апаратнае забеспячэнне сістэмы Orion Artemis II інтэгравана ў касмічны карабель «Арыён» і ўключае ў сябе аптычны модуль (100 мм тэлескоп і два карданных «падвеса»), мадэм і электроніку куравання. Orion Artemis II будзе падтрымліваць сувязь з наземнымі станцыямі ў Каліфорніі і Нью-Мексіке. Перадаючая прылада адпраўляе дадзеныя на Зямлю з хуткасцю перадачы да 260 Мбіт/с (у адрозненне ад чаканых 10 Мбіт/с па радыёканалах), што дазволіла экіпажу перадаць на Зямлю першыя 100 Гб дадзеных ужо да 5 красавіка.<ref>{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://telegraf.news/life/nasa-zapustilo-lazernuju-svyaz-dlya-artemida-2-vse-radi-krasivyh-snimkov-s-luny/|title=NASA запустило лазерную связь для «Артемида-2». Все ради красивых снимков с Луны? &ndash; Telegraf.news|website=Telegraf.news|access-date=2026-04-05}}</ref> Акрамя эксперыментальнай сістэмы Orion Artemis II, для сувязі з Зямлёй выкарыстоўваюцца «[[Радыёсувязь|больш звычайныя]]» сродкі сувязі якія звязваюць карабель т.з. Нізкакасмічнай (Near Space Network) і [[Сетка дальняй касмічнай сувязі НАСА|Глыбокакасмічнай сеткай сувязі НАСА]]. Гэтыя дзве «радыёсеткі» працуюць у тандэме, забяспечваючы падтрымку «Арыёна» з моманту запуску, вакол Месяца і назад на зямлю.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/communicating-with-missions/|title=SCaN: Communicating with Missions|access-date=2026-04-05}}</ref> == Няспраўнасці пад час палёту == === Туалет === Адразу пасля выхаду на каляземную арбіту, і перад далейшым разгонам да Месяца, экіпаж «Артэміды-2» прыступіў да падрыхтоўкі касмічнага карабля да жыцця ў космасе. Падчас гэтай аперацыі экіпаж паведаміў аб перарывістым індыкатары няспраўнасці туалета. Пасля кансультацый з камандай на зямлі прычына праблемы была высветлена і ліквідавана.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-apogee-raise-burn-complete-crew-looks-ahead-to-proximity-operations/|title=Artemis II Flight Update: Apogee Raise Burn Complete, Crew Looks Ahead to Proximity Operations - NASA|date=2026-04-01|access-date=2026-04-05}}</ref> == Іншыя факты == * iPhone 17 Pro Max ёсць у кожнага астранаўта місіі. Спецыялісты НАСА распрацавалі ўніверсальную прашыўку якая зрабіла з iPhone універсальную прыладу для хуткага маніторынгу бартавых сістэм. * Падчас пралёта экіпаж выявіў два безыменныя кратары, якія яны прапанавалі назваць «Інтэгрыці» (у гонар свайго касмічнага карабля) і «Кэрал» (у гонар памерлай жонкі Уайзмена). * у час прамой трансляцыі з камеры ўсталяванай унутры «Арыёна» быў момант калі непасрэдна перад аб'ектывам праплыла банка з шакаладнай пастай [[Nutella]]. У НАСА заявілі, што яны не займаюцца рэкламай, а сама шакаладная паста ёсць у рацыёне астранаўтаў місіі.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/145609-na-translyacii-artemida-2-v-kadr-popala-nutella/|title=На трансляции миссии «Артемида-2» в кадр внезапно попала банка Nutella|first=Никита|last=Лактюшин|website=Hi-Tech Mail|date=2026-04-07|access-date=2026-04-09}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Праграма «Артэміда»]] loxrebipegwrmktp9k5mr0ugutmeikp 0 805610 5124043 5123200 2026-04-09T21:25:59Z Rabbi Mendl 19651 /* Выстаўкі і мастацкія праекты */ дапаўненне 5124043 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Чураба}} '''Ніна Мікалаеўна Чураба''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, дызайнер, педагог. Дачка вядомага беларускага мастака [[Мікалай Дзмітрыевіч Чураба|Мікалая Чураба]], жонка мастака [[Анатоль Фёдаравіч Скамарошчанка|Анатоля Скамарошчанкі]]. == Біяграфія == Нарадзілася 26 верасня [[1959 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1959]] года ў Брэсце. Першыя навыкі малявання атрымала ад свайго бацькі, менавіта ён рыхтаваў яе да паступлення ў вышэйшую навучальную ўстанову. У 1984 годзе скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] (спецыялізацыя «графічны дызайн»). Працавала дызайнерам у «Белгандльрэкламе» і прыватных фірмах, потым 17 год выкладала дызайн у [[Гродзенскі дзяржаўны каледж мастацтваў|Гродзенскім каледжы мастацтваў]], з 2003 па 2020 гг<ref>[https://vb.by/culture/arts/po-volnam-moej-pamyati-chetvert-veka-bez-nikolaya-churabo.html '''Вячэрні Брэст'''. Марыя Мароз «Па хвалях маёй памяці». Чвэрць стагоддзя без Мікалая Чурабы, 04.02.2023]</ref>. З пачатку 1990-х гадоў прымае ўдзел у абласных, рэспубліканскіх, міжнародных мастацкіх выставах і пленэрах. З [[1997 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1997]] года з'яўляецца членам [[Беларускі саюз дызайнераў|Беларускага саюза дызайнераў]]. == Выстаўкі і мастацкія праекты == * Удзел у міжнародным пленэры памяці мастака [[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслава Жукоўскага]] ў музее-сядзібе «Архангельскае», 2019 год<ref>[https://arhangelskoe.su/news/otkrytie-vystavki-podnoshenie-s-yu-zhukovskomu/?special_version=Y Дзяржаўны музей-сядзіба «Архангельскае». Адкрыццё выставы ў гонар Станіслава Жукоўскага, 26.10.2019]</ref>. * «Прыцуд» — выстаўка ў філіяле [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей|Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея]] — музее «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці» з 13.04.2023 па 14.05.2023 года<ref>[https://brokm.by/pritchuda/ '''BROKM.by''' Выстаўка Ніны Чураба ў філіяле «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці»]</ref>. * «Радасць» — выстаўка у Генеральным консульстве Расіі ў Брэсце з 23.12.2025 па 31.01.2026 года <ref>[https://zarya.by/news/lenta-novostej/v-generalnom-konsulstve-rossii-v-breste-otkrylas-hudozhestvennaya-vystavka-radost/ '''Zarya.by''' Мастачка Ніна Чураба прадставіла свае творы розных жанраў]</ref>. * Персанальная выстаўка ў мастацкай галерэі «Універсітэт культуры» ў Мінску, адкрыццё адбылося 3.03.1926. * Персанальная выстаўка «Поры года» ў Гродзенскай мастацкай галерэі на Ажэшка, 38, з 14 красавіка да 5 мая. == Сям’я == * Муж — [[Анатоль Фёдаравіч Скамарошчанка|Анатоль Скамарошчанка]] (1954 — 2019), беларускі мастак, дызайнер * Сын — Уладзімір Скамарошчанка (нар. 1982), мастак-графік, дызайнер і фатограф * Дачка — Марыяна (нар. 1987), дызайнер == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.budni.by/narodzhany-na-kalyady-pra-zhyccyo-kaxanne-i-zorku-veneru-vyadomaga-belaruskaga-mastaka-mikalaya-churaby/ '''Раённыя будні''', Алена Зялевіч: «Пра жыццё, каханне і «Зорку Венеру» вядомага беларускага мастака Мікалая Чурабы»], 05.01.2022 * [https://zarya.by/news/lenta-novostej/v-generalnom-konsulstve-rossii-v-breste-otkrylas-hudozhestvennaya-vystavka-radost/ '''Zarya.by''' Мастачка Ніна Чураба прадставіла свае творы розных жанраў], 23.12.2025 5tqdsrb4ebcuu642e5pxsz04yw0dlu6 5124045 5124043 2026-04-09T21:32:25Z Rabbi Mendl 19651 /* Выстаўкі і мастацкія праекты */ вікіфікацыя 5124045 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} {{цёзкі2|Чураба}} '''Ніна Мікалаеўна Чураба''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, дызайнер, педагог. Дачка вядомага беларускага мастака [[Мікалай Дзмітрыевіч Чураба|Мікалая Чураба]], жонка мастака [[Анатоль Фёдаравіч Скамарошчанка|Анатоля Скамарошчанкі]]. == Біяграфія == Нарадзілася 26 верасня [[1959 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1959]] года ў Брэсце. Першыя навыкі малявання атрымала ад свайго бацькі, менавіта ён рыхтаваў яе да паступлення ў вышэйшую навучальную ўстанову. У 1984 годзе скончыла [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] (спецыялізацыя «графічны дызайн»). Працавала дызайнерам у «Белгандльрэкламе» і прыватных фірмах, потым 17 год выкладала дызайн у [[Гродзенскі дзяржаўны каледж мастацтваў|Гродзенскім каледжы мастацтваў]], з 2003 па 2020 гг<ref>[https://vb.by/culture/arts/po-volnam-moej-pamyati-chetvert-veka-bez-nikolaya-churabo.html '''Вячэрні Брэст'''. Марыя Мароз «Па хвалях маёй памяці». Чвэрць стагоддзя без Мікалая Чурабы, 04.02.2023]</ref>. З пачатку 1990-х гадоў прымае ўдзел у абласных, рэспубліканскіх, міжнародных мастацкіх выставах і пленэрах. З [[1997 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1997]] года з'яўляецца членам [[Беларускі саюз дызайнераў|Беларускага саюза дызайнераў]]. == Выстаўкі і мастацкія праекты == * Удзел у міжнародным пленэры памяці мастака [[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслава Жукоўскага]] ў музее-сядзібе «Архангельскае», 2019 год<ref>[https://arhangelskoe.su/news/otkrytie-vystavki-podnoshenie-s-yu-zhukovskomu/?special_version=Y Дзяржаўны музей-сядзіба «Архангельскае». Адкрыццё выставы ў гонар Станіслава Жукоўскага, 26.10.2019]</ref>. * «Прыцуд» — выстаўка ў філіяле [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей|Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея]] — музее «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці» з 13.04.2023 па 14.05.2023 года<ref>[https://brokm.by/pritchuda/ '''BROKM.by''' Выстаўка Ніны Чураба ў філіяле «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці»]</ref>. * «Радасць» — выстаўка у Генеральным консульстве Расіі ў Брэсце з 23.12.2025 па 31.01.2026 года <ref>[https://zarya.by/news/lenta-novostej/v-generalnom-konsulstve-rossii-v-breste-otkrylas-hudozhestvennaya-vystavka-radost/ '''Zarya.by''' Мастачка Ніна Чураба прадставіла свае творы розных жанраў]</ref>. * Персанальная выстаўка ў мастацкай галерэі «Універсітэт культуры» ў Мінску, адкрыццё адбылося 3.03.1926. * Персанальная выстаўка «Поры года» ў Гродзенскай мастацкай галерэі на [[Вуліца Ажэшка (Гродна)|Ажэшка]], 38, з 14 красавіка да 5 мая. == Сям’я == * Муж — [[Анатоль Фёдаравіч Скамарошчанка|Анатоль Скамарошчанка]] (1954 — 2019), беларускі мастак, дызайнер * Сын — Уладзімір Скамарошчанка (нар. 1982), мастак-графік, дызайнер і фатограф * Дачка — Марыяна (нар. 1987), дызайнер == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.budni.by/narodzhany-na-kalyady-pra-zhyccyo-kaxanne-i-zorku-veneru-vyadomaga-belaruskaga-mastaka-mikalaya-churaby/ '''Раённыя будні''', Алена Зялевіч: «Пра жыццё, каханне і «Зорку Венеру» вядомага беларускага мастака Мікалая Чурабы»], 05.01.2022 * [https://zarya.by/news/lenta-novostej/v-generalnom-konsulstve-rossii-v-breste-otkrylas-hudozhestvennaya-vystavka-radost/ '''Zarya.by''' Мастачка Ніна Чураба прадставіла свае творы розных жанраў], 23.12.2025 k360w674jlhf4tvyiqpfi3wtecd0mjn 0 805657 5124033 5123321 2026-04-09T20:44:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5124033 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў "''Слоўніку польскай мовы''" (1807–1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815–1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца – гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813–1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста» [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста», выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». У другой працы – «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') – Ліндэ звяртае ўвагу на "рускую мову" Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна "''język ruski''" вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларускае «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Таксама ён адзначыў пранікненне рыс жывой народнай гаворкі (''mowy potocznej'') у "дыялект бела-рускі" (''dyalekt Biało-Ruski''), на якім напісаны тэкст са Святога Пісьма, змешчаны ў Статуце пад гербам Пагоня<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1376800|аўтар=Свістунова Марына|загаловак=Філолагі Варшаўскага ўніверсітэта ХІХ – пачатку ХХ ст. аб пісьмовай традыцыі беларускай мовы|год=2021|мова=|выданне=Acta Albaruthenica|выпуск=21|старонкі=231–247}}</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] "Гісторыя рускай літаратуры" (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая „''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''”, беларускай - „''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''”, сучаснай расійскай – „''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''"<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] jevbexub4qxxcdozl9szhves9p7ew93 5124078 5124033 2026-04-10T04:21:08Z ~2026-21181-80 166293 5124078 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў "''Слоўніку польскай мовы''" (1807–1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815–1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца – гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813–1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста» [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста», выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». У другой працы – «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') – Ліндэ звяртае ўвагу на "рускую мову" Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна "''język ruski''" вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. Таксама ён адзначыў пранікненне рыс жывой народнай гаворкі (''mowy potocznej'') у "дыялект бела-рускі" (''dyalekt Biało-Ruski''), на якім напісаны тэкст са Святога Пісьма, змешчаны ў Статуце пад гербам Пагоня<ref name=":1">{{Артыкул|спасылка=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1376800|аўтар=Свістунова Марына|загаловак=Філолагі Варшаўскага ўніверсітэта ХІХ – пачатку ХХ ст. аб пісьмовай традыцыі беларускай мовы|год=2021|мова=|выданне=Acta Albaruthenica|выпуск=21|старонкі=231–247}}</ref>. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] "Гісторыя рускай літаратуры" (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая „''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''”, беларускай - „''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''”, сучаснай расійскай – „''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''"<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] of8fj9qh66n6wwb44tq5xku1kd3hsvv 0 805674 5124050 5123563 2026-04-09T21:52:51Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124050 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ на кафедры філасофіі, потым паступіла ў аспірантуру. Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). Скончыла аспірантуру па філасофіі, у 2003-2004 гг. знаходзілася на стажыроўцы ў адным з універсітэтаў Германіі як аспірант. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] 2307s2vvxqneu3hfoy24b5ii9vizxsl 5124052 5124050 2026-04-09T22:10:39Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124052 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. У 1999 — 2003 гг. — Заснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ, потым паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] n0fnckthnka78dqs0lpdajc1583gffo 5124053 5124052 2026-04-09T22:19:57Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124053 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] sohxwto2b8m9fzk7wzwljr16sc0jxvu 5124055 5124053 2026-04-09T22:33:54Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124055 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] es52uv3sku2x0ay88lnoxgkpxbsi1bs 5124056 5124055 2026-04-09T22:48:59Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124056 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з Мансерат Кабалье. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] o4eipaa5ao7rlkdsm8ahc3avjpjgt12 5124058 5124056 2026-04-09T22:57:23Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124058 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з Мансерат Кабалье. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Festspiele Göppingen GmbH, Германия. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] mzn3l0zsgk8yorh3gxx2rqxz5zcncwu 5124059 5124058 2026-04-09T22:59:51Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124059 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з Мансерат Кабалье. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] smzmm7qks1jel8n271cfy5j4221muny 5124061 5124059 2026-04-09T23:08:43Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124061 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з Мансерат Кабалье. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] rln940i0psqnvla993navlmutco0pde 5124063 5124061 2026-04-09T23:17:49Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124063 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з Мансерат Кабалье. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «Музей гісторыі горада Мінска»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе Таццяну Бембель. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] 02cdvdg4rlj0aoxw71gdnxlecfb3r1y 5124064 5124063 2026-04-09T23:20:27Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5124064 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з Мансерат Кабалье. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «Музей гісторыі горада Мінска»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] b9w2inzv7eoz4ujnk7ea2jdnhpp25jk 5124066 5124064 2026-04-09T23:23:42Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5124066 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з Мансерат Кабалье. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] 93frs5t01jfzhulcgxyseuz7lrst4jq 5124068 5124066 2026-04-09T23:46:45Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ вікіфікацыя 5124068 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] edqybxw5nyfkbt36kzgsp08sk2lfo8m 5124070 5124068 2026-04-09T23:54:20Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ дапаўненне 5124070 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. * 2019 — Галерэя «Арыстакрат». З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджэр і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] pffv4ok1a0awzbmkh4od68o1ow9ij7u 5124074 5124070 2026-04-10T00:13:37Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ ілюстрацыя 5124074 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. * [[23 студзеня]] — [[13 лютага]] 2015 года: выстаўка твораў жівапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] '''«Белае сонца блакітнай зімы»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, куратар К. Лядская: <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 14.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 11.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 04.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 09.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 02.JPG </gallery></center> У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. * 2019 — Галерэя «Арыстакрат». З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджэр і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] i156p6rgnslzfapc44k8sxpnaxkslr4 5124075 5124074 2026-04-10T00:26:21Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ афармленне 5124075 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. * [[23 студзеня]] — [[13 лютага]] [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015 года]]: выстаўка твораў жівапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] '''«Белае сонца блакітнай зімы»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, куратар К. Лядская: <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 14.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 11.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 04.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 09.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 02.JPG </gallery></center> У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». == Творчасць == Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. * 2019 — Галерэя «Арыстакрат». З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджэр і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] p79yigeuu5grb6q2u6ummu7b8ih49cr 5124076 5124075 2026-04-10T00:31:08Z Rabbi Mendl 19651 афармленне 5124076 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — 3аснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя "перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова"). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва "Берын Арт Менеджмент" у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальная мастацтва. У 2012 – 2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. * [[23 студзеня]] — [[13 лютага]] [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015 года]]: выстаўка твораў жівапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] '''«Белае сонца блакітнай зімы»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, куратар К. Лядская: <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 14.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 11.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 04.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 09.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 02.JPG </gallery></center> У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджэр і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Творчасць == Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. Куратар — Юры Абдурахманаў. * 2019 — Галерэя «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] 9dkhml1cxojy9hnw1c72v74c24zd6j5 5124077 5124076 2026-04-10T01:14:03Z Rabbi Mendl 19651 афармленне 5124077 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — заснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя «перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова»). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва «Берын Арт Менеджмент» у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальнае мастацтва. У 2012—2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. * [[23 студзеня]] — [[13 лютага]] [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015 года]]: выстаўка твораў жівапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] '''«Белае сонца блакітнай зімы»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, куратар К. Лядская: <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 14.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 11.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 04.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 09.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 02.JPG </gallery></center> У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджэр і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Творчасць == Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. Куратар — Юры Абдурахманаў. * 2019 — Галерэя «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] gv7j25p2617r1psxlkugfhu2hsejrx6 5124121 5124077 2026-04-10T08:44:18Z Rabbi Mendl 19651 арфаграфія 5124121 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе Крысціна паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у Крысціны былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй Крысціна вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе Крысціна засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — заснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя «перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова»). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва «Берын Арт Менеджмент» у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальнае мастацтва. У 2012—2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. * [[23 студзеня]] — [[13 лютага]] [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015 года]]: выстаўка твораў жівапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] '''«Белае сонца блакітнай зімы»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, куратар К. Лядская: <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 14.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 11.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 04.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 09.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 02.JPG </gallery></center> У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджэр і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Творчасць == Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. Куратар — Юрый Абдурахманаў. * 2019 — Галерэя «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] bzs0ehjhopvqplcsahc304tn2fkt37b 5124125 5124121 2026-04-10T08:55:27Z Rabbi Mendl 19651 /* Біяграфія */ стыль 5124125 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|значнасць?}} {{Мастак}} '''Крысціна Віталеўна Лядская''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская мастачка, мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, перакладчык, экспадызайнер. == Біяграфія == Нарадзілася 21 снежня 1972 года ў Мінску, у мастацкай сям'і. Бацька, Віталь Мікалаевіч Лядскі (1952— 1993) працаваў мастаком-[[Афармленчае мастацтва|афарміцелем]]. Маці, Івета Канстантынаўна Саўчык, была педагогам па мастацкім выхаванні і развіцці дзяцей малодшага школьнага ўзросту, атрымала ад мэра Мінска [[Міхаіл Якаўлевіч Паўлаў|Міхаіла Паўлава]] прэмію па экалагічных праектах з дзецьмі. Менавіта маці прывіла Крысціне першыя навыкі малявання. Пасля 8 класаў сярэдняй школы падрыхтоўкай Крысціны да ўступных іспытаў 2 месяца займаўся мастак-манументаліст Эдуард Шчаглоў. У 1988 годзе паступіла ў [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучыішча імя А. К. Глебава]] з выдатнымі адзнакамі па кампазіцыі, малюнку і [[жывапіс]]у. Аднім з яе выкладчыкаў быў [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзімір Зінкевіч]]. Скончыла вучылішча ў 1992 годзе з «чырвоным» дыпломам па спецыяльнасці «мастацкае афармленне», пасля чаго адразу паступіла ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкій інстытут]] на [[Станковая графіка|станковую графіку]]. Выкладчыкамі у яе былі вядомыя беларускія мастакі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Уладзімір Самойлавіч Басалыга|Уладзімір Басалыга]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]], [[Уладзімір Мікалаевіч Вішнеўскі|Уладзімір Вішнеўскі]]. Услед за мастацкай адукацыяй вырашыла атрымаць і больш шырокую гуманітарную, паступіўшы ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] на філасофскі факультэт з паглыбленым вывучэннем нямецкай мовы. Чытала працы нямецкіх філосафаў Гадамера, Хайдэггера, Гартмана ў арыгінале, перакладала іх для друку на рускую мову. Яе выкладчыкам і навуковым кіраўніком быў беларускі філосаф [[Анатоль Арсеньевіч Міхайлаў|Анатоль Міхайлаў]], [[Акадэмік НАН Беларусі|Акадэмік]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]]. Атрымала кваліфікацыю "філосаф, выкладчык філасофскіх дысцыплін". Пасля заканчэння ЕГУ ў 2001 годзе засталася выкладаць у ЕГУ. У 1999 — 2003 гг. — заснавальнік і галоўны рэдактар інфармацыйнага бюлетэня ЕГУ. З 2001 па 2004 гг. была рэдактарам выдавецтва ЕГУ. У гэты час таксама выкладала па наступных навучальных курсах ЕГУ: * Нямецкая філасофская тэрміналогія * Французская філасофская тэрміналогія * Французская тэрміналогія для культуролагаў * Прырода філасофскіх ведаў і інш. У 2003 годзе паступіла ў аспірантуру ЕГУ, кафедра філасофіі і культуралогіі, філасофская антрапалогія. Аспірантура: 01.10.2003—31.07.2004, даследчая стыпендыя для аспірантаў DAAD, Універсітэт Альберта-Людвіга, Фрайбург, Германія (сертыфікат мовы універсітэта Альберта-Людвіга, Нямецкая мова, ступень СI). З 01.10.2005 па 30.06.2006 — Мінскі дзяржаўны лінгвістычны ўніверсітэт, факультэт перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі, перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова (дыплом з адзнакай). Прайшла перападрыхтоўку як перакладчык (Мінскі дзяржаўны лінгвістычны універсітэт, факультэт павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў, кваліфікацыя «перакладчык-рэферэнт, Нямецкая мова»). З 2004 працуе пазаштатным перакладчыкам пры Беларускай гандлёва-прамысловай Палаце, Нямецкая мова. У 2005—2006 гг. была таксама перакладчыкам у Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета. У 2006—2007 гг. займала пасаду памочніка мастацкага кіраўніка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы РБ па міжнароднай дзейнасці. Займалася арганізацыяй, каардынацыяй і суправаджэннем замежных гастроляў калектыву тэатра оперы. З 2005 па 2008 тэатральная трупа 5 разоў выязджала на гастролі ў Германію, 2 разы на гастролі на Канарскія выспы і адзін раз у Аўстрыю, дзе трупа выступала сумесна з [[Мансерат Кабалье]]. Ажыццяўляла ўсе знешнія зносіны калектыва на нямецкай мове. З 2008 года — асістэнт арганізатара оперных фестываляў, перакладчык міжнародных праектаў у оперных прадзюсерскіх цэнтрах New European Festival GmbH, Германія; Verein Oper Schenkenberg, Швейцарыя; Staufer Festspiele Göppingen GmbH, Германия; Music & Theater Saar GmbH, Германия. У 2010 — 2011 гг. была дырэктарам беларускага аддзялення міжнароднага агенцтва «Берын Арт Менеджмент» у Мінску, займалася арганізацыяй канцэртных турнэ, шоу, фестываляў. У 2012 годзе змяніла сферу дзейнасці з музычнага на візуальнае мастацтва. У 2012—2013 годзе была старшым навуковым супрацоўнікам Гарадской мастацкай галерэі твораў Л. Шчамялёва (філіяла ДУ «[[Музей гісторыі горада Мінска]]»). У 2013—2015 гадах стала загадваць галерэяй, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Таццяна Алегаўна Бембель|Таццяну Бембель]]. * [[23 студзеня]] — [[13 лютага]] [[2015 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2015 года]]: выстаўка твораў жівапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] '''«Белае сонца блакітнай зімы»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, куратар К. Лядская: <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 14.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 11.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 04.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 09.JPG Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 23.01.2015 02.JPG </gallery></center> У 2015 — 2016 гадах — арт-куратар, арт-менеджар, прэс-сакратар новай Мастацкай галерэі «Дом карцін». З 2025 года рэалiзуе сабе як мастацтвазнаўца, куратар арт-праектаў, арт-менеджэр і экспадызайнер у мінскай галерэі «Арыстакрат». == Творчасць == Паралельна з працай Крысціна ўсё жыццё піша творы жывапісу і ўдзельнічае ў мастацкіх выставах: * 2017 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы», мастацкая галерэя «Кніжны салон», Мінск. * 2018 — Персанальная выстава жывапісу «Мае рэчы. Нацюрморт», музей «Прастора [[Хаім Саламонавіч Суцін|Суціна]]», [[Смілавічы]]. Куратар — Юрый Абдурахманаў. * 2019 — Галерэя «Арыстакрат». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://tanix.by/blog/inspiration/intervju-s-kristinoj-ljadskoj ] * [https://museums.by/muzei/galereya-shchemeleva/] * [http://museum.by/node/34661 ] * [https://sputnik.by/20160226/1020415955.html ] * [http://uk.minsk.gov.by/docs/kultura/afisha/shemelev20150120.pdf ] * [https://mir24.tv/news/13332977/Tihonov_AI@mirtv.ru] * [https://minsknews.by/sittsevyimi-vodopadami-zamanivaet-gorodskaya-galereya-proizvedeniy-leonida-shhemeleva/] 0ufa148nk8db2nb4ob99yhr3fwce0d1 0 805684 5124140 5123572 2026-04-10T09:40:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Палеаграфічнае апісанне */ 5124140 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча | Аўтар = невядомы | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Польская мова|польская]], [[Асманская мова|стараасманская]], [[Арабская мова|арабская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = 1-я палова XVIII стагоддзя | Старонак = 138 аркушаў |Выява=Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя.jpg|Подпіс=Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя}} '''Кіта́б з Ві́ленскага бела́рускага музе́я імя́ Іва́на Луцке́віча''' (у навуковай літаратуры таксама вядомы як ''«Аль-Кітаб»'', ''Кітаб Луцкевіча'' або паводле архіўнага шыфра ''ЛАН-F21-814'')&nbsp;— [[рукапіс]]ны зборнік ([[кітаб]]) [[Беларускія татары|беларускіх татар]], напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]] пераважна на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. З’яўляецца адным з найважнейшых і найбольш даследаваных помнікаў татарска-мусульманскай пісьменнасці ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], які служыць каштоўнай крыніцай для вывучэння [[Гістарычная фанетыка|гістарычнай фанетыкі]], [[Дыялекталогія беларускай мовы|дыялекталогіі беларускай мовы]] і ўзаемадзеяння славянскіх і цюркскіх культур{{sfn|Станкевіч|1952|с=3}}{{sfn|Антонович|1968|с=51}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=123}}. == Гісторыя знаходкі і вывучэння == Рукапіс быў знойдзены ў 1915 годзе вядомым беларускім дзеячам і археолагам [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] у вёсцы [[Сорак Татараў]] (каля [[Вільня|Вільні]]) у мясцовага мулы [[Сцяпан Палтаракевіч|Сцяпана Палтаракевіча]]. Да 1945 года кніга захоўвалася ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], а пасля яго ліквідацыі была перададзена ў аддзел рукапісаў [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|Бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] (сучасная Літва), дзе атрымала сігнатуру F21-814{{sfn|Ластоўскі|1926}}{{sfn|Антонович|1968|с=51}}. [[Файл:Гісторыя беларускае літэратуры (1921). Выява 12.jpg|thumb|Фрагмент кітаба, апублікаваны ў падручніку «[[Гісторыя беларускай літаратуры (1921)|Гісторыя беларускае літэратуры]]» Максіма Гарэцкага (1921). Чытаецца паводле Гарэцкага так: ''«Цемна было, очы светласці не відзелі. Куры не пелі, сабакі не брэхалі. Дошч ішоў, цемна было, вецер веяў. Разумеў, што судны дзень настаў».''|злева]] Увядзенне помніка ў навуковы абарот пачалося з публікацыі Івана Луцкевіча ў зборніку «[[Наша ніва (1920)|Наша Ніва]]» ў 1920 годзе, дзе быў змешчаны ўрывак легенды пра ўшэсце Мухамеда на неба. Неўзабаве на гэтую знаходку адгукнуўся акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] (1921, 1922), а [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]] ўключыў тэксты з кітаба ў сваю «[[Хрэстаматыя беларускай літаратуры|Хрэстаматыю беларускай літаратуры]]» (1923){{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. Першымі даследчыкамі, якія зрабілі спробу навуковай [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыі]] тэксту, сталі [[Ян Станкевіч]] і чэшская арабістка [[Марыя Таўэрава]] ў 1924—1925 гадах. Доўгі час Я.&nbsp;Станкевіч памылкова датаваў помнік XVI стагоддзем, абапіраючыся выключна на архаічныя моўныя рысы{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}{{sfn|Дургут|2015|с=138}}. Фундаментальнае даследаванне рукапісу правёў у 1960-я гады прафесар [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]]. На аснове вывучэння [[Вадзяны знак|вадзяных знакаў]] (філіграней) на паперы, сярод якіх сустракаюцца надпісы галандскага паходжання і герб з ільвом, ён даказаў, што папера была выраблена не раней за пачатак [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Такім чынам, рукапіс быў перапісаны ў першай палове XVIII стагоддзя з больш старажытных арыгіналаў{{sfn|Антонович|1968|с=53—55}}. На сучасным этапе найбольшы ўклад у вывучэнне помніка зрабілі літоўскія і турэцкія даследчыкі. У 2009 годзе выйшла манаграфічнае выданне «Кітаб Івана Луцкевіча — помнік народнай культуры літоўскіх татар» пад рэдакцыяй [[Галіна Мішкінене|Галіны Мішкінене]], у якім упершыню былі апублікаваны факсіміле ўсяго рукапісу, яго поўная транслітарацыя, а таксама пераклады на [[Літоўская мова|літоўскую]] і [[Руская мова|рускую]] мовы{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. == Палеаграфічнае апісанне == Рукапіс уяўляе сабой кнігу фарматам у аркуш (''[[in folio]]''). Зыходны пачатак і канец кнігі страчаны. Усяго захавалася 138 аркушаў тэксту, напісаных адным выразным почыркам у стылі «[[насх]]» традыцыйнымі карычневымі чарніламі. Скураны пераплёт карычневага колеру мае арнаментаванае цісненне{{sfn|Антонович|1968|с=51—52}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=122}}. У 1956 годзе рукапіс быў рэстаўраваны ў [[Лабараторыя кансервацыі і рэстаўрацыі дакументаў Акадэміі навук СССР|Лабараторыі кансервацыі і рэстаўрацыі дакументаў Акадэміі навук СССР]] у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. У выніку рэстаўрацыйных прац памеры папяровых аркушаў сталі значна большымі за арыгінальны скураны пераплёт, таму цяпер ён не змацаваны з кніжным блокам. Акрамя таго, падчас пераплятання была парушана лагічная паслядоўнасць некаторых старонак (у прыватнасці, аркушы з легендай «Мірадж» былі пераблытаны), а новая [[Нумарацыя старонак|пааркушная нумарацыя]] не заўсёды адпавядае першапачатковаму тэкставаму парадку{{sfn|Мишкинене|2015|с=122}}{{sfn|Дургут|2015|с=139}}. == Змест і тэматыка == Кітаб Луцкевіча з’яўляецца своеасаблівай энцыклапедыяй жыцця і кіраўніцтвам да дзеяння для мусульман Вялікага Княства Літоўскага. Тэкст рукапісу ўмоўна падзяляецца на 98 тэматычных блокаў. Даследчыкі высветлілі, што 46 з гэтых блокаў цалкам супадаюць з тэкстамі іншага вядомага помніка — [[Кітаб Абрагама Карыцкага|Кітаба Абрагама Карыцкага]] (сярэдзіна XIX стагоддзя), што сведчыць пра існаванне агульнага [[пратограф]]а{{sfn|Мишкинене|2015|с=124}}. Змест зборніка ўключае разнастайныя рэлігійныя, [[Апакрыфічная літаратура|апакрыфічныя]] і [[Дыдактычная літаратура|маральна-дыдактычныя]] тэксты: * Асновы ісламу: Своеасаблівы мусульманскі катэхізіс, які тлумачыць сутнасць святаў, месяцаў, посту [[Рамадан (пост)|Рамазан]], а таксама значэнне [[намаз]]а як размовы з Усявышнім. * Маральны кодэкс: Рэгламентацыя сямейных адносін, павага да бацькоў і вучоных, правілы гасціннасці, адносіны да сірот і ўдоў, а таксама апісанне грахоў (напрыклад, шкоды п’янства) і тых, хто варты раю ці пекла. * Агіяграфія і эсхаталогія: Паданні пра стварэнне свету і розуму, гісторыя пра смерць [[Мар’ям]]ы (Дзевы Марыі), дзе апісваецца прыход анёла смерці [[Азраіл]]а і яе развітанне са сваім сынам [[Іса ібн Мар'ям|Ісой]] (Ісусам), а таксама апавяданне пра смерць прарока Мухамеда і спрэчку паміж [[Мекка]]й і [[Медзіна]]й. * Дэманалогія і рытуалы: Апісанне анёлаў, звычак [[шайтан]]а, а таксама падрабязныя інструкцыі па пахавальным абрадзе, раздачы міласціны і правілах складання завяшчання{{sfn|Мишкинене|2015|с=123—124}}. === «Мірадж-наме» === Асаблівае месца ў кітабе займае аб’ёмны тэкст «Мірадж-наме» (легенда пра [[Мірадж]] — начное падарожжа прарока Мухамеда з Меккі ў Іерусалім і яго ўшэсце на нябёсы). У рукапісе Луцкевіча гэта легенда займае 57 старонак і складаецца з 494 двухрадкоўяў ([[Бейт|бейтаў]]), напісаных вершаваным памерам [[аруз]]. Тэкст вылучаецца тым, што напісаны на [[Асманская мова|стараасманскай]] (старатурэцкай) мове з падрадковым перакладам на беларускую мову{{sfn|Дургут|2015|с=138}}. Даследчыкі, у прыватнасці, турэцкі вучоны Хусейін Дургут, выявілі, што старатурэцкі тэкст кітаба Луцкевіча вельмі блізкі да аналагічнай паэмы XIV—XV стагоддзяў, якая захоўваецца ў [[Стамбульскі ўніверсітэт|Стамбульскім універсітэце]]. Аднак перапісчык кітаба дапусціў шэраг спецыфічных памылак, якія сведчаць аб тым, што ў XVIII стагоддзі татары-ліпкі ўжо не валодалі цюркскімі мовамі. Напрыклад, турэцкае слова ''dudağı'' (губы) было памылкова перакладзена на беларускую як «плечы», а слова ''eñegi'' (сківіца) — як «капыты». Замест турэцкага дзеяслова ''ürmek'' (брахаць, гаўкаць) выкарыстаны дзеяслоў ''virmek'' (даваць). Такія скажэнні паказваюць, што перакладчыкі механічна капіравалі або адаптавалі незразумелыя ўсходнія словы пад свае патрэбы{{sfn|Дургут|2015|с=140—142}}. == Моўныя і графічныя асаблівасці == Графіка-арфаграфічная сістэма кітаба дэманструе высокую ступень прыстасаванасці [[Беларуская арабіца|арабскага алфавіта]] да [[Фанетыка беларускай мовы|фанетыкі беларускай мовы]]. У адрозненне ад кірылічных помнікаў таго часу, якія знаходзіліся пад моцным уплывам [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[Польская мова|польскай]] традыцый, арабскае пісьмо татар дазваляла больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне{{sfn|Станкевіч|1952|с=7}}{{sfn|Антонович|1968|с=362}}. Адной з галоўных фанетычных рыс помніка з’яўляецца паслядоўнае адлюстраванне [[Аканне|акання]]. Ненаціскны гук ''о'' ў абсалютнай большасці выпадкаў перадаецца праз ''[[А (кірыліца)|а]]'' (напрыклад: ''малітваю, даброга, адзінаго, гаспадар''). Гэта дасягаецца ўжываннем арабскай агаласоўкі [[Фатха|фатхі]] замест [[Дама (агаласоўка)|дамы]], ці выкарыстаннем літары [[Аліф (літара арабскага алфавіта)|аліф]]{{sfn|Станкевіч|1952|с=8—10}}{{sfn|Антонович|1968|с=306}}. Таксама ў тэксце яскрава адлюстраваны з’явы [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]] (напрыклад: ''цёпла, дзень, людзі''), мяккасць зычных, пераход ''в'' і ''л'' у кароткае ''[[ў]]'' (напрыклад: ''воўк, маўчаць''). Для перадачы спецыфічных беларускіх гукаў, такіх як мяккае ''ц'' ці ''[[дз]]'', перапісчыкі выкарыстоўвалі арабскія літары з даданнем дадатковых дыякрытычных кропак (напрыклад, літара [[Сад (літара арабскага алфавіта)|сад]] з кропкамі для ''ц''){{sfn|Станкевіч|1952|с=24—27}}{{sfn|Антонович|1968|с=256—258}}. На [[Марфалогія мовы|марфалагічным узроўні]] мова кітаба захоўвае асаблівасці [[Паўднёва-заходнія беларускія гаворкі|паўднёва-заходніх]] і [[Цэнтральныя беларускія гаворкі|цэнтральных беларускіх гаворак]], у тым ліку канчаткі дзеясловаў трэцяй асобы без мяккага знака (''ідзе, плача, стане''), адметныя формы [[Займеннік|займеннікаў]] і [[Прыметнік|прыметнікаў]]{{sfn|Антонович|1968|с=55—56}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/scanned-n/Antanovic_Anton.Arabskoe_pismo.djvu|аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]]|загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система|месца=Вильнюс|выдавецтва=ВГУ|год=1968|старонак=418|ref=Антонович}} * {{артыкул|аўтар=Дургут Х.|загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=133—145|спасылка=https://www.academia.edu/24696530/%D0%9E_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8F%D1%85_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B6_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5_%D0%B2_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0_Several_Problematic_Words_in_the_Turkish_Mirajname_Text_Found_in_the_Kitab_of_Ivan_Lutskevich_Slavistica_Vilnensis_Vol_30_Vilnius_2015_p_133_146|ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Ластоўскі В.]] |загаловак=Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі |месца=Коўна |выдавецтва= |год=1926 |старонак=776 |ref=Ластоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Мишкинене Г.|загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=121—131|спасылка=https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/lt/article/view/9936/7777|ref=Мишкинене}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{кніга|спасылка=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/9pjSk1fTggx9rVCQo6vhzwo3FYxUMHKWQxbZqw8ya7-JSV2gSDNWUpmBm-xXTa0w8sfd1PNfQIK2ctOeBRUI_TR7NO2Hgvqlrkx4g0lB74Jgt3xN-AOENQ/40132-1.pdf|аўтар=[[Ян Станкевіч|Stankievič, J.]]|загаловак=Mova rukapisu „Al Kitab“ Kryvickaha muzeju Ivana Łuckieviča v Vilni.|месца=New York|выдавецтва=|год=1952|старонак=61|ref=Станкевіч}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Беларускі музей у Вільні]] [[Катэгорыя:Сорак Татараў]] ppo4iaeqpb2949pvpuu3kc8trehvb0m 5124149 5124140 2026-04-10T10:12:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* «Мірадж-наме» */ 5124149 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча | Аўтар = невядомы | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Польская мова|польская]], [[Асманская мова|стараасманская]], [[Арабская мова|арабская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = 1-я палова XVIII стагоддзя | Старонак = 138 аркушаў |Выява=Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя.jpg|Подпіс=Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя}} '''Кіта́б з Ві́ленскага бела́рускага музе́я імя́ Іва́на Луцке́віча''' (у навуковай літаратуры таксама вядомы як ''«Аль-Кітаб»'', ''Кітаб Луцкевіча'' або паводле архіўнага шыфра ''ЛАН-F21-814'')&nbsp;— [[рукапіс]]ны зборнік ([[кітаб]]) [[Беларускія татары|беларускіх татар]], напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]] пераважна на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. З’яўляецца адным з найважнейшых і найбольш даследаваных помнікаў татарска-мусульманскай пісьменнасці ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], які служыць каштоўнай крыніцай для вывучэння [[Гістарычная фанетыка|гістарычнай фанетыкі]], [[Дыялекталогія беларускай мовы|дыялекталогіі беларускай мовы]] і ўзаемадзеяння славянскіх і цюркскіх культур{{sfn|Станкевіч|1952|с=3}}{{sfn|Антонович|1968|с=51}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=123}}. == Гісторыя знаходкі і вывучэння == Рукапіс быў знойдзены ў 1915 годзе вядомым беларускім дзеячам і археолагам [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] у вёсцы [[Сорак Татараў]] (каля [[Вільня|Вільні]]) у мясцовага мулы [[Сцяпан Палтаракевіч|Сцяпана Палтаракевіча]]. Да 1945 года кніга захоўвалася ў [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні]], а пасля яго ліквідацыі была перададзена ў аддзел рукапісаў [[Бібліятэка Акадэміі навук Літоўскай ССР|Бібліятэкі Акадэміі навук Літоўскай ССР]] (сучасная Літва), дзе атрымала сігнатуру F21-814{{sfn|Ластоўскі|1926}}{{sfn|Антонович|1968|с=51}}. [[Файл:Гісторыя беларускае літэратуры (1921). Выява 12.jpg|thumb|Фрагмент кітаба, апублікаваны ў падручніку «[[Гісторыя беларускай літаратуры (1921)|Гісторыя беларускае літэратуры]]» Максіма Гарэцкага (1921). Чытаецца паводле Гарэцкага так: ''«Цемна было, очы светласці не відзелі. Куры не пелі, сабакі не брэхалі. Дошч ішоў, цемна было, вецер веяў. Разумеў, што судны дзень настаў».''|злева]] Увядзенне помніка ў навуковы абарот пачалося з публікацыі Івана Луцкевіча ў зборніку «[[Наша ніва (1920)|Наша Ніва]]» ў 1920 годзе, дзе быў змешчаны ўрывак легенды пра ўшэсце Мухамеда на неба. Неўзабаве на гэтую знаходку адгукнуўся акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] (1921, 1922), а [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]] ўключыў тэксты з кітаба ў сваю «[[Хрэстаматыя беларускай літаратуры|Хрэстаматыю беларускай літаратуры]]» (1923){{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. Першымі даследчыкамі, якія зрабілі спробу навуковай [[Транскрыпцыя (мовазнаўства)|транскрыпцыі]] тэксту, сталі [[Ян Станкевіч]] і чэшская арабістка [[Марыя Таўэрава]] ў 1924—1925 гадах. Доўгі час Я.&nbsp;Станкевіч памылкова датаваў помнік XVI стагоддзем, абапіраючыся выключна на архаічныя моўныя рысы{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}{{sfn|Дургут|2015|с=138}}. Фундаментальнае даследаванне рукапісу правёў у 1960-я гады прафесар [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]]. На аснове вывучэння [[Вадзяны знак|вадзяных знакаў]] (філіграней) на паперы, сярод якіх сустракаюцца надпісы галандскага паходжання і герб з ільвом, ён даказаў, што папера была выраблена не раней за пачатак [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Такім чынам, рукапіс быў перапісаны ў першай палове XVIII стагоддзя з больш старажытных арыгіналаў{{sfn|Антонович|1968|с=53—55}}. На сучасным этапе найбольшы ўклад у вывучэнне помніка зрабілі літоўскія і турэцкія даследчыкі. У 2009 годзе выйшла манаграфічнае выданне «Кітаб Івана Луцкевіча — помнік народнай культуры літоўскіх татар» пад рэдакцыяй [[Галіна Мішкінене|Галіны Мішкінене]], у якім упершыню былі апублікаваны факсіміле ўсяго рукапісу, яго поўная транслітарацыя, а таксама пераклады на [[Літоўская мова|літоўскую]] і [[Руская мова|рускую]] мовы{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. == Палеаграфічнае апісанне == Рукапіс уяўляе сабой кнігу фарматам у аркуш (''[[in folio]]''). Зыходны пачатак і канец кнігі страчаны. Усяго захавалася 138 аркушаў тэксту, напісаных адным выразным почыркам у стылі «[[насх]]» традыцыйнымі карычневымі чарніламі. Скураны пераплёт карычневага колеру мае арнаментаванае цісненне{{sfn|Антонович|1968|с=51—52}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=122}}. У 1956 годзе рукапіс быў рэстаўраваны ў [[Лабараторыя кансервацыі і рэстаўрацыі дакументаў Акадэміі навук СССР|Лабараторыі кансервацыі і рэстаўрацыі дакументаў Акадэміі навук СССР]] у [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. У выніку рэстаўрацыйных прац памеры папяровых аркушаў сталі значна большымі за арыгінальны скураны пераплёт, таму цяпер ён не змацаваны з кніжным блокам. Акрамя таго, падчас пераплятання была парушана лагічная паслядоўнасць некаторых старонак (у прыватнасці, аркушы з легендай «Мірадж» былі пераблытаны), а новая [[Нумарацыя старонак|пааркушная нумарацыя]] не заўсёды адпавядае першапачатковаму тэкставаму парадку{{sfn|Мишкинене|2015|с=122}}{{sfn|Дургут|2015|с=139}}. == Змест і тэматыка == Кітаб Луцкевіча з’яўляецца своеасаблівай энцыклапедыяй жыцця і кіраўніцтвам да дзеяння для мусульман Вялікага Княства Літоўскага. Тэкст рукапісу ўмоўна падзяляецца на 98 тэматычных блокаў. Даследчыкі высветлілі, што 46 з гэтых блокаў цалкам супадаюць з тэкстамі іншага вядомага помніка — [[Кітаб Абрагама Карыцкага|Кітаба Абрагама Карыцкага]] (сярэдзіна XIX стагоддзя), што сведчыць пра існаванне агульнага [[пратограф]]а{{sfn|Мишкинене|2015|с=124}}. Змест зборніка ўключае разнастайныя рэлігійныя, [[Апакрыфічная літаратура|апакрыфічныя]] і [[Дыдактычная літаратура|маральна-дыдактычныя]] тэксты: * Асновы ісламу: Своеасаблівы мусульманскі катэхізіс, які тлумачыць сутнасць святаў, месяцаў, посту [[Рамадан (пост)|Рамазан]], а таксама значэнне [[намаз]]а як размовы з Усявышнім. * Маральны кодэкс: Рэгламентацыя сямейных адносін, павага да бацькоў і вучоных, правілы гасціннасці, адносіны да сірот і ўдоў, а таксама апісанне грахоў (напрыклад, шкоды п’янства) і тых, хто варты раю ці пекла. * Агіяграфія і эсхаталогія: Паданні пра стварэнне свету і розуму, гісторыя пра смерць [[Мар’ям]]ы (Дзевы Марыі), дзе апісваецца прыход анёла смерці [[Азраіл]]а і яе развітанне са сваім сынам [[Іса ібн Мар'ям|Ісой]] (Ісусам), а таксама апавяданне пра смерць прарока Мухамеда і спрэчку паміж [[Мекка]]й і [[Медзіна]]й. * Дэманалогія і рытуалы: Апісанне анёлаў, звычак [[шайтан]]а, а таксама падрабязныя інструкцыі па пахавальным абрадзе, раздачы міласціны і правілах складання завяшчання{{sfn|Мишкинене|2015|с=123—124}}. === «Мірадж-наме» === Асаблівае месца ў кітабе займае аб’ёмны тэкст «Мірадж-наме» (легенда пра [[Мірадж]] — начное падарожжа прарока Мухамеда з Меккі ў Іерусалім і яго ўшэсце на нябёсы). У рукапісе Луцкевіча гэта легенда займае 57 старонак і складаецца з 494 двухрадкоўяў ([[Бейт|бейтаў]]), напісаных вершаваным памерам [[аруз]]. Тэкст вылучаецца тым, што напісаны на [[Асманская мова|стараасманскай]] (старатурэцкай) мове з падрадковым перакладам на беларускую мову{{sfn|Дургут|2015|с=138}}. Даследчыкі, у прыватнасці, турэцкі вучоны [[Хусейін Дургут]], выявілі, што старатурэцкі тэкст кітаба Луцкевіча вельмі блізкі да аналагічнай паэмы XIV—XV стагоддзяў, якая захоўваецца ў [[Стамбульскі ўніверсітэт|Стамбульскім універсітэце]]. Аднак перапісчык кітаба дапусціў шэраг спецыфічных памылак, якія сведчаць аб тым, што ў XVIII стагоддзі татары-ліпкі ўжо не валодалі цюркскімі мовамі. Напрыклад, турэцкае слова ''dudağı'' (губы) было памылкова перакладзена на беларускую як «плечы», а слова ''eñegi'' (сківіца) — як «капыты». Замест турэцкага дзеяслова ''ürmek'' (брахаць, гаўкаць) выкарыстаны дзеяслоў ''virmek'' (даваць). Такія скажэнні паказваюць, што перакладчыкі механічна капіравалі або адаптавалі незразумелыя ўсходнія словы пад свае патрэбы{{sfn|Дургут|2015|с=140—142}}. == Моўныя і графічныя асаблівасці == Графіка-арфаграфічная сістэма кітаба дэманструе высокую ступень прыстасаванасці [[Беларуская арабіца|арабскага алфавіта]] да [[Фанетыка беларускай мовы|фанетыкі беларускай мовы]]. У адрозненне ад кірылічных помнікаў таго часу, якія знаходзіліся пад моцным уплывам [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[Польская мова|польскай]] традыцый, арабскае пісьмо татар дазваляла больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне{{sfn|Станкевіч|1952|с=7}}{{sfn|Антонович|1968|с=362}}. Адной з галоўных фанетычных рыс помніка з’яўляецца паслядоўнае адлюстраванне [[Аканне|акання]]. Ненаціскны гук ''о'' ў абсалютнай большасці выпадкаў перадаецца праз ''[[А (кірыліца)|а]]'' (напрыклад: ''малітваю, даброга, адзінаго, гаспадар''). Гэта дасягаецца ўжываннем арабскай агаласоўкі [[Фатха|фатхі]] замест [[Дама (агаласоўка)|дамы]], ці выкарыстаннем літары [[Аліф (літара арабскага алфавіта)|аліф]]{{sfn|Станкевіч|1952|с=8—10}}{{sfn|Антонович|1968|с=306}}. Таксама ў тэксце яскрава адлюстраваны з’явы [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]] (напрыклад: ''цёпла, дзень, людзі''), мяккасць зычных, пераход ''в'' і ''л'' у кароткае ''[[ў]]'' (напрыклад: ''воўк, маўчаць''). Для перадачы спецыфічных беларускіх гукаў, такіх як мяккае ''ц'' ці ''[[дз]]'', перапісчыкі выкарыстоўвалі арабскія літары з даданнем дадатковых дыякрытычных кропак (напрыклад, літара [[Сад (літара арабскага алфавіта)|сад]] з кропкамі для ''ц''){{sfn|Станкевіч|1952|с=24—27}}{{sfn|Антонович|1968|с=256—258}}. На [[Марфалогія мовы|марфалагічным узроўні]] мова кітаба захоўвае асаблівасці [[Паўднёва-заходнія беларускія гаворкі|паўднёва-заходніх]] і [[Цэнтральныя беларускія гаворкі|цэнтральных беларускіх гаворак]], у тым ліку канчаткі дзеясловаў трэцяй асобы без мяккага знака (''ідзе, плача, стане''), адметныя формы [[Займеннік|займеннікаў]] і [[Прыметнік|прыметнікаў]]{{sfn|Антонович|1968|с=55—56}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/scanned-n/Antanovic_Anton.Arabskoe_pismo.djvu|аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]]|загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система|месца=Вильнюс|выдавецтва=ВГУ|год=1968|старонак=418|ref=Антонович}} * {{артыкул|аўтар=Дургут Х.|загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=133—145|спасылка=https://www.academia.edu/24696530/%D0%9E_%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%85_%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8F%D1%85_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B8_%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B6_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B5_%D0%B2_%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B5_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0_Several_Problematic_Words_in_the_Turkish_Mirajname_Text_Found_in_the_Kitab_of_Ivan_Lutskevich_Slavistica_Vilnensis_Vol_30_Vilnius_2015_p_133_146|ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Ластоўскі В.]] |загаловак=Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі |месца=Коўна |выдавецтва= |год=1926 |старонак=776 |ref=Ластоўскі}} * {{артыкул|аўтар=Мишкинене Г.|загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=121—131|спасылка=https://www.zurnalai.vu.lt/slavistica-vilnensis/lt/article/view/9936/7777|ref=Мишкинене}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{кніга|спасылка=https://psv4.userapi.com/s/v1/d/9pjSk1fTggx9rVCQo6vhzwo3FYxUMHKWQxbZqw8ya7-JSV2gSDNWUpmBm-xXTa0w8sfd1PNfQIK2ctOeBRUI_TR7NO2Hgvqlrkx4g0lB74Jgt3xN-AOENQ/40132-1.pdf|аўтар=[[Ян Станкевіч|Stankievič, J.]]|загаловак=Mova rukapisu „Al Kitab“ Kryvickaha muzeju Ivana Łuckieviča v Vilni.|месца=New York|выдавецтва=|год=1952|старонак=61|ref=Станкевіч}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Беларускі музей у Вільні]] [[Катэгорыя:Сорак Татараў]] 1nowvskyvv0tnt4e8a0elvth858h0n0 0 805705 5124162 5123629 2026-04-10T10:46:48Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[1 швадрон браніраваных аўтамабіляў]] у [[1-ы эскадрон браніраваных аўтамабіляў]]: Уніфікацыя назваў 5123629 wikitext text/x-wiki '''1-ы эскадрон браняваных аўтамабіляў''' (пол. '''1 Szwadron Samochodów Pancernych''' ) — кавалерыйскі [[Падраздзяленне|пададдзел]] Польскай арміі Другой Польскай Рэспублікі. [[Файл:Ford FT-B Image1.jpg|міні|Ford FT B]] == Гісторыя швадрону == 1-ы браняваны швадрон (эскадрон) быў сфарміраваны ў кастрычніку 1925 года ў [[Гродзенскі гарнізон|Гродзенскім гарнізоне]] на базе вучэбнай браняванай калоны [[3-я аўтамабільная дывізія|3-й матарызаванай дывізіі]] . Па падрыхтоўцы падраздзяленне падпарадкоўвалася камандзіру 1-й кавалерыйскай дывізіі, па тэхнічных пытаннях — камандзіру 1-й матарызаванай дывізіі, а па адміністрацыйных — камандзіру [[10-ы літоўскі ўланскі полк|10-га палка літоўскіх уланаў]]. У 1926 годзе швадрон перакінулі ў [[Беласток]]. У 1928 годзе эскадрон стаў адміністрацыйна незалежным і падпарадкоўваўся непасрэдна камандзіру 1-й дывізіі. У 1929 годзе, пасля роспуску 1-й кавалерыйскай дывізіі, эскадрон увайшоў у склад [[3-я асобная кавалерыйская брыгада|3-й асобнай кавалерыйскай брыгады]] ў Вільні У сярэдзіне мая 1930 года эскадрылля перастала быць самастойным падраздзяленнем і была ўключана ў склад новаўтворанай 1-й браняванай аўтамабільнай дывізіі ў [[Брэст|Брэсце]]. У пачатку чэрвеня 1930 года эскадрылля адправілася на трохмесячныя летнія вучэнні ў трэніровачны лагер Лесна каля [[Баранавічы|Баранавічаў]]. Пасля завяршэння палігона эскадрон вярнуўся ў Беласток, а ў другой палове верасня 1930 года быў пераведзены ў склад Брэсцкага гарнізона і размясціўся ў казармах генерала Юзафа Галера. Эскадрылля мела на ўзбраенні шэсць аўтамабіляў Ford FT-B, якія з 1927 года былі заменены аўтамабілямі мадэлі 1928 года . == Кадры швадрону == * Маёр Тадэвуш Цяцерскі (лістапад 1925 — люты 1927 ) * правадыр Баляслаў Кентра (люты 1927 – красавік 1928 → [[:pl:3_Pułk_Szwoleżerów_Mazowieckich|3 пшм]]) * Ян Скавінскі (красавік 1928 – верасень 1930 → выконваючы абавязкі кватэрмайстра 1-га браняванага аўтамабільнага палка) ; Малодшыя афіцэры эскадрыллі * Капітан рэзерву ВМС Польшчы ў Рэчы Паспалітай [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі (афіцэр)|Вінцэнт Паклеўскі]] (з лістапада 1925 г.) * Капітан Мар'ян Гузоўскі (лістапад 1925 г. — люты 1928 г. → камандзір вучэбнага ўзвода браніраваных аўтамабіляў і інструктар у Танкавай і аўтамабільнай школе ) * Капітан-лейтэнант Зыгмунт Жукоўскі (лістапад 1925 — верасень 1930 ) * паручнік / ротмістр Тадэвуш Шумскі (з 1 красавіка 1928 ) * паручнік кавалерыі Аляксандр Ёдкевіч (да верасня 1930 г. ) == Колеры == [[Файл:Prop_10bkpanc.png|справа|130x130пкс]] [[Файл:Otok_czarny.png|справа|130x130пкс]] 4 жніўня 1927 года міністр ваенных спраў, загадаў, што лінейныя афіцэры і радавыя эскадрылляў браняваных аўтамабіляў павінны насіць чорна-аранжавы вымпел на каўнярах куртак і паліто, а таксама «парадкавы нумар» на пагонах. == Зноскі == == Бібліяграфія == * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928. * Rocznik oficerów kawalerii. Warszawa: Przegląd Kawaleryjski, 1930. * Janusz Magnuski: Samochody pancerne Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Wydawnictwo WiS, 1993. ISBN 83-860-28-00-9. * Rajmund Szubański: 4 Batalion Pancerny. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, 1996, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich w kampanii wrześniowej. ISBN 83-87103-04-7. {{няма катэгорый|date=2026-04-08}} bbxgdwitrc107ssbauswm8jy7i5dvrn 0 805717 5123971 5123521 2026-04-09T18:10:58Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5123971 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія|статус=Сяло|рэгіён=Маскоўская вобласць|першае згадванне=1579|насельніцтва=2|год перапісу=2010|нацыянальны склад=рускія|паштовы індэкс=142960|lat_deg=54.609954|lon_deg=38.661172|раён=Муніцыпальная акруга Сярэбраныя Сажалкі|рэгіён у табліцы=Маскоўская вобласць|раён у табліцы=Срэбныя Сажалкі (муніцыпальная акруга) {{!}} Сярэбраныя Сажалкі}} '''Малынь''' — сяло ў [[гарадская акруга Сярэбраныя Пруды|гарадской акрузе Срэбныя Сажалкі]] [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]]. == Геаграфія == Знаходзіцца ў паўднёвай частцы Маскоўскай вобласці на адлегласці прыблізна 13 км на поўнач па прамой ад акруговага цэнтра пасёлка [[Сярэбраныя Пруды|Срэбныя Сажалкі]]. == Гісторыя == Вядома з 1579 года як вёска, у якой раней была Мікольская царква. У 1763 годзе адзначалася як валоданне калежскага асэсара Паўлава, пазней перайшло да яго спадчыннікаў. У 1816 годзе 45 двароў, у 1880 — 79, у 1916 — 70, у 1974 — 29. Дзейнічала Казанская царква (1885 года пабудовы). У перыяд калектывізацыі арганізаваны калгас імя УЦВК, пазней працавала ТАА «Ніва»<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Волкаў А.И.|загаловак=Край Срэбна-Прудскі. — Масква: "Энцыклапедыя сёл і вёсак"|год=2003}}</ref>. У перыяд 2006-2015 гадоў уваходзіла ў склад Узунаўскага сельскага паселішча Срэбна-Прудскага раёна<ref>{{Cite web|url=http://mosobl.elcode.ru/page.aspx?24382|title=Закон Московской области от 21.01.2005 № 29/2005-ОЗ «О статусе и границах Серебряно-Прудского муниципального района и вновь образованных в его составе муниципальных образований» (принят постановлением Мособлдумы от 29.12.2004 № 10/123-П)|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125759/http://mosobl.elcode.ru/page.aspx?24382|archive-date=2016-03-04|access-date=2016-01-05|url-status=live}}</ref>. Цяпер мае дачны характар. == Клімат == Клімат тут умерана кантынентальны, часы года выразна выяўленыя; лета спякотнае, зіма умерана халодная. == Насельніцтва == {| class="wikitable" |+ !год !колькасць насельніцтва |- |1763 |487 |- |1795 |413 |- |1816 |380 |- |1858 |410 |- |1880 |550 |- |1916 |515 |- |1974 |60 |- |2002 |16 |- |2010 |2 |} == Заўвагі == {{Крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Расія]] [[Катэгорыя:Маскоўская вобласць]] [[Катэгорыя:Сяло]] 556865jx6syy7yakb2hipkwammueo9u 10 805720 5124144 5123568 2026-04-10T10:07:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124144 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуска-татарскае пісьменства |загаловак = [[Беларуска-татарскае пісьменства]] і [[кітабістыка]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Агульныя паняцці |спіс1 = * [[Беларускі арабскі алфавіт|Беларуская арабіца]] * [[Кітабістыка]] |група2 = Жанры рукапісаў |спіс2 = * [[Кітабы|Кітаб]] * [[Хамаілы|Хамаіл]] * [[Тафсір]] * [[Таджвід]] * [[Далавар]] |група3 = Помнікі пісьменства |спіс3 = * [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] * [[Кітаб з Брытанскага музея]] * [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года]] * [[Кітаб Абрагама Карыцкага]] * [[Мінскі тафсір]] (1686) * [[Лейпцыгскі хамаіл]] * [[Казанскі кітаб]] * Рукапісы [[Аляксандр (Алі) Адамовіч|Аляксандра Адамовіча]] (Мядзельскі збор) |група4 = Тэксты і сюжэты |спіс4 = * [[Мірадж у літаратуры беларускіх татар|«Мірадж-намэ»]] (Ушэсце Мухамеда на неба) * [[Джаўагіру-ль-іслам (у пісьменстве татар ВКЛ)|«Джаўагіру-ль-іслам»]] (Сутнасці ісламу) * [[Мызраклы ільміхаль]] * [[Знахарскія тэксты беларускіх татар]] |група5 = Стваральнікі і ўладальнікі |спіс5 = * [[Мустафа Шагідзевіч]] * [[Аляксандр (Алі) Адамовіч]] * [[Якаў Сцяпанавіч Якубоўскі]] * [[Сцяпан Палтаракевіч]] |група6 = Даследчыкі (кітабісты) |спіс6 = * [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] * [[Іван Луцкевіч]] * [[Віталь Вольскі]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]] * [[Шырын Акінэр]] * [[Чэслаў Лапіч]] * [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] * [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Літаратура Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Беларуская мова]] </noinclude> rix83249wgqek84gim7j7pacbrw4tao 5124156 5124144 2026-04-10T10:40:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124156 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуска-татарскае пісьменства |загаловак = [[Беларуска-татарскае пісьменства]] і [[кітабістыка]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Агульныя паняцці |спіс1 = * [[Беларускі арабскі алфавіт|Беларуская арабіца]] * [[Кітабістыка]] |група2 = Жанры рукапісаў |спіс2 = * [[Кітабы|Кітаб]] * [[Хамаілы|Хамаіл]] * [[Тафсір]] * [[Таджвід]] * [[Далавар]] |група3 = Помнікі пісьменства |спіс3 = * [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] * [[Кітаб з Брытанскага музея]] * [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года]] * [[Кітаб Абрагама Карыцкага]] * [[Мінскі тафсір]] (1686) * [[Лейпцыгскі хамаіл]] * [[Казанскі кітаб]] * [[Мядзельскі збор|Рукапісы Аляксандра Адамовіча (Мядзельскі збор)]] |група4 = Тэксты і сюжэты |спіс4 = * [[Мірадж у літаратуры беларускіх татар|«Мірадж-намэ»]] (Ушэсце Мухамеда на неба) * [[Джаўагіру-ль-іслам (у пісьменстве татар ВКЛ)|«Джаўагіру-ль-іслам»]] (Сутнасці ісламу) * [[Мызраклы ільміхаль]] * [[Знахарскія тэксты беларускіх татар]] |група5 = Стваральнікі і ўладальнікі |спіс5 = * [[Мустафа Шагідзевіч]] * [[Аляксандр (Алі) Адамовіч]] * [[Якаў Сцяпанавіч Якубоўскі]] * [[Сцяпан Палтаракевіч]] |група6 = Даследчыкі (кітабісты) |спіс6 = * [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] * [[Іван Луцкевіч]] * [[Віталь Вольскі]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]] * [[Шырын Акінэр]] * [[Чэслаў Лапіч]] * [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] * [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Літаратура Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Беларуская мова]] </noinclude> 8da3u39c9my4jtwftkkoezqh8ywx450 5124159 5124156 2026-04-10T10:44:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124159 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларуска-татарскае пісьменства |загаловак = [[Беларуска-татарскае пісьменства]] і [[кітабістыка]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Агульныя паняцці |спіс1 = * [[Беларускі арабскі алфавіт|Беларуская арабіца]] * [[Кітабістыка]] |група2 = Жанры рукапісаў |спіс2 = * [[Кітабы|Кітаб]] * [[Хамаілы|Хамаіл]] * [[Тафсір]] * [[Таджвід]] * [[Далавар]] |група3 = Помнікі пісьменства |спіс3 = * [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] * [[Кітаб з Брытанскага музея]] * [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года]] * [[Кітаб Абрагама Карыцкага]] * [[Мінскі тафсір]] (1686) * [[Лейпцыгскі хамаіл]] * [[Казанскі кітаб]] * [[Мядзельскі збор|Рукапісы Аляксандра Адамовіча (Мядзельскі збор)]] |група4 = Тэксты і сюжэты |спіс4 = * [[Мірадж у літаратуры беларускіх татар|«Мірадж-намэ»]] (Ушэсце Мухамеда на неба) * [[Джаўагіру-ль-іслам (у пісьменстве татар ВКЛ)|«Джаўагіру-ль-іслам»]] (Сутнасці ісламу) * [[Мызраклы ільміхаль]] * [[Знахарскія тэксты беларускіх татар]] |група5 = Стваральнікі і ўладальнікі |спіс5 = * [[Мустафа Шагідзевіч]] * [[Аляксандр (Алі) Адамовіч]] * [[Якаў Сцяпанавіч Якубоўскі]] * [[Сцяпан Палтаракевіч]] |група6 = Даследчыкі (кітабісты) |спіс6 = * [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] * [[Іван Луцкевіч]] * [[Віталь Вольскі]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]] * [[Шырын Акінэр]] * [[Чэслаў Лапіч]] * [[Галіна Александровіч-Мішкінене]] * [[Міхаіл Уладзіміравіч Тарэлка|Міхаіл Тарэлка]] * [[Ірына Анатольеўна Сынкова|Ірына Сынкова]] }} <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Літаратура Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Беларуская мова]] </noinclude> 7kmuen9m17dx1crtizrrr5g7fi70yvt 0 805725 5123970 5123735 2026-04-09T18:10:47Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5123970 wikitext text/x-wiki {{Газета|мова=Арабская|заснавальнікі={{ubl|[[Фарыс Німр]]|Халіл Табет|Антон Наджыб Матар}}|галоўны рэдактар=Фарыс Німр|заснаванне=18 красавіка 1888 г.|спыненне публікацый=11 лістапада 1952 г. (апошні выпуск) 26 мая 1954 г. (забаронена)|галоўны офіс=Каір|краіна=Егіпет|назва=Аль-Мукатам}} '''«Аль-Мукатам»''' — егіпецкая газета, якая выдавалася ў [[Каір]]ы ў [[1888]]—1952 гадах. Да моманту свайго закрыцця ўладамі ў 1954 годзе выданне лічылася адным з найбольш уплывовых у краіне. Сваю назву газета атрымала ў гонар горнага храбта, што месціцца непадалёк ад егіпецкай сталіцы. == Гісторыя == Першы нумар ''«Аль-Мукатама»'' пабачыў свет 18 красавіка 1888 года. Яе стваральнікамі выступілі трое хрысціян: [[Фарыс Німр]], Халіл Табет і Антон Наджыб Матар. Выхад газеты падтрымаў [[Лорд Кромер]], які на той час з’яўляўся брытанскім адміністратарам у Егіпце. Да 14 лютага 1889 года рэдакцыя выпусціла ўсяго тры нумары, пасля чаго газета пачала выходзіць штодня. Выданне мела шчыльныя сувязі з колам аўтараў часопіса ''«Аль-Муктатаф»''. Заснавальнікамі апошняга былі выхадцы з Сірыі — хрысціяне Фарыс Німр, Якуб Саруф і Шахін Макарыус. Акрамя таго, Макарыус у 1885—1896 гадах выдаваў у Каіры масонскі часопіс ''«[[Аль-Латаіф]]»''. Фарыс Німр займаў пасаду галоўнага рэдактара ''«Аль-Мукатама»'' ад моманту стварэння і да самай смерці ў 1951 годзе, курыруючы палітычны кірунак газеты. У раннія гады за навуковую тэматыку выдання адказваў Якуб Саруф. У 1893 годзе ў ''Аль-Мукатама'' было каля 3000 падпісчыкаў. У 1897 годзе іх было амаль шэсць тысяч, як ў ''«[[Аль-Ахрам]]»'' і ''«[[Аль-Муайяд]]»''. Апошні нумар газеты выйшаў 11 лістапада 1952 года. Потым яна ужо была забароненая міністрам нацыянальнага кіраўніцтва на чале з [[Салах Салем|Салахам Салемам]] 26 мая 1954 года. == Змест і палітычная пазіцыя == Першапачаткова газета публікавала навіны ў аснове якіх быў пераклад тэлеграфных паведамленняў, якія дасылалі інфармацыйныя агенцтвы, такія як [[Reuters]] і [[Havas]]. ''Аль-Мукатам'' была першай егіпецкай газетай, якая атрымала гэтыя паведамленні ад вядучых інфармацыйных агенцтваў. Таксама адзін з рэдактараў брытанскай штодзённай газеты ''[[Daily Mail]]'' быў яе лонданскім карэспандэнтам. З 28 чэрвеня 1895 г. па 9 лютага 1896 г. выходзіла праца Мухамада Аль-Мувайліхі пад назвай Ма Хуналік. Падчас [[Брытанская акупацыя Егіпта|брытанскай акупацыі Егіпта]] паміж 1892 і 1914 гадамі ''Аль-Мукатам'' прытрымлівалася прабрытанскай палітычнай пазіцыі, ад чаго газета падвяргалася частай крытыцы. Часткова былі абвінавачванні ў тым, што яна фінансуецца брытанскімі ўладамі. З-за гэтай крытыкі існавала напружанасць паміж ''Аль-Мукатам'' і іншай каірскай газетай ''«[[Аль-Муайяд]]»'', якая падтрымлівала незалежнасць Егіпта. Група пад кіраўніцтвам [[Мустафа Каміль|Мустафы Каміля]] (аўтар часопіса ''Аль-Муайяд)'' атакавала офісы часопіса ''Аль-Мукатам.'' Выдаўцы ''Аль-Мукатам'' часта падвяргаліся высмейванню з боку палітычнага сатырычнага часопіса ''[[Аль-Сіяс Аль-Мусавар|Аль-Сіяса Аль-Мусавара]]''. ''Аль-Мукаттам'' і ''Аль-Ахрам'', якія займалі праасманскую пазіцыю, таксама сталі апанентамі з 1889 года. ''Аль-Мукатам'' таксама падтрымлівала яшчэ адну падзею, якая выклікала крытыку — міграцыя [[Яўрэі|габрэяў]] у [[Палесціна|Палесціну]]. У 1911 годзе сіянісцкі актывіст [[Нісім Малул]] пачаў працаваць карэспандэнтам ''Аль-Мукатама'' ў [[Хайфа|Хайфе]]. У газеце была рэгулярная калонка пра Палесціну, рэдактар якой быў ананімным, а ў артыкулаў быў подпіс «старэйшага сіяніста». Палестынскі сацыёлаг і пісьменнік [[Салім Тамары]], сцвярджае, што рэдактарам калонкі мог быць [[Шымон Моял]], пісьменнік і [[Сіянізм|сіяніст,]] ураджэнец Яфы. Калі брытанскае кіраванне ў Егіпце скончылася ў 1914 годзе, ''Аль-Мукатам'' амаль адразу стаў вядомы за сваю высакаякасную журналістыку і рэфарматарскую пазіцыю. Яны былі першымі з арабскіх газет, хто апублікавала тэкст [[Дэкларацыя Бальфура 1917 года|Дэкларацыі Бальфура]] 10 лістапада 1917 г. На старонках ''Аль-Мукатама часта з’яўляліся крытычныя выпады ў бок саудаўскага лідара'' [[Абдэль Азіз ібн Сауд|Ібн Сауда]] каля 1920-х гадоў. Для яго іх выпады былі немалой праблемай, таму ў 1924 г. ён заснаваў у Мецы газету Ум Аль-Кура, каб супрацьстаяць негатыўнай прапагандзе ''Аль-Мукатама.'' Уолтэр Смарт, які быў зяць Німра і супрацоўнік брытанскага пасольства, публікаваў у газеце шмат [[Панарабізм|панарабісцкіх]] артыкулаў пачыная з 1930-х гадоў. Газета была сярод выданняў, якія адзначалі завяршэнне будаўніцтва казармаў зоны Суэцкага канала ў сакавіку 1939 года, чаго патрабавалі брытанскія ўлады. Да канца свайго існавання ''Аль-Мукатам'' меў незалежны рэдакцыйны падыход к навінам.{{Вонкавыя спасылкі}} * <span class="portalbox-image">[[Файл:Flag_of_Egypt.svg|link=|alt=flag|border|class=noviewer|32x32пкс]]</span> <span class="portalbox-link">[[Portal:Egypt|Егіпецкі партал]]</span> * <span class="portalbox-image">[[Файл:Newspaper_nicu_buculei_01.svg|link=|alt=|class=noviewer|28x28пкс]]</span> <span class="portalbox-link">[[Portal:Journalism|Журналістычны партал]]</span> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Культура Егіпта]] e4oylhpfljbc079g5utrxuc33k3qai5 5123988 5123970 2026-04-09T18:41:12Z JerzyKundrat 174 5123988 wikitext text/x-wiki {{Газета|мова=Арабская|заснавальнікі={{ubl|[[Фарыс Німр]]|Халіл Табет|Антон Наджыб Матар}}|галоўны рэдактар=Фарыс Німр|заснаванне=18 красавіка 1888 г.|спыненне публікацый=11 лістапада 1952 г. (апошні выпуск) 26 мая 1954 г. (забаронена)|галоўны офіс=Каір|краіна=Егіпет|назва=Аль-Мукатам}} '''«Аль-Мукатам»''' — егіпецкая газета, якая выдавалася ў [[Каір]]ы ў [[1888]]—1952 гадах. Да моманту свайго закрыцця ўладамі ў 1954 годзе выданне лічылася адным з найбольш уплывовых у краіне. Сваю назву газета атрымала ў гонар горнага храбта, што месціцца непадалёк ад егіпецкай сталіцы. == Гісторыя == Першы нумар ''«Аль-Мукатама»'' пабачыў свет 18 красавіка 1888 года. Яе стваральнікамі выступілі трое хрысціян: [[Фарыс Німр]], Халіл Табет і Антон Наджыб Матар. Выхад газеты падтрымаў [[Лорд Кромер]], які на той час з’яўляўся брытанскім адміністратарам у Егіпце. Да 14 лютага 1889 года рэдакцыя выпусціла ўсяго тры нумары, пасля чаго газета пачала выходзіць штодня. Выданне мела шчыльныя сувязі з колам аўтараў часопіса ''«Аль-Муктатаф»''. Заснавальнікамі апошняга былі выхадцы з Сірыі — хрысціяне Фарыс Німр, Якуб Саруф і Шахін Макарыус. Акрамя таго, Макарыус у 1885—1896 гадах выдаваў у Каіры масонскі часопіс ''«[[Аль-Латаіф]]»''. Фарыс Німр займаў пасаду галоўнага рэдактара ''«Аль-Мукатама»'' ад моманту стварэння і да самай смерці ў 1951 годзе, курыруючы палітычны кірунак газеты. У раннія гады за навуковую тэматыку выдання адказваў Якуб Саруф. У 1893 годзе ў ''Аль-Мукатама'' было каля 3000 падпісчыкаў. У 1897 годзе іх было амаль шэсць тысяч, як ў ''«[[Аль-Ахрам]]»'' і ''«[[Аль-Муайяд]]»''. Апошні нумар газеты выйшаў 11 лістапада 1952 года. Потым яна ужо была забароненая міністрам нацыянальнага кіраўніцтва на чале з [[Салах Салем|Салахам Салемам]] 26 мая 1954 года. == Змест і палітычная пазіцыя == Першапачаткова газета публікавала навіны ў аснове якіх быў пераклад тэлеграфных паведамленняў, якія дасылалі інфармацыйныя агенцтвы, такія як [[Reuters]] і [[Havas]]. ''Аль-Мукатам'' была першай егіпецкай газетай, якая атрымала гэтыя паведамленні ад вядучых інфармацыйных агенцтваў. Таксама адзін з рэдактараў брытанскай штодзённай газеты ''[[Daily Mail]]'' быў яе лонданскім карэспандэнтам. З 28 чэрвеня 1895 г. па 9 лютага 1896 г. выходзіла праца Мухамада Аль-Мувайліхі пад назвай Ма Хуналік. Падчас [[Брытанская акупацыя Егіпта|брытанскай акупацыі Егіпта]] паміж 1892 і 1914 гадамі ''Аль-Мукатам'' прытрымлівалася прабрытанскай палітычнай пазіцыі, ад чаго газета падвяргалася частай крытыцы. Часткова былі абвінавачванні ў тым, што яна фінансуецца брытанскімі ўладамі. З-за гэтай крытыкі існавала напружанасць паміж ''Аль-Мукатам'' і іншай каірскай газетай ''«[[Аль-Муайяд]]»'', якая падтрымлівала незалежнасць Егіпта. Група пад кіраўніцтвам [[Мустафа Каміль|Мустафы Каміля]] (аўтар часопіса ''Аль-Муайяд)'' атакавала офісы часопіса ''Аль-Мукатам.'' Выдаўцы ''Аль-Мукатам'' часта падвяргаліся высмейванню з боку палітычнага сатырычнага часопіса ''[[Аль-Сіяс Аль-Мусавар|Аль-Сіяса Аль-Мусавара]]''. ''Аль-Мукаттам'' і ''Аль-Ахрам'', якія займалі праасманскую пазіцыю, таксама сталі апанентамі з 1889 года. ''Аль-Мукатам'' таксама падтрымлівала яшчэ адну падзею, якая выклікала крытыку — міграцыя [[Яўрэі|габрэяў]] у [[Палесціна|Палесціну]]. У 1911 годзе сіянісцкі актывіст [[Нісім Малул]] пачаў працаваць карэспандэнтам ''Аль-Мукатама'' ў [[Хайфа|Хайфе]]. У газеце была рэгулярная калонка пра Палесціну, рэдактар якой быў ананімным, а ў артыкулаў быў подпіс «старэйшага сіяніста». Палестынскі сацыёлаг і пісьменнік [[Салім Тамары]], сцвярджае, што рэдактарам калонкі мог быць [[Шымон Моял]], пісьменнік і [[Сіянізм|сіяніст,]] ураджэнец Яфы. Калі брытанскае кіраванне ў Егіпце скончылася ў 1914 годзе, ''Аль-Мукатам'' амаль адразу стаў вядомы за сваю высакаякасную журналістыку і рэфарматарскую пазіцыю. Яны былі першымі з арабскіх газет, хто апублікавала тэкст [[Дэкларацыя Бальфура 1917 года|Дэкларацыі Бальфура]] 10 лістапада 1917 г. На старонках ''Аль-Мукатама часта з’яўляліся крытычныя выпады ў бок саудаўскага лідара'' [[Абдэль Азіз ібн Сауд|Ібн Сауда]] каля 1920-х гадоў. Для яго іх выпады былі немалой праблемай, таму ў 1924 г. ён заснаваў у Мецы газету Ум Аль-Кура, каб супрацьстаяць негатыўнай прапагандзе ''Аль-Мукатама.'' Уолтэр Смарт, які быў зяць Німра і супрацоўнік брытанскага пасольства, публікаваў у газеце шмат [[Панарабізм|панарабісцкіх]] артыкулаў пачыная з 1930-х гадоў. Газета была сярод выданняў, якія адзначалі завяршэнне будаўніцтва казармаў зоны Суэцкага канала ў сакавіку 1939 года, чаго патрабавалі брытанскія ўлады. Да канца свайго існавання ''Аль-Мукатам'' меў незалежны рэдакцыйны падыход к навінам.{{Вонкавыя спасылкі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Культура Егіпта]] rzg7bfnxal1hdk66rls4fl98jvwoce6 5123989 5123988 2026-04-09T18:42:21Z JerzyKundrat 174 5123989 wikitext text/x-wiki {{Газета|мова=Арабская|заснавальнікі={{ubl|[[Фарыс Німр]]|Халіл Табет|Антон Наджыб Матар}}|галоўны рэдактар=Фарыс Німр|заснаванне=18 красавіка 1888 г.|спыненне публікацый=11 лістапада 1952 г. (апошні выпуск) 26 мая 1954 г. (забаронена)|галоўны офіс=Каір|краіна=Егіпет|назва=Аль-Мукатам}} '''«Аль-Мукатам»''' — егіпецкая газета, якая выдавалася ў [[Каір]]ы ў [[1888]]—1952 гадах. Да моманту свайго закрыцця ўладамі ў 1954 годзе выданне лічылася адным з найбольш уплывовых у краіне. Сваю назву газета атрымала ў гонар горнага храбта, што месціцца непадалёк ад егіпецкай сталіцы. == Гісторыя == Першы нумар ''«Аль-Мукатама»'' пабачыў свет 18 красавіка 1888 года. Яе стваральнікамі выступілі трое хрысціян: [[Фарыс Німр]], Халіл Табет і Антон Наджыб Матар. Выхад газеты падтрымаў [[Лорд Кромер]], які на той час з’яўляўся брытанскім адміністратарам у Егіпце. Да 14 лютага 1889 года рэдакцыя выпусціла ўсяго тры нумары, пасля чаго газета пачала выходзіць штодня. Выданне мела шчыльныя сувязі з колам аўтараў часопіса ''«Аль-Муктатаф»''. Заснавальнікамі апошняга былі выхадцы з Сірыі — хрысціяне Фарыс Німр, Якуб Саруф і Шахін Макарыус. Акрамя таго, Макарыус у 1885—1896 гадах выдаваў у Каіры масонскі часопіс ''«[[Аль-Латаіф]]»''. Фарыс Німр займаў пасаду галоўнага рэдактара ''«Аль-Мукатама»'' ад моманту стварэння і да самай смерці ў 1951 годзе, курыруючы палітычны кірунак газеты. У раннія гады за навуковую тэматыку выдання адказваў Якуб Саруф. У 1893 годзе ў ''Аль-Мукатама'' было каля 3000 падпісчыкаў. У 1897 годзе іх было амаль шэсць тысяч, як ў ''«[[Аль-Ахрам]]»'' і ''«[[Аль-Муайяд]]»''. Апошні нумар газеты выйшаў 11 лістапада 1952 года. Потым яна ужо была забароненая міністрам нацыянальнага кіраўніцтва на чале з [[Салах Салем|Салахам Салемам]] 26 мая 1954 года. == Змест і палітычная пазіцыя == Першапачаткова газета публікавала навіны ў аснове якіх быў пераклад тэлеграфных паведамленняў, якія дасылалі інфармацыйныя агенцтвы, такія як [[Reuters]] і [[Havas]]. ''Аль-Мукатам'' была першай егіпецкай газетай, якая атрымала гэтыя паведамленні ад вядучых інфармацыйных агенцтваў. Таксама адзін з рэдактараў брытанскай штодзённай газеты ''[[Daily Mail]]'' быў яе лонданскім карэспандэнтам. З 28 чэрвеня 1895 г. па 9 лютага 1896 г. выходзіла праца Мухамада Аль-Мувайліхі пад назвай Ма Хуналік. Падчас [[Брытанская акупацыя Егіпта|брытанскай акупацыі Егіпта]] паміж 1892 і 1914 гадамі ''Аль-Мукатам'' прытрымлівалася прабрытанскай палітычнай пазіцыі, ад чаго газета падвяргалася частай крытыцы. Часткова былі абвінавачванні ў тым, што яна фінансуецца брытанскімі ўладамі. З-за гэтай крытыкі існавала напружанасць паміж ''Аль-Мукатам'' і іншай каірскай газетай ''«[[Аль-Муайяд]]»'', якая падтрымлівала незалежнасць Егіпта. Група пад кіраўніцтвам [[Мустафа Каміль|Мустафы Каміля]] (аўтар часопіса ''Аль-Муайяд)'' атакавала офісы часопіса ''Аль-Мукатам.'' Выдаўцы ''Аль-Мукатам'' часта падвяргаліся высмейванню з боку палітычнага сатырычнага часопіса ''[[Аль-Сіяс Аль-Мусавар|Аль-Сіяса Аль-Мусавара]]''. ''Аль-Мукаттам'' і ''Аль-Ахрам'', якія займалі праасманскую пазіцыю, таксама сталі апанентамі з 1889 года. ''Аль-Мукатам'' таксама падтрымлівала яшчэ адну падзею, якая выклікала крытыку — міграцыя [[Яўрэі|габрэяў]] у [[Палесціна|Палесціну]]. У 1911 годзе сіянісцкі актывіст [[Нісім Малул]] пачаў працаваць карэспандэнтам ''Аль-Мукатама'' ў [[Хайфа|Хайфе]]. У газеце была рэгулярная калонка пра Палесціну, рэдактар якой быў ананімным, а ў артыкулаў быў подпіс «старэйшага сіяніста». Палестынскі сацыёлаг і пісьменнік [[Салім Тамары]], сцвярджае, што рэдактарам калонкі мог быць [[Шымон Моял]], пісьменнік і [[Сіянізм|сіяніст,]] ураджэнец Яфы. Калі брытанскае кіраванне ў Егіпце скончылася ў 1914 годзе, ''Аль-Мукатам'' амаль адразу стаў вядомы за сваю высакаякасную журналістыку і рэфарматарскую пазіцыю. Яны былі першымі з арабскіх газет, хто апублікавала тэкст [[Дэкларацыя Бальфура 1917 года|Дэкларацыі Бальфура]] 10 лістапада 1917 г. На старонках ''Аль-Мукатама часта з’яўляліся крытычныя выпады ў бок саудаўскага лідара'' [[Абдэль Азіз ібн Сауд|Ібн Сауда]] каля 1920-х гадоў. Для яго іх выпады былі немалой праблемай, таму ў 1924 г. ён заснаваў у Мецы газету Ум Аль-Кура, каб супрацьстаяць негатыўнай прапагандзе ''Аль-Мукатама.'' Уолтэр Смарт, які быў зяць Німра і супрацоўнік брытанскага пасольства, публікаваў у газеце шмат [[Панарабізм|панарабісцкіх]] артыкулаў пачыная з 1930-х гадоў. Газета была сярод выданняў, якія адзначалі завяршэнне будаўніцтва казармаў зоны Суэцкага канала ў сакавіку 1939 года, чаго патрабавалі брытанскія ўлады. Да канца свайго існавання ''Аль-Мукатам'' меў незалежны рэдакцыйны падыход к навінам. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Культура Егіпта]] 7e286wsde5rj8ed87tjet5njg5dyvh9 0 805729 5123969 5123650 2026-04-09T18:10:42Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5123969 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Раманенка}}{{Ваенны дзеяч | імя = Пракоп Логвінавіч Раманенка }} '''Пракоп Логвінавіч Раманенка''' ({{Lang-uk|Прокіп Логвинович Романенко}}; {{Lang-ru|Прокофий Логвинович Романенко}}; 13 (25) лютага 1897 — 10 сакавіка 1949) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] военачальнік, [[генерал-палкоўнік]] (1944). Поўны кавалер знака [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Святога Георгія]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся на хутары Раманенкі, цяпер сяло [[Хусцянка]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]]. У [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] з 1914 года. Служыў у чыне загаднага ў 14-м Арэнбургскім казачым палку, удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] на [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронце]], 19 красавіка 1915 года быў паранены куляй у шыю<ref>Романенко Прокопий Логинович :: Именные списки потерь :: Первая мировая война. ''gwar.mil.ru''.</ref>. Лячыўся ў шпіталі Політэхнічнага таварыства<ref>Романенко Прокопий Логвинович :: Картотека потерь :: Первая мировая война. ''gwar.mil.ru.''</ref>, пасля лячэння працягнуў службу, даслужыўся да старэйшага ўрадніка. Скончыў 5-ю Кіеўскую школу прапаршчыкаў у 1917 годзе<ref name=":0">Тархова, 2005, с. 189.</ref>. Пасля яе заканчэння служыў малодшым афіцэрам у 155-м запасным пяхотным палку ў [[Валгаград|Царыцыне]], стаў камандзірам паўроты. Узнагароджаны чатырма [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскімі крыжамі]]. [[Прапаршчык]] Раманенка дэмабілізаваны з войска ў студзені 1918 года<ref>П. Л. Романенко на сайте «Офицеры РИА».</ref>. === У Грамадзянскую вайну === У студзені 1918 года абраны членам Благадатненскага валаснога выканкама ў Стаўрапальскай губерні, тады ж уступіў у мясцовы атрад [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай]] [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Гвардыі]]. З сакавіка быў валасным ваенным камісарам, а ў чэрвені сфармаваў і ўзначаліў Аб'яднаны «лятучы» чырвонапартызанскі атрад. Са жніўня 1918 — у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Атрад Раманенка ўліўся ў 2-ю Паўночна-Стаўрапольскую стралковую дывізію, а сам ён прызначаны камандзірам 4-га Стаўрапольскага палка (затым 12-й стралковы полк). З чэрвеня 1919 камандзір эскадрону і памочнік камандзіра 33-га кавалерыйскага палка, з мая 1920 года камандзір 33-га кавалерыйскага палка [[6-я кавалерыйская дывізія (СССР)|6-й Чангарскай кавалерыйскай дывізіі]] Першай Коннай арміі. Ваяваў на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і пры абароне Царыцына, на Паўднёвым і [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходнім]] франтах. У баях грамадзянскай вайны атрымаў 9 раненняў і 2 кантузіі. За подзвігі на франтах грамадзянскай вайны ўзнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] са студзеня 1920 года. === У міжваенны перыяд === З мая 1921 года камандзір 83-га кавалерыйскага палка 14-й кавалерыйскай дывізіі 1-й Коннай арміі ([[Паўночна-Каўказская ваенная акруга]]). З верасня 1924 года камандзір 59-га кавалерыйскага палка, са жніўня 1925 ваенны камісар гэтага палка ў 10-й Майкопской кавалерыйскай дывізіі. Скончыў Кавалерыйскія курсы ўдасканалення камсаставу ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] (1925). З верасня 1926 года камандзір 1-га асобнага запаснога эскадрону. З кастрычніка 1926 года камандзір 59-га кавалерыйскага палка 10-й Майкопской кавалерыйскай дывізіі. Са снежня 1928 года камандзір і з лютага 1930 года ваенны камісар 10-га Верхне-Уральскага кавалерыйскага палка 2-й казачай кавалерыйскай дывізіі<ref name=":0" />. Скончыў Курсы ўдасканалення вышэйшага начсостава пры Ваеннай акадэміі РККА імя М. В. Фрунзе ў 1930 года і адразу залічаны ў саму акадэмію. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію РСЧА ім. М.]] [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|В. Фрунзе]] ў 1933 годзе. З мая 1933 года памочнік начальніка 3-га аддзела Ўпраўлення механізацыі і матарызацыі РККА. Са студзеня 1935 года начальнік штаба 13-й механізаванай брыгады ў [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акрузе]]. З красавіка 1937 года камандзір і ваенны камісар 11-й механізаванай брыгады ў [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акрузе]]. Удзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]], будучы дарадцам у рэспубліканскай арміі<ref name=":0" />. З лютага 1938 года камандзір 7-га механізаванага корпуса Ленінградскага ВА, у маі 1938 года ператворанага ў 10-ы танкавы корпус. З мая 1940 года камандзір 34-га стралковага корпуса [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]]. З чэрвеня 1940 года камандзір 1-га механізаванага корпуса<ref name=":0" />. Удзельнік нарады вышэйшага кіруючага складу РСЧА 23-31 снежня 1940 года. Са студзеня 1941 года камандуючы 17-й арміяй Забайкальскай ваеннай акругі. === Вялікая Айчынная вайна === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — у той жа пасадзе (армія ўвайшла ў склад адукаванага [[Забайкальскі фронт|Забайкальскага фронту]]). З мая 1942 па верасень 1942 камандуючы 3-й танкавай арміяй, якая фарміравалася ў Маскоўскай ваеннай акрузе, а ў жніўні прыняла ўдзел у контрудары Заходняга фронту ў раёне Сухінічы і Казельск. У верасні–лістападзе 1942 намеснік камандуючага Бранскім фронтам. У лістападзе–снежні 1942 камандуючы 5-й танкавай арміяй, якая пад яго кіраўніцтвам у складзе [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ўдзельнічала ў [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]]. У ходзе аперацыі «Уран» армія была ўведзена ў бой у першы дзень савецкага наступу, 19 лістапада 1942 года: 4 стралковыя дывізіі арміі прарывалі фронт супрацьстаялай 3-й румынскай арміі, у другой палове дня ў прарыў была ўведзена рухомая група арміі (абодва танкавых і кавалерыйскі корпуса, матацыклетны полк). Перадавыя сілы арміі хутка наступалі па нямецка-румынскім тылах і раніцай 23 лістапада авалодалі горадам [[Калач-на-Доне]], у раёне якога злучыліся з надыходзячым ім насустрач з поўдня 4-м механізаваным корпусам [[Сталінградскі фронт|Сталінградскага фронту]], замкнуўшы тым самым кальцо акружэння сталінградскай групоўкі праціўніка ([[6-я армія (Германія)|6-я]] і асноўныя сілы 4-й танкавай нямецкіх армій)<ref>Андреев О. Ю., Сидорин А. Н. Факторы успеха. Опыт подготовки и ведения наступления 5-й танковой армией в Сталинградской битве. // Военно-исторический журнал. — 2014. — № 10. — С. 39.</ref>. Камандуючы 2-й танкавай арміяй [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]] (15 студзеня 1943 – 12 лютага 1943). З лютага 1943 да 15 снежня 1944 — камандуючы 48-й арміяй на [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім]], [[2-гі Беларускі фронт|2-м Беларускім]] франтах. На чале арміі паспяхова дзейнічаў у Малаархангельскай аперацыі і ў ходзе абарончай бітвы на паўночным фасе Курскай дугі, у Арлоўскай, Чарнігаўска-Прыпяцкай, [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай]], [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай]] і Ломжа-Ружанскай наступальных аперацыях. Асабліва паспяхова дзейнічала армія пад яго камандаваннем пры вызваленні гарадоў [[Ноўгарад-Северскі]], [[Рэчыца]], [[Гомель]], [[Жлобін]], [[Бабруйск]], [[Слонім]], а таксама пры прарыве моцна ўмацаванай абароны на бабруйскім напрамку і фарсіраванні ракі [[Шчара]] ў канцы чэрвеня 1944 года. === Пасля вайны === З 9 ліпеня 1945 года камандаваў войскамі [[Усходне-Сібірская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Усходне-Сібірскай ваеннай акругі]]. З лютага 1947 года вучыўся на вышэйшых акадэмічных курсах пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К.]] [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Я. Варашылава]]. Па іх заканчэнні залічаны на вучобу на асноўны курс акадэміі, які скончыў у 1948 годзе. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2-га склікання (1946—1949). Памёр 10 сакавіка 1949 года. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Воінскія званні == * Загадны * Малодшы ўраднік (08.05.1915) * Старэйшы ўраднік * [[Прапаршчык]] (02.1917) * [[Палкоўнік]] (29.11.1935) * [[Камдыў]] (19.02.1938<ref name=":1">Залесский, 2013, с. 1209.</ref>, пазачарговае, абыходзячы званне [[камбрыг]]) * [[Генерал-лейтэнант]] (4.06.1940) * [[Генерал-палкоўнік]] (15.07.1944)<ref name=":1" /> == Узнагароды == * Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (22.10.1937, 21.02.1945)<ref name=":2">Информация из учётной карточки награждённого в электронном банке документов «Подвиг народа».</ref>. * Чатыры [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэны Чырвонага Сцяга]] (снежань 1920, 15.01.1940<ref name=":2" />, 3.11.1944<ref>Указ Президиума ВС СССР № 219/135 от 3.11.1944, за выслугу (20) лет в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ГАРФ. Ф. Р7523. Оп. 4. Д. 255. Л. 46.).</ref>, 24.06.1948<ref name=":2" />). * Два [[Ордэн Суворава|ордэны Суворава]] I ступені (16.09.1943<ref>Указ Президимума ВС СССР от 16.09.1943 в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 47. Л. 458).</ref>, 25.07.1944<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Суворова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 686043. Д. 92. Л. 212).</ref>). * Два [[Ордэн Кутузава|ордэны Кутузава]] I ступені (28.01.1943<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Кутузова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 19. Л. 100).</ref>, 27.08.1943<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Кутузова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 40. Л. 289).</ref>). * [[Медаль «За абарону Сталінграда»]]. * Іншыя медалі СССР. ==== Замежныя ўзнагароды ==== * Ордэн Чырвонага Сцяга ([[Манголія]], 2.02.1942)<ref name=":3">Информация о награждении в ОБД «Память народа».</ref>. * Медаль «25 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі» (Манголія, 1946)<ref name=":3" />. ==== Узнагароды Расійскай імперыі ==== * Чатыры салдацкіх [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскіх крыжа]]<ref>Русский архив, 1993, Материалы совещания высшего руководящего состава РККА 23—31 декабря 1940 г., с. 154—156.</ref>. == Памяць == * Адна з вуліц [[Валгаград|Валгаграда]] названая імем генерала Раманенка. * У гонар П. Л. Раманенкі названа адна з вуліц [[Гомель|Гомеля]] ([[Беларусь]]) — {{Lang-be|вуліца Прако́фія Рамане́нкі}}; {{Lang-ru|улица Проко́фия Романе́нко}}<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0145418|title=Решение Гомельского городского Совета депутатов от 17 марта 2026 года № 148 «О наименованиях составных частей города Гомеля»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/osvobozhdenie-belarusi/v-gomele-poyavyatsya-ulitsy-sergeya-rudenko-i-prokofiya-romanenko_216321.html|title=В Гомеле появятся улицы Сергея Руденко и Прокофия Романенко|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news316241.html|title=В микрорайоне «Шведская Горка» новые улицы назовут в честь героев Великой Отечественной войны|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. == Спасылкі == <references responsive="" /> == Літаратура == * ''Коллектив авторов.'' Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — <abbr>М.</abbr>; Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 195—196. — <nowiki>ISBN 5-86090-113-5</nowiki>. * ''<abbr>Тархова Н. С.</abbr> (ответственный), <abbr>Арцыбашев В. А.</abbr>, <abbr>Войтиков С. С.</abbr>, <abbr>Узенков Д. Г</abbr>.'' Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940—1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата НКО СССР, военных округов и общевойсковых армий. Документы и материалы / Под ред. <abbr>В. Н. Кузеленкова</abbr>. — <abbr>М.</abbr>—<abbr>СПб.</abbr>: Летний сад, 2005. — 272 с. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 5-94381-137-0</nowiki>. * П. Л. Романенко, генерал-лейтенант, командир 1-го механизированного корпуса, Ленинградский военный округ // Русский архив: Великая Отечественная. Накануне войны. Материалы совещания высшего руководящего состава РККА 23—31 декабря 1940 г.. — <abbr>М.</abbr>: Терра, 1993. — Т. 12 (1—2). — <nowiki>ISBN 5-85255-341-7</nowiki>. * ''Глебов И. С.'' Генерал-полковник П. Л. Романенко // Военно-исторический журнал. — 1977. — Март (№ 03). — С. 125—126. * ''[[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Якубовский И. И.]]'' Земля в огне. — <abbr>М.</abbr>: [[Воениздат]], 1975. — 567 с. * ''[[Андрэй Іванавіч Яроменка|Еременко А. И.]]'' В начале войны. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1965. — 510 с. — 5000 экз. * ''[[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Жуков Г. К.]]'' Воспоминания и размышления. — M.: АПН, 1969. — 733 с. — (мемуары). — 400 000 экз. * ''Голицын С. М.'' Записки беспогонника. — <abbr>М.</abbr>: Русскій Міръ, 2010. — 608 с. — 2000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-89577-123-5</nowiki>. * ''Залесский К. А.'' Романенко Прокофий Логвинович // Великая Отечественная война. Большая биографическая энциклопедия. — <abbr>М.</abbr>: ACT, 2013. — С. 1209. — 832 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-17-078426-4</nowiki>. * ''Пересыпкин И. Т.'' …А в бою ещё важней. — <abbr>М.</abbr>: Советская Россия, 1970. — 254 с. — 50 000 экз. * ''Антипенко Н. А.'' На главном направлении. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1967. — 348 с. — (Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах). — 50 000 экз. * ''А. Михайлов'' Доблесть офицера // На страже Родины. 1944. 22 фев. С. 3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=11843284@morfHeroes Романенко Прокофий Логвинович] на сайте [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Министерства обороны Российской Федерации]]. {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «25 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Савецкія ваенныя спецыялісты ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА]] [[Катэгорыя:Першаконнікі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Усходне-Сібірскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі Генштаба]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] iugzqblhdjoa4i960vl5fa1feltp2ji 5124011 5123969 2026-04-09T19:19:59Z Mireyus 165948 5124011 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Раманенка}}{{Ваенны дзеяч | імя = Пракоп Логвінавіч Раманенка }} '''Пракоп Логвінавіч Раманенка''' ({{Lang-uk|Прокіп Логвинович Романенко}}; {{Lang-ru|Прокофий Логвинович Романенко}}; 13 (25) лютага 1897 — 10 сакавіка 1949) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] военачальнік, [[генерал-палкоўнік]] (1944). Поўны кавалер знака [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Святога Георгія]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся на хутары Раманенкі, цяпер сяло [[Хусцянка]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]]. У [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] з 1914 года. Служыў у чыне загаднага ў 14-м Арэнбургскім казачым палку, удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] на [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронце]], 19 красавіка 1915 года быў паранены куляй у шыю<ref>Романенко Прокопий Логинович :: Именные списки потерь :: Первая мировая война. ''gwar.mil.ru''.</ref>. Лячыўся ў шпіталі Політэхнічнага таварыства<ref>Романенко Прокопий Логвинович :: Картотека потерь :: Первая мировая война. ''gwar.mil.ru.''</ref>, пасля лячэння працягнуў службу, даслужыўся да старэйшага ўрадніка. Скончыў 5-ю Кіеўскую школу прапаршчыкаў у 1917 годзе<ref name=":0">Тархова, 2005, с. 189.</ref>. Пасля яе заканчэння служыў малодшым афіцэрам у 155-м запасным пяхотным палку ў [[Валгаград|Царыцыне]], стаў камандзірам паўроты. Узнагароджаны чатырма [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскімі крыжамі]]. [[Прапаршчык]] Раманенка дэмабілізаваны з войска ў студзені 1918 года<ref>П. Л. Романенко на сайте «Офицеры РИА».</ref>. === У Грамадзянскую вайну === У студзені 1918 года абраны членам Благадатненскага валаснога выканкама ў Стаўрапальскай губерні, тады ж уступіў у мясцовы атрад [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай]] [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Гвардыі]]. З сакавіка быў валасным ваенным камісарам, а ў чэрвені сфармаваў і ўзначаліў Аб'яднаны «лятучы» чырвонапартызанскі атрад. Са жніўня 1918 — у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Атрад Раманенка ўліўся ў 2-ю Паўночна-Стаўрапольскую стралковую дывізію, а сам ён прызначаны камандзірам 4-га Стаўрапольскага палка (затым 12-й стралковы полк). З чэрвеня 1919 камандзір эскадрону і памочнік камандзіра 33-га кавалерыйскага палка, з мая 1920 года камандзір 33-га кавалерыйскага палка [[6-я кавалерыйская дывізія (СССР)|6-й Чангарскай кавалерыйскай дывізіі]] Першай Коннай арміі. Ваяваў на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і пры абароне Царыцына, на Паўднёвым і [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходнім]] франтах. У баях грамадзянскай вайны атрымаў 9 раненняў і 2 кантузіі. За подзвігі на франтах грамадзянскай вайны ўзнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] са студзеня 1920 года. === У міжваенны перыяд === З мая 1921 года камандзір 83-га кавалерыйскага палка 14-й кавалерыйскай дывізіі 1-й Коннай арміі ([[Паўночна-Каўказская ваенная акруга]]). З верасня 1924 года камандзір 59-га кавалерыйскага палка, са жніўня 1925 ваенны камісар гэтага палка ў 10-й Майкопской кавалерыйскай дывізіі. Скончыў Кавалерыйскія курсы ўдасканалення камсаставу ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] (1925). З верасня 1926 года камандзір 1-га асобнага запаснога эскадрону. З кастрычніка 1926 года камандзір 59-га кавалерыйскага палка 10-й Майкопской кавалерыйскай дывізіі. Са снежня 1928 года камандзір і з лютага 1930 года ваенны камісар 10-га Верхне-Уральскага кавалерыйскага палка 2-й казачай кавалерыйскай дывізіі<ref name=":0" />. Скончыў Курсы ўдасканалення вышэйшага начсостава пры Ваеннай акадэміі РККА імя М. В. Фрунзе ў 1930 года і адразу залічаны ў саму акадэмію. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію РСЧА ім. М.]] [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|В. Фрунзе]] ў 1933 годзе. З мая 1933 года памочнік начальніка 3-га аддзела Ўпраўлення механізацыі і матарызацыі РККА. Са студзеня 1935 года начальнік штаба 13-й механізаванай брыгады ў [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акрузе]]. З красавіка 1937 года камандзір і ваенны камісар 11-й механізаванай брыгады ў [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акрузе]]. Удзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]], будучы дарадцам у рэспубліканскай арміі<ref name=":0" />. З лютага 1938 года камандзір 7-га механізаванага корпуса Ленінградскага ВА, у маі 1938 года ператворанага ў 10-ы танкавы корпус. З мая 1940 года камандзір 34-га стралковага корпуса [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]]. З чэрвеня 1940 года камандзір 1-га механізаванага корпуса<ref name=":0" />. Удзельнік нарады вышэйшага кіруючага складу РСЧА 23-31 снежня 1940 года. Са студзеня 1941 года камандуючы 17-й арміяй Забайкальскай ваеннай акругі. === Вялікая Айчынная вайна === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — у той жа пасадзе (армія ўвайшла ў склад адукаванага [[Забайкальскі фронт|Забайкальскага фронту]]). З мая 1942 па верасень 1942 камандуючы 3-й танкавай арміяй, якая фарміравалася ў Маскоўскай ваеннай акрузе, а ў жніўні прыняла ўдзел у контрудары Заходняга фронту ў раёне Сухінічы і Казельск. У верасні–лістападзе 1942 намеснік камандуючага Бранскім фронтам. У лістападзе–снежні 1942 камандуючы 5-й танкавай арміяй, якая пад яго кіраўніцтвам у складзе [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ўдзельнічала ў [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]]. У ходзе аперацыі «Уран» армія была ўведзена ў бой у першы дзень савецкага наступу, 19 лістапада 1942 года: 4 стралковыя дывізіі арміі прарывалі фронт супрацьстаялай 3-й румынскай арміі, у другой палове дня ў прарыў была ўведзена рухомая група арміі (абодва танкавых і кавалерыйскі корпуса, матацыклетны полк). Перадавыя сілы арміі хутка наступалі па нямецка-румынскім тылах і раніцай 23 лістапада авалодалі горадам [[Калач-на-Доне]], у раёне якога злучыліся з надыходзячым ім насустрач з поўдня 4-м механізаваным корпусам [[Сталінградскі фронт|Сталінградскага фронту]], замкнуўшы тым самым кальцо акружэння сталінградскай групоўкі праціўніка ([[6-я армія (Германія)|6-я]] і асноўныя сілы 4-й танкавай нямецкіх армій)<ref>Андреев О. Ю., Сидорин А. Н. Факторы успеха. Опыт подготовки и ведения наступления 5-й танковой армией в Сталинградской битве. // Военно-исторический журнал. — 2014. — № 10. — С. 39.</ref>. Камандуючы 2-й танкавай арміяй [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]] (15 студзеня 1943 – 12 лютага 1943). З лютага 1943 да 15 снежня 1944 — камандуючы 48-й арміяй на [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім]], [[2-гі Беларускі фронт|2-м Беларускім]] франтах. На чале арміі паспяхова дзейнічаў у Малаархангельскай аперацыі і ў ходзе абарончай бітвы на паўночным фасе Курскай дугі, у Арлоўскай, Чарнігаўска-Прыпяцкай, [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай]], [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай]] і Ломжа-Ружанскай наступальных аперацыях. Асабліва паспяхова дзейнічала армія пад яго камандаваннем пры вызваленні гарадоў [[Ноўгарад-Северскі]], [[Рэчыца]], [[Гомель]], [[Жлобін]], [[Бабруйск]], [[Слонім]], а таксама пры прарыве моцна ўмацаванай абароны на бабруйскім напрамку і фарсіраванні ракі [[Шчара]] ў канцы чэрвеня 1944 года. === Пасля вайны === З 9 ліпеня 1945 года камандаваў войскамі [[Усходне-Сібірская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Усходне-Сібірскай ваеннай акругі]]. З лютага 1947 года вучыўся на вышэйшых акадэмічных курсах пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К.]] [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Я. Варашылава]]. Па іх заканчэнні залічаны на вучобу на асноўны курс акадэміі, які скончыў у 1948 годзе. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2-га склікання (1946—1949). Памёр 10 сакавіка 1949 года. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Воінскія званні == * Загадны * Малодшы ўраднік (08.05.1915) * Старэйшы ўраднік * [[Прапаршчык]] (02.1917) * [[Палкоўнік]] (29.11.1935) * [[Камдыў]] (19.02.1938<ref name=":1">Залесский, 2013, с. 1209.</ref>, пазачарговае, абыходзячы званне [[камбрыг]]) * [[Генерал-лейтэнант]] (4.06.1940) * [[Генерал-палкоўнік]] (15.07.1944)<ref name=":1" /> == Узнагароды == * Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (22.10.1937, 21.02.1945)<ref name=":2">Информация из учётной карточки награждённого в электронном банке документов «Подвиг народа».</ref>. * Чатыры [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэны Чырвонага Сцяга]] (снежань 1920, 15.01.1940<ref name=":2" />, 3.11.1944<ref>Указ Президиума ВС СССР № 219/135 от 3.11.1944, за выслугу (20) лет в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ГАРФ. Ф. Р7523. Оп. 4. Д. 255. Л. 46.).</ref>, 24.06.1948<ref name=":2" />). * Два [[Ордэн Суворава|ордэны Суворава]] I ступені (16.09.1943<ref>Указ Президимума ВС СССР от 16.09.1943 в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 47. Л. 458).</ref>, 25.07.1944<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Суворова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 686043. Д. 92. Л. 212).</ref>). * Два [[Ордэн Кутузава|ордэны Кутузава]] I ступені (28.01.1943<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Кутузова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 19. Л. 100).</ref>, 27.08.1943<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Кутузова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 40. Л. 289).</ref>). * [[Медаль «За абарону Сталінграда»]]. * Іншыя медалі СССР. ==== Замежныя ўзнагароды ==== * Ордэн Чырвонага Сцяга ([[Манголія]], 2.02.1942)<ref name=":3">Информация о награждении в ОБД «Память народа».</ref>. * Медаль «25 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі» (Манголія, 1946)<ref name=":3" />. ==== Узнагароды Расійскай імперыі ==== * Чатыры салдацкіх [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскіх крыжа]]<ref>Русский архив, 1993, Материалы совещания высшего руководящего состава РККА 23—31 декабря 1940 г., с. 154—156.</ref>. == Памяць == * Адна з вуліц [[Валгаград|Валгаграда]] названая імем генерала Раманенка. * У гонар П. Л. Раманенкі названа адна з вуліц [[Гомель|Гомеля]] ([[Беларусь]]) — {{Lang-be|вуліца Прако́фія Рамане́нкі}}; {{Lang-ru|улица Проко́фия Романе́нко}}<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0145418|title=Решение Гомельского городского Совета депутатов от 17 марта 2026 года № 148 «О наименованиях составных частей города Гомеля»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/osvobozhdenie-belarusi/v-gomele-poyavyatsya-ulitsy-sergeya-rudenko-i-prokofiya-romanenko_216321.html|title=В Гомеле появятся улицы Сергея Руденко и Прокофия Романенко|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news316241.html|title=В микрорайоне «Шведская Горка» новые улицы назовут в честь героев Великой Отечественной войны|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. == Спасылкі == <references responsive="" /> == Літаратура == * ''Коллектив авторов.'' Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — <abbr>М.</abbr>; Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 195—196. — <nowiki>ISBN 5-86090-113-5</nowiki>. * ''<abbr>Тархова Н. С.</abbr> (ответственный), <abbr>Арцыбашев В. А.</abbr>, <abbr>Войтиков С. С.</abbr>, <abbr>Узенков Д. Г</abbr>.'' Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940—1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата НКО СССР, военных округов и общевойсковых армий. Документы и материалы / Под ред. <abbr>В. Н. Кузеленкова</abbr>. — <abbr>М.</abbr>—<abbr>СПб.</abbr>: Летний сад, 2005. — 272 с. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 5-94381-137-0</nowiki>. * П. Л. Романенко, генерал-лейтенант, командир 1-го механизированного корпуса, Ленинградский военный округ // Русский архив: Великая Отечественная. Накануне войны. Материалы совещания высшего руководящего состава РККА 23—31 декабря 1940 г.. — <abbr>М.</abbr>: Терра, 1993. — Т. 12 (1—2). — <nowiki>ISBN 5-85255-341-7</nowiki>. * ''Глебов И. С.'' Генерал-полковник П. Л. Романенко // Военно-исторический журнал. — 1977. — Март (№ 03). — С. 125—126. * ''[[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Якубовский И. И.]]'' Земля в огне. — <abbr>М.</abbr>: [[Воениздат]], 1975. — 567 с. * ''[[Андрэй Іванавіч Яроменка|Еременко А. И.]]'' В начале войны. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1965. — 510 с. — 5000 экз. * ''[[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Жуков Г. К.]]'' Воспоминания и размышления. — M.: АПН, 1969. — 733 с. — (мемуары). — 400 000 экз. * ''Голицын С. М.'' Записки беспогонника. — <abbr>М.</abbr>: Русскій Міръ, 2010. — 608 с. — 2000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-89577-123-5</nowiki>. * ''Залесский К. А.'' Романенко Прокофий Логвинович // Великая Отечественная война. Большая биографическая энциклопедия. — <abbr>М.</abbr>: ACT, 2013. — С. 1209. — 832 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-17-078426-4</nowiki>. * ''Пересыпкин И. Т.'' …А в бою ещё важней. — <abbr>М.</abbr>: Советская Россия, 1970. — 254 с. — 50 000 экз. * ''Антипенко Н. А.'' На главном направлении. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1967. — 348 с. — (Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах). — 50 000 экз. * ''А. Михайлов'' Доблесть офицера // На страже Родины. 1944. 22 фев. С. 3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=11843284@morfHeroes Романенко Прокофий Логвинович] на сайте [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Министерства обороны Российской Федерации]]. [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «25 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Савецкія ваенныя спецыялісты ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА]] [[Катэгорыя:Першаконнікі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Усходне-Сібірскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі Генштаба]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] jywio35r4im0h370otihtrgtuyylwkj 5124014 5124011 2026-04-09T19:25:18Z Mireyus 165948 5124014 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Раманенка}}{{Ваенны дзеяч | імя = Пракоп Логвінавіч Раманенка }} '''Пракоп Логвінавіч Раманенка''' ({{Lang-uk|Прокіп Логвинович Романенко}}; {{Lang-ru|Прокофий Логвинович Романенко}}; 13 (25) лютага 1897 — 10 сакавіка 1949) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] военачальнік, [[генерал-палкоўнік]] (1944). Поўны кавалер знака [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Святога Георгія]]. == Біяграфія == === Раннія гады === Нарадзіўся на хутары Раманенкі, цяпер сяло [[Хусцянка]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]]. Яго брат савецкі военачальнік, генерал-лейтэнант, Герой Савецкага Саюза [[Пётр Логвінавіч Раманенка]] (1905—1985). У [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]] з 1914 года. Служыў у чыне загаднага ў 14-м Арэнбургскім казачым палку, удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] на [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Паўднёва-Заходнім фронце]], 19 красавіка 1915 года быў паранены куляй у шыю<ref>Романенко Прокопий Логинович :: Именные списки потерь :: Первая мировая война. ''gwar.mil.ru''.</ref>. Лячыўся ў шпіталі Політэхнічнага таварыства<ref>Романенко Прокопий Логвинович :: Картотека потерь :: Первая мировая война. ''gwar.mil.ru.''</ref>, пасля лячэння працягнуў службу, даслужыўся да старэйшага ўрадніка. Скончыў 5-ю Кіеўскую школу прапаршчыкаў у 1917 годзе<ref name=":0">Тархова, 2005, с. 189.</ref>. Пасля яе заканчэння служыў малодшым афіцэрам у 155-м запасным пяхотным палку ў [[Валгаград|Царыцыне]], стаў камандзірам паўроты. Узнагароджаны чатырма [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскімі крыжамі]]. [[Прапаршчык]] Раманенка дэмабілізаваны з войска ў студзені 1918 года<ref>П. Л. Романенко на сайте «Офицеры РИА».</ref>. === У Грамадзянскую вайну === У студзені 1918 года абраны членам Благадатненскага валаснога выканкама ў Стаўрапальскай губерні, тады ж уступіў у мясцовы атрад [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай]] [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Гвардыі]]. З сакавіка быў валасным ваенным камісарам, а ў чэрвені сфармаваў і ўзначаліў Аб'яднаны «лятучы» чырвонапартызанскі атрад. Са жніўня 1918 — у [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]]. Атрад Раманенка ўліўся ў 2-ю Паўночна-Стаўрапольскую стралковую дывізію, а сам ён прызначаны камандзірам 4-га Стаўрапольскага палка (затым 12-й стралковы полк). З чэрвеня 1919 камандзір эскадрону і памочнік камандзіра 33-га кавалерыйскага палка, з мая 1920 года камандзір 33-га кавалерыйскага палка [[6-я кавалерыйская дывізія (СССР)|6-й Чангарскай кавалерыйскай дывізіі]] Першай Коннай арміі. Ваяваў на [[Паўночны Каўказ|Паўночным Каўказе]] і пры абароне Царыцына, на Паўднёвым і [[Заходні фронт (Грамадзянская вайна ў Расіі)|Заходнім]] франтах. У баях грамадзянскай вайны атрымаў 9 раненняў і 2 кантузіі. За подзвігі на франтах грамадзянскай вайны ўзнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] са студзеня 1920 года. === У міжваенны перыяд === З мая 1921 года камандзір 83-га кавалерыйскага палка 14-й кавалерыйскай дывізіі 1-й Коннай арміі ([[Паўночна-Каўказская ваенная акруга]]). З верасня 1924 года камандзір 59-га кавалерыйскага палка, са жніўня 1925 ваенны камісар гэтага палка ў 10-й Майкопской кавалерыйскай дывізіі. Скончыў Кавалерыйскія курсы ўдасканалення камсаставу ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]] (1925). З верасня 1926 года камандзір 1-га асобнага запаснога эскадрону. З кастрычніка 1926 года камандзір 59-га кавалерыйскага палка 10-й Майкопской кавалерыйскай дывізіі. Са снежня 1928 года камандзір і з лютага 1930 года ваенны камісар 10-га Верхне-Уральскага кавалерыйскага палка 2-й казачай кавалерыйскай дывізіі<ref name=":0" />. Скончыў Курсы ўдасканалення вышэйшага начсостава пры Ваеннай акадэміі РККА імя М. В. Фрунзе ў 1930 года і адразу залічаны ў саму акадэмію. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію РСЧА ім. М.]] [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|В. Фрунзе]] ў 1933 годзе. З мая 1933 года памочнік начальніка 3-га аддзела Ўпраўлення механізацыі і матарызацыі РККА. Са студзеня 1935 года начальнік штаба 13-й механізаванай брыгады ў [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акрузе]]. З красавіка 1937 года камандзір і ваенны камісар 11-й механізаванай брыгады ў [[Ленінградская ваенная акруга|Ленінградскай ваеннай акрузе]]. Удзельнічаў у [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайне ў Іспаніі]], будучы дарадцам у рэспубліканскай арміі<ref name=":0" />. З лютага 1938 года камандзір 7-га механізаванага корпуса Ленінградскага ВА, у маі 1938 года ператворанага ў 10-ы танкавы корпус. З мая 1940 года камандзір 34-га стралковага корпуса [[Паўночна-Каўказская ваенная акруга|Паўночна-Каўказскай ваеннай акругі]]. З чэрвеня 1940 года камандзір 1-га механізаванага корпуса<ref name=":0" />. Удзельнік нарады вышэйшага кіруючага складу РСЧА 23-31 снежня 1940 года. Са студзеня 1941 года камандуючы 17-й арміяй Забайкальскай ваеннай акругі. === Вялікая Айчынная вайна === З пачаткам [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] — у той жа пасадзе (армія ўвайшла ў склад адукаванага [[Забайкальскі фронт|Забайкальскага фронту]]). З мая 1942 па верасень 1942 камандуючы 3-й танкавай арміяй, якая фарміравалася ў Маскоўскай ваеннай акрузе, а ў жніўні прыняла ўдзел у контрудары Заходняга фронту ў раёне Сухінічы і Казельск. У верасні–лістападзе 1942 намеснік камандуючага Бранскім фронтам. У лістападзе–снежні 1942 камандуючы 5-й танкавай арміяй, якая пад яго кіраўніцтвам у складзе [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]] ўдзельнічала ў [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]]. У ходзе аперацыі «Уран» армія была ўведзена ў бой у першы дзень савецкага наступу, 19 лістапада 1942 года: 4 стралковыя дывізіі арміі прарывалі фронт супрацьстаялай 3-й румынскай арміі, у другой палове дня ў прарыў была ўведзена рухомая група арміі (абодва танкавых і кавалерыйскі корпуса, матацыклетны полк). Перадавыя сілы арміі хутка наступалі па нямецка-румынскім тылах і раніцай 23 лістапада авалодалі горадам [[Калач-на-Доне]], у раёне якога злучыліся з надыходзячым ім насустрач з поўдня 4-м механізаваным корпусам [[Сталінградскі фронт|Сталінградскага фронту]], замкнуўшы тым самым кальцо акружэння сталінградскай групоўкі праціўніка ([[6-я армія (Германія)|6-я]] і асноўныя сілы 4-й танкавай нямецкіх армій)<ref>Андреев О. Ю., Сидорин А. Н. Факторы успеха. Опыт подготовки и ведения наступления 5-й танковой армией в Сталинградской битве. // Военно-исторический журнал. — 2014. — № 10. — С. 39.</ref>. Камандуючы 2-й танкавай арміяй [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]] (15 студзеня 1943 – 12 лютага 1943). З лютага 1943 да 15 снежня 1944 — камандуючы 48-й арміяй на [[Бранскі фронт|Бранскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім]], [[2-гі Беларускі фронт|2-м Беларускім]] франтах. На чале арміі паспяхова дзейнічаў у Малаархангельскай аперацыі і ў ходзе абарончай бітвы на паўночным фасе Курскай дугі, у Арлоўскай, Чарнігаўска-Прыпяцкай, [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай]], [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай]] і Ломжа-Ружанскай наступальных аперацыях. Асабліва паспяхова дзейнічала армія пад яго камандаваннем пры вызваленні гарадоў [[Ноўгарад-Северскі]], [[Рэчыца]], [[Гомель]], [[Жлобін]], [[Бабруйск]], [[Слонім]], а таксама пры прарыве моцна ўмацаванай абароны на бабруйскім напрамку і фарсіраванні ракі [[Шчара]] ў канцы чэрвеня 1944 года. === Пасля вайны === З 9 ліпеня 1945 года камандаваў войскамі [[Усходне-Сібірская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Усходне-Сібірскай ваеннай акругі]]. З лютага 1947 года вучыўся на вышэйшых акадэмічных курсах пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Вышэйшай ваеннай акадэміі імя К.]] [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Я. Варашылава]]. Па іх заканчэнні залічаны на вучобу на асноўны курс акадэміі, які скончыў у 1948 годзе. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2-га склікання (1946—1949). Памёр 10 сакавіка 1949 года. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Воінскія званні == * Загадны * Малодшы ўраднік (08.05.1915) * Старэйшы ўраднік * [[Прапаршчык]] (02.1917) * [[Палкоўнік]] (29.11.1935) * [[Камдыў]] (19.02.1938<ref name=":1">Залесский, 2013, с. 1209.</ref>, пазачарговае, абыходзячы званне [[камбрыг]]) * [[Генерал-лейтэнант]] (4.06.1940) * [[Генерал-палкоўнік]] (15.07.1944)<ref name=":1" /> == Узнагароды == * Два [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] (22.10.1937, 21.02.1945)<ref name=":2">Информация из учётной карточки награждённого в электронном банке документов «Подвиг народа».</ref>. * Чатыры [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэны Чырвонага Сцяга]] (снежань 1920, 15.01.1940<ref name=":2" />, 3.11.1944<ref>Указ Президиума ВС СССР № 219/135 от 3.11.1944, за выслугу (20) лет в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ГАРФ. Ф. Р7523. Оп. 4. Д. 255. Л. 46.).</ref>, 24.06.1948<ref name=":2" />). * Два [[Ордэн Суворава|ордэны Суворава]] I ступені (16.09.1943<ref>Указ Президимума ВС СССР от 16.09.1943 в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 47. Л. 458).</ref>, 25.07.1944<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Суворова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 686043. Д. 92. Л. 212).</ref>). * Два [[Ордэн Кутузава|ордэны Кутузава]] I ступені (28.01.1943<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Кутузова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 19. Л. 100).</ref>, 27.08.1943<ref>Наградной лист с представлением к Ордену Кутузова I степени в электронном банке документов «Подвиг народа» (архивные материалы ЦАМО. Ф. 33. Оп. 682525. Д. 40. Л. 289).</ref>). * [[Медаль «За абарону Сталінграда»]]. * Іншыя медалі СССР. ==== Замежныя ўзнагароды ==== * Ордэн Чырвонага Сцяга ([[Манголія]], 2.02.1942)<ref name=":3">Информация о награждении в ОБД «Память народа».</ref>. * Медаль «25 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі» (Манголія, 1946)<ref name=":3" />. ==== Узнагароды Расійскай імперыі ==== * Чатыры салдацкіх [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскіх крыжа]]<ref>Русский архив, 1993, Материалы совещания высшего руководящего состава РККА 23—31 декабря 1940 г., с. 154—156.</ref>. == Памяць == * Адна з вуліц [[Валгаград|Валгаграда]] названая імем генерала Раманенка. * У гонар П. Л. Раманенкі названа адна з вуліц [[Гомель|Гомеля]] ([[Беларусь]]) — {{Lang-be|вуліца Прако́фія Рамане́нкі}}; {{Lang-ru|улица Проко́фия Романе́нко}}<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0145418|title=Решение Гомельского городского Совета депутатов от 17 марта 2026 года № 148 «О наименованиях составных частей города Гомеля»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/osvobozhdenie-belarusi/v-gomele-poyavyatsya-ulitsy-sergeya-rudenko-i-prokofiya-romanenko_216321.html|title=В Гомеле появятся улицы Сергея Руденко и Прокофия Романенко|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news316241.html|title=В микрорайоне «Шведская Горка» новые улицы назовут в честь героев Великой Отечественной войны|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. == Спасылкі == <references responsive="" /> == Літаратура == * ''Коллектив авторов.'' Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. М. Г. Вожакина. — <abbr>М.</abbr>; Жуковский: Кучково поле, 2005. — С. 195—196. — <nowiki>ISBN 5-86090-113-5</nowiki>. * ''<abbr>Тархова Н. С.</abbr> (ответственный), <abbr>Арцыбашев В. А.</abbr>, <abbr>Войтиков С. С.</abbr>, <abbr>Узенков Д. Г</abbr>.'' Командный и начальствующий состав Красной Армии в 1940—1941 гг.: Структура и кадры центрального аппарата НКО СССР, военных округов и общевойсковых армий. Документы и материалы / Под ред. <abbr>В. Н. Кузеленкова</abbr>. — <abbr>М.</abbr>—<abbr>СПб.</abbr>: Летний сад, 2005. — 272 с. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 5-94381-137-0</nowiki>. * П. Л. Романенко, генерал-лейтенант, командир 1-го механизированного корпуса, Ленинградский военный округ // Русский архив: Великая Отечественная. Накануне войны. Материалы совещания высшего руководящего состава РККА 23—31 декабря 1940 г.. — <abbr>М.</abbr>: Терра, 1993. — Т. 12 (1—2). — <nowiki>ISBN 5-85255-341-7</nowiki>. * ''Глебов И. С.'' Генерал-полковник П. Л. Романенко // Военно-исторический журнал. — 1977. — Март (№ 03). — С. 125—126. * ''[[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Якубовский И. И.]]'' Земля в огне. — <abbr>М.</abbr>: [[Воениздат]], 1975. — 567 с. * ''[[Андрэй Іванавіч Яроменка|Еременко А. И.]]'' В начале войны. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1965. — 510 с. — 5000 экз. * ''[[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Жуков Г. К.]]'' Воспоминания и размышления. — M.: АПН, 1969. — 733 с. — (мемуары). — 400 000 экз. * ''Голицын С. М.'' Записки беспогонника. — <abbr>М.</abbr>: Русскій Міръ, 2010. — 608 с. — 2000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-89577-123-5</nowiki>. * ''Залесский К. А.'' Романенко Прокофий Логвинович // Великая Отечественная война. Большая биографическая энциклопедия. — <abbr>М.</abbr>: ACT, 2013. — С. 1209. — 832 с. — 3000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-17-078426-4</nowiki>. * ''Пересыпкин И. Т.'' …А в бою ещё важней. — <abbr>М.</abbr>: Советская Россия, 1970. — 254 с. — 50 000 экз. * ''Антипенко Н. А.'' На главном направлении. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1967. — 348 с. — (Вторая мировая война в исследованиях, воспоминаниях, документах). — 50 000 экз. * ''А. Михайлов'' Доблесть офицера // На страже Родины. 1944. 22 фев. С. 3. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/heroes/USSR/more.htm?id=11843284@morfHeroes Романенко Прокофий Логвинович] на сайте [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Министерства обороны Российской Федерации]]. [[Катэгорыя:Генерал-палкоўнікі СССР]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «25 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі»]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Савецкія ваенныя спецыялісты ў Іспаніі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Танкісты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Царскія афіцэры на службе ў РСЧА]] [[Катэгорыя:Першаконнікі]] [[Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандуючыя Усходне-Сібірскай ваеннай акругай]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваеннай акадэміі Генштаба]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] 08w85erb3odbiz1xgw12nswqbtknr57 0 805730 5123982 5123675 2026-04-09T18:22:25Z Emilia Noah 155537 /* Крыніцы */ 5123982 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа}} '''Катастрофа Ан-26 у Крыме''' — [[авіяцыйная катастрофа]], якая адбылася [[31 сакавіка]] [[2026]] года<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/26956129|title=Место катастрофы самолета Ан-26 обнаружили, погибли 29 человек|website=|access-date=2026-04-01|date=2026-04-01|publisher=[[ТАСС]]|location=Москва}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2026/04/01/76342204/|title=Что известно к этому часу о крушении Ан-26 в Крыму|lang=ru|author=Керимова, Айна|website=|date=2026-04-01|publisher=[[Фонтанка.ру]]|access-date=2026-04-01}}</ref>. Ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]], які належаў [[паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|паветрана-касмічным сілам Расіі]], здзяйсняў планавы пералёт над [[Крым|Крымскім паўвостравам]] калі каля 18:00 з ім была страчана сувязь у раёне сяла [[Куйбышава (Бахчысарайскі раён)|Куйбышава]] [[Бахчысарайскі раён|Бахчысарайскага раёна]]<ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/03/31/porazhayuschego-vozdeystviya-po-samoletu-ne-bylo-minoborony-rf-zayavilo-chto-nad-krymom-poteryali-svyaz-s-voennym-samoletom-an-26|title=«Поражающего воздействия по самолету не было». Минобороны РФ заявило, что над Крымом потеряли связь с Ан-26|lang=ru|website=|access-date=2026-04-01|date=2026-03-31|publisher=[[Meduza]]}}</ref><ref>{{Cite news|title=At least 29 dead after Russian military plane crashes in Crimea|url=https://www.theguardian.com/world/2026/apr/01/russia-military-plane-crash-crimea-ukraine|website=[[Agence France-Presse]]|id={{issn|0261-3077}}|date=2026-03-31|access-date=2026-04-01|lang=en-GB|publisher=[[The Guardian]]}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2026/04/01/priznakov-porazhayuschego-vozdeystviya-na-bort-net-v-krymu-razbilsya-voenno-transportnyy-an-26-pogibli-29-chelovek/|title=Крушение Ан-26 в Крыму: причины катастрофы, история самолета|lang=ru|website=|access-date=2026-04-01|author=Совина, Марина|date=2026-04-01|publisher=[[Lenta.ru]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/society/articles/2026/04/01/1187054-chto-izvestno|title=Что известно о крушении Ан-26 в Крыму|lang=ru|website=|date=2026-04-01|publisher=[[Ведомости]]|access-date=2026-04-01}}</ref>. Паводле інфармацыі [[Следчы камітэт Расійскай Федэрацыі|Следчага камітэта Расійскай Федэрацыі]], на борце знаходзіліся 30 чалавек (сем членаў экіпажа і 23 пасажыры)<ref name=":2">{{Cite web|url=https://tass.ru/proisshestviya/26958863|title=После крушения Ан-26 в Крыму завели дело|website=|date=2026-04-01|location=Москва|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2026-04-01}}</ref>, у тым ліку вайскоўцы [[Паўночны флот ВМФ Расіі|Паўночнага флота]]<ref name=":3">{{Cite web|url=https://meduza.io/news/2026/04/01/pri-krushenii-an-26-v-krymu-pogibli-voennosluzhaschie-severnogo-flota|title=При крушении Ан-26 в Крыму погибли военнослужащие Северного флота|lang=ru|website=|date=2026-04-01|publisher=[[Meduza]]|access-date=2026-04-02}}</ref>. Да пошукава-выратавальнай аперацыі былі прыцягнутыя мясцовыя экстранныя службы і сілы [[Паўднёвая ваенная акруга (Расія)|Паўднёвай ваеннай акругі]]. Пошукі абцяжарваліся рэльефам мясцовасці з горнымі ўчасткамі<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/social/2026/04/01/22724659.shtml|title=Самолет Ан-26 разбился в Крыму: что известно, последние новости, погибшие|author=Свидригайлов, Геннадий|website=|date=2026-04-01|publisher=[[Газета.ru]]|access-date=2026-04-01}}</ref>. У ноч на 1 красавіка [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі]] абвясціла аб выяўленні месца крушэння<ref name=":3" /><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/russian-military-transport-crashes-crimea-29-killed-defence-ministry-says-2026-03-31/|title=Russian military transport plane crashes in Crimea, killing 29, defence ministry says|date=2026-04-01|publisher=[[Reuters]]|lang=en|access-date=2026-04-01|editor=Freed, Jamie}}</ref> і гібелі ўсіх, хто быў на борце<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/ckg0qqdegeqo|title=В результате крушения военного самолета Ан-26 в Крыму погибли 29 человек|lang=ru|website=|date=2026-03-31|access-date=2026-04-01|publisher=[[BBC News Русская служба]]}}</ref>. Па заяве ведамства, паражальнага ўздзеяння па паветраным судне не было<ref>{{Cite web|url=https://ru.themoscowtimes.com/2026/04/01/sudba-ekipazha-neizvestna-minoboroni-soobschila-opotere-svyazi-svoennim-an-26-nad-krimom-a191367|title=«Судьба экипажа неизвестна». Минобороны сообщило о потере связи с военным Ан-26 над Крымом|lang=ru|website=|date=2026-04-01|access-date=2026-04-01|publisher=Русская служба [[The Moscow Times]]}}</ref>, а папярэдняя прычына — тэхнічная няспраўнасць<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/russia/1081272|title=Ан-26 потерпел крушение в Крыму из-за столкновения со скалой|date=2026-04-01|publisher=[[Интерфакс]]|access-date=2026-04-01}}</ref>. Інфармацыйнае агенцтва [[ТАСС]] са спасылкай на крыніцу сцвярджала, што «самалёт урэзаўся ў скалу»<ref name=":1" />. Ваенныя следчыя органы СК РФ распачалі крымінальную справу аб парушэнні правілаў палётаў або падрыхтоўкі да іх (артыкул 351 [[Крымінальны кодэкс Расійскай Федэрацыі|КК РФ]])<ref name=":2" />. Сярод загінулых — [[генерал-лейтэнант]] і былы камандзір змешанага авіяцыйнага корпуса Паўночнага флота [[Атрошчанка, Аляксандр Іванавіч|Аляксандр Атрошчанка]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cvg06ply3y7o|title=В результате крушения Ан-26 в Крыму погиб командир авиации Северного флота генерал Отрощенко|lang=ru|author=Барабанов, Илья|website=|date=2026-04-02|publisher=[[BBC News Русская служба]]|access-date=2026-04-02}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Авіяцыйныя здарэнні 2026 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 31 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2026 года]] [[Катэгорыя:2016 год у Расіі]] l9xy1bdjtta4mjqk1l9wsjkfer9xrlb 0 805737 5123968 5123749 2026-04-09T18:10:37Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5123968 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Zackary Arthur}} |Апісанне выявы=Закары Артур у 2023 годзе |Імя=Закары Артур |Імя пры нараджэнні=Закары Артур Эрэра |Гады актыўнасці=2013 — наш час |Фота=Zackary Arthur by Gage Skidmore.jpg |Шырыня=200px }} '''Закары Артур Эрэра''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Zackary Arthur Herrera''; нар. [[12 верасня|12]] [[Верасень|верасня]] [[2006]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm6236879/|title=Zackary Arthur|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-09}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]]. Найбольш вядомы галоўнай роляй {{Не перакладзена 5|Джэк Уілер|Джэка Уілера|4=Jake Wheeler}} ў [[тэлесерыял]]е «{{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/zackary_arthur|title=Zackary Arthur Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-09}}</ref>, які з’яўляецца працягам кінафраншызы «{{Не перакладзена 5|Child's Play (франшыза)|Child's Play|4=Child's Play (franchise)}}». За гэту працу быў намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія «Сатурн» за найлепшую ролю маладога акцёра ці актрысы ў тэлесерыяле|прэмію «Сатурн» за найлепшую ролю маладога акцёра ў тэлесерыяле|4=Saturn Award for Best Performance by a Younger Actor in a Television Series}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2022/08/saturn-awards-2022-nominations-list-movies-tv-1235089636/|title=Saturn Awards Nominations: ‘The Batman’, ‘Nightmare Alley’, ‘Spider-Man’, ‘Better Call Saul’ Top List|first=Armando|last=Tinoco|website=Deadline|date=2022-08-12|access-date=2026-04-09}}</ref>. Таксама сыграў Сэмі Салівана ў фільме «{{Не перакладзена 5|The 5th Wave (фільм, 2016)|The 5th Wave|4=The 5th Wave (film)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/5th-wave-finds-sammy-732330|title='The 5th Wave' Finds Its Sammy (Exclusive)|author=Rebecca Ford|website=hollywoodreporter|date=2014-09-15|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.acting-auditions.org/2014/09/fifth-wave-casting-call-seeking-stand-zackary-arthur.html|title='The Fifth Wave' casting call seeking stand in for Zackary Arthur|work=acting-auditions.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304045812/https://www.acting-auditions.org/2014/09/fifth-wave-casting-call-seeking-stand-zackary-arthur.html|archive-date=2015-03-04|access-date=2019-07-09}}</ref> і рэгулярна здымаўся ў серыяле «{{Не перакладзена 5|Kidding}}». == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |''Trust Me'' |- |2014 |''Surviving A Funeral'' |- |2015 |''Turned'' |- |2016 |{{Не перакладзена 5|The 5th Wave (фільм, 2016)|The 5th Wave|4=The 5th Wave (film)}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Don't Come Back from the Moon}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Mom and Dad (фільм, 2017)|Mom and Dad|4=Mom and Dad (2017 film)}} |- |2018 |''These Things Take Time'' |- |2020 |''Secret Agent Dingledorf and His Trusty Dog Splat'' |- |2021 |''Hero Dog: The Journey Home'' |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014-2019 |{{Не перакладзена 5|Transparent (тэлесерыял)|Transparent|4=Transparent (TV series)}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Best Friends Whenever}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Teachers (тэлесерыял)|Teachers|4=Teachers (2016 TV series)}} |- |2015 |''The Half of It'' |- |2016 |[[Анатомія жарсці]] |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Ray Donovan}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|S.W.A.T. (тэлесерыял)|S.W.A.T.|4=S.W.A.T. (2017 TV series)}} |- |2018-2020 |{{Не перакладзена 5|Kidding}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Better Things (тэлесерыял)|Better Things|4=Better Things (TV series)}} |- |2021-2024 |{{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Chicago Med|Chicago Med|4=Chicago Med season 11}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|6236879}} * {{Rotten Tomatoes person|zackary_arthur|Закары Артур|name=Закары Артур}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2006 годзе]] {{DEFAULTSORT:Артур Закары}} o7b06kw2jue49r9vcnw001jc3wtxaih 0 805743 5123800 5123766 2026-04-09T12:25:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5123800 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Качаноўскі (значэнні)}} {{Навуковец |Імя = Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі |Арыгінал імя = {{lang-ru|Михаил Трофимович Каченовский}} |Фота = Kachenovskiy Mikhail Trofimovich.jpg |Шырыня = 180px |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|12|11|1775|1|11|1775}} |Месца нараджэння = [[Харкаў]], [[Слабадско-Украінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|1|5|1842|19|4|1842}} |Месца смерці = [[Масква]], Расійская імперыя |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[Славеснасць]] |Месца працы = [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1806) |Навуковае званне = заслужаны прафесар (1835)<br>акадэмік Пецярбургскай АН (1841) |Альма-матэр = [[Харкаўскі калегіум]] (1788) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені|1838}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені|1817}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1831}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1834}} }} '''Міхаі́л Трафі́мавіч Качано́ўскі''' ({{ДН|12|11|1775|1|11|1775}}, [[Харкаў]] — {{ДС|1|5|1842|19|4|1842}}, [[Масква]]) — рускі гісторык, перакладчык, літаратурны крытык, рэдактар-выдавец часопіса «[[Вестник Европы (1802—1830)|Вестник Европы]]» (1805—1830), рэктар [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], родапачынальнік «[[скептычная школа|скептычнай школы]]» ў дасавецкай гістарыяграфіі Расіі; акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (з 1841 года). == Біяграфія == Нарадзіўся ў небагатай [[мяшчане|мяшчанскай]] сям'і гандляра віном, [[Грэкі|грэка]] Качоні, якая перасялілася з [[Балаклава|Балаклавы]] ў Харкаў. У 1788 годзе скончыў [[Харкаўскі калегіум]]; затым служыў ураднікам [[Кацярынаслаўскае казацкае войска|Кацярынаслаўскага казацкага апалчэння]], а з 1793 года — канцылярыстам Харкаўскага губернскага магістрата. У 1795 годзе быў прызначаны сяржантам у [[Таўрычаскі грэнадзёрскі полк]], адкуль 26 сакавіка 1796 года быў пераведзены ў Маскву — у [[Яраслаўскі 117-ы пяхотны полк|Яраслаўскі пяхотны полк]], дзе 10 снежня 1798 года стаў палкавым кватэрмайстрам. Патрапіў пад суд па абвінавачанні ў нястачы казённага пораху, але быў апраўданы. У 1801 годзе па прашэнні выйшаў у адстаўку і паступіў на службу бібліятэкарам да графа [[Аляксей Кірылавіч Разумоўскі|А.&nbsp;К.&nbsp;Разумоўскага]], у якога пасля быў кіраўніком канцылярыі (старэйшым пісьмаводам), калі той пачаў выконваць абавязкі папячыцеля [[Маскоўская навучальная акруга|Маскоўскай навучальнай акругі]] (1807—1810). У 1805 годзе па прапанове [[Міхаіл Мікітавіч Мураўёў|М.&nbsp;М.&nbsp;Мураўёва]] Качаноўскі атрымаў без іспытаў ступень доктара філасофіі і свабодных навук і быў прызначаны выкладчыкам рыторыкі і расійскай мовы ва ўніверсітэцкай гімназіі. У 1806 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і прыгожых мастацтваў, у 1808 годзе — пасаду ад'юнкта ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]]. Першапачаткова чытаў рыторыку, вялікую ўвагу надаваў пытанням гісторыі рускай мовы<ref name="Каченовский">{{артыкул|аўтар=Петров Ф. А.|загаловак=Каченовский Михаил Трофимович|выданне=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|старонкі=315—316|isbn=978-5-8243-1429-8}}</ref>. З 1810 года — экстраардынарны, а з 1811 года — ардынарны прафесар Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры тэорыі прыгожых мастацтваў і археалогіі. З 2 лістапада 1821 года па 1835 год ён загадваў кафедрай гісторыі, статыстыкі і геаграфіі Расійскай дзяржавы, адначасова ў 1830—1831 гадах займаў пасаду прафесара кафедры красамоўства, вершаскладання і мовы расійскай. У чэрвені 1835 года ён быў удастоены звання заслужанага прафесара Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі і літаратуры славянскіх гаворак, якую займаў да канца жыцця. З 1836 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі выкладаў расійскую гісторыю і статыстыку. Таксама ён выкладаў у Маскоўскім дваранскім інстытуце тэорыю прыгожых мастацтваў, дыпламатыю і палітычную гісторыю. Выкладчыцкую дзейнасць сумяшчаў з адміністрацыйнай. З'яўляўся членам Вучылішчнага савета (1816—1820 і 1821—1829), начальнікам універсітэцкай друкарні (1815—1816), членам Праўлення ўніверсітэцкага Высакароднага пансіёна (1819—1825), дэканам славеснага аддзялення (1813—1815 і 1834—1836)<ref>{{cite web |url=http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |title=Ректоры и деканы московского университета |lang=ru |access-date=2012-06-16 |archive-date=2014-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917185358/http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |url-status=live }}</ref>. Таксама ў 1830—1835 гадах быў дырэктарам Галоўнага педагагічнага інстытута. З 1837 года і да сваёй смерці ў 1842 годзе — рэктар Маскоўскага ўніверсітэта. У 1841 годзе быў абраны правадзейным членам Імператарскай Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук па аддзяленні рускай мовы і славеснасці. З'яўляўся членам Маскоўскага цэнзурнага камітэта. Сярод яго ўзнагарод ордэны Святога Уладзіміра (4-й ст. — 1817, 3-й ст. — 1838) і Святой Ганны (2-й ст. — 1831 і 1834). Пахаваны ў Маскве на [[Міускія могілкі|Міускіх могілках]]. == Навуковая, літаратурная і педагагічная дзейнасць == Да 1805 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі публікаваў у часопісе «[[Иппокрена, или Утехи любословия|Іпакрэна]]» (1799—1801) пераклады твораў замежных аўтараў і ўласныя празаічныя і паэтычныя творы, а з 1805 года стаў рэдактарам-выдаўцом часопіса «Вестник Европы», які выпускаў з перапынкамі ў 1808—1809 і 1813—1814 гадах ажно да яго закрыцця ў 1830 годзе. З'яўляючыся заснавальнікам так званага «скептычнага кірунку» рускай гістарыяграфіі, Качаноўскі лічыў<ref name="Каченовский" />, што {{пачатак цытаты}}для навукі няма нічога больш прыстойнага, чым скептыцызм, — не павярхоўны і легкадумны, але заснаваны на параўнанні тэкстаў, на крытыцы сведчанняў. Даследуйце, сумнявайцеся, тлумачце самі, калі маеце дастаткова мужнасці; бо няма неабходнай патрэбы верыць усяму, нават у гісторыі Ромула{{арыгінальны тэкст|ru|для науки нет ничего приличнее, как скептицизм, — не поверхностный и легкомысленный, но основанный на сравнении текстов, на критике свидетельства. Исследывайте, сомневайтесь, изъясняйтесь сами, если имеете довольно мужества; ибо нет необходимой надобности верить всему, даже в истории Ромула}}.{{канец цытаты}} Ён патрабаваў абавязковага параўнальнага вывучэння рускай гісторыі з агульнай, заклікаў улічваць агульны ход палітычнага і грамадзянскага развіцця ў Еўропе, крытычна ацэньваць унутраныя і знешнія гістарычныя і геаграфічныя звесткі старажытнасці. Даследчык пісаў: {{пачатак цытаты}}Народы любяць асвячаць сваё маленства звышнатуральнымі здарэннямі, чароўнымі пасрэдніцтвамі або нават аднымі толькі ўспамінамі пра доблесць і славу продкаў, якімі быццам узвялічваецца лёс айчыны…{{арыгінальны тэкст|ru|Народы любят освящать свое младенчество сверхъестественными происшествиями, божественными посредничествами, или даже одними лишь воспоминаниями о доблести и славе предков, которыми как бы возвеличивается судьба отечества…}}{{канец цытаты}} Успамінаючы свае студэнцкія гады, [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І.&nbsp;А.&nbsp;Ганчароў]] адзначаў, што Качаноўскі {{пачатак цытаты}}трываць не мог ніякіх міфаў у гісторыі і пачынаў лекцыі па рускай гісторыі з Уладзіміра, папярэдзіўшы нас, што ён не стане паўтараць баек, якія мы чулі ў школе, напрыклад, аб арыгінальнай помсце Вольгі за смерць Ігара, змяі, якая ўджаліла Алега, аб скураных грашах... Ён адвяргаў таксама сапраўднасць «[[Слова аб палку Ігаравым]]», лічачы яго пазнейшай падробкай, здаецца XIV стагоддзя, пра што аднойчы ўступіў у гарачую спрэчку з [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіным]], якога прывёз на лекцыю [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Увараў]].{{арыгінальны тэкст|ru|терпеть не мог никаких мифов в истории и начинал лекции русской истории с Владимира, предупредив нас, что он не станет повторять басен, которые мы слышали в школе, например, об оригинальном мщении Ольги за смерть Игоря, змее, ужалившей Олега, о кожаных деньгах… Он отвергал также подлинность «Слова о полку Игореве», считая его позднейшей подделкой, кажется XIV века, о чём однажды вошел в горячий спор с Пушкиным, которого привез на лекцию Уваров.}}<ref>Московский университет в воспоминаниях современников. — М., 1956. — С. 80.</ref>{{канец цытаты}} Услед за [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр|А.&nbsp;Л.&nbsp;Шлёцэрам]] Качаноўскі лічыў, што старажытная Русь не ведала ні пісьменства, ні гандлю і грашовых знакаў; але ён пайшоў значна далей за свайго папярэдніка. Свае арыгінальныя развагі ён грунтаваў на меркаванні, што грашовыя знакі, якія згадваюцца ў старажытных юрыдычных і гістарычных помніках («[[Руская Праўда]]» і «Летапіс»), перайшлі на Русь толькі ў XIII стагоддзі ад больш цывілізаванай Ганзы («Пра скураныя грошы»), і, зыходзячы з гэтага, лічыў, што і самі крыніцы, якія ўжываюць гэтую грашовую сістэму, былі складзены не раней за XIII стагоддзе. Навуковую памылковасць гэтых высноў пазней абверглі [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзін]] і [[Пётр Рыгоравіч Буткоў|П.&nbsp;Р.&nbsp;Буткоў]]<ref>Скептычная пазіцыя Качаноўскага адбілася на яго становішчы ва ўніверсітэце: пры ўвядзенні новага статута ў 1835 годзе Качаноўскі быў пераведзены на кафедру славянскіх гаворак, а кафедру рускай гісторыі атрымаў Пагодзін.</ref>. Сярод найбольш вядомых прац М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскага: «Паралельныя месцы ў рускім летапісе», «Пра крыніцы па рускай гісторыі», «Нестар. Летапісец на стараславянскай мове», а таксама «Вучэбная кніжка старажытнай грэчаскай мовы» (1807, 1809, 1816 і 1822). Некаторыя сучаснікі лічылі лекцыі Качаноўскага сухімі і манатоннымі — захавалася эпіграма [[Фёдар Іванавіч Цютчаў|Ф.&nbsp;І.&nbsp;Цютчава]], які быў яго студэнтам, «Харон і Качаноўскі», па сюжэце якой Харон здзіўляецца, што Качаноўскі прыбыў са свету жывых, лічачы, што яму даўно належала б таміцца ў замагільным свеце. Іншыя, наадварот, захапляліся імі: {{пачатак цытаты}}Гэта былі сапраўды прафесарскія лекцыі. Качаноўскі тлумачыў ідэю прыгажосці і яе гістарычнае развіццё, знаёміў сваіх слухачоў з манументальнымі творамі, часам супастаўляў іх з некаторымі помнікамі старажытнага рускага мастацтва, знаёміў таксама з рознымі школамі жывапісу, лепкі і дойлідства і пры гэтым уносіў элемент філасофскай крытыкі, як, пасля, унёс крытычны элемент у старажытную рускую гісторыю…{{арыгінальны тэкст|ru|Это были истинно профессорские лекции. Каченовский объяснял идею красоты и её историческое развитие, знакомил своих слушателей с монументальными произведениями, иногда сопоставлял их с некоторыми памятниками древнего русского искусства, знакомил также с различными школами живописи, ваяния и зодчества и при этом вносил элемент философской критики, как, впоследствии, внес критический элемент в древнюю русскую историю…}}<ref>''Барсуков Н. П.'' Жизнь и труды М. П. Погодина. Кн. 1. — М., 1888. — С. 38.</ref>{{канец цытаты}} У грамадскай гісторыі М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі запомніўся сучаснікам удзелам у вядомай спрэчцы «пра лазневы будынак» у 1810—1812 гадах<ref>{{cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/paradoks-bannogo-stroeniya-k-literaturnoy-reputatsii-m-t-kachenovskogo |title=Парадокс «Банного строения»: к литературной репутации М. Т. Каченовского |author=Кошелев В. |publisher=CyberLeninka |lang=ru}}</ref>. У літаратурным жыцці Качаноўскі вёў актыўную барацьбу з таварыствам «[[Арзамас (таварыства)|Арзамас]]». Аляксандр Пушкін, як удзельнік гэтага таварыства, прысвяціў Качаноўскаму некалькі з'едлівых эпіграм: «Бяссмертнай рукой раздушаны заіл…» (руск.: Бессмертною рукой раздавленный зоил…), «Хаўроніяс! лаяльнік закаснелы…» (руск.: Хаврониос! ругатель закоснелый…), «Паклёпнік без даравання…» (руск.: Клеветник без дарованья…) і «Жывы, жывы Курылка!» (руск.: Жив, жив Курилка!). == Творы == * Два лісты М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскага да М.&nbsp;І.&nbsp;Гнедзіча // Русский архив, 1868. — Выд. 2-е. — М., 1869. — Слп. 970—972. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * ''Барсуков Н. П.'' М. Т. Каченовский (послужной список) // Русская старина. 1889. № 10. * {{кніга |аўтар=Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С. |загаловак=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки |месца=М. |выдавецтва=Янус-К |год=2006 |старонкі=122—123 |старонак=300 |isbn=5—8037—0164—5}} * ''Евдошенко Ю.В.'' М. Т. Каченовский в общественно-идейной жизни России первой трети XIX в. : автореферат дис. ... кандидата исторических наук : 07.00.02. — Москва, 2001. — 24 с. * ''Зеленов М. В.'' М. Т. Каченовский // Историки России XVIII—XX вв. М., 1995. Вып. 1. * ''Иконников В. С.'' Скептическая школа в русской историографии и её противники. К., 1871. * ''Каченовский В. М.'' М. Т. Каченовский // Русская старина. 1890. № 6. * {{БСЭ3 |загаловак=Каченовский, Михаил Трофимович}} * {{Крыніцы/БЭ |старонкі=395 |артыкул=Каченовский Михаил Трофимович |том=13}} * {{ВТ-ЭСБЕ |Каченовский, Михаил Трофимович |[[Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Мілюкоў П. М.]]}} * {{кніга |аўтар=Петров Ф. А. |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=315—316 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Умбрашко К. Б.'' М. Т. Каченовский и «скептическая школа» об особенностях истории России. Новосиб., 2001. == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|50669|Міхаіла Трафімавіча Качаноўскага}} * {{cite web |url=http://letopis.msu.ru/peoples/554 |title=Каченовский Михаил Трофимович |website=Летопись Московского университета |lang=ru |access-date=2017-10-02}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі МДУ}} {{DEFAULTSORT:Качаноўскі Міхаіл Трафімавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1775 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскага калегіума]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Рэктары і дырэктары Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Міускіх могілках]] [[Катэгорыя:Спецыялісты па гісторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Антынарманісты]] k88fnci3hby2e5saasv0lwf298mk2wx 5123803 5123800 2026-04-09T12:27:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123803 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Качаноўскі}} {{Навуковец |Імя = Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі |Арыгінал імя = {{lang-ru|Михаил Трофимович Каченовский}} |Фота = Kachenovskiy Mikhail Trofimovich.jpg |Шырыня = 180px |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|12|11|1775|1|11|1775}} |Месца нараджэння = [[Харкаў]], [[Слабадско-Украінская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|1|5|1842|19|4|1842}} |Месца смерці = [[Масква]], Расійская імперыя |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[Славеснасць]] |Месца працы = [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1806) |Навуковае званне = заслужаны прафесар (1835)<br>акадэмік Пецярбургскай АН (1841) |Альма-матэр = [[Харкаўскі калегіум]] (1788) |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені|1838}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені|1817}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1831}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1834}} }} '''Міхаі́л Трафі́мавіч Качано́ўскі''' ({{ДН|12|11|1775|1|11|1775}}, [[Харкаў]] — {{ДС|1|5|1842|19|4|1842}}, [[Масква]]) — рускі [[гісторык]], [[перакладчык]], [[літаратурны крытык]], рэдактар-выдавец часопіса «[[Вестник Европы (1802—1830)|Вестник Европы]]» (1805—1830), рэктар [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], родапачынальнік «[[скептычная школа|скептычнай школы]]» ў дасавецкай гістарыяграфіі Расіі; акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (з 1841 года). == Біяграфія == Нарадзіўся ў небагатай [[мяшчане|мяшчанскай]] сям'і гандляра віном, [[Грэкі|грэка]] Качоні, якая перасялілася з [[Балаклава|Балаклавы]] ў Харкаў. У 1788 годзе скончыў [[Харкаўскі калегіум]]; затым служыў ураднікам [[Кацярынаслаўскае казацкае войска|Кацярынаслаўскага казацкага апалчэння]], а з 1793 года — канцылярыстам Харкаўскага губернскага магістрата. У 1795 годзе быў прызначаны сяржантам у [[Таўрычаскі грэнадзёрскі полк]], адкуль 26 сакавіка 1796 года быў пераведзены ў Маскву — у [[Яраслаўскі 117-ы пяхотны полк|Яраслаўскі пяхотны полк]], дзе 10 снежня 1798 года стаў палкавым кватэрмайстрам. Патрапіў пад суд па абвінавачанні ў нястачы казённага пораху, але быў апраўданы. У 1801 годзе па прашэнні выйшаў у адстаўку і паступіў на службу бібліятэкарам да графа [[Аляксей Кірылавіч Разумоўскі|А.&nbsp;К.&nbsp;Разумоўскага]], у якога пасля быў кіраўніком канцылярыі (старэйшым пісьмаводам), калі той пачаў выконваць абавязкі папячыцеля [[Маскоўская навучальная акруга|Маскоўскай навучальнай акругі]] (1807—1810). У 1805 годзе па прапанове [[Міхаіл Мікітавіч Мураўёў|М.&nbsp;М.&nbsp;Мураўёва]] Качаноўскі атрымаў без іспытаў ступень доктара філасофіі і свабодных навук і быў прызначаны выкладчыкам рыторыкі і расійскай мовы ва ўніверсітэцкай гімназіі. У 1806 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і прыгожых мастацтваў, у 1808 годзе — пасаду ад'юнкта ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]]. Першапачаткова чытаў рыторыку, вялікую ўвагу надаваў пытанням гісторыі рускай мовы<ref name="Каченовский">{{артыкул|аўтар=Петров Ф. А.|загаловак=Каченовский Михаил Трофимович|выданне=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|старонкі=315—316|isbn=978-5-8243-1429-8}}</ref>. З 1810 года — экстраардынарны, а з 1811 года — ардынарны прафесар Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры тэорыі прыгожых мастацтваў і археалогіі. З 2 лістапада 1821 года па 1835 год ён загадваў кафедрай гісторыі, статыстыкі і геаграфіі Расійскай дзяржавы, адначасова ў 1830—1831 гадах займаў пасаду прафесара кафедры красамоўства, вершаскладання і мовы расійскай. У чэрвені 1835 года ён быў удастоены звання заслужанага прафесара Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі і літаратуры славянскіх гаворак, якую займаў да канца жыцця. З 1836 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі выкладаў расійскую гісторыю і статыстыку. Таксама ён выкладаў у Маскоўскім дваранскім інстытуце тэорыю прыгожых мастацтваў, дыпламатыю і палітычную гісторыю. Выкладчыцкую дзейнасць сумяшчаў з адміністрацыйнай. З'яўляўся членам Вучылішчнага савета (1816—1820 і 1821—1829), начальнікам універсітэцкай друкарні (1815—1816), членам Праўлення ўніверсітэцкага Высакароднага пансіёна (1819—1825), дэканам славеснага аддзялення (1813—1815 і 1834—1836)<ref>{{cite web |url=http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |title=Ректоры и деканы московского университета |lang=ru |access-date=2012-06-16 |archive-date=2014-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917185358/http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |url-status=live }}</ref>. Таксама ў 1830—1835 гадах быў дырэктарам Галоўнага педагагічнага інстытута. З 1837 года і да сваёй смерці ў 1842 годзе — рэктар Маскоўскага ўніверсітэта. У 1841 годзе быў абраны правадзейным членам Імператарскай Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук па аддзяленні рускай мовы і славеснасці. З'яўляўся членам Маскоўскага цэнзурнага камітэта. Сярод яго ўзнагарод [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэны Святога Уладзіміра]] (4-й ст. — 1817, 3-й ст. — 1838) і [[Ордэн Святой Ганны|Святой Ганны]] (2-й ст. — 1831 і 1834). Пахаваны ў Маскве на [[Міускія могілкі|Міускіх могілках]]. == Навуковая, літаратурная і педагагічная дзейнасць == Да 1805 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі публікаваў у часопісе «[[Иппокрена, или Утехи любословия|Іпакрэна]]» (1799—1801) пераклады твораў замежных аўтараў і ўласныя празаічныя і паэтычныя творы, а з 1805 года стаў рэдактарам-выдаўцом часопіса «Вестник Европы», які выпускаў з перапынкамі ў 1808—1809 і 1813—1814 гадах ажно да яго закрыцця ў 1830 годзе. З'яўляючыся заснавальнікам так званага «скептычнага кірунку» рускай гістарыяграфіі, Качаноўскі лічыў<ref name="Каченовский" />, што {{пачатак цытаты}}для навукі няма нічога больш прыстойнага, чым скептыцызм, — не павярхоўны і легкадумны, але заснаваны на параўнанні тэкстаў, на крытыцы сведчанняў. Даследуйце, сумнявайцеся, тлумачце самі, калі маеце дастаткова мужнасці; бо няма неабходнай патрэбы верыць усяму, нават у гісторыі Ромула{{арыгінальны тэкст|ru|для науки нет ничего приличнее, как скептицизм, — не поверхностный и легкомысленный, но основанный на сравнении текстов, на критике свидетельства. Исследывайте, сомневайтесь, изъясняйтесь сами, если имеете довольно мужества; ибо нет необходимой надобности верить всему, даже в истории Ромула}}.{{канец цытаты}} Ён патрабаваў абавязковага параўнальнага вывучэння рускай гісторыі з агульнай, заклікаў улічваць агульны ход палітычнага і грамадзянскага развіцця ў Еўропе, крытычна ацэньваць унутраныя і знешнія гістарычныя і геаграфічныя звесткі старажытнасці. Даследчык пісаў: {{пачатак цытаты}}Народы любяць асвячаць сваё маленства звышнатуральнымі здарэннямі, чароўнымі пасрэдніцтвамі або нават аднымі толькі ўспамінамі пра доблесць і славу продкаў, якімі быццам узвялічваецца лёс айчыны…{{арыгінальны тэкст|ru|Народы любят освящать свое младенчество сверхъестественными происшествиями, божественными посредничествами, или даже одними лишь воспоминаниями о доблести и славе предков, которыми как бы возвеличивается судьба отечества…}}{{канец цытаты}} Успамінаючы свае студэнцкія гады, [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І.&nbsp;А.&nbsp;Ганчароў]] адзначаў, што Качаноўскі {{пачатак цытаты}}трываць не мог ніякіх міфаў у гісторыі і пачынаў лекцыі па рускай гісторыі з Уладзіміра, папярэдзіўшы нас, што ён не стане паўтараць баек, якія мы чулі ў школе, напрыклад, аб арыгінальнай помсце Вольгі за смерць Ігара, змяі, якая ўджаліла Алега, аб скураных грашах... Ён адвяргаў таксама сапраўднасць «[[Слова аб палку Ігаравым]]», лічачы яго пазнейшай падробкай, здаецца XIV стагоддзя, пра што аднойчы ўступіў у гарачую спрэчку з [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіным]], якога прывёз на лекцыю [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Увараў]].{{арыгінальны тэкст|ru|терпеть не мог никаких мифов в истории и начинал лекции русской истории с Владимира, предупредив нас, что он не станет повторять басен, которые мы слышали в школе, например, об оригинальном мщении Ольги за смерть Игоря, змее, ужалившей Олега, о кожаных деньгах… Он отвергал также подлинность «Слова о полку Игореве», считая его позднейшей подделкой, кажется XIV века, о чём однажды вошел в горячий спор с Пушкиным, которого привез на лекцию Уваров.}}<ref>Московский университет в воспоминаниях современников. — М., 1956. — С. 80.</ref>{{канец цытаты}} Услед за [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр|А.&nbsp;Л.&nbsp;Шлёцэрам]] Качаноўскі лічыў, што старажытная Русь не ведала ні пісьменства, ні гандлю і грашовых знакаў; але ён пайшоў значна далей за свайго папярэдніка. Свае арыгінальныя развагі ён грунтаваў на меркаванні, што грашовыя знакі, якія згадваюцца ў старажытных юрыдычных і гістарычных помніках («[[Руская Праўда]]» і «Летапіс»), перайшлі на Русь толькі ў XIII стагоддзі ад больш цывілізаванай Ганзы («Пра скураныя грошы»), і, зыходзячы з гэтага, лічыў, што і самі крыніцы, якія ўжываюць гэтую грашовую сістэму, былі складзены не раней за XIII стагоддзе. Навуковую памылковасць гэтых высноў пазней абверглі [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзін]] і [[Пётр Рыгоравіч Буткоў|П.&nbsp;Р.&nbsp;Буткоў]]<ref>Скептычная пазіцыя Качаноўскага адбілася на яго становішчы ва ўніверсітэце: пры ўвядзенні новага статута ў 1835 годзе Качаноўскі быў пераведзены на кафедру славянскіх гаворак, а кафедру рускай гісторыі атрымаў Пагодзін.</ref>. Сярод найбольш вядомых прац М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскага: «Паралельныя месцы ў рускім летапісе», «Пра крыніцы па рускай гісторыі», «Нестар. Летапісец на стараславянскай мове», а таксама «Вучэбная кніжка старажытнай грэчаскай мовы» (1807, 1809, 1816 і 1822). Некаторыя сучаснікі лічылі лекцыі Качаноўскага сухімі і манатоннымі — захавалася эпіграма [[Фёдар Іванавіч Цютчаў|Ф.&nbsp;І.&nbsp;Цютчава]], які быў яго студэнтам, «Харон і Качаноўскі», па сюжэце якой Харон здзіўляецца, што Качаноўскі прыбыў са свету жывых, лічачы, што яму даўно належала б таміцца ў замагільным свеце. Іншыя, наадварот, захапляліся імі: {{пачатак цытаты}}Гэта былі сапраўды прафесарскія лекцыі. Качаноўскі тлумачыў ідэю прыгажосці і яе гістарычнае развіццё, знаёміў сваіх слухачоў з манументальнымі творамі, часам супастаўляў іх з некаторымі помнікамі старажытнага рускага мастацтва, знаёміў таксама з рознымі школамі жывапісу, лепкі і дойлідства і пры гэтым уносіў элемент філасофскай крытыкі, як, пасля, унёс крытычны элемент у старажытную рускую гісторыю…{{арыгінальны тэкст|ru|Это были истинно профессорские лекции. Каченовский объяснял идею красоты и её историческое развитие, знакомил своих слушателей с монументальными произведениями, иногда сопоставлял их с некоторыми памятниками древнего русского искусства, знакомил также с различными школами живописи, ваяния и зодчества и при этом вносил элемент философской критики, как, впоследствии, внес критический элемент в древнюю русскую историю…}}<ref>''Барсуков Н. П.'' Жизнь и труды М. П. Погодина. Кн. 1. — М., 1888. — С. 38.</ref>{{канец цытаты}} У грамадскай гісторыі М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі запомніўся сучаснікам удзелам у вядомай спрэчцы «пра лазневы будынак» у 1810—1812 гадах<ref>{{cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/paradoks-bannogo-stroeniya-k-literaturnoy-reputatsii-m-t-kachenovskogo |title=Парадокс «Банного строения»: к литературной репутации М. Т. Каченовского |author=Кошелев В. |publisher=CyberLeninka |lang=ru}}</ref>. У літаратурным жыцці Качаноўскі вёў актыўную барацьбу з таварыствам «[[Арзамас (таварыства)|Арзамас]]». Аляксандр Пушкін, як удзельнік гэтага таварыства, прысвяціў Качаноўскаму некалькі з'едлівых эпіграм: «Бяссмертнай рукой раздушаны заіл…» (руск.: Бессмертною рукой раздавленный зоил…), «Хаўроніяс! лаяльнік закаснелы…» (руск.: Хаврониос! ругатель закоснелый…), «Паклёпнік без даравання…» (руск.: Клеветник без дарованья…) і «Жывы, жывы Курылка!» (руск.: Жив, жив Курилка!). == Творы == * Два лісты М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскага да М.&nbsp;І.&nbsp;Гнедзіча // Русский архив, 1868. — Выд. 2-е. — М., 1869. — Слп. 970—972. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * ''Барсуков Н. П.'' М. Т. Каченовский (послужной список) // Русская старина. 1889. № 10. * {{кніга |аўтар=Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С. |загаловак=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки |месца=М. |выдавецтва=Янус-К |год=2006 |старонкі=122—123 |старонак=300 |isbn=5—8037—0164—5}} * ''Евдошенко Ю.В.'' М. Т. Каченовский в общественно-идейной жизни России первой трети XIX в. : автореферат дис. ... кандидата исторических наук : 07.00.02. — Москва, 2001. — 24 с. * ''Зеленов М. В.'' М. Т. Каченовский // Историки России XVIII—XX вв. М., 1995. Вып. 1. * ''Иконников В. С.'' Скептическая школа в русской историографии и её противники. К., 1871. * ''Каченовский В. М.'' М. Т. Каченовский // Русская старина. 1890. № 6. * {{БСЭ3 |загаловак=Каченовский, Михаил Трофимович}} * {{Крыніцы/БЭ |старонкі=395 |артыкул=Каченовский Михаил Трофимович |том=13}} * {{ВТ-ЭСБЕ |Каченовский, Михаил Трофимович |[[Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Мілюкоў П. М.]]}} * {{кніга |аўтар=Петров Ф. А. |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=315—316 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Умбрашко К. Б.'' М. Т. Каченовский и «скептическая школа» об особенностях истории России. Новосиб., 2001. == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|50669|Міхаіла Трафімавіча Качаноўскага}} * {{cite web |url=http://letopis.msu.ru/peoples/554 |title=Каченовский Михаил Трофимович |website=Летопись Московского университета |lang=ru |access-date=2017-10-02}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі МДУ}} {{DEFAULTSORT:Качаноўскі Міхаіл Трафімавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1775 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскага калегіума]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Рэктары і дырэктары Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Міускіх могілках]] [[Катэгорыя:Спецыялісты па гісторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Антынарманісты]] rnjjea67pt100v6zz5x8m1i36qh5sfq 5123804 5123803 2026-04-09T12:29:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123804 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Качаноўскі}} {{Навуковец |Імя = Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі |Арыгінал імя = {{lang-ru|Михаил Трофимович Каченовский}} |Фота = Kachenovskiy Mikhail Trofimovich.jpg |Шырыня = 180px |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[Славеснасць]] |Месца працы = |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1806) |Навуковае званне = заслужаны прафесар (1835)<br>акадэмік Пецярбургскай АН (1841) |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені|1838}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені|1817}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1831}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1834}} }} '''Міхаі́л Трафі́мавіч Качано́ўскі''' ({{ДН|12|11|1775|1|11|1775}}, [[Харкаў]] — {{ДС|1|5|1842|19|4|1842}}, [[Масква]]) — рускі [[гісторык]], [[перакладчык]], [[літаратурны крытык]], рэдактар-выдавец часопіса «[[Вестник Европы (1802—1830)|Вестник Европы]]» (1805—1830), рэктар [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], родапачынальнік «[[скептычная школа|скептычнай школы]]» ў дасавецкай гістарыяграфіі Расіі; акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (з 1841 года). == Біяграфія == Нарадзіўся ў небагатай [[мяшчане|мяшчанскай]] сям'і гандляра віном, [[Грэкі|грэка]] Качоні, якая перасялілася з [[Балаклава|Балаклавы]] ў Харкаў. У 1788 годзе скончыў [[Харкаўскі калегіум]]; затым служыў ураднікам [[Кацярынаслаўскае казацкае войска|Кацярынаслаўскага казацкага апалчэння]], а з 1793 года — канцылярыстам Харкаўскага губернскага магістрата. У 1795 годзе быў прызначаны сяржантам у [[Таўрычаскі грэнадзёрскі полк]], адкуль 26 сакавіка 1796 года быў пераведзены ў Маскву — у [[Яраслаўскі 117-ы пяхотны полк|Яраслаўскі пяхотны полк]], дзе 10 снежня 1798 года стаў палкавым кватэрмайстрам. Патрапіў пад суд па абвінавачанні ў нястачы казённага пораху, але быў апраўданы. У 1801 годзе па прашэнні выйшаў у адстаўку і паступіў на службу бібліятэкарам да графа [[Аляксей Кірылавіч Разумоўскі|А.&nbsp;К.&nbsp;Разумоўскага]], у якога пасля быў кіраўніком канцылярыі (старэйшым пісьмаводам), калі той пачаў выконваць абавязкі папячыцеля [[Маскоўская навучальная акруга|Маскоўскай навучальнай акругі]] (1807—1810). У 1805 годзе па прапанове [[Міхаіл Мікітавіч Мураўёў|М.&nbsp;М.&nbsp;Мураўёва]] Качаноўскі атрымаў без іспытаў ступень доктара філасофіі і свабодных навук і быў прызначаны выкладчыкам рыторыкі і расійскай мовы ва ўніверсітэцкай гімназіі. У 1806 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і прыгожых мастацтваў, у 1808 годзе — пасаду ад'юнкта ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]]. Першапачаткова чытаў рыторыку, вялікую ўвагу надаваў пытанням гісторыі рускай мовы<ref name="Каченовский">{{артыкул|аўтар=Петров Ф. А.|загаловак=Каченовский Михаил Трофимович|выданне=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|старонкі=315—316|isbn=978-5-8243-1429-8}}</ref>. З 1810 года — экстраардынарны, а з 1811 года — ардынарны прафесар Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры тэорыі прыгожых мастацтваў і археалогіі. З 2 лістапада 1821 года па 1835 год ён загадваў кафедрай гісторыі, статыстыкі і геаграфіі Расійскай дзяржавы, адначасова ў 1830—1831 гадах займаў пасаду прафесара кафедры красамоўства, вершаскладання і мовы расійскай. У чэрвені 1835 года ён быў удастоены звання заслужанага прафесара Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі і літаратуры славянскіх гаворак, якую займаў да канца жыцця. З 1836 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі выкладаў расійскую гісторыю і статыстыку. Таксама ён выкладаў у Маскоўскім дваранскім інстытуце тэорыю прыгожых мастацтваў, дыпламатыю і палітычную гісторыю. Выкладчыцкую дзейнасць сумяшчаў з адміністрацыйнай. З'яўляўся членам Вучылішчнага савета (1816—1820 і 1821—1829), начальнікам універсітэцкай друкарні (1815—1816), членам Праўлення ўніверсітэцкага Высакароднага пансіёна (1819—1825), дэканам славеснага аддзялення (1813—1815 і 1834—1836)<ref>{{cite web |url=http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |title=Ректоры и деканы московского университета |lang=ru |access-date=2012-06-16 |archive-date=2014-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917185358/http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |url-status=live }}</ref>. Таксама ў 1830—1835 гадах быў дырэктарам Галоўнага педагагічнага інстытута. З 1837 года і да сваёй смерці ў 1842 годзе — рэктар Маскоўскага ўніверсітэта. У 1841 годзе быў абраны правадзейным членам Імператарскай Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук па аддзяленні рускай мовы і славеснасці. З'яўляўся членам Маскоўскага цэнзурнага камітэта. Сярод яго ўзнагарод [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэны Святога Уладзіміра]] (4-й ст. — 1817, 3-й ст. — 1838) і [[Ордэн Святой Ганны|Святой Ганны]] (2-й ст. — 1831 і 1834). Пахаваны ў Маскве на [[Міускія могілкі|Міускіх могілках]]. == Навуковая, літаратурная і педагагічная дзейнасць == Да 1805 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі публікаваў у часопісе «[[Иппокрена, или Утехи любословия|Іпакрэна]]» (1799—1801) пераклады твораў замежных аўтараў і ўласныя празаічныя і паэтычныя творы, а з 1805 года стаў рэдактарам-выдаўцом часопіса «Вестник Европы», які выпускаў з перапынкамі ў 1808—1809 і 1813—1814 гадах ажно да яго закрыцця ў 1830 годзе. З'яўляючыся заснавальнікам так званага «скептычнага кірунку» рускай гістарыяграфіі, Качаноўскі лічыў<ref name="Каченовский" />, што {{пачатак цытаты}}для навукі няма нічога больш прыстойнага, чым скептыцызм, — не павярхоўны і легкадумны, але заснаваны на параўнанні тэкстаў, на крытыцы сведчанняў. Даследуйце, сумнявайцеся, тлумачце самі, калі маеце дастаткова мужнасці; бо няма неабходнай патрэбы верыць усяму, нават у гісторыі Ромула{{арыгінальны тэкст|ru|для науки нет ничего приличнее, как скептицизм, — не поверхностный и легкомысленный, но основанный на сравнении текстов, на критике свидетельства. Исследывайте, сомневайтесь, изъясняйтесь сами, если имеете довольно мужества; ибо нет необходимой надобности верить всему, даже в истории Ромула}}.{{канец цытаты}} Ён патрабаваў абавязковага параўнальнага вывучэння рускай гісторыі з агульнай, заклікаў улічваць агульны ход палітычнага і грамадзянскага развіцця ў Еўропе, крытычна ацэньваць унутраныя і знешнія гістарычныя і геаграфічныя звесткі старажытнасці. Даследчык пісаў: {{пачатак цытаты}}Народы любяць асвячаць сваё маленства звышнатуральнымі здарэннямі, чароўнымі пасрэдніцтвамі або нават аднымі толькі ўспамінамі пра доблесць і славу продкаў, якімі быццам узвялічваецца лёс айчыны…{{арыгінальны тэкст|ru|Народы любят освящать свое младенчество сверхъестественными происшествиями, божественными посредничествами, или даже одними лишь воспоминаниями о доблести и славе предков, которыми как бы возвеличивается судьба отечества…}}{{канец цытаты}} Успамінаючы свае студэнцкія гады, [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І.&nbsp;А.&nbsp;Ганчароў]] адзначаў, што Качаноўскі {{пачатак цытаты}}трываць не мог ніякіх міфаў у гісторыі і пачынаў лекцыі па рускай гісторыі з Уладзіміра, папярэдзіўшы нас, што ён не стане паўтараць баек, якія мы чулі ў школе, напрыклад, аб арыгінальнай помсце Вольгі за смерць Ігара, змяі, якая ўджаліла Алега, аб скураных грашах... Ён адвяргаў таксама сапраўднасць «[[Слова аб палку Ігаравым]]», лічачы яго пазнейшай падробкай, здаецца XIV стагоддзя, пра што аднойчы ўступіў у гарачую спрэчку з [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіным]], якога прывёз на лекцыю [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Увараў]].{{арыгінальны тэкст|ru|терпеть не мог никаких мифов в истории и начинал лекции русской истории с Владимира, предупредив нас, что он не станет повторять басен, которые мы слышали в школе, например, об оригинальном мщении Ольги за смерть Игоря, змее, ужалившей Олега, о кожаных деньгах… Он отвергал также подлинность «Слова о полку Игореве», считая его позднейшей подделкой, кажется XIV века, о чём однажды вошел в горячий спор с Пушкиным, которого привез на лекцию Уваров.}}<ref>Московский университет в воспоминаниях современников. — М., 1956. — С. 80.</ref>{{канец цытаты}} Услед за [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр|А.&nbsp;Л.&nbsp;Шлёцэрам]] Качаноўскі лічыў, што старажытная Русь не ведала ні пісьменства, ні гандлю і грашовых знакаў; але ён пайшоў значна далей за свайго папярэдніка. Свае арыгінальныя развагі ён грунтаваў на меркаванні, што грашовыя знакі, якія згадваюцца ў старажытных юрыдычных і гістарычных помніках («[[Руская Праўда]]» і «Летапіс»), перайшлі на Русь толькі ў XIII стагоддзі ад больш цывілізаванай Ганзы («Пра скураныя грошы»), і, зыходзячы з гэтага, лічыў, што і самі крыніцы, якія ўжываюць гэтую грашовую сістэму, былі складзены не раней за XIII стагоддзе. Навуковую памылковасць гэтых высноў пазней абверглі [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзін]] і [[Пётр Рыгоравіч Буткоў|П.&nbsp;Р.&nbsp;Буткоў]]<ref>Скептычная пазіцыя Качаноўскага адбілася на яго становішчы ва ўніверсітэце: пры ўвядзенні новага статута ў 1835 годзе Качаноўскі быў пераведзены на кафедру славянскіх гаворак, а кафедру рускай гісторыі атрымаў Пагодзін.</ref>. Сярод найбольш вядомых прац М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскага: «Паралельныя месцы ў рускім летапісе», «Пра крыніцы па рускай гісторыі», «Нестар. Летапісец на стараславянскай мове», а таксама «Вучэбная кніжка старажытнай грэчаскай мовы» (1807, 1809, 1816 і 1822). Некаторыя сучаснікі лічылі лекцыі Качаноўскага сухімі і манатоннымі — захавалася эпіграма [[Фёдар Іванавіч Цютчаў|Ф.&nbsp;І.&nbsp;Цютчава]], які быў яго студэнтам, «Харон і Качаноўскі», па сюжэце якой Харон здзіўляецца, што Качаноўскі прыбыў са свету жывых, лічачы, што яму даўно належала б таміцца ў замагільным свеце. Іншыя, наадварот, захапляліся імі: {{пачатак цытаты}}Гэта былі сапраўды прафесарскія лекцыі. Качаноўскі тлумачыў ідэю прыгажосці і яе гістарычнае развіццё, знаёміў сваіх слухачоў з манументальнымі творамі, часам супастаўляў іх з некаторымі помнікамі старажытнага рускага мастацтва, знаёміў таксама з рознымі школамі жывапісу, лепкі і дойлідства і пры гэтым уносіў элемент філасофскай крытыкі, як, пасля, унёс крытычны элемент у старажытную рускую гісторыю…{{арыгінальны тэкст|ru|Это были истинно профессорские лекции. Каченовский объяснял идею красоты и её историческое развитие, знакомил своих слушателей с монументальными произведениями, иногда сопоставлял их с некоторыми памятниками древнего русского искусства, знакомил также с различными школами живописи, ваяния и зодчества и при этом вносил элемент философской критики, как, впоследствии, внес критический элемент в древнюю русскую историю…}}<ref>''Барсуков Н. П.'' Жизнь и труды М. П. Погодина. Кн. 1. — М., 1888. — С. 38.</ref>{{канец цытаты}} У грамадскай гісторыі М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі запомніўся сучаснікам удзелам у вядомай спрэчцы «пра лазневы будынак» у 1810—1812 гадах<ref>{{cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/paradoks-bannogo-stroeniya-k-literaturnoy-reputatsii-m-t-kachenovskogo |title=Парадокс «Банного строения»: к литературной репутации М. Т. Каченовского |author=Кошелев В. |publisher=CyberLeninka |lang=ru}}</ref>. У літаратурным жыцці Качаноўскі вёў актыўную барацьбу з таварыствам «[[Арзамас (таварыства)|Арзамас]]». Аляксандр Пушкін, як удзельнік гэтага таварыства, прысвяціў Качаноўскаму некалькі з'едлівых эпіграм: «Бяссмертнай рукой раздушаны заіл…» (руск.: Бессмертною рукой раздавленный зоил…), «Хаўроніяс! лаяльнік закаснелы…» (руск.: Хаврониос! ругатель закоснелый…), «Паклёпнік без даравання…» (руск.: Клеветник без дарованья…) і «Жывы, жывы Курылка!» (руск.: Жив, жив Курилка!). == Творы == * Два лісты М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскага да М.&nbsp;І.&nbsp;Гнедзіча // Русский архив, 1868. — Выд. 2-е. — М., 1869. — Слп. 970—972. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * ''Барсуков Н. П.'' М. Т. Каченовский (послужной список) // Русская старина. 1889. № 10. * {{кніга |аўтар=Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С. |загаловак=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки |месца=М. |выдавецтва=Янус-К |год=2006 |старонкі=122—123 |старонак=300 |isbn=5—8037—0164—5}} * ''Евдошенко Ю.В.'' М. Т. Каченовский в общественно-идейной жизни России первой трети XIX в. : автореферат дис. ... кандидата исторических наук : 07.00.02. — Москва, 2001. — 24 с. * ''Зеленов М. В.'' М. Т. Каченовский // Историки России XVIII—XX вв. М., 1995. Вып. 1. * ''Иконников В. С.'' Скептическая школа в русской историографии и её противники. К., 1871. * ''Каченовский В. М.'' М. Т. Каченовский // Русская старина. 1890. № 6. * {{БСЭ3 |загаловак=Каченовский, Михаил Трофимович}} * {{Крыніцы/БЭ |старонкі=395 |артыкул=Каченовский Михаил Трофимович |том=13}} * {{ВТ-ЭСБЕ |Каченовский, Михаил Трофимович |[[Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Мілюкоў П. М.]]}} * {{кніга |аўтар=Петров Ф. А. |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=315—316 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Умбрашко К. Б.'' М. Т. Каченовский и «скептическая школа» об особенностях истории России. Новосиб., 2001. == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|50669|Міхаіла Трафімавіча Качаноўскага}} * {{cite web |url=http://letopis.msu.ru/peoples/554 |title=Каченовский Михаил Трофимович |website=Летопись Московского университета |lang=ru |access-date=2017-10-02}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі МДУ}} {{DEFAULTSORT:Качаноўскі Міхаіл Трафімавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1775 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскага калегіума]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Рэктары і дырэктары Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Міускіх могілках]] [[Катэгорыя:Спецыялісты па гісторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Антынарманісты]] 7w1ay0cle0cki3mt0go9eh3k0t8ca5a 5123808 5123804 2026-04-09T12:30:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Творы */ 5123808 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Качаноўскі}} {{Навуковец |Імя = Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі |Арыгінал імя = {{lang-ru|Михаил Трофимович Каченовский}} |Фота = Kachenovskiy Mikhail Trofimovich.jpg |Шырыня = 180px |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[Славеснасць]] |Месца працы = |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1806) |Навуковае званне = заслужаны прафесар (1835)<br>акадэмік Пецярбургскай АН (1841) |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені|1838}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені|1817}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1831}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені|1834}} }} '''Міхаі́л Трафі́мавіч Качано́ўскі''' ({{ДН|12|11|1775|1|11|1775}}, [[Харкаў]] — {{ДС|1|5|1842|19|4|1842}}, [[Масква]]) — рускі [[гісторык]], [[перакладчык]], [[літаратурны крытык]], рэдактар-выдавец часопіса «[[Вестник Европы (1802—1830)|Вестник Европы]]» (1805—1830), рэктар [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], родапачынальнік «[[скептычная школа|скептычнай школы]]» ў дасавецкай гістарыяграфіі Расіі; акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]] (з 1841 года). == Біяграфія == Нарадзіўся ў небагатай [[мяшчане|мяшчанскай]] сям'і гандляра віном, [[Грэкі|грэка]] Качоні, якая перасялілася з [[Балаклава|Балаклавы]] ў Харкаў. У 1788 годзе скончыў [[Харкаўскі калегіум]]; затым служыў ураднікам [[Кацярынаслаўскае казацкае войска|Кацярынаслаўскага казацкага апалчэння]], а з 1793 года — канцылярыстам Харкаўскага губернскага магістрата. У 1795 годзе быў прызначаны сяржантам у [[Таўрычаскі грэнадзёрскі полк]], адкуль 26 сакавіка 1796 года быў пераведзены ў Маскву — у [[Яраслаўскі 117-ы пяхотны полк|Яраслаўскі пяхотны полк]], дзе 10 снежня 1798 года стаў палкавым кватэрмайстрам. Патрапіў пад суд па абвінавачанні ў нястачы казённага пораху, але быў апраўданы. У 1801 годзе па прашэнні выйшаў у адстаўку і паступіў на службу бібліятэкарам да графа [[Аляксей Кірылавіч Разумоўскі|А.&nbsp;К.&nbsp;Разумоўскага]], у якога пасля быў кіраўніком канцылярыі (старэйшым пісьмаводам), калі той пачаў выконваць абавязкі папячыцеля [[Маскоўская навучальная акруга|Маскоўскай навучальнай акругі]] (1807—1810). У 1805 годзе па прапанове [[Міхаіл Мікітавіч Мураўёў|М.&nbsp;М.&nbsp;Мураўёва]] Качаноўскі атрымаў без іспытаў ступень доктара філасофіі і свабодных навук і быў прызначаны выкладчыкам рыторыкі і расійскай мовы ва ўніверсітэцкай гімназіі. У 1806 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і прыгожых мастацтваў, у 1808 годзе — пасаду ад'юнкта ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]]. Першапачаткова чытаў рыторыку, вялікую ўвагу надаваў пытанням гісторыі рускай мовы<ref name="Каченовский">{{артыкул|аўтар=Петров Ф. А.|загаловак=Каченовский Михаил Трофимович|выданне=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь|месца=М.|выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН)|год=2010|старонкі=315—316|isbn=978-5-8243-1429-8}}</ref>. З 1810 года — экстраардынарны, а з 1811 года — ардынарны прафесар Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры тэорыі прыгожых мастацтваў і археалогіі. З 2 лістапада 1821 года па 1835 год ён загадваў кафедрай гісторыі, статыстыкі і геаграфіі Расійскай дзяржавы, адначасова ў 1830—1831 гадах займаў пасаду прафесара кафедры красамоўства, вершаскладання і мовы расійскай. У чэрвені 1835 года ён быў удастоены звання заслужанага прафесара Маскоўскага ўніверсітэта па кафедры гісторыі і літаратуры славянскіх гаворак, якую займаў да канца жыцця. З 1836 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі выкладаў расійскую гісторыю і статыстыку. Таксама ён выкладаў у Маскоўскім дваранскім інстытуце тэорыю прыгожых мастацтваў, дыпламатыю і палітычную гісторыю. Выкладчыцкую дзейнасць сумяшчаў з адміністрацыйнай. З'яўляўся членам Вучылішчнага савета (1816—1820 і 1821—1829), начальнікам універсітэцкай друкарні (1815—1816), членам Праўлення ўніверсітэцкага Высакароднага пансіёна (1819—1825), дэканам славеснага аддзялення (1813—1815 і 1834—1836)<ref>{{cite web |url=http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |title=Ректоры и деканы московского университета |lang=ru |access-date=2012-06-16 |archive-date=2014-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140917185358/http://museum.guru.ru/personalii/rectors2.phtml?LastName=&Position=%C4%C5%CB%C1%CE&Start=&Stop=&Facultet=1+%CF%D4%C4%C5%CC%C5%CE%C9%C5+%C6%C9%CC%CF%D3%CF%C6%D3%CB%CF%C7%CF&Sort=1&strt=1&lngth=20 |url-status=live }}</ref>. Таксама ў 1830—1835 гадах быў дырэктарам Галоўнага педагагічнага інстытута. З 1837 года і да сваёй смерці ў 1842 годзе — рэктар Маскоўскага ўніверсітэта. У 1841 годзе быў абраны правадзейным членам Імператарскай Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук па аддзяленні рускай мовы і славеснасці. З'яўляўся членам Маскоўскага цэнзурнага камітэта. Сярод яго ўзнагарод [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэны Святога Уладзіміра]] (4-й ст. — 1817, 3-й ст. — 1838) і [[Ордэн Святой Ганны|Святой Ганны]] (2-й ст. — 1831 і 1834). Пахаваны ў Маскве на [[Міускія могілкі|Міускіх могілках]]. == Навуковая, літаратурная і педагагічная дзейнасць == Да 1805 года М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі публікаваў у часопісе «[[Иппокрена, или Утехи любословия|Іпакрэна]]» (1799—1801) пераклады твораў замежных аўтараў і ўласныя празаічныя і паэтычныя творы, а з 1805 года стаў рэдактарам-выдаўцом часопіса «Вестник Европы», які выпускаў з перапынкамі ў 1808—1809 і 1813—1814 гадах ажно да яго закрыцця ў 1830 годзе. З'яўляючыся заснавальнікам так званага «скептычнага кірунку» рускай гістарыяграфіі, Качаноўскі лічыў<ref name="Каченовский" />, што {{пачатак цытаты}}для навукі няма нічога больш прыстойнага, чым скептыцызм, — не павярхоўны і легкадумны, але заснаваны на параўнанні тэкстаў, на крытыцы сведчанняў. Даследуйце, сумнявайцеся, тлумачце самі, калі маеце дастаткова мужнасці; бо няма неабходнай патрэбы верыць усяму, нават у гісторыі Ромула{{арыгінальны тэкст|ru|для науки нет ничего приличнее, как скептицизм, — не поверхностный и легкомысленный, но основанный на сравнении текстов, на критике свидетельства. Исследывайте, сомневайтесь, изъясняйтесь сами, если имеете довольно мужества; ибо нет необходимой надобности верить всему, даже в истории Ромула}}.{{канец цытаты}} Ён патрабаваў абавязковага параўнальнага вывучэння рускай гісторыі з агульнай, заклікаў улічваць агульны ход палітычнага і грамадзянскага развіцця ў Еўропе, крытычна ацэньваць унутраныя і знешнія гістарычныя і геаграфічныя звесткі старажытнасці. Даследчык пісаў: {{пачатак цытаты}}Народы любяць асвячаць сваё маленства звышнатуральнымі здарэннямі, чароўнымі пасрэдніцтвамі або нават аднымі толькі ўспамінамі пра доблесць і славу продкаў, якімі быццам узвялічваецца лёс айчыны…{{арыгінальны тэкст|ru|Народы любят освящать свое младенчество сверхъестественными происшествиями, божественными посредничествами, или даже одними лишь воспоминаниями о доблести и славе предков, которыми как бы возвеличивается судьба отечества…}}{{канец цытаты}} Успамінаючы свае студэнцкія гады, [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І.&nbsp;А.&nbsp;Ганчароў]] адзначаў, што Качаноўскі {{пачатак цытаты}}трываць не мог ніякіх міфаў у гісторыі і пачынаў лекцыі па рускай гісторыі з Уладзіміра, папярэдзіўшы нас, што ён не стане паўтараць баек, якія мы чулі ў школе, напрыклад, аб арыгінальнай помсце Вольгі за смерць Ігара, змяі, якая ўджаліла Алега, аб скураных грашах... Ён адвяргаў таксама сапраўднасць «[[Слова аб палку Ігаравым]]», лічачы яго пазнейшай падробкай, здаецца XIV стагоддзя, пра што аднойчы ўступіў у гарачую спрэчку з [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіным]], якога прывёз на лекцыю [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|Увараў]].{{арыгінальны тэкст|ru|терпеть не мог никаких мифов в истории и начинал лекции русской истории с Владимира, предупредив нас, что он не станет повторять басен, которые мы слышали в школе, например, об оригинальном мщении Ольги за смерть Игоря, змее, ужалившей Олега, о кожаных деньгах… Он отвергал также подлинность «Слова о полку Игореве», считая его позднейшей подделкой, кажется XIV века, о чём однажды вошел в горячий спор с Пушкиным, которого привез на лекцию Уваров.}}<ref>Московский университет в воспоминаниях современников. — М., 1956. — С. 80.</ref>{{канец цытаты}} Услед за [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр|А.&nbsp;Л.&nbsp;Шлёцэрам]] Качаноўскі лічыў, што старажытная Русь не ведала ні пісьменства, ні гандлю і грашовых знакаў; але ён пайшоў значна далей за свайго папярэдніка. Свае арыгінальныя развагі ён грунтаваў на меркаванні, што грашовыя знакі, якія згадваюцца ў старажытных юрыдычных і гістарычных помніках («[[Руская Праўда]]» і «Летапіс»), перайшлі на Русь толькі ў XIII стагоддзі ад больш цывілізаванай Ганзы («Пра скураныя грошы»), і, зыходзячы з гэтага, лічыў, што і самі крыніцы, якія ўжываюць гэтую грашовую сістэму, былі складзены не раней за XIII стагоддзе. Навуковую памылковасць гэтых высноў пазней абверглі [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзін]] і [[Пётр Рыгоравіч Буткоў|П.&nbsp;Р.&nbsp;Буткоў]]<ref>Скептычная пазіцыя Качаноўскага адбілася на яго становішчы ва ўніверсітэце: пры ўвядзенні новага статута ў 1835 годзе Качаноўскі быў пераведзены на кафедру славянскіх гаворак, а кафедру рускай гісторыі атрымаў Пагодзін.</ref>. Сярод найбольш вядомых прац М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскага: «Паралельныя месцы ў рускім летапісе», «Пра крыніцы па рускай гісторыі», «Нестар. Летапісец на стараславянскай мове», а таксама «Вучэбная кніжка старажытнай грэчаскай мовы» (1807, 1809, 1816 і 1822). Некаторыя сучаснікі лічылі лекцыі Качаноўскага сухімі і манатоннымі — захавалася эпіграма [[Фёдар Іванавіч Цютчаў|Ф.&nbsp;І.&nbsp;Цютчава]], які быў яго студэнтам, «Харон і Качаноўскі», па сюжэце якой Харон здзіўляецца, што Качаноўскі прыбыў са свету жывых, лічачы, што яму даўно належала б таміцца ў замагільным свеце. Іншыя, наадварот, захапляліся імі: {{пачатак цытаты}}Гэта былі сапраўды прафесарскія лекцыі. Качаноўскі тлумачыў ідэю прыгажосці і яе гістарычнае развіццё, знаёміў сваіх слухачоў з манументальнымі творамі, часам супастаўляў іх з некаторымі помнікамі старажытнага рускага мастацтва, знаёміў таксама з рознымі школамі жывапісу, лепкі і дойлідства і пры гэтым уносіў элемент філасофскай крытыкі, як, пасля, унёс крытычны элемент у старажытную рускую гісторыю…{{арыгінальны тэкст|ru|Это были истинно профессорские лекции. Каченовский объяснял идею красоты и её историческое развитие, знакомил своих слушателей с монументальными произведениями, иногда сопоставлял их с некоторыми памятниками древнего русского искусства, знакомил также с различными школами живописи, ваяния и зодчества и при этом вносил элемент философской критики, как, впоследствии, внес критический элемент в древнюю русскую историю…}}<ref>''Барсуков Н. П.'' Жизнь и труды М. П. Погодина. Кн. 1. — М., 1888. — С. 38.</ref>{{канец цытаты}} У грамадскай гісторыі М.&nbsp;Т.&nbsp;Качаноўскі запомніўся сучаснікам удзелам у вядомай спрэчцы «пра лазневы будынак» у 1810—1812 гадах<ref>{{cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/paradoks-bannogo-stroeniya-k-literaturnoy-reputatsii-m-t-kachenovskogo |title=Парадокс «Банного строения»: к литературной репутации М. Т. Каченовского |author=Кошелев В. |publisher=CyberLeninka |lang=ru}}</ref>. У літаратурным жыцці Качаноўскі вёў актыўную барацьбу з таварыствам «[[Арзамас (таварыства)|Арзамас]]». Аляксандр Пушкін, як удзельнік гэтага таварыства, прысвяціў Качаноўскаму некалькі з'едлівых эпіграм: «Бяссмертнай рукой раздушаны заіл…» (руск.: Бессмертною рукой раздавленный зоил…), «Хаўроніяс! лаяльнік закаснелы…» (руск.: Хаврониос! ругатель закоснелый…), «Паклёпнік без даравання…» (руск.: Клеветник без дарованья…) і «Жывы, жывы Курылка!» (руск.: Жив, жив Курилка!). == Творы == * ''Каченовский М. Т''. [http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kacenovsk_RA68.htm Два письма М. Т. Каченовского к Н. И. Гнедичу] {{Wayback|url=http://www.memoirs.ru/rarhtml/Kacenovsk_RA68.htm |date=20130722011830 }} // [[Русский архив]], 1868. — Изд. 2-е. — М., 1869. — Стб. 970—972. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * ''Барсуков Н. П.'' М. Т. Каченовский (послужной список) // Русская старина. 1889. № 10. * {{кніга |аўтар=Волков В. А., Куликова М. В., Логинов В. С. |загаловак=Московские профессора XVIII — начала XX веков. Гуманитарные и общественные науки |месца=М. |выдавецтва=Янус-К |год=2006 |старонкі=122—123 |старонак=300 |isbn=5—8037—0164—5}} * ''Евдошенко Ю.В.'' М. Т. Каченовский в общественно-идейной жизни России первой трети XIX в. : автореферат дис. ... кандидата исторических наук : 07.00.02. — Москва, 2001. — 24 с. * ''Зеленов М. В.'' М. Т. Каченовский // Историки России XVIII—XX вв. М., 1995. Вып. 1. * ''Иконников В. С.'' Скептическая школа в русской историографии и её противники. К., 1871. * ''Каченовский В. М.'' М. Т. Каченовский // Русская старина. 1890. № 6. * {{БСЭ3 |загаловак=Каченовский, Михаил Трофимович}} * {{Крыніцы/БЭ |старонкі=395 |артыкул=Каченовский Михаил Трофимович |том=13}} * {{ВТ-ЭСБЕ |Каченовский, Михаил Трофимович |[[Павел Мікалаевіч Мілюкоў|Мілюкоў П. М.]]}} * {{кніга |аўтар=Петров Ф. А. |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917: энциклопедический словарь |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=315—316 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Умбрашко К. Б.'' М. Т. Каченовский и «скептическая школа» об особенностях истории России. Новосиб., 2001. == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|50669|Міхаіла Трафімавіча Качаноўскага}} * {{cite web |url=http://letopis.msu.ru/peoples/554 |title=Каченовский Михаил Трофимович |website=Летопись Московского университета |lang=ru |access-date=2017-10-02}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Кіраўнікі МДУ}} {{DEFAULTSORT:Качаноўскі Міхаіл Трафімавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1775 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 1 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1842 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Харкаўскага калегіума]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Рэктары і дырэктары Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Члены Акадэміі Расійскай]] [[Катэгорыя:Цэнзары Расіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Міускіх могілках]] [[Катэгорыя:Спецыялісты па гісторыі Расіі]] [[Катэгорыя:Антынарманісты]] 10c7oqz8kh8x96qzr97poeaefhzhlx7 0 805744 5123983 5123790 2026-04-09T18:36:22Z JerzyKundrat 174 5123983 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}}  <nowiki>{{Рэдагую}}</nowiki>{{Infobox person | name = Faris Nimr | birth_date = 1856 год | birth_place = [[Hasbaya]], [[Ottoman Empire]] | death_date = {{death year and age|1951|1856}} | death_place = [[Cairo]], Egypt | alma_mater = [[New York University]] | occupation = Journalist | known_for = Co-founder of ''[[Al Muqattam]]'' | дата нараджэння = 1856 год ( [[Хасбайя]] ) | дата смерці = 1951 год }} [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] 8zboi4q2bao1e3xr5ho8obpojbc98l0 5123995 5123983 2026-04-09T18:50:42Z CheburekWithMeat 166412 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1342156742|Faris Nimr]]» 5123995 wikitext text/x-wiki  {{Infobox person | дата нараджэння = 1856 год | дата смерці = 1951 год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] }} '''Фарыс Німр''' (1856-1951) - ліванскі журналіст-першапраходец і інтэлектуал. Ён быў сузаснавальнікам ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]]'' якая была ўплывовай арабскай газетай прабрытанскай пазіцыі з Каіра.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Німр нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]], [[Асманская імперыя]]. Ён быў з пратэстанцкай сям'і. Яго бацька загінуў у [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года ў Горным Ліване]], і ён пераехаў з маці ў [[Бейрут]], а затым у [[Іерусалім]] . Яны вярнуліся ў Хасбаю ў 1868 годзе. Німр скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце ў 1874 годзе і працаваў у нядаўна створанай абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка, перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі. <ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе ён атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] . <ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Фарыс працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]] лектарам.<ref>{{cite journal|title=The Native Press of Egypt|journal=The Muslim World|date=October 1917|volume=7|issue=4|page=415|doi=10.1111/j.1478-1913.1917.tb01575.x}}</ref> Ён выкладаў хімію. Німр быў адным з членаў арганізацыі вольных муляроў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> Разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] у 1876 годзе заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' Абодва пераехалі у Каір у канцы 1884 года, дзе з вельмі вялікім поспехам працягвалі выдаваць свой штомесячнік.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Пасля таго, як брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць свой часопіс, Якуб і Фарыс пачалі выдаваць яго выданні далей. Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі арабскую штодзённую газету ў Каіры ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Стаў членам егіпецкага сената.<ref name=":03">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Быў членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту з 1918 года, сярод іншых членаў якога былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Німр памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] lf3fh56v6tclw6c118w3k3aw29o1yr4 5123998 5123995 2026-04-09T18:53:26Z JerzyKundrat 174 5123998 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}}  {{Infobox person | дата нараджэння = 1856 год | дата смерці = 1951 год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] }} '''Фарыс Німр''' (1856-1951) - ліванскі журналіст-першапраходец і інтэлектуал. Ён быў сузаснавальнікам ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]]'' якая была ўплывовай арабскай газетай прабрытанскай пазіцыі з Каіра.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Німр нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]], [[Асманская імперыя]]. Ён быў з пратэстанцкай сям'і. Яго бацька загінуў у [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года ў Горным Ліване]], і ён пераехаў з маці ў [[Бейрут]], а затым у [[Іерусалім]] . Яны вярнуліся ў Хасбаю ў 1868 годзе. Німр скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце ў 1874 годзе і працаваў у нядаўна створанай абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка, перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі. <ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе ён атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] . <ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Фарыс працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]] лектарам.<ref>{{cite journal|title=The Native Press of Egypt|journal=The Muslim World|date=October 1917|volume=7|issue=4|page=415|doi=10.1111/j.1478-1913.1917.tb01575.x}}</ref> Ён выкладаў хімію. Німр быў адным з членаў арганізацыі вольных муляроў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> Разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] у 1876 годзе заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' Абодва пераехалі у Каір у канцы 1884 года, дзе з вельмі вялікім поспехам працягвалі выдаваць свой штомесячнік.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Пасля таго, як брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць свой часопіс, Якуб і Фарыс пачалі выдаваць яго выданні далей. Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі арабскую штодзённую газету ў Каіры ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Стаў членам егіпецкага сената.<ref name=":03">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Быў членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту з 1918 года, сярод іншых членаў якога былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Німр памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] jcea6q03ja9fontgfv4i4ykkgdxuv5l 5124016 5123998 2026-04-09T19:30:11Z CheburekWithMeat 166412 стыль, катэгорыі, шаблон, дапаўненне 5124016 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}}  {{Infobox person | дата нараджэння = 1856 год | дата смерці = 1951 год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = [[Журналіст]], Рэдактар Часопіса | дзеці = [[Эмі Німр]] і [[Каця Антоніўс]] | Член = [[Акадэмія Арабскай Мовы ў Каіры]] }} '''Фарыс Німр''' (1856-1951) - ліванскі журналіст і інтэлектуал. Ён быў сузаснавальнікам ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]]'' якая была ўплывовай арабскай газетай прабрытанскай пазіцыі з Каіра.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> == Раннія гады і адукацыя == Німр нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]], [[Асманская імперыя|Асманская імперыя.]] Сям'я была пратэстанцкай. Бацька Фарыса загінуў у [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года ў Горным Ліване]], ад чаго ён пераехаў з маці ў [[Бейрут]], а затым у [[Іерусалім]]. Яны вярнуліся ў Хасбею ў 1868 годзе. Німр скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце ў 1874 годзе. Перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі, працаваў у нядаўна тады створанай абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка, перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] . <ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Фарыс працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]] лектарам.<ref>{{cite journal|title=The Native Press of Egypt|journal=The Muslim World|date=October 1917|volume=7|issue=4|page=415|doi=10.1111/j.1478-1913.1917.tb01575.x}}</ref> Ён выкладаў хімію. Німр быў адным з членаў арганізацыі вольных муляроў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> Разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] у 1876 годзе заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' Абодва пераехалі у Каір у канцы 1884 года, дзе з вельмі вялікім поспехам працягвалі выдаваць свой штомесячнік.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Пасля таго, як брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць свой часопіс, Якуб і Фарыс пачалі выдаваць яго выданні далей. Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі арабскую штодзённую газету ў Каіры ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Стаў членам егіпецкага сената.<ref name=":03">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Быў членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту з 1918 года, сярод іншых членаў якога былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Німр памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] rmst6omzrn86mzus0z9bgxkept0pwax 5124018 5124016 2026-04-09T19:33:27Z CheburekWithMeat 166412 выдаліў паўтор, дадаў вікіфікацыю 5124018 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}}  {{Infobox person | дата нараджэння = [[1856]] год | дата смерці = [[1951]] год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = [[Журналіст]], Рэдактар Часопіса | дзеці = [[Эмі Німр]] і [[Каця Антоніўс]] | Член = [[Акадэмія Арабскай Мовы ў Каіры]] }} '''Фарыс Німр''' (1856-1951) - ліванскі журналіст і інтэлектуал. Ён быў сузаснавальнікам ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]]'' якая была ўплывовай арабскай газетай прабрытанскай пазіцыі з Каіра.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> == Раннія гады і адукацыя == Німр нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]], [[Асманская імперыя|Асманская імперыя.]] Сям'я была пратэстанцкай. Бацька Фарыса загінуў у [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года ў Горным Ліване]], ад чаго ён пераехаў з маці ў [[Бейрут]], а затым у [[Іерусалім]]. Яны вярнуліся ў Хасбею ў 1868 годзе. Німр скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце ў 1874 годзе. Перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі, працаваў у нядаўна тады створанай абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] . <ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Фарыс працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]] лектарам.<ref>{{cite journal|title=The Native Press of Egypt|journal=The Muslim World|date=October 1917|volume=7|issue=4|page=415|doi=10.1111/j.1478-1913.1917.tb01575.x}}</ref> Ён выкладаў хімію. Німр быў адным з членаў арганізацыі вольных муляроў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> Разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] у 1876 годзе заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' Абодва пераехалі у Каір у канцы 1884 года, дзе з вельмі вялікім поспехам працягвалі выдаваць свой штомесячнік.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Пасля таго, як брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць свой часопіс, Якуб і Фарыс пачалі выдаваць яго выданні далей. Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі арабскую штодзённую газету ў Каіры ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Стаў членам егіпецкага сената.<ref name=":03">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Быў членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту з 1918 года, сярод іншых членаў якога былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Німр памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] 8slzjr6xc1k0zfv0vm278ifk6px58ny 5124019 5124018 2026-04-09T19:36:08Z CheburekWithMeat 166412 "Спасылкі" зменены на "Зноскі". 5124019 wikitext text/x-wiki {{хв|не артыкул}}  {{Infobox person | дата нараджэння = [[1856]] год | дата смерці = [[1951]] год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = [[Журналіст]], Рэдактар Часопіса | дзеці = [[Эмі Німр]] і [[Каця Антоніўс]] | Член = [[Акадэмія Арабскай Мовы ў Каіры]] }} '''Фарыс Німр''' (1856-1951) - ліванскі журналіст і інтэлектуал. Ён быў сузаснавальнікам ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]]'' якая была ўплывовай арабскай газетай прабрытанскай пазіцыі з Каіра.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> == Раннія гады і адукацыя == Німр нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]], [[Асманская імперыя|Асманская імперыя.]] Сям'я была пратэстанцкай. Бацька Фарыса загінуў у [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года ў Горным Ліване]], ад чаго ён пераехаў з маці ў [[Бейрут]], а затым у [[Іерусалім]]. Яны вярнуліся ў Хасбею ў 1868 годзе. Німр скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце ў 1874 годзе. Перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі, працаваў у нядаўна тады створанай абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] . <ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Фарыс працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]] лектарам.<ref>{{cite journal|title=The Native Press of Egypt|journal=The Muslim World|date=October 1917|volume=7|issue=4|page=415|doi=10.1111/j.1478-1913.1917.tb01575.x}}</ref> Ён выкладаў хімію. Німр быў адным з членаў арганізацыі вольных муляроў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> Разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] у 1876 годзе заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' Абодва пераехалі у Каір у канцы 1884 года, дзе з вельмі вялікім поспехам працягвалі выдаваць свой штомесячнік.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Пасля таго, як брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць свой часопіс, Якуб і Фарыс пачалі выдаваць яго выданні далей. Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі арабскую штодзённую газету ў Каіры ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Стаў членам егіпецкага сената.<ref name=":03">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Быў членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту з 1918 года, сярод іншых членаў якога былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Німр памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] 8q553uh13e7k336o92adnydysm9y13c 5124021 5124019 2026-04-09T19:42:24Z CheburekWithMeat 166412 Артыкул дапрацаваны; картка перакладзена, выпраўлены памылкі і дададзены зноскі. Прычыны для выдалення адсутнічаюць 5124021 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | дата нараджэння = [[1856]] год | дата смерці = [[1951]] год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = [[Журналіст]], Рэдактар Часопіса | дзеці = [[Эмі Німр]] і [[Каця Антоніўс]] | Член = [[Акадэмія Арабскай Мовы ў Каіры]] }} '''Фарыс Німр''' (1856-1951) - ліванскі журналіст і інтэлектуал. Ён быў сузаснавальнікам ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]]'' якая была ўплывовай арабскай газетай прабрытанскай пазіцыі з Каіра.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> == Раннія гады і адукацыя == Німр нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]], [[Асманская імперыя|Асманская імперыя.]] Сям'я была пратэстанцкай. Бацька Фарыса загінуў у [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года ў Горным Ліване]], ад чаго ён пераехаў з маці ў [[Бейрут]], а затым у [[Іерусалім]]. Яны вярнуліся ў Хасбею ў 1868 годзе. Німр скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце ў 1874 годзе. Перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі, працаваў у нядаўна тады створанай абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] . <ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Фарыс працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]] лектарам.<ref>{{cite journal|title=The Native Press of Egypt|journal=The Muslim World|date=October 1917|volume=7|issue=4|page=415|doi=10.1111/j.1478-1913.1917.tb01575.x}}</ref> Ён выкладаў хімію. Німр быў адным з членаў арганізацыі вольных муляроў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> Разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] у 1876 годзе заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' Абодва пераехалі у Каір у канцы 1884 года, дзе з вельмі вялікім поспехам працягвалі выдаваць свой штомесячнік.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Пасля таго, як брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць свой часопіс, Якуб і Фарыс пачалі выдаваць яго выданні далей. Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі арабскую штодзённую газету ў Каіры ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Стаў членам егіпецкага сената.<ref name=":03">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Быў членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту з 1918 года, сярод іншых членаў якога былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Німр памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] 6st4ho1681c0puik4m0oards88vvy7h 5124023 5124021 2026-04-09T19:44:03Z JerzyKundrat 174 5124023 wikitext text/x-wiki {{да выдалення}} {{Infobox person | дата нараджэння = [[1856]] год | дата смерці = [[1951]] год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = [[Журналіст]], Рэдактар Часопіса | дзеці = [[Эмі Німр]] і [[Каця Антоніўс]] | Член = [[Акадэмія Арабскай Мовы ў Каіры]] }} '''Фарыс Німр''' (1856-1951) - ліванскі журналіст і інтэлектуал. Ён быў сузаснавальнікам ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]]'' якая была ўплывовай арабскай газетай прабрытанскай пазіцыі з Каіра.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> == Раннія гады і адукацыя == Німр нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]], [[Асманская імперыя|Асманская імперыя.]] Сям'я была пратэстанцкай. Бацька Фарыса загінуў у [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года ў Горным Ліване]], ад чаго ён пераехаў з маці ў [[Бейрут]], а затым у [[Іерусалім]]. Яны вярнуліся ў Хасбею ў 1868 годзе. Німр скончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце ў 1874 годзе. Перш чым сам стаць кіраўніком абсерваторыі, працаваў у нядаўна тады створанай абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]] . <ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля заканчэння вучобы Фарыс працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]] лектарам.<ref>{{cite journal|title=The Native Press of Egypt|journal=The Muslim World|date=October 1917|volume=7|issue=4|page=415|doi=10.1111/j.1478-1913.1917.tb01575.x}}</ref> Ён выкладаў хімію. Німр быў адным з членаў арганізацыі вольных муляроў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> Разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] у 1876 годзе заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' Абодва пераехалі у Каір у канцы 1884 года, дзе з вельмі вялікім поспехам працягвалі выдаваць свой штомесячнік.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Пасля таго, як брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць свой часопіс, Якуб і Фарыс пачалі выдаваць яго выданні далей. Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі арабскую штодзённую газету ў Каіры ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Стаў членам егіпецкага сената.<ref name=":03">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> Быў членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту з 1918 года, сярод іншых членаў якога былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Німр памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] ia1rlihb31l5cocg92o1a1fius6cmn1 5124031 5124023 2026-04-09T20:10:05Z CheburekWithMeat 166412 змяніў афармленне і стыль. 5124031 wikitext text/x-wiki {{да выдалення}} {{Infobox person | дата нараджэння = [[1856]] год | дата смерці = [[1951]] год (94-95 лет) | месца нараджэння = [[Хасбея]], [[Асманская Імперыя]] | месца смерці = [[Каір]], [[Егіпет]] | Альма-матар = [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт]] | род дзейнасці = [[Журналіст]], [[выдавец]] | дзеці = [[Эмі Німр]] і [[Каця Антоніўс]] | Член = [[Акадэмія Арабскай Мовы ў Каіры]] }} '''Фарыс Німр''' (1856–1951) – ліванскі журналіст і інтэлектуал. Быў сузаснавальнікам газеты ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]],'' якая выдавалася ў Каіры і мела прабрытанскую арыентацыю.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref><ref name=":04">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref> == Раннія гады і адукацыя == Нарадзіўся ў 1856 годзе у [[Хасбея|Хасбаі]] ([[Асманская імперыя|Асманская імперыя)]] ў сям'і пратэстантаў. Пасля гібелі бацькі ў [[Грамадзянская вайна 1860 года ў Горным Ліване|грамадзянскай вайне 1860 года Горным Ліване]], Фарыс пераехаў разам з маці ў [[Бейрут]], а пазней у [[Іерусалім]]. У 1868 годзе яны вярнуліся ў Хасбаю. Cкончыў [[Амерыканскі ўніверсітэт Бейрута|Сірыйскі каледж]] у Бейруце (1874). Працаваў абсерваторыі Лі пад кіраўніцтвам доктара Карнеліуса Ван Дэйка.<ref name=":0">{{Cite web|lang=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980}}</ref> У 1890 годзе атрымаў доктарскую ступень па філасофіі ў [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Ёркскім універсітэце]].<ref name=":0" /> == Кар'ера і дзейнасць == Пасля вучобы працаваў у Амерыканскім каледжы ў [[Бейрут|Бейруце]], дзе выкладаў хімію. Быў членам арганізацыі вольных масонаў.<ref name="ycho">{{cite journal|author=Y. Choueiri|title=Two Histories of Syria and the Demise of Syrian Patriotism|journal=Middle Eastern Studies|year=1987|volume=23|issue=4|page=498|doi=10.1080/00263208708700722|jstor=4283206}}</ref> У 1876 годзе разам з [[Якуб Саруф|Якубам Саруфам]] заснаваў у Бейруце штомесячны арабскі навукова-папулярны часопіс ''[[Аль-Муктатаф|«Аль-Муктатаф»]].'' У канцы 1884 года яны пераехалі ў Каір, дзе працягнулі паспяховую выдавецкую дзейнасць.<ref name=":02">{{Cite web|language=ar|url=http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|title=الأعلام|author=Khayr al-Dīn al-Ziriklī|website=encyc.reefnet.gov.sy|archive-url=https://archive.today/20121224202101/http://encyc.reefnet.gov.sy/?page=entry&id=260246|archive-date=2012-12-24|access-date=2022-05-21|url-status=dead|year=1980|trans-title=Who’s who}}</ref><ref name="faw">{{cite book|author=Fawaz Gerges|title=Making the Arab World: Nasser, Qutb, and the Clash That Shaped the Middle East|year=2018|publisher=[[Princeton University Press]]|location=Princeton, NJ; Oxford|isbn=9781400890071|page=43|url=https://muse.jhu.edu/book/64675|author-link=Fawaz Gerges}}</ref> Калі брытанскія ўлады ў Егіпце дазволілі ім аднавіць выхад часопіса, Якуб і Фарыс пашырылі яго выданне Фарыс Німр, разам з Якубам Саруфам і Шахінам Макар'юсам заснавалі ў Каіры арабскую штодзённую газету ''[[Аль-Мукатам|«Аль-Мукатам»]].'' Быў членам егіпецкага сената і членам Сірыйскага Камітэта па Дабрабыту (з 1918 года). Сярод іншых членаў камітэта былі [[Хаккі аль-Азм]], [[Рафік аль-Азм]], Сулейман Насіф і Фаўзі аль-Бакры. == Асабістае жыццё і смерць == Кэці, якая была дачкой Німра, выйшла замуж за гісторыка і пісьменніка [[Джодж Антоніўс|Джоджа Антоніўса]].<ref>{{cite book|author=Ann M. Lesch|editor=Philip Mattar|title=Encyclopedia of the Palestinians|year=2005|publisher=Facts on File, Inc.|location=New York|page=22|chapter=Antonius, George|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GkbzYoZtaJMC&pg=PA22|isbn=978-0-8160-6986-6}}</ref> Другая дачка, Эмі, заручылася з брытанскім дыпламатам Уолтэрам Смартам.<ref>{{cite book|author=Meir Zamir|title=The Secret Anglo-French War in the Middle East. Intelligence and Decolonization, 1940-1948|year=2015|publisher=[[Routledge]]|location=London; New York|isbn=978-1-315-76542-6|page=39|url=https://books.google.com/books?id=BVfqoAEACAAJ}}</ref> Купец і заснавальнік часопіса ''[[Аль-Латаіф|«Аль-Латаіф»]]'' Шахін Макарыя ажаніўся з сястрой Німра, Мар'ям. Памёр у 1951 годзе ў Каіры. <ref name="dmr70">{{cite journal|author=Donald M. Reid|title=Syrian Christians, the Rags-To-Riches Story, and Free Enterprise|journal=International Journal of Middle East Studies|date=October 1970|volume=1|issue=4|doi=10.1017/S0020743800000738|s2cid=163113257|page=360}}</ref> <ref>{{cite thesis|author=Katlyn Quenzer|title=Writing the Resistance: A Palestinian Intellectual History, 1967-1974|url=http://hdl.handle.net/1885/155195|location=[[Australian National University]]|degree=PhD|hdl=1885/155195|year=2019|page=49|doi=10.25911/5d5149b41c470}}</ref> == Зноскі == [[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1856 годзе]] kcmub1jk4c5x1kl75cqvq2kngfc4zj8 0 805745 5123801 2026-04-09T12:27:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі]] 5123801 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі]] 4x8x5zh17l9herk6frb4gdrw5jeypwe 0 805746 5123805 2026-04-09T12:29:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі]] 5123805 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі]] 4x8x5zh17l9herk6frb4gdrw5jeypwe 0 805747 5123806 2026-04-09T12:29:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі]] 5123806 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі]] 4x8x5zh17l9herk6frb4gdrw5jeypwe 0 805748 5123809 2026-04-09T12:39:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перакладзена з [[:ru:Сахаров, Иван Петрович]] 5123809 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Пятровіч Сахараў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Петрович Сахаров}} |Фота = |Шырыня = 200px |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[археалогія]], [[палеаграфія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = член-карэспандэнт Пецярбургскай АН |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Пятро́віч Са́хараў''' ({{ДН|10|9|1807|29|8|1807}}, [[Тула]]&nbsp;— {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}}, маёнтак Зарэчча, [[Валдайскі павет]], [[Наўгародская губерня]])&nbsp;— рускі [[этнаграфія|этнаграф]]-[[фалькларыстыка|фалькларыст]], [[краязнавец]] і [[палеаграфія|палеограф]]. Паводле характарыстыкі [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Вялікай расійскай энцыклапедыі]], ён «увёў у абарот значную колькасць новых тэкстаў, але, будучы вучоным-самавукам, адступаў ад прынцыпаў навуковай публікацыі фальклорных твораў, уносячы ў іх адвольныя змены»<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |title=Сахаров Иван Петрович |publisher=Большая российская энциклопедия |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821110447/https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара. Скончыў [[Тульская духоўная семінарыя|Тульскую духоўную семінарыю]] ў 1830 годзе. У 1835 годзе скончыў [[Медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|медыцынскі факультэт Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. У гэтым жа годзе пачаў друкавацца<ref>Некаторыя матэрыялы па гісторыі роднага горада ён выдаў яшчэ да студэнцтва: «Достопамятности Венева монастыря» (1831), а ўслед за гэтым, у 1832 годзе,&nbsp;— першую частку «Истории общественного образования Тульской губернии» (з планамі і картай)&nbsp;— гл. {{cite web |url=http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |title=Сказания русского народа И. П. Сахарова |archive-date=2011-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922235441/http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |lang=ru}}</ref>. Першымі яго працамі былі артыкулы па [[археалогія|археалогіі]] і [[этнаграфія|этнаграфіі]]. Ён пачаў збіраць песні, абрады і паданні. У 1836 годзе выдаў «Паданні рускага народа пра сямейнае жыццё сваіх продкаў» у трох тамах. Затым выйшлі «Падарожжы рускіх людзей у чужыя землі» (1837), пяцітомнік песень рускага народа (1838—1839), «Пісьменнікі Тульскай губерні» (1838), «Рускія народныя казкі» (1841) і іншыя працы. Канец жыцця правёў у невялікім маёнтку Зарэчча Руцінскай воласці [[Валдайскі павет|Валдайскага павета]]. Памёр {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}} года. Пахаваны на могілках каля Успенскай царквы сяла [[Руціна]] (у цяперашні час у Балагоўскім раёне [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]). == Крытыка і ўплыў == Пры публікацыі народных песень, казак і паданняў І.&nbsp;П.&nbsp;Сахараў спасылаўся на наяўныя ў яго распараджэнні рукапісы, якія ні да, ні пасля яго ніхто не бачыў. Такім з'яўляецца «рукапіс Бельскага», у якім знаходзіліся творы старажытнарускай народнай паэзіі, «Вождь по жизни», які выдаваўся за крыніцу «[[Дамастрой|Дамастроя]]», рукапіс з канцоўкай «Хадзення [[Сцяфан Наўгародзец|Сцяфана Наўгародца]]» і іншыя<ref name="Kozlov">{{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII-XIX веков |месца=М. |год=1996 |isbn=9785756700442 |старонкі=203—207}}</ref>. У 1854 годзе [[Апалон Аляксандравіч Грыгор'еў|Апалон Грыгор'еў]] рэзка асудзіў Сахарава за дапушчанае пры выданні песень парушэнне іх рытміка-меладычнага і лексічнага ладу і прыраўнаваў да тых выдаўцоў, якія скажалі фальклор<ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=HTc3AQAAMAAJ&pg=PA160 |title=Вѣстникъ Европы |publisher=Google Books |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1860-х гадах [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П.&nbsp;А.&nbsp;Бяссонаў]] апублікаваў серыю артыкулаў, у якіх творы старажытнарускай народнай літаратуры, выдадзеныя Сахаравым, былі прадстаўлены часткова як апублікаваныя раней іншымі выдаўцамі, але пераробленыя, часткова як складзеныя самім выдаўцом<ref name="Kozlov"/>. Сучасныя фалькларысты ([[Андрэй Львовіч Тапаркоў|А.&nbsp;Л.&nbsp;Тапаркоў]] і інш.) прама называюць Сахарава «падробшчыкам» і сачыніцелем «уласных казак у саладжавай псеўданароднай манеры»<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/26636742 |title=Рукописи, которых не было: Подделки в области славянского фольклора / Выд. падр. А. Л. Тапаркоў і інш. |publisher=М.: Ладомир |year=2002 |старонак=970 |lang=ru}}</ref>. Пасля з'яўлення новых капітальных фальклорных зборнікаў [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А.&nbsp;М.&nbsp;Афанасьева]], [[Уладзімір Іванавіч Даль|У.&nbsp;І.&nbsp;Даля]], [[Пётр Васілевіч Кірэеўскі|П.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскага]], [[Павел Мікалаевіч Рыбнікаў|П.&nbsp;М.&nbsp;Рыбнікава]], [[Аляксандр Фёдаравіч Гільфердынг|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Гільфердынга]] цікавасць да публікацый Сахарава аслабла. == Памяць == З 2005 года ў горадзе [[Алексін]] Тульскай вобласці праводзяцца Сахараўскія гісторыка-краязнаўчыя чытанні<ref>{{cite web |url=https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |title=Исторический порта |website=Исторический портал |access-date=2021-04-26 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426073142/https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |url-status=live |lang=ru}}</ref>, названыя ў гонар І.&nbsp;П.&nbsp;Сахарава, паколькі ён быў адным з першых даследчыкаў Алексінскага павета. Вынікі яго даследаванняў былі апублікаваны ў 1846 годзе ў кнізе «Геаграфічнае апісанне прыроды і гаспадаркі горада Алексіна і Алексінскага павета Тульскай губерні». == Бібліяграфія == * [[Аўраамій Паліцын]], [[Іван Васілевіч Наседка|Іаан Наседка]] і св. архімандрыт [[Дыянісій Раданежскі|Дыянісій]] // Северная пчела. — 1842. — № 198. * Грошы Маскоўскіх удзельных княжанняў // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Аддз. 1. * Достопамятности города Тулы и его губернии. — Тула : Тип. Губ. правления, 1914. — Частка 1. — [2], 73 с.; 23 см. * Старажытнасці Маскоўскай і Тульскай губерняў // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Аддз. 4. * Жыццяпіс [[Сямён Іванавіч Гамалея|Сямёна Іванавіча Гамалеі]] // Северная пчела. — 1838. — № 118. * Записка для обозрения русских древностей. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — 80 с. * Записки русских людей: События времён Петра Великого /[З прадм. І. Сахарава]. — Санкт-Петербург : тип. И. Сахарова, 1841. — Змест: Записки [[Андрэй Артамонавіч Мацвееў|Андрэя Артамонавіча графа Мацвеева]]; Записки новгородского дворянина [[Пётр Нікіфаравіч Крокшын|Пятра Нікіфаравіча Крокшына]]; Записки [[Іван Афанасьевіч Жэлябужскі|Івана Афанасьевіча Жэлябужскага]]; Записки [[Сільвестр Мядзведзеў|Сільвестра Мядзведзева]]. Дадатак: записки [[Патрык Гардон|Пятра Іванавіча Гардона]]. * Даследаванні аб рускіх царкоўных песнапеннях // Журнал Министерства народного просвещения. — 1849. — №№ 7—8. * Гістарычныя нататкі // Северная пчела. — 1841. — № 164. * Гістарычны агляд Ніжняга Ноўгарада і яго губерні. — Н.-Новгород : тип. Губ. правл., 1900. — 13 с. * История общественного образования Тульской губернии. — Москва: В тип. Семена Селивановского, 1832. — Ч. 1. — 1832. — 238 с. * Летапіс рускага гравіравання // Северная пчела. — 1842. — № 108. * Медицинское итальянское учение о противовозбуждаемости. — Москва : Унив. тип., 1834. — 63 с. * Агляд рускай археалогіі // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Аддз. 1. * Пярэваратні // Северная пчела. — 1838. — № 236. * Образцы древней письменности /[Склад. Сахараў І. П. — Санкт-Пецярбург, 1849]. — 40 л. факс.; 35. * Помнікі Тульскай губерні // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Аддз. 2. * Песни русского народа : [ч. 1—5]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838—1839. — 11 см. ** Ч. 1. Сборники русских песен. Русские святочные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838. — CLVIII, 168 с. ** Ч. 3. Русские свадебные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1839. — XII, 928 с. ** Ч. 4. Русские семейные песни. — Русские разгульные песни. — Русские удалые песни. — Русские солдатские песни. — Русские казацкие песни. — Русские исторические песни. — Русские обрядные песни. — Русские колыбельные песни 1839 (на вокл. 1838). — XII, 494 c. * Писатели Тульской губернии. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1838. — 8 с. * Путешествия русских людей в чужие земли /[публ. і прадм. І. П. Сахарава]. — Санктпетербург : издание Николая Власова : в Гуттенберговой типографии, 1837. — 20 см. ** Ч. 1. — 1837 г. , 110 с. ** Ч. 2. — 1837 г., 139 с. * Торговая книга / З прадмовай І. П. Сахарава // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Аддз. 3. * Русские древние памятники : [вып. 1—3]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1842. — [60] с., [7] л. іл., факс. : табл.; 28 см. * Русские народные сказки : Ч. 1 /[Склад. І. Сахараў]. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1841. — 1 т.; 19. * Сказания русского народа о семейной жизни своих предков, собранные И. Сахаровым. — 2-е выд. — Санкт-Петербург : Гуттенбергова тип., 1837. — Ч. 1: Сказания русского народа о чернокнижии. — [4], XVI, 3-210 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 1. Русская народная литература. Русское народное чернокнижие. Русские народные игры. Русские народные загадки и притчи. Русские народные присловья. Русские народные песни. Былины русских людей. [[Слова аб палку Ігаравым|Слово о полку Игоревом]]. Сказание о нашествии Батыя на русскую землю. [[Слова Данііла Заточніка|Слово Даниила Заточника]]. [[Сказанне пра Мамаева пабоішча|Сказание о Мамаевом побоище]]. — Выд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1841. — 602 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 2. [[Лексікон славенароскі|Лексикон]] [[Памва Бярында|Памвы Берынды]]. Літоўска-рускі слоўнік [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізанія]]. Азбукаўнік. Наўгародскі слоўнік XIII стагоддзя. Наўгародскі слоўнік XV стагоддзя. Русские древние свадьбы. Свадьбы частных людей в XVII веке. Русские свадебные чиноположения. Народный дневник. Народные праздники и обычаи. Путешествия русских людей. — Выд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1849. — 676 с. * Сказания русского народа / Складальнік і адк. рэд. [[Алег Анатолевіч Платонаў|А. А. Платонаў]]. — М.: Институт русской цивилизации, 2013. — Т. I. — 800 с.; Т. II. — 928 с. ISBN 978-5-4261-0025-1 (Т. I) ISBN 978-5-4261-0027-5 (Т. II) * Сучасная хроніка рускай нумізматыкі // Северная пчела. — 1839. — №№ 69—70. * Цар Іаан Васільевіч — літаратар // Русский вестник. — 1842. — №№ 7—8. — С. 30—35. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|артыкул=Сахаров, Иван Петрович}} * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Пыпин А. Н.]]'' Подделки рукописей и народных песен, III: Подделки Макарова, Сахарова и др. — СПб., 1898. * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII—XIX веков |выданне=2-е изд |месца=М. |выдавецтва=Аспект Пресс |год=1996 |старонак=272 |isbn=5-7567-0044-7 |ref=Козлов}} Гл. XIII. * Присенко, Г. П. "История общественного образования Тульской губернии" Ч. 1 (М., 1832) И.П. Сахарова в контексте тульской историографии : (к 175-летию со дня выхода в свет) / Г. П. Присенко // Тульский край. Памятные даты. 2007 год. - Тула, 2006. - С. 181-186. * {{артыкул|аўтар=[[Андрэй Львовіч Тапаркоў|Топорков А. Л.]]|загаловак=Русский волк-оборотень и его английские жертвы|спасылка=http://magazines.gorky.media/nlo/2010/103/to8.html|выданне=НЛО|год=2010|нумар=103}} * ''Тебиев Б. К.'' Познание России // Тайны книжных переплетов. Из записок книжника. – М.: Пашков дом. – С. 122–134. ISBN 978-5-7510-0421-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сахараў Іван Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1807 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тульскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Містыфікатары]] [[Катэгорыя:Даследчыкі славянскага язычніцтва]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Пецярбургскай АН]] q1pusmm5sx5o0he6iyerz84jtyf8riw 5123810 5123809 2026-04-09T12:40:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Бібліяграфія */ 5123810 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Пятровіч Сахараў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Петрович Сахаров}} |Фота = |Шырыня = 200px |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[археалогія]], [[палеаграфія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = член-карэспандэнт Пецярбургскай АН |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Пятро́віч Са́хараў''' ({{ДН|10|9|1807|29|8|1807}}, [[Тула]]&nbsp;— {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}}, маёнтак Зарэчча, [[Валдайскі павет]], [[Наўгародская губерня]])&nbsp;— рускі [[этнаграфія|этнаграф]]-[[фалькларыстыка|фалькларыст]], [[краязнавец]] і [[палеаграфія|палеограф]]. Паводле характарыстыкі [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Вялікай расійскай энцыклапедыі]], ён «увёў у абарот значную колькасць новых тэкстаў, але, будучы вучоным-самавукам, адступаў ад прынцыпаў навуковай публікацыі фальклорных твораў, уносячы ў іх адвольныя змены»<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |title=Сахаров Иван Петрович |publisher=Большая российская энциклопедия |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821110447/https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара. Скончыў [[Тульская духоўная семінарыя|Тульскую духоўную семінарыю]] ў 1830 годзе. У 1835 годзе скончыў [[Медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|медыцынскі факультэт Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. У гэтым жа годзе пачаў друкавацца<ref>Некаторыя матэрыялы па гісторыі роднага горада ён выдаў яшчэ да студэнцтва: «Достопамятности Венева монастыря» (1831), а ўслед за гэтым, у 1832 годзе,&nbsp;— першую частку «Истории общественного образования Тульской губернии» (з планамі і картай)&nbsp;— гл. {{cite web |url=http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |title=Сказания русского народа И. П. Сахарова |archive-date=2011-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922235441/http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |lang=ru}}</ref>. Першымі яго працамі былі артыкулы па [[археалогія|археалогіі]] і [[этнаграфія|этнаграфіі]]. Ён пачаў збіраць песні, абрады і паданні. У 1836 годзе выдаў «Паданні рускага народа пра сямейнае жыццё сваіх продкаў» у трох тамах. Затым выйшлі «Падарожжы рускіх людзей у чужыя землі» (1837), пяцітомнік песень рускага народа (1838—1839), «Пісьменнікі Тульскай губерні» (1838), «Рускія народныя казкі» (1841) і іншыя працы. Канец жыцця правёў у невялікім маёнтку Зарэчча Руцінскай воласці [[Валдайскі павет|Валдайскага павета]]. Памёр {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}} года. Пахаваны на могілках каля Успенскай царквы сяла [[Руціна]] (у цяперашні час у Балагоўскім раёне [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]). == Крытыка і ўплыў == Пры публікацыі народных песень, казак і паданняў І.&nbsp;П.&nbsp;Сахараў спасылаўся на наяўныя ў яго распараджэнні рукапісы, якія ні да, ні пасля яго ніхто не бачыў. Такім з'яўляецца «рукапіс Бельскага», у якім знаходзіліся творы старажытнарускай народнай паэзіі, «Вождь по жизни», які выдаваўся за крыніцу «[[Дамастрой|Дамастроя]]», рукапіс з канцоўкай «Хадзення [[Сцяфан Наўгародзец|Сцяфана Наўгародца]]» і іншыя<ref name="Kozlov">{{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII-XIX веков |месца=М. |год=1996 |isbn=9785756700442 |старонкі=203—207}}</ref>. У 1854 годзе [[Апалон Аляксандравіч Грыгор'еў|Апалон Грыгор'еў]] рэзка асудзіў Сахарава за дапушчанае пры выданні песень парушэнне іх рытміка-меладычнага і лексічнага ладу і прыраўнаваў да тых выдаўцоў, якія скажалі фальклор<ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=HTc3AQAAMAAJ&pg=PA160 |title=Вѣстникъ Европы |publisher=Google Books |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1860-х гадах [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П.&nbsp;А.&nbsp;Бяссонаў]] апублікаваў серыю артыкулаў, у якіх творы старажытнарускай народнай літаратуры, выдадзеныя Сахаравым, былі прадстаўлены часткова як апублікаваныя раней іншымі выдаўцамі, але пераробленыя, часткова як складзеныя самім выдаўцом<ref name="Kozlov"/>. Сучасныя фалькларысты ([[Андрэй Львовіч Тапаркоў|А.&nbsp;Л.&nbsp;Тапаркоў]] і інш.) прама называюць Сахарава «падробшчыкам» і сачыніцелем «уласных казак у саладжавай псеўданароднай манеры»<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/26636742 |title=Рукописи, которых не было: Подделки в области славянского фольклора / Выд. падр. А. Л. Тапаркоў і інш. |publisher=М.: Ладомир |year=2002 |старонак=970 |lang=ru}}</ref>. Пасля з'яўлення новых капітальных фальклорных зборнікаў [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А.&nbsp;М.&nbsp;Афанасьева]], [[Уладзімір Іванавіч Даль|У.&nbsp;І.&nbsp;Даля]], [[Пётр Васілевіч Кірэеўскі|П.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскага]], [[Павел Мікалаевіч Рыбнікаў|П.&nbsp;М.&nbsp;Рыбнікава]], [[Аляксандр Фёдаравіч Гільфердынг|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Гільфердынга]] цікавасць да публікацый Сахарава аслабла. == Памяць == З 2005 года ў горадзе [[Алексін]] Тульскай вобласці праводзяцца Сахараўскія гісторыка-краязнаўчыя чытанні<ref>{{cite web |url=https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |title=Исторический порта |website=Исторический портал |access-date=2021-04-26 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426073142/https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |url-status=live |lang=ru}}</ref>, названыя ў гонар І.&nbsp;П.&nbsp;Сахарава, паколькі ён быў адным з першых даследчыкаў Алексінскага павета. Вынікі яго даследаванняў былі апублікаваны ў 1846 годзе ў кнізе «Геаграфічнае апісанне прыроды і гаспадаркі горада Алексіна і Алексінскага павета Тульскай губерні». == Бібліяграфія == * [[Аўраамій Паліцын|Авраамий Палицын]], [[Іван Васілевіч Наседка|Иоанн Наседка]] и св. архимандрит [[Дыянісій Раданежскі|Дионисий]] // [[Северная пчела]]. — 1842. — № 198. * Деньги Московских удельных княжений // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 1. * Достопамятности города Тулы и его губернии. — Тула : Тип. Губ. правления, 1914. — Часть 1. —[2], 73 с.; 23 см. * Древности Московской и Тульской губерний // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 4. * Жизнеописание [[Сямён Іванавіч Гамалея|Семёна Ивановича Гамалеи]] // Северная пчела. — 1838. — № 118. * Записка для обозрения русских древностей. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — 80 с. * Записки русских людей: События времён Петра Великого /[С предисл. И. Сахарова]. — Санкт-Петербург : тип. И. Сахарова, 1841. — ''Содерж.'': Записки [[Андрэй Артамонавіч Мацвееў|Андрея Артамоновича графа Матвеева]]; Записки новгородского дворянина [[Пётр Нікіфаравіч Крокшын|Петра Никифоровича Крёкшина]]; Записки [[Іван Афанасьевіч Жэлябужскі|Ивана Афанасьевича Желябужского]]; Записки [[Сільвестр Мядзведзеў|Сильвестра Медведева]]. ''Прил.'': записки [[Патрык Гардон|Петра Ивановича Гордона]]. * Исследования о русском церковном песнопении // [[Журнал Министерства народного просвещения]]. — 1849. — №№ 7—8. * Исторические заметки // Северная пчела. — 1841. — № 164. * Историческое обозрение Нижнего Новгорода и его губернии. — Н.-Новгород : тип. Губ. правл., 1900. — 13 с. * История общественного образования Тульской губернии.— Москва: В тип. Семена Селивановского, 1832. — Ч. 1. — 1832. — 238 с. * Летопись русского гравирования // Северная пчела. — 1842. — № 108. * Медицинское итальянское учение о противовозбуждаемости. — Москва : Унив. тип., 1834. — 63 с. * Обозрение русской археологии // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 1. * Оборотни // Северная пчела. — 1838. — № 236. * Образцы древней письменности /[Сост. Сахаров И. П. — Санкт-Петербург, 1849]. — 40 л. факс.; 35. * Памятники Тульской губернии // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 2. * Песни русского народа : [ч. 1—5]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838—1839. — 11 см. ** Ч. 1. Сборники русских песен. Русские святочные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838. — CLVIII, 168 с. ** Ч. 3. Русские свадебные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1839. — XII, 928 с. ** Ч. 4. Русские семейные песни. — Русские разгульные песни. — Русские удалые песни. — Русские солдатские песни. — Русские казацкие песни. — Русские исторические песни. — Русские обрядные песни. — Русские колыбельные песни 1839 (на обл. 1838). — XII, 494 c. * Писатели Тульской губернии. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1838. — 8 с. * Путешествия русских людей в чужие земли / [публ. и предисл. И. П. Сахарова]. — Санктпетербург : издание Николая Власова : в Гуттенберговой типографии, 1837. — 20 см. ** Ч. 1. — 1837 г. , 110 с. ** Ч. 2. — 1837 г., 139 с. * Торговая книга / С предисловием И. П. Сахарова // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 3. * Русские древние памятники : [вып. 1—3]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1842. — [60] с., [7] л. ил., факс. : табл.; 28 см. * Русские народные сказки : Ч. 1 / [Сост. И. Сахаров]. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1841. — 1 т.; 19. * Сказания русского народа о семейной жизни своих предков, собранные И. Сахаровым. — 2-е изд. — Санкт-Петербург : Гуттенбергова тип., 1837. — Ч. 1: Сказания русского народа о чернокнижии. — [4], XVI, 3-210 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 1. Русская народная литература. Русское народное чернокнижие. Русские народные игры. Русские народные загадки и притчи. Русские народные присловья. Русские народные песни. Былины русских людей. [[Слова пра паход Ігараў|Слово о полку Игоревом]]. Сказание о нашествии Батыя на русскую землю. [[Слова Данііла Заточніка|Слово Даниила Заточника]]. [[Сказанне пра Мамаева пабоішча|Сказание о Мамаевом побоище]]. — Изд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1841. — 602 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 2. [[Лексікон славенароскі|Лексикон]] [[Памва Бярында|Памвы Берынды]]. Литовско-русский словарь [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зизания]]. [[Азбукаўнік|Азбуковник]]. Новгородский словарь XIII века. Новгородский словарь XV века. Русские древние свадьбы. Свадьбы частных людей в XVII веке. Русские свадебные чиноположения. Народный дневник. Народные праздники и обычаи. Путешествия русских людей. — Изд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1849. — 676 с. * Сказания русского народа / Составитель и отв. ред. [[Алег Анатолевіч Платонаў|О. А. Платонов]]. — М.: Институт русской цивилизации, 2013. — Т. I. — 800 с.; Т. II. — 928 с. ISBN 978-5-4261-0025-1 (Т. I) ISBN 978-5-4261-0027-5 (Т. II) * Современная хроника русской нумизматики // Северная пчела. — 1839. — №№ 69—70. * Царь Иоанн Васильевич — литератор // Русский вестник. — 1842. — №№ 7—8. — С. 30—35. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|артыкул=Сахаров, Иван Петрович}} * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Пыпин А. Н.]]'' Подделки рукописей и народных песен, III: Подделки Макарова, Сахарова и др. — СПб., 1898. * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII—XIX веков |выданне=2-е изд |месца=М. |выдавецтва=Аспект Пресс |год=1996 |старонак=272 |isbn=5-7567-0044-7 |ref=Козлов}} Гл. XIII. * Присенко, Г. П. "История общественного образования Тульской губернии" Ч. 1 (М., 1832) И.П. Сахарова в контексте тульской историографии : (к 175-летию со дня выхода в свет) / Г. П. Присенко // Тульский край. Памятные даты. 2007 год. - Тула, 2006. - С. 181-186. * {{артыкул|аўтар=[[Андрэй Львовіч Тапаркоў|Топорков А. Л.]]|загаловак=Русский волк-оборотень и его английские жертвы|спасылка=http://magazines.gorky.media/nlo/2010/103/to8.html|выданне=НЛО|год=2010|нумар=103}} * ''Тебиев Б. К.'' Познание России // Тайны книжных переплетов. Из записок книжника. – М.: Пашков дом. – С. 122–134. ISBN 978-5-7510-0421-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сахараў Іван Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1807 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тульскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Містыфікатары]] [[Катэгорыя:Даследчыкі славянскага язычніцтва]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Пецярбургскай АН]] qu6afknfdd9p1voqmmfpe0evvied5s2 5123811 5123810 2026-04-09T12:41:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Бібліяграфія */ 5123811 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Пятровіч Сахараў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Петрович Сахаров}} |Фота = |Шырыня = 200px |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[археалогія]], [[палеаграфія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = член-карэспандэнт Пецярбургскай АН |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Іва́н Пятро́віч Са́хараў''' ({{ДН|10|9|1807|29|8|1807}}, [[Тула]]&nbsp;— {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}}, маёнтак Зарэчча, [[Валдайскі павет]], [[Наўгародская губерня]])&nbsp;— рускі [[этнаграфія|этнаграф]]-[[фалькларыстыка|фалькларыст]], [[краязнавец]] і [[палеаграфія|палеограф]]. Паводле характарыстыкі [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Вялікай расійскай энцыклапедыі]], ён «увёў у абарот значную колькасць новых тэкстаў, але, будучы вучоным-самавукам, адступаў ад прынцыпаў навуковай публікацыі фальклорных твораў, уносячы ў іх адвольныя змены»<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |title=Сахаров Иван Петрович |publisher=Большая российская энциклопедия |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821110447/https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара. Скончыў [[Тульская духоўная семінарыя|Тульскую духоўную семінарыю]] ў 1830 годзе. У 1835 годзе скончыў [[Медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|медыцынскі факультэт Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. У гэтым жа годзе пачаў друкавацца<ref>Некаторыя матэрыялы па гісторыі роднага горада ён выдаў яшчэ да студэнцтва: «Достопамятности Венева монастыря» (1831), а ўслед за гэтым, у 1832 годзе,&nbsp;— першую частку «Истории общественного образования Тульской губернии» (з планамі і картай)&nbsp;— гл. {{cite web |url=http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |title=Сказания русского народа И. П. Сахарова |archive-date=2011-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922235441/http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |lang=ru}}</ref>. Першымі яго працамі былі артыкулы па [[археалогія|археалогіі]] і [[этнаграфія|этнаграфіі]]. Ён пачаў збіраць песні, абрады і паданні. У 1836 годзе выдаў «Паданні рускага народа пра сямейнае жыццё сваіх продкаў» у трох тамах. Затым выйшлі «Падарожжы рускіх людзей у чужыя землі» (1837), пяцітомнік песень рускага народа (1838—1839), «Пісьменнікі Тульскай губерні» (1838), «Рускія народныя казкі» (1841) і іншыя працы. Канец жыцця правёў у невялікім маёнтку Зарэчча Руцінскай воласці [[Валдайскі павет|Валдайскага павета]]. Памёр {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}} года. Пахаваны на могілках каля Успенскай царквы сяла [[Руціна]] (у цяперашні час у Балагоўскім раёне [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]). == Крытыка і ўплыў == Пры публікацыі народных песень, казак і паданняў І.&nbsp;П.&nbsp;Сахараў спасылаўся на наяўныя ў яго распараджэнні рукапісы, якія ні да, ні пасля яго ніхто не бачыў. Такім з'яўляецца «рукапіс Бельскага», у якім знаходзіліся творы старажытнарускай народнай паэзіі, «Вождь по жизни», які выдаваўся за крыніцу «[[Дамастрой|Дамастроя]]», рукапіс з канцоўкай «Хадзення [[Сцяфан Наўгародзец|Сцяфана Наўгародца]]» і іншыя<ref name="Kozlov">{{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII-XIX веков |месца=М. |год=1996 |isbn=9785756700442 |старонкі=203—207}}</ref>. У 1854 годзе [[Апалон Аляксандравіч Грыгор'еў|Апалон Грыгор'еў]] рэзка асудзіў Сахарава за дапушчанае пры выданні песень парушэнне іх рытміка-меладычнага і лексічнага ладу і прыраўнаваў да тых выдаўцоў, якія скажалі фальклор<ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=HTc3AQAAMAAJ&pg=PA160 |title=Вѣстникъ Европы |publisher=Google Books |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1860-х гадах [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П.&nbsp;А.&nbsp;Бяссонаў]] апублікаваў серыю артыкулаў, у якіх творы старажытнарускай народнай літаратуры, выдадзеныя Сахаравым, былі прадстаўлены часткова як апублікаваныя раней іншымі выдаўцамі, але пераробленыя, часткова як складзеныя самім выдаўцом<ref name="Kozlov"/>. Сучасныя фалькларысты ([[Андрэй Львовіч Тапаркоў|А.&nbsp;Л.&nbsp;Тапаркоў]] і інш.) прама называюць Сахарава «падробшчыкам» і сачыніцелем «уласных казак у саладжавай псеўданароднай манеры»<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/26636742 |title=Рукописи, которых не было: Подделки в области славянского фольклора / Выд. падр. А. Л. Тапаркоў і інш. |publisher=М.: Ладомир |year=2002 |старонак=970 |lang=ru}}</ref>. Пасля з'яўлення новых капітальных фальклорных зборнікаў [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А.&nbsp;М.&nbsp;Афанасьева]], [[Уладзімір Іванавіч Даль|У.&nbsp;І.&nbsp;Даля]], [[Пётр Васілевіч Кірэеўскі|П.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскага]], [[Павел Мікалаевіч Рыбнікаў|П.&nbsp;М.&nbsp;Рыбнікава]], [[Аляксандр Фёдаравіч Гільфердынг|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Гільфердынга]] цікавасць да публікацый Сахарава аслабла. == Памяць == З 2005 года ў горадзе [[Алексін]] Тульскай вобласці праводзяцца Сахараўскія гісторыка-краязнаўчыя чытанні<ref>{{cite web |url=https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |title=Исторический порта |website=Исторический портал |access-date=2021-04-26 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426073142/https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |url-status=live |lang=ru}}</ref>, названыя ў гонар І.&nbsp;П.&nbsp;Сахарава, паколькі ён быў адным з першых даследчыкаў Алексінскага павета. Вынікі яго даследаванняў былі апублікаваны ў 1846 годзе ў кнізе «Геаграфічнае апісанне прыроды і гаспадаркі горада Алексіна і Алексінскага павета Тульскай губерні». == Бібліяграфія == * [[Аўраамій Паліцын|Авраамий Палицын]], [[Іван Васілевіч Наседка|Иоанн Наседка]] и св. архимандрит [[Дыянісій Раданежскі|Дионисий]] // [[Северная пчела]]. — 1842. — № 198. * Деньги Московских удельных княжений // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 1. * Достопамятности города Тулы и его губернии. — Тула : Тип. Губ. правления, 1914. — Часть 1. —[2], 73 с.; 23 см. * Древности Московской и Тульской губерний // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 4. * Жизнеописание [[Сямён Іванавіч Гамалея|Семёна Ивановича Гамалеи]] // Северная пчела. — 1838. — № 118. * Записка для обозрения русских древностей. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — 80 с. * Записки русских людей: События времён Петра Великого /[С предисл. И. Сахарова]. — Санкт-Петербург : тип. И. Сахарова, 1841. — ''Содерж.'': Записки [[Андрэй Артамонавіч Мацвееў|Андрея Артамоновича графа Матвеева]]; Записки новгородского дворянина [[Пётр Нікіфаравіч Крокшын|Петра Никифоровича Крёкшина]]; Записки [[Іван Афанасьевіч Жэлябужскі|Ивана Афанасьевича Желябужского]]; Записки [[Сільвестр Мядзведзеў|Сильвестра Медведева]]. ''Прил.'': записки [[Патрык Гардон|Петра Ивановича Гордона]]. * Исследования о русском церковном песнопении // [[Журнал Министерства народного просвещения]]. — 1849. — №№ 7—8. * Исторические заметки // Северная пчела. — 1841. — № 164. * Историческое обозрение Нижнего Новгорода и его губернии. — Н.-Новгород : тип. Губ. правл., 1900. — 13 с. * История общественного образования Тульской губернии.— Москва: В тип. Семена Селивановского, 1832. — Ч. 1. — 1832. — 238 с. * Летопись русского гравирования // Северная пчела. — 1842. — № 108. * Медицинское итальянское учение о противовозбуждаемости. — Москва : Унив. тип., 1834. — 63 с. * Обозрение русской археологии // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 1. * Оборотни // Северная пчела. — 1838. — № 236. * Образцы древней письменности /[Сост. Сахаров И. П. — Санкт-Петербург, 1849]. — 40 л. факс.; 35. * Памятники Тульской губернии // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 2. * Песни русского народа : [ч. 1—5]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838—1839. — 11 см. ** Ч. 1. Сборники русских песен. Русские святочные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838. — CLVIII, 168 с. ** Ч. 3. Русские свадебные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1839. — XII, 928 с. ** Ч. 4. Русские семейные песни. — Русские разгульные песни. — Русские удалые песни. — Русские солдатские песни. — Русские казацкие песни. — Русские исторические песни. — Русские обрядные песни. — Русские колыбельные песни 1839 (на обл. 1838). — XII, 494 c. * Писатели Тульской губернии. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1838. — 8 с. * Путешествия русских людей в чужие земли / [публ. и предисл. И. П. Сахарова]. — Санктпетербург : издание Николая Власова : в Гуттенберговой типографии, 1837. — 20 см. ** Ч. 1. — 1837 г. , 110 с. ** Ч. 2. — 1837 г., 139 с. * Торговая книга / С предисловием И. П. Сахарова // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 3. * Русские древние памятники : [вып. 1—3]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1842. — [60] с., [7] л. ил., факс. : табл.; 28 см. * Русские народные сказки : Ч. 1 / [Сост. И. Сахаров]. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1841. — 1 т.; 19. * Сказания русского народа о семейной жизни своих предков, собранные И. Сахаровым. — 2-е изд. — Санкт-Петербург : Гуттенбергова тип., 1837. — Ч. 1: Сказания русского народа о чернокнижии. — [4], XVI, 3-210 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 1. Русская народная литература. Русское народное чернокнижие. Русские народные игры. Русские народные загадки и притчи. Русские народные присловья. Русские народные песни. Былины русских людей. [[Слова пра паход Ігараў|Слово о полку Игоревом]]. Сказание о нашествии Батыя на русскую землю. [[Слова Данііла Заточніка|Слово Даниила Заточника]]. [[Сказанне пра Мамаева пабоішча|Сказание о Мамаевом побоище]]. — Изд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1841. — 602 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 2. [[Лексікон славенароскі|Лексикон]] [[Памва Бярында|Памвы Берынды]]. Литовско-русский словарь [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зизания]]. [[Азбукоўнік|Азбуковник]]. Новгородский словарь XIII века. Новгородский словарь XV века. Русские древние свадьбы. Свадьбы частных людей в XVII веке. Русские свадебные чиноположения. Народный дневник. Народные праздники и обычаи. Путешествия русских людей. — Изд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1849. — 676 с. * Сказания русского народа / Составитель и отв. ред. [[Алег Анатолевіч Платонаў|О. А. Платонов]]. — М.: Институт русской цивилизации, 2013. — Т. I. — 800 с.; Т. II. — 928 с. ISBN 978-5-4261-0025-1 (Т. I) ISBN 978-5-4261-0027-5 (Т. II) * Современная хроника русской нумизматики // Северная пчела. — 1839. — №№ 69—70. * Царь Иоанн Васильевич — литератор // Русский вестник. — 1842. — №№ 7—8. — С. 30—35. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|артыкул=Сахаров, Иван Петрович}} * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Пыпин А. Н.]]'' Подделки рукописей и народных песен, III: Подделки Макарова, Сахарова и др. — СПб., 1898. * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII—XIX веков |выданне=2-е изд |месца=М. |выдавецтва=Аспект Пресс |год=1996 |старонак=272 |isbn=5-7567-0044-7 |ref=Козлов}} Гл. XIII. * Присенко, Г. П. "История общественного образования Тульской губернии" Ч. 1 (М., 1832) И.П. Сахарова в контексте тульской историографии : (к 175-летию со дня выхода в свет) / Г. П. Присенко // Тульский край. Памятные даты. 2007 год. - Тула, 2006. - С. 181-186. * {{артыкул|аўтар=[[Андрэй Львовіч Тапаркоў|Топорков А. Л.]]|загаловак=Русский волк-оборотень и его английские жертвы|спасылка=http://magazines.gorky.media/nlo/2010/103/to8.html|выданне=НЛО|год=2010|нумар=103}} * ''Тебиев Б. К.'' Познание России // Тайны книжных переплетов. Из записок книжника. – М.: Пашков дом. – С. 122–134. ISBN 978-5-7510-0421-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сахараў Іван Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1807 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тульскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Містыфікатары]] [[Катэгорыя:Даследчыкі славянскага язычніцтва]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Пецярбургскай АН]] riwvlvcfxspnecmxj0wf58fs0za85ve 5123813 5123811 2026-04-09T12:41:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123813 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Іван Пятровіч Сахараў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Иван Петрович Сахаров}} |Фота = |Шырыня = 200px |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[археалогія]], [[палеаграфія]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = член-карэспандэнт Пецярбургскай АН |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Сахараў}} '''Іва́н Пятро́віч Са́хараў''' ({{ДН|10|9|1807|29|8|1807}}, [[Тула]]&nbsp;— {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}}, маёнтак Зарэчча, [[Валдайскі павет]], [[Наўгародская губерня]])&nbsp;— рускі [[этнаграфія|этнаграф]]-[[фалькларыстыка|фалькларыст]], [[краязнавец]] і [[палеаграфія|палеограф]]. Паводле характарыстыкі [[Вялікая расійская энцыклапедыя|Вялікай расійскай энцыклапедыі]], ён «увёў у абарот значную колькасць новых тэкстаў, але, будучы вучоным-самавукам, адступаў ад прынцыпаў навуковай публікацыі фальклорных твораў, уносячы ў іх адвольныя змены»<ref>{{cite web |url=https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |title=Сахаров Иван Петрович |publisher=Большая российская энциклопедия |archive-date=2025-08-21 |access-date=2025-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250821110447/https://bigenc.ru/c/sakharov-ivan-petrovich-d35944 |url-status=live |lang=ru}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і святара. Скончыў [[Тульская духоўная семінарыя|Тульскую духоўную семінарыю]] ў 1830 годзе. У 1835 годзе скончыў [[Медыцынскі факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|медыцынскі факультэт Імператарскага Маскоўскага ўніверсітэта]]. У гэтым жа годзе пачаў друкавацца<ref>Некаторыя матэрыялы па гісторыі роднага горада ён выдаў яшчэ да студэнцтва: «Достопамятности Венева монастыря» (1831), а ўслед за гэтым, у 1832 годзе,&nbsp;— першую частку «Истории общественного образования Тульской губернии» (з планамі і картай)&nbsp;— гл. {{cite web |url=http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |title=Сказания русского народа И. П. Сахарова |archive-date=2011-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110922235441/http://bibliotekar.ru/rusSaharov/ |lang=ru}}</ref>. Першымі яго працамі былі артыкулы па [[археалогія|археалогіі]] і [[этнаграфія|этнаграфіі]]. Ён пачаў збіраць песні, абрады і паданні. У 1836 годзе выдаў «Паданні рускага народа пра сямейнае жыццё сваіх продкаў» у трох тамах. Затым выйшлі «Падарожжы рускіх людзей у чужыя землі» (1837), пяцітомнік песень рускага народа (1838—1839), «Пісьменнікі Тульскай губерні» (1838), «Рускія народныя казкі» (1841) і іншыя працы. Канец жыцця правёў у невялікім маёнтку Зарэчча Руцінскай воласці [[Валдайскі павет|Валдайскага павета]]. Памёр {{ДС|5|9|1863|24|8|1863}} года. Пахаваны на могілках каля Успенскай царквы сяла [[Руціна]] (у цяперашні час у Балагоўскім раёне [[Цвярская вобласць|Цвярской вобласці]]). == Крытыка і ўплыў == Пры публікацыі народных песень, казак і паданняў І.&nbsp;П.&nbsp;Сахараў спасылаўся на наяўныя ў яго распараджэнні рукапісы, якія ні да, ні пасля яго ніхто не бачыў. Такім з'яўляецца «рукапіс Бельскага», у якім знаходзіліся творы старажытнарускай народнай паэзіі, «Вождь по жизни», які выдаваўся за крыніцу «[[Дамастрой|Дамастроя]]», рукапіс з канцоўкай «Хадзення [[Сцяфан Наўгародзец|Сцяфана Наўгародца]]» і іншыя<ref name="Kozlov">{{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII-XIX веков |месца=М. |год=1996 |isbn=9785756700442 |старонкі=203—207}}</ref>. У 1854 годзе [[Апалон Аляксандравіч Грыгор'еў|Апалон Грыгор'еў]] рэзка асудзіў Сахарава за дапушчанае пры выданні песень парушэнне іх рытміка-меладычнага і лексічнага ладу і прыраўнаваў да тых выдаўцоў, якія скажалі фальклор<ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=HTc3AQAAMAAJ&pg=PA160 |title=Вѣстникъ Европы |publisher=Google Books |lang=ru |accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1860-х гадах [[Пётр Аляксеевіч Бяссонаў|П.&nbsp;А.&nbsp;Бяссонаў]] апублікаваў серыю артыкулаў, у якіх творы старажытнарускай народнай літаратуры, выдадзеныя Сахаравым, былі прадстаўлены часткова як апублікаваныя раней іншымі выдаўцамі, але пераробленыя, часткова як складзеныя самім выдаўцом<ref name="Kozlov"/>. Сучасныя фалькларысты ([[Андрэй Львовіч Тапаркоў|А.&nbsp;Л.&nbsp;Тапаркоў]] і інш.) прама называюць Сахарава «падробшчыкам» і сачыніцелем «уласных казак у саладжавай псеўданароднай манеры»<ref>{{cite web |url=https://www.academia.edu/26636742 |title=Рукописи, которых не было: Подделки в области славянского фольклора / Выд. падр. А. Л. Тапаркоў і інш. |publisher=М.: Ладомир |year=2002 |старонак=970 |lang=ru}}</ref>. Пасля з'яўлення новых капітальных фальклорных зборнікаў [[Аляксандр Мікалаевіч Афанасьеў|А.&nbsp;М.&nbsp;Афанасьева]], [[Уладзімір Іванавіч Даль|У.&nbsp;І.&nbsp;Даля]], [[Пётр Васілевіч Кірэеўскі|П.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскага]], [[Павел Мікалаевіч Рыбнікаў|П.&nbsp;М.&nbsp;Рыбнікава]], [[Аляксандр Фёдаравіч Гільфердынг|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Гільфердынга]] цікавасць да публікацый Сахарава аслабла. == Памяць == З 2005 года ў горадзе [[Алексін]] Тульскай вобласці праводзяцца Сахараўскія гісторыка-краязнаўчыя чытанні<ref>{{cite web |url=https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |title=Исторический порта |website=Исторический портал |access-date=2021-04-26 |archive-date=2021-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210426073142/https://tulahistory.ru/conferences/?ELEMENT_ID=4005 |url-status=live |lang=ru}}</ref>, названыя ў гонар І.&nbsp;П.&nbsp;Сахарава, паколькі ён быў адным з першых даследчыкаў Алексінскага павета. Вынікі яго даследаванняў былі апублікаваны ў 1846 годзе ў кнізе «Геаграфічнае апісанне прыроды і гаспадаркі горада Алексіна і Алексінскага павета Тульскай губерні». == Бібліяграфія == * [[Аўраамій Паліцын|Авраамий Палицын]], [[Іван Васілевіч Наседка|Иоанн Наседка]] и св. архимандрит [[Дыянісій Раданежскі|Дионисий]] // [[Северная пчела]]. — 1842. — № 198. * Деньги Московских удельных княжений // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 1. * Достопамятности города Тулы и его губернии. — Тула : Тип. Губ. правления, 1914. — Часть 1. —[2], 73 с.; 23 см. * Древности Московской и Тульской губерний // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 4. * Жизнеописание [[Сямён Іванавіч Гамалея|Семёна Ивановича Гамалеи]] // Северная пчела. — 1838. — № 118. * Записка для обозрения русских древностей. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — 80 с. * Записки русских людей: События времён Петра Великого /[С предисл. И. Сахарова]. — Санкт-Петербург : тип. И. Сахарова, 1841. — ''Содерж.'': Записки [[Андрэй Артамонавіч Мацвееў|Андрея Артамоновича графа Матвеева]]; Записки новгородского дворянина [[Пётр Нікіфаравіч Крокшын|Петра Никифоровича Крёкшина]]; Записки [[Іван Афанасьевіч Жэлябужскі|Ивана Афанасьевича Желябужского]]; Записки [[Сільвестр Мядзведзеў|Сильвестра Медведева]]. ''Прил.'': записки [[Патрык Гардон|Петра Ивановича Гордона]]. * Исследования о русском церковном песнопении // [[Журнал Министерства народного просвещения]]. — 1849. — №№ 7—8. * Исторические заметки // Северная пчела. — 1841. — № 164. * Историческое обозрение Нижнего Новгорода и его губернии. — Н.-Новгород : тип. Губ. правл., 1900. — 13 с. * История общественного образования Тульской губернии.— Москва: В тип. Семена Селивановского, 1832. — Ч. 1. — 1832. — 238 с. * Летопись русского гравирования // Северная пчела. — 1842. — № 108. * Медицинское итальянское учение о противовозбуждаемости. — Москва : Унив. тип., 1834. — 63 с. * Обозрение русской археологии // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 1. * Оборотни // Северная пчела. — 1838. — № 236. * Образцы древней письменности /[Сост. Сахаров И. П. — Санкт-Петербург, 1849]. — 40 л. факс.; 35. * Памятники Тульской губернии // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 2. * Песни русского народа : [ч. 1—5]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838—1839. — 11 см. ** Ч. 1. Сборники русских песен. Русские святочные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1838. — CLVIII, 168 с. ** Ч. 3. Русские свадебные песни. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1839. — XII, 928 с. ** Ч. 4. Русские семейные песни. — Русские разгульные песни. — Русские удалые песни. — Русские солдатские песни. — Русские казацкие песни. — Русские исторические песни. — Русские обрядные песни. — Русские колыбельные песни 1839 (на обл. 1838). — XII, 494 c. * Писатели Тульской губернии. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1838. — 8 с. * Путешествия русских людей в чужие земли / [публ. и предисл. И. П. Сахарова]. — Санктпетербург : издание Николая Власова : в Гуттенберговой типографии, 1837. — 20 см. ** Ч. 1. — 1837 г. , 110 с. ** Ч. 2. — 1837 г., 139 с. * Торговая книга / С предисловием И. П. Сахарова // Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского археологического общества. — Санкт-Петербург: тип. Я. Трея, 1851. — Т. 1. — Отд. 3. * Русские древние памятники : [вып. 1—3]. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1842. — [60] с., [7] л. ил., факс. : табл.; 28 см. * Русские народные сказки : Ч. 1 / [Сост. И. Сахаров]. — Санкт-Петербург : тип. Сахарова, 1841. — 1 т.; 19. * Сказания русского народа о семейной жизни своих предков, собранные И. Сахаровым. — 2-е изд. — Санкт-Петербург : Гуттенбергова тип., 1837. — Ч. 1: Сказания русского народа о чернокнижии. — [4], XVI, 3-210 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 1. Русская народная литература. Русское народное чернокнижие. Русские народные игры. Русские народные загадки и притчи. Русские народные присловья. Русские народные песни. Былины русских людей. [[Слова пра паход Ігараў|Слово о полку Игоревом]]. Сказание о нашествии Батыя на русскую землю. [[Слова Данііла Заточніка|Слово Даниила Заточника]]. [[Сказанне пра Мамаева пабоішча|Сказание о Мамаевом побоище]]. — Изд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1841. — 602 с. * Сказания русского народа, собранные И. Сахаровым. Т. 2. [[Лексікон славенароскі|Лексикон]] [[Памва Бярында|Памвы Берынды]]. Литовско-русский словарь [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зизания]]. [[Азбукоўнік|Азбуковник]]. Новгородский словарь XIII века. Новгородский словарь XV века. Русские древние свадьбы. Свадьбы частных людей в XVII веке. Русские свадебные чиноположения. Народный дневник. Народные праздники и обычаи. Путешествия русских людей. — Изд. 3-е. — Санкт-Петербург : Тип. Сахарова, 1849. — 676 с. * Сказания русского народа / Составитель и отв. ред. [[Алег Анатолевіч Платонаў|О. А. Платонов]]. — М.: Институт русской цивилизации, 2013. — Т. I. — 800 с.; Т. II. — 928 с. ISBN 978-5-4261-0025-1 (Т. I) ISBN 978-5-4261-0027-5 (Т. II) * Современная хроника русской нумизматики // Северная пчела. — 1839. — №№ 69—70. * Царь Иоанн Васильевич — литератор // Русский вестник. — 1842. — №№ 7—8. — С. 30—35. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|артыкул=Сахаров, Иван Петрович}} * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Пыпин А. Н.]]'' Подделки рукописей и народных песен, III: Подделки Макарова, Сахарова и др. — СПб., 1898. * {{кніга |аўтар=[[Уладзімір Пятровіч Казлоў (гісторык)|Козлов В. П.]] |загаловак=Тайны фальсификации: анализ подделок исторических источников XVIII—XIX веков |выданне=2-е изд |месца=М. |выдавецтва=Аспект Пресс |год=1996 |старонак=272 |isbn=5-7567-0044-7 |ref=Козлов}} Гл. XIII. * Присенко, Г. П. "История общественного образования Тульской губернии" Ч. 1 (М., 1832) И.П. Сахарова в контексте тульской историографии : (к 175-летию со дня выхода в свет) / Г. П. Присенко // Тульский край. Памятные даты. 2007 год. - Тула, 2006. - С. 181-186. * {{артыкул|аўтар=[[Андрэй Львовіч Тапаркоў|Топорков А. Л.]]|загаловак=Русский волк-оборотень и его английские жертвы|спасылка=http://magazines.gorky.media/nlo/2010/103/to8.html|выданне=НЛО|год=2010|нумар=103}} * ''Тебиев Б. К.'' Познание России // Тайны книжных переплетов. Из записок книжника. – М.: Пашков дом. – С. 122–134. ISBN 978-5-7510-0421-7 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сахараў Іван Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1807 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 5 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1863 годзе]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Тульскай духоўнай семінарыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі медыцынскага факультэта Маскоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Містыфікатары]] [[Катэгорыя:Даследчыкі славянскага язычніцтва]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Пецярбургскай АН]] 6yacgk6kuqingkqbmag50on3ehk8qjc 0 805749 5123816 2026-04-09T12:43:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Пятровіч Сахараў]] 5123816 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Пятровіч Сахараў]] p5ni8xr32rjvqgraglg2w5psxi0vitf 0 805750 5123817 2026-04-09T12:43:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Пятровіч Сахараў]] 5123817 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Пятровіч Сахараў]] p5ni8xr32rjvqgraglg2w5psxi0vitf 0 805751 5123818 2026-04-09T12:43:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Пятровіч Сахараў]] 5123818 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Пятровіч Сахараў]] p5ni8xr32rjvqgraglg2w5psxi0vitf 0 805752 5123822 2026-04-09T12:58:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Аганоўскі (значэнні)}} {{Пісьменнік |Імя = Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}} |Фота = Омелян Огоновський.png |Шырыня = |Подпіс = Партрэт Амяльяна Аганоўскага. Марцэлі...» 5123822 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аганоўскі (значэнні)}} {{Пісьменнік |Імя = Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}} |Фота = Омелян Огоновський.png |Шырыня = |Подпіс = Партрэт Амяльяна Аганоўскага. Марцэлій Гарасімовіч, 1886 год |Дата нараджэння = {{ДН|3|8|1833}} |Месца нараджэння = [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]], [[Рагацінскі павет]], [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]], [[Аўстрыйская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|28|10|1894}} |Месца смерці = [[Львоў]], [[Аўстра-Венгрыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстрыйская імперыя}} <br> {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[філолаг]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = 1860—1894 |Мова твораў = [[украінская мова|ўкраінская]], [[польская мова|польская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] |Кірунак = [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] |Жанр = [[аповесць]], [[раман (літаратура)|раман]], [[навела]] }} '''Амялья́н Міха́йлавіч Агано́ўскі''' (псеўданімы і крыптанімы: ''Амяльян з Грыгорава, Емілян, Ом. о'' і інш.; {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}}; {{ДН|3|8|1833}}, с. [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]], цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]] — {{ДС|28|10|1894}}, [[Львоў]]) — украінскі вучоны-[[філалогія|філолаг]], пісьменнік і грамадскі дзеяч. Доктар [[філасофія|філасофіі]] (1865), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у Кракаве (з 1881). Брат [[Аляксандр Міхайлавіч Аганоўскі|Аляксандра]], Пятра і Іларыя Аганоўскіх, дзядзька Любаміра Аганоўскага. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|3|8|1833}} года ў вёсцы [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]] (цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]], Украіна) у сям’і святара. Бацька, айцец Міхаіл Аганоўскі, быў настаяцелем царквы Раства Прасвятой Багародзіцы. Сям’я мела шляхецкае паходжанне і належала да герба «[[Агоньчык (герб)|Агоньчык]]»<ref>Шашкевичіяна. — 1988. — Ч. 11 (42-43).</ref>. У горадзе [[Беражаны]] скончыў нармальную школу. Згадом навучаўся там у цэсарска-каралеўскай [[Беражанская гімназія|Беражанскай гімназіі]]<ref>Бережанська Земля: Історично-Мемуарний Збірник. — Ню Йорк — Лондон — Сидней — Торонто, 1970. — Т. 1. — С. 75.</ref>. Два старэйшыя класы заканчваў у [[Львоў|Львове]]. У 1853 годзе ў гэтым горадзе здаў іспыты на атэстат сталасці. У 1857 годзе скончыў Львоўскую духоўную семінарыю. У гэтым жа годзе ажаніўся з дачкой святара ў Чэсніках Фалінай Нядзвецкай. Вывучаў [[тэалогія|тэалогію]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Акрамя багаслоўскіх навук, вывучаў рускую (украінскую) мову і літаратуру на лекцыях [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Якава Галавацкага]]. У гэты ж час вывучаў класічную філалогію і [[польская мова|польскую мову]]. Працаваў [[катэхізатар]]ам пры Дамініканскай (нямецкай) гімназіі. З 1863 года выкладаў рэлігію, рускую мову і літаратуру ў Акадэмічнай гімназіі Львова. Скончыў Львоўскі (1865) і [[Венскі ўніверсітэт|Венскі]] (1870) універсітэты. З 1867 года ўзначаліў кафедру рускай філалогіі Львоўскага ўніверсітэта, замяніўшы на гэтай пасадзе Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкага. У 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага абралі дэканам філасофскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта. У 1881 годзе ён быў абраны членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі навук]]. З 1888 года — прафесар Львоўскага ўніверсітэта. == Грамадская дзейнасць == З’яўляўся адным з заснавальнікаў таварыства «[[Усеўкраінскае таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі|Асвета]]» (быў яго старшынёй у 1877—1894 гадах<ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/1388|title=Бесіда при відкритю загальних Зборів товариства «Просвїта» 20 сїчня (1 лютого) 1888 р.|publisher=Дѣло|date=08.02.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/7842|title=Конкурс історичний|publisher=Дѣло|date=25.05.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>), Народнай Рады (1885), [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі]] (1893). Пад яго ўплывам многія студэнты мянялі свае погляды з [[масквафільства|масквафільскіх]] на [[нарадоўцы|нарадоўскія]] (у прыватнасці, [[Уладзімір Іванавіч Масляк|Уладзімір Масляк]]<ref>''Боднарук І.'' Бучацький Парнас // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — 1972. — С. 101.</ref>). Цесныя сувязі з ім падтрымліваў Васіль Цалкоўскі. Імкнуўся дасягнуць паразумення з аўстрыйскім урадам і польскімі палітычнымі коламі, укараняючы ў жыццё палітыку так званай «новай эры», якая, аднак, пацярпела няўдачу. У прыватнасці, 24 лістапада 1890 года разам з [[Аляксандр Рыгоравіч Барвінскі|Аляксандрам Барвінскім]], Канстанцінам Целішэўскім, [[Косць Антонавіч Лявіцкі|Косцем Лявіцкім]], Карнілам Мандычэўскім і мітрапалітам [[Сільвестр (Сембратовіч)|Сільвестрам Сембратовічам]] удзельнічаў у прэс-канферэнцыі Казіміра Бадэні, на якой былі падведзены вынікі папярэдніх перагавораў<ref>{{cite web|url=http://litopys.com.ua/encyclopedia/bratstva-tovaristva/nova-era/|title=«Нова ера». Галичина, 1890 р.|publisher=litopys.com.ua|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1874—1894 гадах актыўна ліставаўся з Аляксандрам Барвінскім. У 1893 годзе стаў старшынёй камітэта па перавозцы і перапахаванні на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] мошчаў [[Маркіян Сямёнавіч Шашкевіч|Маркіяна Шашкевіча]] з Навасёлак<ref>''Горак Р.'' Задля празника. У сутінках. — К. : Радянський письменник, 1989. — С. 358. — ISBN 5-333-00206-1.</ref>. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == Рабіў акцэнт на фарміраванні ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове этымалагічнага правапісу. На працягу працы ў Львоўскім універсітэце імкнуўся рэфармаваць выкладанне рускай (украінскай) мовы і літаратуры. Дабіваўся навучання на жывой мове замест штучнага «[[язычча]]», якое ўкараняў Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкі. У выданні Польскай акадэміі ведаў «Rozprawy Wydziału Filologicznego» ў 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі апублікаваў артыкул «O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim», а ў «Archiv fur zlav. Philol.» у 1880 годзе — «Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel». У вядомай працы «Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache» (1880) ён праводзіць думку пра самастойнасць рутэнскай мовы (украінскай) і вылучае яе тры асноўныя гаворкі: галіцкую з трыма падгаворкамі, паўднёварускую з чатырма падгаворкамі і беларускую. Далей ідзе даследаванне фанетыкі і словаўтварэння, прычым аўтар карыстаецца данымі пісьмовых і вусна-народных помнікаў. Выбітны філолаг [[Аляксандр Апанасавіч Пацябня|А.&nbsp;А.&nbsp;Пацябня]] прызнаваў гэтую кнігу вельмі карыснай, а [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]] лічыў яе адным з лепшых набыткаў украінскай філалагічнай літаратуры. Займаўся таксама тыпалагічным параўнаннем аспектаў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], польскай і ўкраінскай моў. У X томе «Rozpraw» (1888) Аганоўскі надрукаваў у дадатак да «Studien» артыкул «O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego», дзе разглядае галосны «i» і сляды насавых гукаў. З’яўляецца аўтарам падручніка «Граматика язика руського» (1889), які замяніў сабой састарэлы падручнік Міхаіла Асадцы. Апублікаваў хрэстаматыі па гісторыі царкоўнаславянскай (1871) і стараўкраінскай (1881) моў. Да ліку важных філалагічных прац А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага належыць таксама каментаванае выданне «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (1875), у якім ён апісвае рускую літаратуру і асвету ў XII стагоддзі, пераказвае змест «Слова» і гістарычныя звесткі пра паход [[Ігар Святаславіч|Ігара Святаславіча]]. Вучоны лічыў, што аўтарам «Слова» быў галічанін, што твор, відавочна, спяваўся, і яго пераклад, як і ўводзіны, адлюстроўваў мясцовую галіцкую гаворку. == Літаратуразнаўства і «Гісторыя літаратуры рускай» == Самая вялікая і вядомая праца А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага — «Гісторыя літаратуры рускай» — пачала друкавацца па частках у часопісе «Зара» з 1886 года. Да гэтага ён ажыццявіў комплексны аналіз аднаго з перыядаў украінскага пісьменства ў працы «Погляд на гісторыю рускай літаратуры ў часы Татаршчыны» (1881). На працягу 1887—1894 гадоў выйшлі чатыры тамы «Гісторыі літаратуры рускай» (усяго 6 частак). Першы том ахопліваў літаратуру ад старажытнай эпохі да канца XVIII стагоддзя, другі том — лірыку XIX стагоддзя, трэці — прозу XIX стагоддзя, чацвёрты — этнаграфію XIX стагоддзя. З-за смерці аўтара праца засталася няскончанай. Гэты твор жорстка крытыкаваў Іван Франко: «Гэтая сістэма зусім негістарычная, чытач пры такой падачы матэрыялу не атрымлівае ніякага ўяўлення пра развіццё літаратуры»<ref>Франко І. Історія літератури руської / І. Франко // Зібрання творів у 50 т. Т. 27 / Іван Франко. — К. : Наук. думка, 1980. — С. 335.</ref>. Праца таксама стала аб’ектам суровай крытыкі з боку Аляксея Сабалеўскага, [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], а пазней — [[Сяргей Аляксандравіч Яфрэмаў|Сяргея Яфрэмава]], Дзмітрыя Чыжэўскага і іншых. З іншага боку, сучасны літаратуразнаўца В. Мікіцюк лічыць, што хібы «Гісторыі літаратуры рускай» былі абумоўлены нераспрацаванасцю метадалогіі стварэння гісторыка-літаратурных аглядаў і адсутнасцю падрыхтоўчых манаграфій<ref>Микитюк В. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — С. 25.</ref>. Нягледзячы на крытыку, вучні і студэнты доўгі час навучаліся менавіта па гэтай працы, якая з’яўлялася незаменным дапаможнікам для азнаямлення з галіцка-рускай літаратурай. Праз увесь твор яскрава праведзены [[ўкраінафільства|ўкраінафільскі]] пункт гледжання. «Гісторыя літаратуры рускай» стала прычынай дыскусіі ў 1890—1891 гадах паміж А.&nbsp;М.&nbsp;Пыпіным і дзеячамі ўкраінскай нацыянальнай культуры (А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі, [[Іван Сямёнавіч Нячуй-Лявіцкі|І.&nbsp;С.&nbsp;Нячуй-Лявіцкі]], Міхаіл Камароў). На артыкул Пыпіна «Особая история русской литературы» Аганоўскі адказаў брашурай «Моему критикови» (Львоў, 1890). У 1872—1873 гадах змясціў у часопісе «Правда» цыкл артыкулаў «Крытычна-эстэтычны погляд на некаторыя паэзіі Т. Г. Шаўчэнкі», дзе прааналізаваў некалькі «Думак» паэта, баладу «Таполя», паэмы «Гайдамакі» і «Неафіты». Выдаў папулярны нарыс «Жыццё Тараса Шаўчэнкі. Чытанка для сялян і мяшчан» (1876), даследаванне «Гайдамакі. Паэма Тараса Шаўчэнкі» (1879). У 1893 годзе за яго рэдакцыяй выйшаў поўны «[[Кабзар]]» [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т.&nbsp;Р.&nbsp;Шаўчэнкі]] з уступным артыкулам пра жыццё паэта і каментарыямі. [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|М.&nbsp;П.&nbsp;Драгаманаў]], які быў асабіста варожа настроены да Аганоўскага, прызнаў гэтае выданне «вялікім крокам наперад». == Амяльян Аганоўскі і Іван Франко == Непростыя творчыя адносіны настаўніка і вучня (Амяльяна Аганоўскага і [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]) доўжыліся на працягу 1875—1894 гадоў<ref>Микитюк В. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с.</ref>. У 1880-х гадах І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко рэцэнзаваў працы Аганоўскага, у прыватнасці, даў станоўчую ацэнку яго падручніку параўнальнай граматыкі славянскіх моў «Studien auf dem Gebiete…». Складаныя адносіны паміж імі пачаліся падчас габілітацыі Франко. Франко вырашыў абараняць дактарат у Чарнавіцкім універсітэце і звярнуўся да Аганоўскага з тэмай «Палітычная паэзія Тараса Шаўчэнкі». Аганоўскі адхіліў гэтую тэму з-за складанага палітычнага становішча ў Галічыне. Франко прапанаваў іншую ідэю — пра рэлігійную паэзію, але прафесар зноў адмовіў, спаслаўшыся на сваю некампетэнтнасць у гэтай справе. І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко неаднаразова крытыкаваў выкладчыцкую метадалогію свайго настаўніка, называючы яго лекцыі сухімі і педантычнымі: «Яшчэ сёння мяне прабіраюць халодныя дрыжыкі пры згадцы пра педантычныя, недарэчныя лекцыі Венцлеўскага, Чаркаўскага, Аганоўскага…»<ref>Франко І. Як це сталося (Спогад) // Зібр. творів: У 50 т. — Т. 34. — С. 372.</ref>. Трапнай ацэнкай лектарскага майстэрства Аганоўскага стаў выраз Франко: «Ён быў па сваёй натуры больш анатам, чым фізіёлаг»<ref>Франко І. Професор Омелян Огоновський // Зібр. творів у 50 т. — Т. 43. — С. 366.</ref>. Аганоўскі таксама звяртаў увагу на дакучлівыя ацэнкі студэнта і скардзіўся, што чужыя людзі лепш ацэньваюць яго працы<ref>ВРІЛ, ф.3 (Іван Франко), од. зб. 1608, арк.. 149</ref>. Толькі ў некралогу «Прафесар Амяльян Аганоўскі» Франко змяніў сваё меркаванне пра ўніверсітэцкага настаўніка. == Літаратурная творчасць == Першыя літаратурныя вопыты А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага, напрыклад, вершаваная аповесць «Хрэст» (у часопісе «[[Зара Галіцкая|Зоря Галицкая]]», 1860), былі напісаны на цяжкім штучным «[[язычча|языччы]]», але пасля яго мова ўсё больш набліжалася да ўкраінскай народнай гаворкі, што ўзгаднялася з яго агульным народніцкім украінафільскім кірункам. У Галічыне Аганоўскі быў вядомы як драматычны пісьменнік (гістарычныя драмы «Фядзько Астрожскі», 1861, не надрукавана; «Настасся», 1862; «Гальшка Астрожская», 1887). Таксама з’яўляецца аўтарам паэм, балад, вершаў і апавяданняў, апублікаваных у часопісах «Зоря галицька», «Галичанинъ», «Зборник». == Сям’я і памяць == Памёр {{ДС|28|10|1894}} года ў Львове. Пахаваны ў сямейным склепе на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] (поле № 1)<ref>{{кніга |аўтар = Криса Л., Фіголь Р. |загаловак = Личаківський некрополь |месца = Львів |год = 2006 |старонкі = 113 |isbn = 966-8955-00-5}}</ref>. Фірма Генрыка Пер’е выканала помнік на магіле, а мармуровы партрэт у медальёне стварыў скульптар Антоній Рудзевіч (1854—1914). У гэтым склепе таксама пахаваныя яго жонка Фаліна з Нядзвецкіх Аганоўская (1843—1908); іх дачка Эмілія Аганоўская (1878—1906); Вольга з Аганоўскіх (памерла ў 1935) — жонка вядомага галіцкага палітыка Косця Лявіцкага; сын Пятра Аганоўскага — географ, правадзейны член Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі Уладзімір Аганоўскі (1895—1976) і іншыя члены сям’і. У 1933 годзе, аддаючы пашану братам Аганоўскім, Рада горада Львова вырашыла перайменаваць адну з вуліц на Новым Знясенні ў вуліцу Аганоўскіх. Аднак у 1950 годзе, шукаючы сімпатыі Кім Ір Сена, савецкія ўлады перайменавалі яе ў Карэйскую. Гэтая назва засталася і дагэтуль. == Бібліяграфія == * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть I (1887) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть II (1888) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть III (1893) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть IV (1894) * Хрестоматія староруська для высшихъ клясъ гимназіяльныхъ (1881) * Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache von Dr. Emil Ogonowski (1880) * O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim (1877) * Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel (1880) * O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego (1888) * Граматика руского языка для школъ середнихъ (1889) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * «Киевская Старина» (1894, XII, 475—479) * V том «Записок Товарищества имени Т. Шевченка» (1895, 1 — 34). * [[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Żiteckij P.]] Ueber das altrussische Lied von Igors Heereszug. — Arch. f. sl. Phil., 1877, Bd 2, S. 642—660. * Владимиров П. В. Литература «Слова о полку Игореве» со времени его открытия (1795) по 1894 г. — Унив. изв., Киев, 1894, № 4, с. 110—112. * Владимиров П. В. Древняя русская литература Киевского периода XI—XIII веков. Киев: Унив. тип., 1901, с. 292. * Жданов И. Н. — Соч. Спб., 1904, т. 1, с. 394—396. * Гудзий Н. К. Важнейшие этапы в изучении «Слова о полку Игореве»: К 750-летию со времени его написания. — Книж. новости, 1938, № 11, с. 17. * [[Фёдар Міхайлавіч Галавенчанка|Головенченко Ф. М.]], 1955, с. по указ. имен; 1963, с. по указ. имен. * {{Крыніцы/ЭСБЭ |артыкул=Огоновский, Омельян |аўтар=[[Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Сумцоў М. Ф.]]}} * ''Гуцал П., Мазурак Я., Пиндус Б.'' Огоновський Омелян Михайлович // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — С. 655. * ''Жадько В.'' Український некрополь. — К., 2005. — С. 251. * ''Кушплір Д.'' Огоновський Омелян // Довідник з історії України. — Інститут історичних досліджень ЛДУ ім. І.Франка, 1995. — Т. 2. — С. 297. * ''Микитюк В.'' Великий Робітник. Штрихи до літературного портрета Ом. Огоновського / В. Микитюк // Дзвін. — Львів, 1994. — Ч. 7. — С. 137—141. * ''Микитюк В''. «Два раціональні романтики», або до взаємин Пантелеймона Куліша та Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Вісник Львівського університету. Серія філологічна. — Львів, 2007. — Випуск 39. — Частина 2. — С. 291—299. * ''Микитюк В''. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с. * ''Микитюк В.'' Коли студент переростає професора. Іван Франко та Омелян Огоновський / В. Микитюк // Українське літературознавство. — Львів, 1993. — Випуск 58. — С. 132—137. * ''Микитюк В''. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — 28 с. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // ENCYCLOPEDIA. Т. ІІ. ЛНУ імені Івана Франка. — Львів, 2014. — С. 214—215. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // Шевченківська енциклопедія: в 6 т. — Т. 4: М-Па / НАН України Інститут літератури ім. Т. Г. Шевченка: редкол. М. Г. Жулинський (гол.) [та ін.]. — Київ, 2013. — С. 667—669. * ''Микитюк В.'' Омелян Огоновський — культурний і громадський діяч другої половини ХІХ ст. / В. Микитюк // Вісник ЛПІ. — 1992. — Ч. 268. — С. 49-54. * ''Микитюк В.'' Педагогічна діяльність Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Українська філологія: Історія і перспективи (До 145-річчя кафедри української філології у Львівському університеті). — Львів, 1994. — Тези доповідей. — С. 237—243. * ''Микитюк В.'' Професорська проза Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Слово і Час. — Київ, 1998. — Ч. 8. — С. 34-38. * ''Микитюк В.'' «Феномен між Русинами…» (До 170-річчя з дня народження Омеляна Огоновського) / В. Микитюк // Шветлосц (літературний, культурний та мистецький часопис). — НВУ «Руске слово». — Новий Сад (Сербія та Чорногорія), 2003. — Ч. 4. — С. 17-28. * ''Михайлин І. Л.'' Навколо Омеляна Огоновського (Дискусія в критиці з приводу «Історії літератури руської») / І. Л. Михайлин // Українське літературознавство. —1996. — Вип. 63. — С. 3—21. * ''Панчук І.'' Тернопільщина в іменах. Довідник. — Тернопіль : Підручники і посібники, 2006. * ''Пашук В. С.'' Огоновський Омелян Михайлович // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 523. * ''Кокорудз І.'' Професор др. Омелян Огоновский. Огляд єго житя і наукової та літературної діяльности // «Записки Наук. Тов. ім. Шевченка», т. 5, 1895. == Спасылкі == * {{cite web|url=https://zbruc.eu/node/11053|title=Професор філології Омелян Огоновський|author=Ігор Мельник|publisher=Zbruč|lang=uk|accessdate=2026-04-09}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аганоўскі Амяльян Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Украінскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Украінскія філолагі]] [[Катэгорыя:Украінскія драматургі]] [[Катэгорыя:Украінафілы]] [[Катэгорыя:Украіністы]] [[Катэгорыя:Святары УГКЦ]] [[Катэгорыя:Дзеячы НТШ]] [[Катэгорыя:Дзеячы «Асветы»]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беражанскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскай акадэмічнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івана-Франкоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках]] 2m4iw813w05eqsubz24lkw2flpikp93 5123823 5123822 2026-04-09T12:58:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123823 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аганоўскі (значэнні)}} {{Пісьменнік |Імя = Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}} |Фота = Омелян Огоновський.png |Шырыня = |Подпіс = Партрэт Амяльяна Аганоўскага. Марцэлій Гарасімовіч, 1886 год |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстрыйская імперыя}} <br> {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[філолаг]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = 1860—1894 |Мова твораў = [[украінская мова|украінская]], [[польская мова|польская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] |Кірунак = [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] |Жанр = [[аповесць]], [[раман (літаратура)|раман]], [[навела]] }} '''Амялья́н Міха́йлавіч Агано́ўскі''' (псеўданімы і крыптанімы: ''Амяльян з Грыгорава, Емілян, Ом. о'' і інш.; {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}}; {{ДН|3|8|1833}}, с. [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]], цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]] — {{ДС|28|10|1894}}, [[Львоў]]) — украінскі вучоны-[[філалогія|філолаг]], пісьменнік і грамадскі дзеяч. Доктар [[філасофія|філасофіі]] (1865), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у Кракаве (з 1881). Брат [[Аляксандр Міхайлавіч Аганоўскі|Аляксандра]], Пятра і Іларыя Аганоўскіх, дзядзька Любаміра Аганоўскага. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|3|8|1833}} года ў вёсцы [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]] (цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]], Украіна) у сям’і святара. Бацька, айцец Міхаіл Аганоўскі, быў настаяцелем царквы Раства Прасвятой Багародзіцы. Сям’я мела шляхецкае паходжанне і належала да герба «[[Агоньчык (герб)|Агоньчык]]»<ref>Шашкевичіяна. — 1988. — Ч. 11 (42-43).</ref>. У горадзе [[Беражаны]] скончыў нармальную школу. Згадом навучаўся там у цэсарска-каралеўскай [[Беражанская гімназія|Беражанскай гімназіі]]<ref>Бережанська Земля: Історично-Мемуарний Збірник. — Ню Йорк — Лондон — Сидней — Торонто, 1970. — Т. 1. — С. 75.</ref>. Два старэйшыя класы заканчваў у [[Львоў|Львове]]. У 1853 годзе ў гэтым горадзе здаў іспыты на атэстат сталасці. У 1857 годзе скончыў Львоўскую духоўную семінарыю. У гэтым жа годзе ажаніўся з дачкой святара ў Чэсніках Фалінай Нядзвецкай. Вывучаў [[тэалогія|тэалогію]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Акрамя багаслоўскіх навук, вывучаў рускую (украінскую) мову і літаратуру на лекцыях [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Якава Галавацкага]]. У гэты ж час вывучаў класічную філалогію і [[польская мова|польскую мову]]. Працаваў [[катэхізатар]]ам пры Дамініканскай (нямецкай) гімназіі. З 1863 года выкладаў рэлігію, рускую мову і літаратуру ў Акадэмічнай гімназіі Львова. Скончыў Львоўскі (1865) і [[Венскі ўніверсітэт|Венскі]] (1870) універсітэты. З 1867 года ўзначаліў кафедру рускай філалогіі Львоўскага ўніверсітэта, замяніўшы на гэтай пасадзе Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкага. У 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага абралі дэканам філасофскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта. У 1881 годзе ён быў абраны членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі навук]]. З 1888 года — прафесар Львоўскага ўніверсітэта. == Грамадская дзейнасць == З’яўляўся адным з заснавальнікаў таварыства «[[Усеўкраінскае таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі|Асвета]]» (быў яго старшынёй у 1877—1894 гадах<ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/1388|title=Бесіда при відкритю загальних Зборів товариства «Просвїта» 20 сїчня (1 лютого) 1888 р.|publisher=Дѣло|date=08.02.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/7842|title=Конкурс історичний|publisher=Дѣло|date=25.05.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>), Народнай Рады (1885), [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі]] (1893). Пад яго ўплывам многія студэнты мянялі свае погляды з [[масквафільства|масквафільскіх]] на [[нарадоўцы|нарадоўскія]] (у прыватнасці, [[Уладзімір Іванавіч Масляк|Уладзімір Масляк]]<ref>''Боднарук І.'' Бучацький Парнас // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — 1972. — С. 101.</ref>). Цесныя сувязі з ім падтрымліваў Васіль Цалкоўскі. Імкнуўся дасягнуць паразумення з аўстрыйскім урадам і польскімі палітычнымі коламі, укараняючы ў жыццё палітыку так званай «новай эры», якая, аднак, пацярпела няўдачу. У прыватнасці, 24 лістапада 1890 года разам з [[Аляксандр Рыгоравіч Барвінскі|Аляксандрам Барвінскім]], Канстанцінам Целішэўскім, [[Косць Антонавіч Лявіцкі|Косцем Лявіцкім]], Карнілам Мандычэўскім і мітрапалітам [[Сільвестр (Сембратовіч)|Сільвестрам Сембратовічам]] удзельнічаў у прэс-канферэнцыі Казіміра Бадэні, на якой былі падведзены вынікі папярэдніх перагавораў<ref>{{cite web|url=http://litopys.com.ua/encyclopedia/bratstva-tovaristva/nova-era/|title=«Нова ера». Галичина, 1890 р.|publisher=litopys.com.ua|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1874—1894 гадах актыўна ліставаўся з Аляксандрам Барвінскім. У 1893 годзе стаў старшынёй камітэта па перавозцы і перапахаванні на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] мошчаў [[Маркіян Сямёнавіч Шашкевіч|Маркіяна Шашкевіча]] з Навасёлак<ref>''Горак Р.'' Задля празника. У сутінках. — К. : Радянський письменник, 1989. — С. 358. — ISBN 5-333-00206-1.</ref>. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == Рабіў акцэнт на фарміраванні ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове этымалагічнага правапісу. На працягу працы ў Львоўскім універсітэце імкнуўся рэфармаваць выкладанне рускай (украінскай) мовы і літаратуры. Дабіваўся навучання на жывой мове замест штучнага «[[язычча]]», якое ўкараняў Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкі. У выданні Польскай акадэміі ведаў «Rozprawy Wydziału Filologicznego» ў 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі апублікаваў артыкул «O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim», а ў «Archiv fur zlav. Philol.» у 1880 годзе — «Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel». У вядомай працы «Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache» (1880) ён праводзіць думку пра самастойнасць рутэнскай мовы (украінскай) і вылучае яе тры асноўныя гаворкі: галіцкую з трыма падгаворкамі, паўднёварускую з чатырма падгаворкамі і беларускую. Далей ідзе даследаванне фанетыкі і словаўтварэння, прычым аўтар карыстаецца данымі пісьмовых і вусна-народных помнікаў. Выбітны філолаг [[Аляксандр Апанасавіч Пацябня|А.&nbsp;А.&nbsp;Пацябня]] прызнаваў гэтую кнігу вельмі карыснай, а [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]] лічыў яе адным з лепшых набыткаў украінскай філалагічнай літаратуры. Займаўся таксама тыпалагічным параўнаннем аспектаў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], польскай і ўкраінскай моў. У X томе «Rozpraw» (1888) Аганоўскі надрукаваў у дадатак да «Studien» артыкул «O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego», дзе разглядае галосны «i» і сляды насавых гукаў. З’яўляецца аўтарам падручніка «Граматика язика руського» (1889), які замяніў сабой састарэлы падручнік Міхаіла Асадцы. Апублікаваў хрэстаматыі па гісторыі царкоўнаславянскай (1871) і стараўкраінскай (1881) моў. Да ліку важных філалагічных прац А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага належыць таксама каментаванае выданне «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (1875), у якім ён апісвае рускую літаратуру і асвету ў XII стагоддзі, пераказвае змест «Слова» і гістарычныя звесткі пра паход [[Ігар Святаславіч|Ігара Святаславіча]]. Вучоны лічыў, што аўтарам «Слова» быў галічанін, што твор, відавочна, спяваўся, і яго пераклад, як і ўводзіны, адлюстроўваў мясцовую галіцкую гаворку. == Літаратуразнаўства і «Гісторыя літаратуры рускай» == Самая вялікая і вядомая праца А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага — «Гісторыя літаратуры рускай» — пачала друкавацца па частках у часопісе «Зара» з 1886 года. Да гэтага ён ажыццявіў комплексны аналіз аднаго з перыядаў украінскага пісьменства ў працы «Погляд на гісторыю рускай літаратуры ў часы Татаршчыны» (1881). На працягу 1887—1894 гадоў выйшлі чатыры тамы «Гісторыі літаратуры рускай» (усяго 6 частак). Першы том ахопліваў літаратуру ад старажытнай эпохі да канца XVIII стагоддзя, другі том — лірыку XIX стагоддзя, трэці — прозу XIX стагоддзя, чацвёрты — этнаграфію XIX стагоддзя. З-за смерці аўтара праца засталася няскончанай. Гэты твор жорстка крытыкаваў Іван Франко: «Гэтая сістэма зусім негістарычная, чытач пры такой падачы матэрыялу не атрымлівае ніякага ўяўлення пра развіццё літаратуры»<ref>Франко І. Історія літератури руської / І. Франко // Зібрання творів у 50 т. Т. 27 / Іван Франко. — К. : Наук. думка, 1980. — С. 335.</ref>. Праца таксама стала аб’ектам суровай крытыкі з боку Аляксея Сабалеўскага, [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], а пазней — [[Сяргей Аляксандравіч Яфрэмаў|Сяргея Яфрэмава]], Дзмітрыя Чыжэўскага і іншых. З іншага боку, сучасны літаратуразнаўца В. Мікіцюк лічыць, што хібы «Гісторыі літаратуры рускай» былі абумоўлены нераспрацаванасцю метадалогіі стварэння гісторыка-літаратурных аглядаў і адсутнасцю падрыхтоўчых манаграфій<ref>Микитюк В. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — С. 25.</ref>. Нягледзячы на крытыку, вучні і студэнты доўгі час навучаліся менавіта па гэтай працы, якая з’яўлялася незаменным дапаможнікам для азнаямлення з галіцка-рускай літаратурай. Праз увесь твор яскрава праведзены [[ўкраінафільства|ўкраінафільскі]] пункт гледжання. «Гісторыя літаратуры рускай» стала прычынай дыскусіі ў 1890—1891 гадах паміж А.&nbsp;М.&nbsp;Пыпіным і дзеячамі ўкраінскай нацыянальнай культуры (А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі, [[Іван Сямёнавіч Нячуй-Лявіцкі|І.&nbsp;С.&nbsp;Нячуй-Лявіцкі]], Міхаіл Камароў). На артыкул Пыпіна «Особая история русской литературы» Аганоўскі адказаў брашурай «Моему критикови» (Львоў, 1890). У 1872—1873 гадах змясціў у часопісе «Правда» цыкл артыкулаў «Крытычна-эстэтычны погляд на некаторыя паэзіі Т. Г. Шаўчэнкі», дзе прааналізаваў некалькі «Думак» паэта, баладу «Таполя», паэмы «Гайдамакі» і «Неафіты». Выдаў папулярны нарыс «Жыццё Тараса Шаўчэнкі. Чытанка для сялян і мяшчан» (1876), даследаванне «Гайдамакі. Паэма Тараса Шаўчэнкі» (1879). У 1893 годзе за яго рэдакцыяй выйшаў поўны «[[Кабзар]]» [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т.&nbsp;Р.&nbsp;Шаўчэнкі]] з уступным артыкулам пра жыццё паэта і каментарыямі. [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|М.&nbsp;П.&nbsp;Драгаманаў]], які быў асабіста варожа настроены да Аганоўскага, прызнаў гэтае выданне «вялікім крокам наперад». == Амяльян Аганоўскі і Іван Франко == Непростыя творчыя адносіны настаўніка і вучня (Амяльяна Аганоўскага і [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]) доўжыліся на працягу 1875—1894 гадоў<ref>Микитюк В. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с.</ref>. У 1880-х гадах І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко рэцэнзаваў працы Аганоўскага, у прыватнасці, даў станоўчую ацэнку яго падручніку параўнальнай граматыкі славянскіх моў «Studien auf dem Gebiete…». Складаныя адносіны паміж імі пачаліся падчас габілітацыі Франко. Франко вырашыў абараняць дактарат у Чарнавіцкім універсітэце і звярнуўся да Аганоўскага з тэмай «Палітычная паэзія Тараса Шаўчэнкі». Аганоўскі адхіліў гэтую тэму з-за складанага палітычнага становішча ў Галічыне. Франко прапанаваў іншую ідэю — пра рэлігійную паэзію, але прафесар зноў адмовіў, спаслаўшыся на сваю некампетэнтнасць у гэтай справе. І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко неаднаразова крытыкаваў выкладчыцкую метадалогію свайго настаўніка, называючы яго лекцыі сухімі і педантычнымі: «Яшчэ сёння мяне прабіраюць халодныя дрыжыкі пры згадцы пра педантычныя, недарэчныя лекцыі Венцлеўскага, Чаркаўскага, Аганоўскага…»<ref>Франко І. Як це сталося (Спогад) // Зібр. творів: У 50 т. — Т. 34. — С. 372.</ref>. Трапнай ацэнкай лектарскага майстэрства Аганоўскага стаў выраз Франко: «Ён быў па сваёй натуры больш анатам, чым фізіёлаг»<ref>Франко І. Професор Омелян Огоновський // Зібр. творів у 50 т. — Т. 43. — С. 366.</ref>. Аганоўскі таксама звяртаў увагу на дакучлівыя ацэнкі студэнта і скардзіўся, што чужыя людзі лепш ацэньваюць яго працы<ref>ВРІЛ, ф.3 (Іван Франко), од. зб. 1608, арк.. 149</ref>. Толькі ў некралогу «Прафесар Амяльян Аганоўскі» Франко змяніў сваё меркаванне пра ўніверсітэцкага настаўніка. == Літаратурная творчасць == Першыя літаратурныя вопыты А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага, напрыклад, вершаваная аповесць «Хрэст» (у часопісе «[[Зара Галіцкая|Зоря Галицкая]]», 1860), былі напісаны на цяжкім штучным «[[язычча|языччы]]», але пасля яго мова ўсё больш набліжалася да ўкраінскай народнай гаворкі, што ўзгаднялася з яго агульным народніцкім украінафільскім кірункам. У Галічыне Аганоўскі быў вядомы як драматычны пісьменнік (гістарычныя драмы «Фядзько Астрожскі», 1861, не надрукавана; «Настасся», 1862; «Гальшка Астрожская», 1887). Таксама з’яўляецца аўтарам паэм, балад, вершаў і апавяданняў, апублікаваных у часопісах «Зоря галицька», «Галичанинъ», «Зборник». == Сям’я і памяць == Памёр {{ДС|28|10|1894}} года ў Львове. Пахаваны ў сямейным склепе на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] (поле № 1)<ref>{{кніга |аўтар = Криса Л., Фіголь Р. |загаловак = Личаківський некрополь |месца = Львів |год = 2006 |старонкі = 113 |isbn = 966-8955-00-5}}</ref>. Фірма Генрыка Пер’е выканала помнік на магіле, а мармуровы партрэт у медальёне стварыў скульптар Антоній Рудзевіч (1854—1914). У гэтым склепе таксама пахаваныя яго жонка Фаліна з Нядзвецкіх Аганоўская (1843—1908); іх дачка Эмілія Аганоўская (1878—1906); Вольга з Аганоўскіх (памерла ў 1935) — жонка вядомага галіцкага палітыка Косця Лявіцкага; сын Пятра Аганоўскага — географ, правадзейны член Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі Уладзімір Аганоўскі (1895—1976) і іншыя члены сям’і. У 1933 годзе, аддаючы пашану братам Аганоўскім, Рада горада Львова вырашыла перайменаваць адну з вуліц на Новым Знясенні ў вуліцу Аганоўскіх. Аднак у 1950 годзе, шукаючы сімпатыі Кім Ір Сена, савецкія ўлады перайменавалі яе ў Карэйскую. Гэтая назва засталася і дагэтуль. == Бібліяграфія == * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть I (1887) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть II (1888) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть III (1893) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть IV (1894) * Хрестоматія староруська для высшихъ клясъ гимназіяльныхъ (1881) * Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache von Dr. Emil Ogonowski (1880) * O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim (1877) * Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel (1880) * O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego (1888) * Граматика руского языка для школъ середнихъ (1889) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * «Киевская Старина» (1894, XII, 475—479) * V том «Записок Товарищества имени Т. Шевченка» (1895, 1 — 34). * [[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Żiteckij P.]] Ueber das altrussische Lied von Igors Heereszug. — Arch. f. sl. Phil., 1877, Bd 2, S. 642—660. * Владимиров П. В. Литература «Слова о полку Игореве» со времени его открытия (1795) по 1894 г. — Унив. изв., Киев, 1894, № 4, с. 110—112. * Владимиров П. В. Древняя русская литература Киевского периода XI—XIII веков. Киев: Унив. тип., 1901, с. 292. * Жданов И. Н. — Соч. Спб., 1904, т. 1, с. 394—396. * Гудзий Н. К. Важнейшие этапы в изучении «Слова о полку Игореве»: К 750-летию со времени его написания. — Книж. новости, 1938, № 11, с. 17. * [[Фёдар Міхайлавіч Галавенчанка|Головенченко Ф. М.]], 1955, с. по указ. имен; 1963, с. по указ. имен. * {{Крыніцы/ЭСБЭ |артыкул=Огоновский, Омельян |аўтар=[[Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Сумцоў М. Ф.]]}} * ''Гуцал П., Мазурак Я., Пиндус Б.'' Огоновський Омелян Михайлович // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — С. 655. * ''Жадько В.'' Український некрополь. — К., 2005. — С. 251. * ''Кушплір Д.'' Огоновський Омелян // Довідник з історії України. — Інститут історичних досліджень ЛДУ ім. І.Франка, 1995. — Т. 2. — С. 297. * ''Микитюк В.'' Великий Робітник. Штрихи до літературного портрета Ом. Огоновського / В. Микитюк // Дзвін. — Львів, 1994. — Ч. 7. — С. 137—141. * ''Микитюк В''. «Два раціональні романтики», або до взаємин Пантелеймона Куліша та Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Вісник Львівського університету. Серія філологічна. — Львів, 2007. — Випуск 39. — Частина 2. — С. 291—299. * ''Микитюк В''. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с. * ''Микитюк В.'' Коли студент переростає професора. Іван Франко та Омелян Огоновський / В. Микитюк // Українське літературознавство. — Львів, 1993. — Випуск 58. — С. 132—137. * ''Микитюк В''. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — 28 с. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // ENCYCLOPEDIA. Т. ІІ. ЛНУ імені Івана Франка. — Львів, 2014. — С. 214—215. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // Шевченківська енциклопедія: в 6 т. — Т. 4: М-Па / НАН України Інститут літератури ім. Т. Г. Шевченка: редкол. М. Г. Жулинський (гол.) [та ін.]. — Київ, 2013. — С. 667—669. * ''Микитюк В.'' Омелян Огоновський — культурний і громадський діяч другої половини ХІХ ст. / В. Микитюк // Вісник ЛПІ. — 1992. — Ч. 268. — С. 49-54. * ''Микитюк В.'' Педагогічна діяльність Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Українська філологія: Історія і перспективи (До 145-річчя кафедри української філології у Львівському університеті). — Львів, 1994. — Тези доповідей. — С. 237—243. * ''Микитюк В.'' Професорська проза Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Слово і Час. — Київ, 1998. — Ч. 8. — С. 34-38. * ''Микитюк В.'' «Феномен між Русинами…» (До 170-річчя з дня народження Омеляна Огоновського) / В. Микитюк // Шветлосц (літературний, культурний та мистецький часопис). — НВУ «Руске слово». — Новий Сад (Сербія та Чорногорія), 2003. — Ч. 4. — С. 17-28. * ''Михайлин І. Л.'' Навколо Омеляна Огоновського (Дискусія в критиці з приводу «Історії літератури руської») / І. Л. Михайлин // Українське літературознавство. —1996. — Вип. 63. — С. 3—21. * ''Панчук І.'' Тернопільщина в іменах. Довідник. — Тернопіль : Підручники і посібники, 2006. * ''Пашук В. С.'' Огоновський Омелян Михайлович // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 523. * ''Кокорудз І.'' Професор др. Омелян Огоновский. Огляд єго житя і наукової та літературної діяльности // «Записки Наук. Тов. ім. Шевченка», т. 5, 1895. == Спасылкі == * {{cite web|url=https://zbruc.eu/node/11053|title=Професор філології Омелян Огоновський|author=Ігор Мельник|publisher=Zbruč|lang=uk|accessdate=2026-04-09}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аганоўскі Амяльян Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Украінскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Украінскія філолагі]] [[Катэгорыя:Украінскія драматургі]] [[Катэгорыя:Украінафілы]] [[Катэгорыя:Украіністы]] [[Катэгорыя:Святары УГКЦ]] [[Катэгорыя:Дзеячы НТШ]] [[Катэгорыя:Дзеячы «Асветы»]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беражанскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскай акадэмічнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івана-Франкоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках]] 9928poss2ivjoyac6bifnxbtfo9lcnc 5123824 5123823 2026-04-09T12:59:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[А. М. Аганоўскі]] у [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі]] 5123823 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аганоўскі (значэнні)}} {{Пісьменнік |Імя = Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}} |Фота = Омелян Огоновський.png |Шырыня = |Подпіс = Партрэт Амяльяна Аганоўскага. Марцэлій Гарасімовіч, 1886 год |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстрыйская імперыя}} <br> {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[філолаг]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = 1860—1894 |Мова твораў = [[украінская мова|украінская]], [[польская мова|польская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] |Кірунак = [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] |Жанр = [[аповесць]], [[раман (літаратура)|раман]], [[навела]] }} '''Амялья́н Міха́йлавіч Агано́ўскі''' (псеўданімы і крыптанімы: ''Амяльян з Грыгорава, Емілян, Ом. о'' і інш.; {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}}; {{ДН|3|8|1833}}, с. [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]], цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]] — {{ДС|28|10|1894}}, [[Львоў]]) — украінскі вучоны-[[філалогія|філолаг]], пісьменнік і грамадскі дзеяч. Доктар [[філасофія|філасофіі]] (1865), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у Кракаве (з 1881). Брат [[Аляксандр Міхайлавіч Аганоўскі|Аляксандра]], Пятра і Іларыя Аганоўскіх, дзядзька Любаміра Аганоўскага. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|3|8|1833}} года ў вёсцы [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]] (цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]], Украіна) у сям’і святара. Бацька, айцец Міхаіл Аганоўскі, быў настаяцелем царквы Раства Прасвятой Багародзіцы. Сям’я мела шляхецкае паходжанне і належала да герба «[[Агоньчык (герб)|Агоньчык]]»<ref>Шашкевичіяна. — 1988. — Ч. 11 (42-43).</ref>. У горадзе [[Беражаны]] скончыў нармальную школу. Згадом навучаўся там у цэсарска-каралеўскай [[Беражанская гімназія|Беражанскай гімназіі]]<ref>Бережанська Земля: Історично-Мемуарний Збірник. — Ню Йорк — Лондон — Сидней — Торонто, 1970. — Т. 1. — С. 75.</ref>. Два старэйшыя класы заканчваў у [[Львоў|Львове]]. У 1853 годзе ў гэтым горадзе здаў іспыты на атэстат сталасці. У 1857 годзе скончыў Львоўскую духоўную семінарыю. У гэтым жа годзе ажаніўся з дачкой святара ў Чэсніках Фалінай Нядзвецкай. Вывучаў [[тэалогія|тэалогію]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Акрамя багаслоўскіх навук, вывучаў рускую (украінскую) мову і літаратуру на лекцыях [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Якава Галавацкага]]. У гэты ж час вывучаў класічную філалогію і [[польская мова|польскую мову]]. Працаваў [[катэхізатар]]ам пры Дамініканскай (нямецкай) гімназіі. З 1863 года выкладаў рэлігію, рускую мову і літаратуру ў Акадэмічнай гімназіі Львова. Скончыў Львоўскі (1865) і [[Венскі ўніверсітэт|Венскі]] (1870) універсітэты. З 1867 года ўзначаліў кафедру рускай філалогіі Львоўскага ўніверсітэта, замяніўшы на гэтай пасадзе Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкага. У 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага абралі дэканам філасофскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта. У 1881 годзе ён быў абраны членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі навук]]. З 1888 года — прафесар Львоўскага ўніверсітэта. == Грамадская дзейнасць == З’яўляўся адным з заснавальнікаў таварыства «[[Усеўкраінскае таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі|Асвета]]» (быў яго старшынёй у 1877—1894 гадах<ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/1388|title=Бесіда при відкритю загальних Зборів товариства «Просвїта» 20 сїчня (1 лютого) 1888 р.|publisher=Дѣло|date=08.02.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/7842|title=Конкурс історичний|publisher=Дѣло|date=25.05.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>), Народнай Рады (1885), [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі]] (1893). Пад яго ўплывам многія студэнты мянялі свае погляды з [[масквафільства|масквафільскіх]] на [[нарадоўцы|нарадоўскія]] (у прыватнасці, [[Уладзімір Іванавіч Масляк|Уладзімір Масляк]]<ref>''Боднарук І.'' Бучацький Парнас // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — 1972. — С. 101.</ref>). Цесныя сувязі з ім падтрымліваў Васіль Цалкоўскі. Імкнуўся дасягнуць паразумення з аўстрыйскім урадам і польскімі палітычнымі коламі, укараняючы ў жыццё палітыку так званай «новай эры», якая, аднак, пацярпела няўдачу. У прыватнасці, 24 лістапада 1890 года разам з [[Аляксандр Рыгоравіч Барвінскі|Аляксандрам Барвінскім]], Канстанцінам Целішэўскім, [[Косць Антонавіч Лявіцкі|Косцем Лявіцкім]], Карнілам Мандычэўскім і мітрапалітам [[Сільвестр (Сембратовіч)|Сільвестрам Сембратовічам]] удзельнічаў у прэс-канферэнцыі Казіміра Бадэні, на якой былі падведзены вынікі папярэдніх перагавораў<ref>{{cite web|url=http://litopys.com.ua/encyclopedia/bratstva-tovaristva/nova-era/|title=«Нова ера». Галичина, 1890 р.|publisher=litopys.com.ua|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1874—1894 гадах актыўна ліставаўся з Аляксандрам Барвінскім. У 1893 годзе стаў старшынёй камітэта па перавозцы і перапахаванні на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] мошчаў [[Маркіян Сямёнавіч Шашкевіч|Маркіяна Шашкевіча]] з Навасёлак<ref>''Горак Р.'' Задля празника. У сутінках. — К. : Радянський письменник, 1989. — С. 358. — ISBN 5-333-00206-1.</ref>. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == Рабіў акцэнт на фарміраванні ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове этымалагічнага правапісу. На працягу працы ў Львоўскім універсітэце імкнуўся рэфармаваць выкладанне рускай (украінскай) мовы і літаратуры. Дабіваўся навучання на жывой мове замест штучнага «[[язычча]]», якое ўкараняў Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкі. У выданні Польскай акадэміі ведаў «Rozprawy Wydziału Filologicznego» ў 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі апублікаваў артыкул «O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim», а ў «Archiv fur zlav. Philol.» у 1880 годзе — «Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel». У вядомай працы «Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache» (1880) ён праводзіць думку пра самастойнасць рутэнскай мовы (украінскай) і вылучае яе тры асноўныя гаворкі: галіцкую з трыма падгаворкамі, паўднёварускую з чатырма падгаворкамі і беларускую. Далей ідзе даследаванне фанетыкі і словаўтварэння, прычым аўтар карыстаецца данымі пісьмовых і вусна-народных помнікаў. Выбітны філолаг [[Аляксандр Апанасавіч Пацябня|А.&nbsp;А.&nbsp;Пацябня]] прызнаваў гэтую кнігу вельмі карыснай, а [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]] лічыў яе адным з лепшых набыткаў украінскай філалагічнай літаратуры. Займаўся таксама тыпалагічным параўнаннем аспектаў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], польскай і ўкраінскай моў. У X томе «Rozpraw» (1888) Аганоўскі надрукаваў у дадатак да «Studien» артыкул «O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego», дзе разглядае галосны «i» і сляды насавых гукаў. З’яўляецца аўтарам падручніка «Граматика язика руського» (1889), які замяніў сабой састарэлы падручнік Міхаіла Асадцы. Апублікаваў хрэстаматыі па гісторыі царкоўнаславянскай (1871) і стараўкраінскай (1881) моў. Да ліку важных філалагічных прац А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага належыць таксама каментаванае выданне «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (1875), у якім ён апісвае рускую літаратуру і асвету ў XII стагоддзі, пераказвае змест «Слова» і гістарычныя звесткі пра паход [[Ігар Святаславіч|Ігара Святаславіча]]. Вучоны лічыў, што аўтарам «Слова» быў галічанін, што твор, відавочна, спяваўся, і яго пераклад, як і ўводзіны, адлюстроўваў мясцовую галіцкую гаворку. == Літаратуразнаўства і «Гісторыя літаратуры рускай» == Самая вялікая і вядомая праца А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага — «Гісторыя літаратуры рускай» — пачала друкавацца па частках у часопісе «Зара» з 1886 года. Да гэтага ён ажыццявіў комплексны аналіз аднаго з перыядаў украінскага пісьменства ў працы «Погляд на гісторыю рускай літаратуры ў часы Татаршчыны» (1881). На працягу 1887—1894 гадоў выйшлі чатыры тамы «Гісторыі літаратуры рускай» (усяго 6 частак). Першы том ахопліваў літаратуру ад старажытнай эпохі да канца XVIII стагоддзя, другі том — лірыку XIX стагоддзя, трэці — прозу XIX стагоддзя, чацвёрты — этнаграфію XIX стагоддзя. З-за смерці аўтара праца засталася няскончанай. Гэты твор жорстка крытыкаваў Іван Франко: «Гэтая сістэма зусім негістарычная, чытач пры такой падачы матэрыялу не атрымлівае ніякага ўяўлення пра развіццё літаратуры»<ref>Франко І. Історія літератури руської / І. Франко // Зібрання творів у 50 т. Т. 27 / Іван Франко. — К. : Наук. думка, 1980. — С. 335.</ref>. Праца таксама стала аб’ектам суровай крытыкі з боку Аляксея Сабалеўскага, [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], а пазней — [[Сяргей Аляксандравіч Яфрэмаў|Сяргея Яфрэмава]], Дзмітрыя Чыжэўскага і іншых. З іншага боку, сучасны літаратуразнаўца В. Мікіцюк лічыць, што хібы «Гісторыі літаратуры рускай» былі абумоўлены нераспрацаванасцю метадалогіі стварэння гісторыка-літаратурных аглядаў і адсутнасцю падрыхтоўчых манаграфій<ref>Микитюк В. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — С. 25.</ref>. Нягледзячы на крытыку, вучні і студэнты доўгі час навучаліся менавіта па гэтай працы, якая з’яўлялася незаменным дапаможнікам для азнаямлення з галіцка-рускай літаратурай. Праз увесь твор яскрава праведзены [[ўкраінафільства|ўкраінафільскі]] пункт гледжання. «Гісторыя літаратуры рускай» стала прычынай дыскусіі ў 1890—1891 гадах паміж А.&nbsp;М.&nbsp;Пыпіным і дзеячамі ўкраінскай нацыянальнай культуры (А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі, [[Іван Сямёнавіч Нячуй-Лявіцкі|І.&nbsp;С.&nbsp;Нячуй-Лявіцкі]], Міхаіл Камароў). На артыкул Пыпіна «Особая история русской литературы» Аганоўскі адказаў брашурай «Моему критикови» (Львоў, 1890). У 1872—1873 гадах змясціў у часопісе «Правда» цыкл артыкулаў «Крытычна-эстэтычны погляд на некаторыя паэзіі Т. Г. Шаўчэнкі», дзе прааналізаваў некалькі «Думак» паэта, баладу «Таполя», паэмы «Гайдамакі» і «Неафіты». Выдаў папулярны нарыс «Жыццё Тараса Шаўчэнкі. Чытанка для сялян і мяшчан» (1876), даследаванне «Гайдамакі. Паэма Тараса Шаўчэнкі» (1879). У 1893 годзе за яго рэдакцыяй выйшаў поўны «[[Кабзар]]» [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т.&nbsp;Р.&nbsp;Шаўчэнкі]] з уступным артыкулам пра жыццё паэта і каментарыямі. [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|М.&nbsp;П.&nbsp;Драгаманаў]], які быў асабіста варожа настроены да Аганоўскага, прызнаў гэтае выданне «вялікім крокам наперад». == Амяльян Аганоўскі і Іван Франко == Непростыя творчыя адносіны настаўніка і вучня (Амяльяна Аганоўскага і [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]) доўжыліся на працягу 1875—1894 гадоў<ref>Микитюк В. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с.</ref>. У 1880-х гадах І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко рэцэнзаваў працы Аганоўскага, у прыватнасці, даў станоўчую ацэнку яго падручніку параўнальнай граматыкі славянскіх моў «Studien auf dem Gebiete…». Складаныя адносіны паміж імі пачаліся падчас габілітацыі Франко. Франко вырашыў абараняць дактарат у Чарнавіцкім універсітэце і звярнуўся да Аганоўскага з тэмай «Палітычная паэзія Тараса Шаўчэнкі». Аганоўскі адхіліў гэтую тэму з-за складанага палітычнага становішча ў Галічыне. Франко прапанаваў іншую ідэю — пра рэлігійную паэзію, але прафесар зноў адмовіў, спаслаўшыся на сваю некампетэнтнасць у гэтай справе. І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко неаднаразова крытыкаваў выкладчыцкую метадалогію свайго настаўніка, называючы яго лекцыі сухімі і педантычнымі: «Яшчэ сёння мяне прабіраюць халодныя дрыжыкі пры згадцы пра педантычныя, недарэчныя лекцыі Венцлеўскага, Чаркаўскага, Аганоўскага…»<ref>Франко І. Як це сталося (Спогад) // Зібр. творів: У 50 т. — Т. 34. — С. 372.</ref>. Трапнай ацэнкай лектарскага майстэрства Аганоўскага стаў выраз Франко: «Ён быў па сваёй натуры больш анатам, чым фізіёлаг»<ref>Франко І. Професор Омелян Огоновський // Зібр. творів у 50 т. — Т. 43. — С. 366.</ref>. Аганоўскі таксама звяртаў увагу на дакучлівыя ацэнкі студэнта і скардзіўся, што чужыя людзі лепш ацэньваюць яго працы<ref>ВРІЛ, ф.3 (Іван Франко), од. зб. 1608, арк.. 149</ref>. Толькі ў некралогу «Прафесар Амяльян Аганоўскі» Франко змяніў сваё меркаванне пра ўніверсітэцкага настаўніка. == Літаратурная творчасць == Першыя літаратурныя вопыты А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага, напрыклад, вершаваная аповесць «Хрэст» (у часопісе «[[Зара Галіцкая|Зоря Галицкая]]», 1860), былі напісаны на цяжкім штучным «[[язычча|языччы]]», але пасля яго мова ўсё больш набліжалася да ўкраінскай народнай гаворкі, што ўзгаднялася з яго агульным народніцкім украінафільскім кірункам. У Галічыне Аганоўскі быў вядомы як драматычны пісьменнік (гістарычныя драмы «Фядзько Астрожскі», 1861, не надрукавана; «Настасся», 1862; «Гальшка Астрожская», 1887). Таксама з’яўляецца аўтарам паэм, балад, вершаў і апавяданняў, апублікаваных у часопісах «Зоря галицька», «Галичанинъ», «Зборник». == Сям’я і памяць == Памёр {{ДС|28|10|1894}} года ў Львове. Пахаваны ў сямейным склепе на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] (поле № 1)<ref>{{кніга |аўтар = Криса Л., Фіголь Р. |загаловак = Личаківський некрополь |месца = Львів |год = 2006 |старонкі = 113 |isbn = 966-8955-00-5}}</ref>. Фірма Генрыка Пер’е выканала помнік на магіле, а мармуровы партрэт у медальёне стварыў скульптар Антоній Рудзевіч (1854—1914). У гэтым склепе таксама пахаваныя яго жонка Фаліна з Нядзвецкіх Аганоўская (1843—1908); іх дачка Эмілія Аганоўская (1878—1906); Вольга з Аганоўскіх (памерла ў 1935) — жонка вядомага галіцкага палітыка Косця Лявіцкага; сын Пятра Аганоўскага — географ, правадзейны член Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі Уладзімір Аганоўскі (1895—1976) і іншыя члены сям’і. У 1933 годзе, аддаючы пашану братам Аганоўскім, Рада горада Львова вырашыла перайменаваць адну з вуліц на Новым Знясенні ў вуліцу Аганоўскіх. Аднак у 1950 годзе, шукаючы сімпатыі Кім Ір Сена, савецкія ўлады перайменавалі яе ў Карэйскую. Гэтая назва засталася і дагэтуль. == Бібліяграфія == * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть I (1887) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть II (1888) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть III (1893) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть IV (1894) * Хрестоматія староруська для высшихъ клясъ гимназіяльныхъ (1881) * Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache von Dr. Emil Ogonowski (1880) * O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim (1877) * Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel (1880) * O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego (1888) * Граматика руского языка для школъ середнихъ (1889) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * «Киевская Старина» (1894, XII, 475—479) * V том «Записок Товарищества имени Т. Шевченка» (1895, 1 — 34). * [[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Żiteckij P.]] Ueber das altrussische Lied von Igors Heereszug. — Arch. f. sl. Phil., 1877, Bd 2, S. 642—660. * Владимиров П. В. Литература «Слова о полку Игореве» со времени его открытия (1795) по 1894 г. — Унив. изв., Киев, 1894, № 4, с. 110—112. * Владимиров П. В. Древняя русская литература Киевского периода XI—XIII веков. Киев: Унив. тип., 1901, с. 292. * Жданов И. Н. — Соч. Спб., 1904, т. 1, с. 394—396. * Гудзий Н. К. Важнейшие этапы в изучении «Слова о полку Игореве»: К 750-летию со времени его написания. — Книж. новости, 1938, № 11, с. 17. * [[Фёдар Міхайлавіч Галавенчанка|Головенченко Ф. М.]], 1955, с. по указ. имен; 1963, с. по указ. имен. * {{Крыніцы/ЭСБЭ |артыкул=Огоновский, Омельян |аўтар=[[Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Сумцоў М. Ф.]]}} * ''Гуцал П., Мазурак Я., Пиндус Б.'' Огоновський Омелян Михайлович // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — С. 655. * ''Жадько В.'' Український некрополь. — К., 2005. — С. 251. * ''Кушплір Д.'' Огоновський Омелян // Довідник з історії України. — Інститут історичних досліджень ЛДУ ім. І.Франка, 1995. — Т. 2. — С. 297. * ''Микитюк В.'' Великий Робітник. Штрихи до літературного портрета Ом. Огоновського / В. Микитюк // Дзвін. — Львів, 1994. — Ч. 7. — С. 137—141. * ''Микитюк В''. «Два раціональні романтики», або до взаємин Пантелеймона Куліша та Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Вісник Львівського університету. Серія філологічна. — Львів, 2007. — Випуск 39. — Частина 2. — С. 291—299. * ''Микитюк В''. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с. * ''Микитюк В.'' Коли студент переростає професора. Іван Франко та Омелян Огоновський / В. Микитюк // Українське літературознавство. — Львів, 1993. — Випуск 58. — С. 132—137. * ''Микитюк В''. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — 28 с. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // ENCYCLOPEDIA. Т. ІІ. ЛНУ імені Івана Франка. — Львів, 2014. — С. 214—215. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // Шевченківська енциклопедія: в 6 т. — Т. 4: М-Па / НАН України Інститут літератури ім. Т. Г. Шевченка: редкол. М. Г. Жулинський (гол.) [та ін.]. — Київ, 2013. — С. 667—669. * ''Микитюк В.'' Омелян Огоновський — культурний і громадський діяч другої половини ХІХ ст. / В. Микитюк // Вісник ЛПІ. — 1992. — Ч. 268. — С. 49-54. * ''Микитюк В.'' Педагогічна діяльність Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Українська філологія: Історія і перспективи (До 145-річчя кафедри української філології у Львівському університеті). — Львів, 1994. — Тези доповідей. — С. 237—243. * ''Микитюк В.'' Професорська проза Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Слово і Час. — Київ, 1998. — Ч. 8. — С. 34-38. * ''Микитюк В.'' «Феномен між Русинами…» (До 170-річчя з дня народження Омеляна Огоновського) / В. Микитюк // Шветлосц (літературний, культурний та мистецький часопис). — НВУ «Руске слово». — Новий Сад (Сербія та Чорногорія), 2003. — Ч. 4. — С. 17-28. * ''Михайлин І. Л.'' Навколо Омеляна Огоновського (Дискусія в критиці з приводу «Історії літератури руської») / І. Л. Михайлин // Українське літературознавство. —1996. — Вип. 63. — С. 3—21. * ''Панчук І.'' Тернопільщина в іменах. Довідник. — Тернопіль : Підручники і посібники, 2006. * ''Пашук В. С.'' Огоновський Омелян Михайлович // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 523. * ''Кокорудз І.'' Професор др. Омелян Огоновский. Огляд єго житя і наукової та літературної діяльности // «Записки Наук. Тов. ім. Шевченка», т. 5, 1895. == Спасылкі == * {{cite web|url=https://zbruc.eu/node/11053|title=Професор філології Омелян Огоновський|author=Ігор Мельник|publisher=Zbruč|lang=uk|accessdate=2026-04-09}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аганоўскі Амяльян Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Украінскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Украінскія філолагі]] [[Катэгорыя:Украінскія драматургі]] [[Катэгорыя:Украінафілы]] [[Катэгорыя:Украіністы]] [[Катэгорыя:Святары УГКЦ]] [[Катэгорыя:Дзеячы НТШ]] [[Катэгорыя:Дзеячы «Асветы»]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беражанскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскай акадэмічнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івана-Франкоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках]] 9928poss2ivjoyac6bifnxbtfo9lcnc 5123826 5123824 2026-04-09T13:02:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5123826 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аганоўскі (значэнні)}} {{Пісьменнік |Імя = Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}} |Фота = Омелян Огоновський.png |Шырыня = |Подпіс = Партрэт Амяльяна Аганоўскага. Марцэлій Гарасімовіч, 1886 год |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстрыйская імперыя}} <br> {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[філолаг]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = 1860—1894 |Мова твораў = [[украінская мова|украінская]], [[польская мова|польская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] |Кірунак = [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] |Жанр = [[аповесць]], [[раман (літаратура)|раман]], [[навела]] }} '''Амялья́н Міха́йлавіч Агано́ўскі''' (псеўданімы і крыптанімы: ''Амяльян з Грыгорава, Емілян, Ом. о'' і інш.; {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}}; {{ДН|3|8|1833}}, с. [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]], цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]] — {{ДС|28|10|1894}}, [[Львоў]]) — украінскі вучоны-[[філалогія|філолаг]], пісьменнік і грамадскі дзеяч. Доктар [[філасофія|філасофіі]] (1865), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у Кракаве (з 1881). Брат [[Аляксандр Міхайлавіч Аганоўскі|Аляксандра]], Пятра і Іларыя Аганоўскіх, дзядзька Любаміра Аганоўскага. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|3|8|1833}} года ў вёсцы [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]] (цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]], Украіна) у сям’і святара. Бацька, айцец Міхаіл Аганоўскі, быў настаяцелем царквы Раства Прасвятой Багародзіцы. Сям’я мела шляхецкае паходжанне і належала да герба «[[Агоньчык (герб)|Агоньчык]]»<ref>Шашкевичіяна. — 1988. — Ч. 11 (42-43).</ref>. У горадзе [[Беражаны]] скончыў нармальную школу. Згадом навучаўся там у цэсарска-каралеўскай [[Беражанская гімназія|Беражанскай гімназіі]]<ref>Бережанська Земля: Історично-Мемуарний Збірник. — Ню Йорк — Лондон — Сидней — Торонто, 1970. — Т. 1. — С. 75.</ref>. Два старэйшыя класы заканчваў у [[Львоў|Львове]]. У 1853 годзе ў гэтым горадзе здаў іспыты на атэстат сталасці. У 1857 годзе скончыў Львоўскую духоўную семінарыю. У гэтым жа годзе ажаніўся з дачкой святара ў Чэсніках Фалінай Нядзвецкай. Вывучаў [[тэалогія|тэалогію]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Акрамя багаслоўскіх навук, вывучаў рускую (украінскую) мову і літаратуру на лекцыях [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Якава Галавацкага]]. У гэты ж час вывучаў класічную філалогію і [[польская мова|польскую мову]]. Працаваў [[катэхізатар]]ам пры Дамініканскай (нямецкай) гімназіі. З 1863 года выкладаў рэлігію, рускую мову і літаратуру ў Акадэмічнай гімназіі Львова. Скончыў Львоўскі (1865) і [[Венскі ўніверсітэт|Венскі]] (1870) універсітэты. З 1867 года ўзначаліў кафедру рускай філалогіі Львоўскага ўніверсітэта, замяніўшы на гэтай пасадзе Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкага. У 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага абралі дэканам філасофскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта. У 1881 годзе ён быў абраны членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі навук]]. З 1888 года — прафесар Львоўскага ўніверсітэта. == Грамадская дзейнасць == З’яўляўся адным з заснавальнікаў таварыства «[[Усеўкраінскае таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі|Асвета]]» (быў яго старшынёй у 1877—1894 гадах<ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/1388|title=Бесіда при відкритю загальних Зборів товариства «Просвїта» 20 сїчня (1 лютого) 1888 р.|publisher=Дѣло|date=08.02.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/7842|title=Конкурс історичний|publisher=Дѣло|date=25.05.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>), Народнай Рады (1885), [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі]] (1893). Пад яго ўплывам многія студэнты мянялі свае погляды з [[масквафільства|масквафільскіх]] на [[нарадоўцы|нарадоўскія]] (у прыватнасці, [[Уладзімір Іванавіч Масляк|Уладзімір Масляк]]<ref>''Боднарук І.'' Бучацький Парнас // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — 1972. — С. 101.</ref>). Цесныя сувязі з ім падтрымліваў Васіль Цалкоўскі. Імкнуўся дасягнуць паразумення з аўстрыйскім урадам і польскімі палітычнымі коламі, укараняючы ў жыццё палітыку так званай «новай эры», якая, аднак, пацярпела няўдачу. У прыватнасці, 24 лістапада 1890 года разам з [[Аляксандр Рыгоравіч Барвінскі|Аляксандрам Барвінскім]], Канстанцінам Целішэўскім, [[Косць Антонавіч Лявіцкі|Косцем Лявіцкім]], Карнілам Мандычэўскім і мітрапалітам [[Сільвестр (Сембратовіч)|Сільвестрам Сембратовічам]] удзельнічаў у прэс-канферэнцыі Казіміра Бадэні, на якой былі падведзены вынікі папярэдніх перагавораў<ref>{{cite web|url=http://litopys.com.ua/encyclopedia/bratstva-tovaristva/nova-era/|title=«Нова ера». Галичина, 1890 р.|publisher=litopys.com.ua|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1874—1894 гадах актыўна ліставаўся з Аляксандрам Барвінскім. У 1893 годзе стаў старшынёй камітэта па перавозцы і перапахаванні на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] мошчаў [[Маркіян Сямёнавіч Шашкевіч|Маркіяна Шашкевіча]] з Навасёлак<ref>''Горак Р.'' Задля празника. У сутінках. — К. : Радянський письменник, 1989. — С. 358. — ISBN 5-333-00206-1.</ref>. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == Рабіў акцэнт на фарміраванні ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове этымалагічнага правапісу. На працягу працы ў Львоўскім універсітэце імкнуўся рэфармаваць выкладанне рускай (украінскай) мовы і літаратуры. Дабіваўся навучання на жывой мове замест штучнага «[[язычча]]», якое ўкараняў Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкі. У выданні Польскай акадэміі ведаў «Rozprawy Wydziału Filologicznego» ў 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі апублікаваў артыкул «O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim», а ў «Archiv fur zlav. Philol.» у 1880 годзе — «Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel». У вядомай працы «Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache» (1880) ён праводзіць думку пра самастойнасць рутэнскай мовы (украінскай) і вылучае яе тры асноўныя гаворкі: галіцкую з трыма падгаворкамі, паўднёварускую з чатырма падгаворкамі і беларускую. Далей ідзе даследаванне фанетыкі і словаўтварэння, прычым аўтар карыстаецца данымі пісьмовых і вусна-народных помнікаў. Выбітны філолаг [[Аляксандр Апанасавіч Пацябня|А.&nbsp;А.&nbsp;Пацябня]] прызнаваў гэтую кнігу вельмі карыснай, а [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]] лічыў яе адным з лепшых набыткаў украінскай філалагічнай літаратуры. Займаўся таксама тыпалагічным параўнаннем аспектаў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], польскай і ўкраінскай моў. У X томе «Rozpraw» (1888) Аганоўскі надрукаваў у дадатак да «Studien» артыкул «O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego», дзе разглядае галосны «i» і сляды насавых гукаў. З’яўляецца аўтарам падручніка «Граматика язика руського» (1889), які замяніў сабой састарэлы падручнік Міхаіла Асадцы. Апублікаваў хрэстаматыі па гісторыі царкоўнаславянскай (1871) і стараўкраінскай (1881) моў. Да ліку важных філалагічных прац А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага належыць таксама каментаванае выданне «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (1875), у якім ён апісвае рускую літаратуру і асвету ў XII стагоддзі, пераказвае змест «Слова» і гістарычныя звесткі пра паход [[Ігар Святаславіч|Ігара Святаславіча]]. Вучоны лічыў, што аўтарам «Слова» быў галічанін, што твор, відавочна, спяваўся, і яго пераклад, як і ўводзіны, адлюстроўваў мясцовую галіцкую гаворку. == Літаратуразнаўства і «Гісторыя літаратуры рускай» == Самая вялікая і вядомая праца А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага — «Гісторыя літаратуры рускай» — пачала друкавацца па частках у часопісе «Зара» з 1886 года. Да гэтага ён ажыццявіў комплексны аналіз аднаго з перыядаў украінскага пісьменства ў працы «Погляд на гісторыю рускай літаратуры ў часы Татаршчыны» (1881). На працягу 1887—1894 гадоў выйшлі чатыры тамы «Гісторыі літаратуры рускай» (усяго 6 частак). Першы том ахопліваў літаратуру ад старажытнай эпохі да канца XVIII стагоддзя, другі том — лірыку XIX стагоддзя, трэці — прозу XIX стагоддзя, чацвёрты — этнаграфію XIX стагоддзя. З-за смерці аўтара праца засталася няскончанай. Гэты твор жорстка крытыкаваў Іван Франко: «Гэтая сістэма зусім негістарычная, чытач пры такой падачы матэрыялу не атрымлівае ніякага ўяўлення пра развіццё літаратуры»<ref>Франко І. Історія літератури руської / І. Франко // Зібрання творів у 50 т. Т. 27 / Іван Франко. — К. : Наук. думка, 1980. — С. 335.</ref>. Праца таксама стала аб’ектам суровай крытыкі з боку Аляксея Сабалеўскага, [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], а пазней — [[Сяргей Аляксандравіч Яфрэмаў|Сяргея Яфрэмава]], Дзмітрыя Чыжэўскага і іншых. З іншага боку, сучасны літаратуразнаўца В. Мікіцюк лічыць, што хібы «Гісторыі літаратуры рускай» былі абумоўлены нераспрацаванасцю метадалогіі стварэння гісторыка-літаратурных аглядаў і адсутнасцю падрыхтоўчых манаграфій<ref>Микитюк В. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — С. 25.</ref>. Нягледзячы на крытыку, вучні і студэнты доўгі час навучаліся менавіта па гэтай працы, якая з’яўлялася незаменным дапаможнікам для азнаямлення з галіцка-рускай літаратурай. Праз увесь твор яскрава праведзены [[ўкраінафільства|ўкраінафільскі]] пункт гледжання. «Гісторыя літаратуры рускай» стала прычынай дыскусіі ў 1890—1891 гадах паміж А.&nbsp;М.&nbsp;Пыпіным і дзеячамі ўкраінскай нацыянальнай культуры (А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі, [[Іван Сямёнавіч Нячуй-Лявіцкі|І.&nbsp;С.&nbsp;Нячуй-Лявіцкі]], Міхаіл Камароў). На артыкул Пыпіна «Особая история русской литературы» Аганоўскі адказаў брашурай «Моему критикови» (Львоў, 1890). У 1872—1873 гадах змясціў у часопісе «Правда» цыкл артыкулаў «Крытычна-эстэтычны погляд на некаторыя паэзіі Т. Г. Шаўчэнкі», дзе прааналізаваў некалькі «Думак» паэта, баладу «Таполя», паэмы «Гайдамакі» і «Неафіты». Выдаў папулярны нарыс «Жыццё Тараса Шаўчэнкі. Чытанка для сялян і мяшчан» (1876), даследаванне «Гайдамакі. Паэма Тараса Шаўчэнкі» (1879). У 1893 годзе за яго рэдакцыяй выйшаў поўны «[[Кабзар]]» [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т.&nbsp;Р.&nbsp;Шаўчэнкі]] з уступным артыкулам пра жыццё паэта і каментарыямі. [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|М.&nbsp;П.&nbsp;Драгаманаў]], які быў асабіста варожа настроены да Аганоўскага, прызнаў гэтае выданне «вялікім крокам наперад». == Амяльян Аганоўскі і Іван Франко == Непростыя творчыя адносіны настаўніка і вучня (Амяльяна Аганоўскага і [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]) доўжыліся на працягу 1875—1894 гадоў<ref>Микитюк В. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с.</ref>. У 1880-х гадах І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко рэцэнзаваў працы Аганоўскага, у прыватнасці, даў станоўчую ацэнку яго падручніку параўнальнай граматыкі славянскіх моў «Studien auf dem Gebiete…». Складаныя адносіны паміж імі пачаліся падчас габілітацыі Франко. Франко вырашыў абараняць дактарат у Чарнавіцкім універсітэце і звярнуўся да Аганоўскага з тэмай «Палітычная паэзія Тараса Шаўчэнкі». Аганоўскі адхіліў гэтую тэму з-за складанага палітычнага становішча ў Галічыне. Франко прапанаваў іншую ідэю — пра рэлігійную паэзію, але прафесар зноў адмовіў, спаслаўшыся на сваю некампетэнтнасць у гэтай справе. І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко неаднаразова крытыкаваў выкладчыцкую метадалогію свайго настаўніка, называючы яго лекцыі сухімі і педантычнымі: «Яшчэ сёння мяне прабіраюць халодныя дрыжыкі пры згадцы пра педантычныя, недарэчныя лекцыі Венцлеўскага, Чаркаўскага, Аганоўскага…»<ref>Франко І. Як це сталося (Спогад) // Зібр. творів: У 50 т. — Т. 34. — С. 372.</ref>. Трапнай ацэнкай лектарскага майстэрства Аганоўскага стаў выраз Франко: «Ён быў па сваёй натуры больш анатам, чым фізіёлаг»<ref>Франко І. Професор Омелян Огоновський // Зібр. творів у 50 т. — Т. 43. — С. 366.</ref>. Аганоўскі таксама звяртаў увагу на дакучлівыя ацэнкі студэнта і скардзіўся, што чужыя людзі лепш ацэньваюць яго працы<ref>ВРІЛ, ф.3 (Іван Франко), од. зб. 1608, арк.. 149</ref>. Толькі ў некралогу «Прафесар Амяльян Аганоўскі» Франко змяніў сваё меркаванне пра ўніверсітэцкага настаўніка. == Літаратурная творчасць == Першыя літаратурныя вопыты А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага, напрыклад, вершаваная аповесць «Хрэст» (у часопісе «[[Зара Галіцкая|Зоря Галицкая]]», 1860), былі напісаны на цяжкім штучным «[[язычча|языччы]]», але пасля яго мова ўсё больш набліжалася да ўкраінскай народнай гаворкі, што ўзгаднялася з яго агульным народніцкім украінафільскім кірункам. У Галічыне Аганоўскі быў вядомы як драматычны пісьменнік (гістарычныя драмы «Фядзько Астрожскі», 1861, не надрукавана; «Настасся», 1862; «Гальшка Астрожская», 1887). Таксама з’яўляецца аўтарам паэм, балад, вершаў і апавяданняў, апублікаваных у часопісах «Зоря галицька», «Галичанинъ», «Зборник». == Сям’я і памяць == Памёр {{ДС|28|10|1894}} года ў Львове. Пахаваны ў сямейным склепе на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] (поле № 1)<ref>{{кніга |аўтар = Криса Л., Фіголь Р. |загаловак = Личаківський некрополь |месца = Львів |год = 2006 |старонкі = 113 |isbn = 966-8955-00-5}}</ref>. Фірма Генрыка Пер’е выканала помнік на магіле, а мармуровы партрэт у медальёне стварыў скульптар Антоній Рудзевіч (1854—1914). У гэтым склепе таксама пахаваныя яго жонка Фаліна з Нядзвецкіх Аганоўская (1843—1908); іх дачка Эмілія Аганоўская (1878—1906); Вольга з Аганоўскіх (памерла ў 1935) — жонка вядомага галіцкага палітыка Косця Лявіцкага; сын Пятра Аганоўскага — географ, правадзейны член Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі Уладзімір Аганоўскі (1895—1976) і іншыя члены сям’і. У 1933 годзе, аддаючы пашану братам Аганоўскім, Рада горада Львова вырашыла перайменаваць адну з вуліц на Новым Знясенні ў вуліцу Аганоўскіх. Аднак у 1950 годзе, шукаючы сімпатыі Кім Ір Сена, савецкія ўлады перайменавалі яе ў Карэйскую. Гэтая назва засталася і дагэтуль. == Бібліяграфія == * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть I (1887) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть II (1888) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть III (1893) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть IV (1894) * Хрестоматія староруська для высшихъ клясъ гимназіяльныхъ (1881) * Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache von Dr. Emil Ogonowski (1880) * O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim (1877) * Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel (1880) * O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego (1888) * Граматика руского языка для школъ середнихъ (1889) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * «Киевская Старина» (1894, XII, 475—479) * V том «Записок Товарищества имени Т. Шевченка» (1895, 1 — 34). * [[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Żiteckij P.]] Ueber das altrussische Lied von Igors Heereszug. — Arch. f. sl. Phil., 1877, Bd 2, S. 642—660. * Владимиров П. В. Литература «Слова о полку Игореве» со времени его открытия (1795) по 1894 г. — Унив. изв., Киев, 1894, № 4, с. 110—112. * Владимиров П. В. Древняя русская литература Киевского периода XI—XIII веков. Киев: Унив. тип., 1901, с. 292. * Жданов И. Н. — Соч. Спб., 1904, т. 1, с. 394—396. * Гудзий Н. К. Важнейшие этапы в изучении «Слова о полку Игореве»: К 750-летию со времени его написания. — Книж. новости, 1938, № 11, с. 17. * [[Фёдар Міхайлавіч Галавенчанка|Головенченко Ф. М.]], 1955, с. по указ. имен; 1963, с. по указ. имен. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Огоновский, Омельян|[[Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Сумцов Н. Ф.]]}} * ''Гуцал П., Мазурак Я., Пиндус Б.'' Огоновський Омелян Михайлович // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — С. 655. * ''Жадько В.'' Український некрополь. — К., 2005. — С. 251. * ''Кушплір Д.'' Огоновський Омелян // Довідник з історії України. — Інститут історичних досліджень ЛДУ ім. І.Франка, 1995. — Т. 2. — С. 297. * ''Микитюк В.'' Великий Робітник. Штрихи до літературного портрета Ом. Огоновського / В. Микитюк // Дзвін. — Львів, 1994. — Ч. 7. — С. 137—141. * ''Микитюк В''. «Два раціональні романтики», або до взаємин Пантелеймона Куліша та Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Вісник Львівського університету. Серія філологічна. — Львів, 2007. — Випуск 39. — Частина 2. — С. 291—299. * ''Микитюк В''. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с. * ''Микитюк В.'' Коли студент переростає професора. Іван Франко та Омелян Огоновський / В. Микитюк // Українське літературознавство. — Львів, 1993. — Випуск 58. — С. 132—137. * ''Микитюк В''. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — 28 с. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // ENCYCLOPEDIA. Т. ІІ. ЛНУ імені Івана Франка. — Львів, 2014. — С. 214—215. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // Шевченківська енциклопедія: в 6 т. — Т. 4: М-Па / НАН України Інститут літератури ім. Т. Г. Шевченка: редкол. М. Г. Жулинський (гол.) [та ін.]. — Київ, 2013. — С. 667—669. * ''Микитюк В.'' Омелян Огоновський — культурний і громадський діяч другої половини ХІХ ст. / В. Микитюк // Вісник ЛПІ. — 1992. — Ч. 268. — С. 49-54. * ''Микитюк В.'' Педагогічна діяльність Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Українська філологія: Історія і перспективи (До 145-річчя кафедри української філології у Львівському університеті). — Львів, 1994. — Тези доповідей. — С. 237—243. * ''Микитюк В.'' Професорська проза Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Слово і Час. — Київ, 1998. — Ч. 8. — С. 34-38. * ''Микитюк В.'' «Феномен між Русинами…» (До 170-річчя з дня народження Омеляна Огоновського) / В. Микитюк // Шветлосц (літературний, культурний та мистецький часопис). — НВУ «Руске слово». — Новий Сад (Сербія та Чорногорія), 2003. — Ч. 4. — С. 17-28. * ''Михайлин І. Л.'' Навколо Омеляна Огоновського (Дискусія в критиці з приводу «Історії літератури руської») / І. Л. Михайлин // Українське літературознавство. —1996. — Вип. 63. — С. 3—21. * ''Панчук І.'' Тернопільщина в іменах. Довідник. — Тернопіль : Підручники і посібники, 2006. * ''Пашук В. С.'' Огоновський Омелян Михайлович // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 523. * ''Кокорудз І.'' Професор др. Омелян Огоновский. Огляд єго житя і наукової та літературної діяльности // «Записки Наук. Тов. ім. Шевченка», т. 5, 1895. == Спасылкі == * {{cite web|url=https://zbruc.eu/node/11053|title=Професор філології Омелян Огоновський|author=Ігор Мельник|publisher=Zbruč|lang=uk|accessdate=2026-04-09}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аганоўскі Амяльян Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Украінскія пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Украінскія філолагі]] [[Катэгорыя:Украінскія драматургі]] [[Катэгорыя:Украінафілы]] [[Катэгорыя:Украіністы]] [[Катэгорыя:Святары УГКЦ]] [[Катэгорыя:Дзеячы НТШ]] [[Катэгорыя:Дзеячы «Асветы»]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беражанскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскай акадэмічнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івана-Франкоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках]] cbpe2dmz3i2qn8xdamcyfnk931s8vck 5123827 5123826 2026-04-09T13:03:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Івана-Франкоўскім раёне]]; ± 4 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5123827 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аганоўскі (значэнні)}} {{Пісьменнік |Імя = Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}} |Фота = Омелян Огоновський.png |Шырыня = |Подпіс = Партрэт Амяльяна Аганоўскага. Марцэлій Гарасімовіч, 1886 год |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстрыйская імперыя}} <br> {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[філолаг]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = 1860—1894 |Мова твораў = [[украінская мова|украінская]], [[польская мова|польская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] |Кірунак = [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] |Жанр = [[аповесць]], [[раман (літаратура)|раман]], [[навела]] }} '''Амялья́н Міха́йлавіч Агано́ўскі''' (псеўданімы і крыптанімы: ''Амяльян з Грыгорава, Емілян, Ом. о'' і інш.; {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}}; {{ДН|3|8|1833}}, с. [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]], цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]] — {{ДС|28|10|1894}}, [[Львоў]]) — украінскі вучоны-[[філалогія|філолаг]], пісьменнік і грамадскі дзеяч. Доктар [[філасофія|філасофіі]] (1865), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у Кракаве (з 1881). Брат [[Аляксандр Міхайлавіч Аганоўскі|Аляксандра]], Пятра і Іларыя Аганоўскіх, дзядзька Любаміра Аганоўскага. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|3|8|1833}} года ў вёсцы [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]] (цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]], Украіна) у сям’і святара. Бацька, айцец Міхаіл Аганоўскі, быў настаяцелем царквы Раства Прасвятой Багародзіцы. Сям’я мела шляхецкае паходжанне і належала да герба «[[Агоньчык (герб)|Агоньчык]]»<ref>Шашкевичіяна. — 1988. — Ч. 11 (42-43).</ref>. У горадзе [[Беражаны]] скончыў нармальную школу. Згадом навучаўся там у цэсарска-каралеўскай [[Беражанская гімназія|Беражанскай гімназіі]]<ref>Бережанська Земля: Історично-Мемуарний Збірник. — Ню Йорк — Лондон — Сидней — Торонто, 1970. — Т. 1. — С. 75.</ref>. Два старэйшыя класы заканчваў у [[Львоў|Львове]]. У 1853 годзе ў гэтым горадзе здаў іспыты на атэстат сталасці. У 1857 годзе скончыў Львоўскую духоўную семінарыю. У гэтым жа годзе ажаніўся з дачкой святара ў Чэсніках Фалінай Нядзвецкай. Вывучаў [[тэалогія|тэалогію]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Акрамя багаслоўскіх навук, вывучаў рускую (украінскую) мову і літаратуру на лекцыях [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Якава Галавацкага]]. У гэты ж час вывучаў класічную філалогію і [[польская мова|польскую мову]]. Працаваў [[катэхізатар]]ам пры Дамініканскай (нямецкай) гімназіі. З 1863 года выкладаў рэлігію, рускую мову і літаратуру ў Акадэмічнай гімназіі Львова. Скончыў Львоўскі (1865) і [[Венскі ўніверсітэт|Венскі]] (1870) універсітэты. З 1867 года ўзначаліў кафедру рускай філалогіі Львоўскага ўніверсітэта, замяніўшы на гэтай пасадзе Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкага. У 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага абралі дэканам філасофскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта. У 1881 годзе ён быў абраны членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі навук]]. З 1888 года — прафесар Львоўскага ўніверсітэта. == Грамадская дзейнасць == З’яўляўся адным з заснавальнікаў таварыства «[[Усеўкраінскае таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі|Асвета]]» (быў яго старшынёй у 1877—1894 гадах<ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/1388|title=Бесіда при відкритю загальних Зборів товариства «Просвїта» 20 сїчня (1 лютого) 1888 р.|publisher=Дѣло|date=08.02.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/7842|title=Конкурс історичний|publisher=Дѣло|date=25.05.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>), Народнай Рады (1885), [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі]] (1893). Пад яго ўплывам многія студэнты мянялі свае погляды з [[масквафільства|масквафільскіх]] на [[нарадоўцы|нарадоўскія]] (у прыватнасці, [[Уладзімір Іванавіч Масляк|Уладзімір Масляк]]<ref>''Боднарук І.'' Бучацький Парнас // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — 1972. — С. 101.</ref>). Цесныя сувязі з ім падтрымліваў Васіль Цалкоўскі. Імкнуўся дасягнуць паразумення з аўстрыйскім урадам і польскімі палітычнымі коламі, укараняючы ў жыццё палітыку так званай «новай эры», якая, аднак, пацярпела няўдачу. У прыватнасці, 24 лістапада 1890 года разам з [[Аляксандр Рыгоравіч Барвінскі|Аляксандрам Барвінскім]], Канстанцінам Целішэўскім, [[Косць Антонавіч Лявіцкі|Косцем Лявіцкім]], Карнілам Мандычэўскім і мітрапалітам [[Сільвестр (Сембратовіч)|Сільвестрам Сембратовічам]] удзельнічаў у прэс-канферэнцыі Казіміра Бадэні, на якой былі падведзены вынікі папярэдніх перагавораў<ref>{{cite web|url=http://litopys.com.ua/encyclopedia/bratstva-tovaristva/nova-era/|title=«Нова ера». Галичина, 1890 р.|publisher=litopys.com.ua|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1874—1894 гадах актыўна ліставаўся з Аляксандрам Барвінскім. У 1893 годзе стаў старшынёй камітэта па перавозцы і перапахаванні на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] мошчаў [[Маркіян Сямёнавіч Шашкевіч|Маркіяна Шашкевіча]] з Навасёлак<ref>''Горак Р.'' Задля празника. У сутінках. — К. : Радянський письменник, 1989. — С. 358. — ISBN 5-333-00206-1.</ref>. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == Рабіў акцэнт на фарміраванні ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове этымалагічнага правапісу. На працягу працы ў Львоўскім універсітэце імкнуўся рэфармаваць выкладанне рускай (украінскай) мовы і літаратуры. Дабіваўся навучання на жывой мове замест штучнага «[[язычча]]», якое ўкараняў Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкі. У выданні Польскай акадэміі ведаў «Rozprawy Wydziału Filologicznego» ў 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі апублікаваў артыкул «O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim», а ў «Archiv fur zlav. Philol.» у 1880 годзе — «Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel». У вядомай працы «Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache» (1880) ён праводзіць думку пра самастойнасць рутэнскай мовы (украінскай) і вылучае яе тры асноўныя гаворкі: галіцкую з трыма падгаворкамі, паўднёварускую з чатырма падгаворкамі і беларускую. Далей ідзе даследаванне фанетыкі і словаўтварэння, прычым аўтар карыстаецца данымі пісьмовых і вусна-народных помнікаў. Выбітны філолаг [[Аляксандр Апанасавіч Пацябня|А.&nbsp;А.&nbsp;Пацябня]] прызнаваў гэтую кнігу вельмі карыснай, а [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]] лічыў яе адным з лепшых набыткаў украінскай філалагічнай літаратуры. Займаўся таксама тыпалагічным параўнаннем аспектаў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], польскай і ўкраінскай моў. У X томе «Rozpraw» (1888) Аганоўскі надрукаваў у дадатак да «Studien» артыкул «O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego», дзе разглядае галосны «i» і сляды насавых гукаў. З’яўляецца аўтарам падручніка «Граматика язика руського» (1889), які замяніў сабой састарэлы падручнік Міхаіла Асадцы. Апублікаваў хрэстаматыі па гісторыі царкоўнаславянскай (1871) і стараўкраінскай (1881) моў. Да ліку важных філалагічных прац А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага належыць таксама каментаванае выданне «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (1875), у якім ён апісвае рускую літаратуру і асвету ў XII стагоддзі, пераказвае змест «Слова» і гістарычныя звесткі пра паход [[Ігар Святаславіч|Ігара Святаславіча]]. Вучоны лічыў, што аўтарам «Слова» быў галічанін, што твор, відавочна, спяваўся, і яго пераклад, як і ўводзіны, адлюстроўваў мясцовую галіцкую гаворку. == Літаратуразнаўства і «Гісторыя літаратуры рускай» == Самая вялікая і вядомая праца А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага — «Гісторыя літаратуры рускай» — пачала друкавацца па частках у часопісе «Зара» з 1886 года. Да гэтага ён ажыццявіў комплексны аналіз аднаго з перыядаў украінскага пісьменства ў працы «Погляд на гісторыю рускай літаратуры ў часы Татаршчыны» (1881). На працягу 1887—1894 гадоў выйшлі чатыры тамы «Гісторыі літаратуры рускай» (усяго 6 частак). Першы том ахопліваў літаратуру ад старажытнай эпохі да канца XVIII стагоддзя, другі том — лірыку XIX стагоддзя, трэці — прозу XIX стагоддзя, чацвёрты — этнаграфію XIX стагоддзя. З-за смерці аўтара праца засталася няскончанай. Гэты твор жорстка крытыкаваў Іван Франко: «Гэтая сістэма зусім негістарычная, чытач пры такой падачы матэрыялу не атрымлівае ніякага ўяўлення пра развіццё літаратуры»<ref>Франко І. Історія літератури руської / І. Франко // Зібрання творів у 50 т. Т. 27 / Іван Франко. — К. : Наук. думка, 1980. — С. 335.</ref>. Праца таксама стала аб’ектам суровай крытыкі з боку Аляксея Сабалеўскага, [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], а пазней — [[Сяргей Аляксандравіч Яфрэмаў|Сяргея Яфрэмава]], Дзмітрыя Чыжэўскага і іншых. З іншага боку, сучасны літаратуразнаўца В. Мікіцюк лічыць, што хібы «Гісторыі літаратуры рускай» былі абумоўлены нераспрацаванасцю метадалогіі стварэння гісторыка-літаратурных аглядаў і адсутнасцю падрыхтоўчых манаграфій<ref>Микитюк В. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — С. 25.</ref>. Нягледзячы на крытыку, вучні і студэнты доўгі час навучаліся менавіта па гэтай працы, якая з’яўлялася незаменным дапаможнікам для азнаямлення з галіцка-рускай літаратурай. Праз увесь твор яскрава праведзены [[ўкраінафільства|ўкраінафільскі]] пункт гледжання. «Гісторыя літаратуры рускай» стала прычынай дыскусіі ў 1890—1891 гадах паміж А.&nbsp;М.&nbsp;Пыпіным і дзеячамі ўкраінскай нацыянальнай культуры (А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі, [[Іван Сямёнавіч Нячуй-Лявіцкі|І.&nbsp;С.&nbsp;Нячуй-Лявіцкі]], Міхаіл Камароў). На артыкул Пыпіна «Особая история русской литературы» Аганоўскі адказаў брашурай «Моему критикови» (Львоў, 1890). У 1872—1873 гадах змясціў у часопісе «Правда» цыкл артыкулаў «Крытычна-эстэтычны погляд на некаторыя паэзіі Т. Г. Шаўчэнкі», дзе прааналізаваў некалькі «Думак» паэта, баладу «Таполя», паэмы «Гайдамакі» і «Неафіты». Выдаў папулярны нарыс «Жыццё Тараса Шаўчэнкі. Чытанка для сялян і мяшчан» (1876), даследаванне «Гайдамакі. Паэма Тараса Шаўчэнкі» (1879). У 1893 годзе за яго рэдакцыяй выйшаў поўны «[[Кабзар]]» [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т.&nbsp;Р.&nbsp;Шаўчэнкі]] з уступным артыкулам пра жыццё паэта і каментарыямі. [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|М.&nbsp;П.&nbsp;Драгаманаў]], які быў асабіста варожа настроены да Аганоўскага, прызнаў гэтае выданне «вялікім крокам наперад». == Амяльян Аганоўскі і Іван Франко == Непростыя творчыя адносіны настаўніка і вучня (Амяльяна Аганоўскага і [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]) доўжыліся на працягу 1875—1894 гадоў<ref>Микитюк В. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с.</ref>. У 1880-х гадах І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко рэцэнзаваў працы Аганоўскага, у прыватнасці, даў станоўчую ацэнку яго падручніку параўнальнай граматыкі славянскіх моў «Studien auf dem Gebiete…». Складаныя адносіны паміж імі пачаліся падчас габілітацыі Франко. Франко вырашыў абараняць дактарат у Чарнавіцкім універсітэце і звярнуўся да Аганоўскага з тэмай «Палітычная паэзія Тараса Шаўчэнкі». Аганоўскі адхіліў гэтую тэму з-за складанага палітычнага становішча ў Галічыне. Франко прапанаваў іншую ідэю — пра рэлігійную паэзію, але прафесар зноў адмовіў, спаслаўшыся на сваю некампетэнтнасць у гэтай справе. І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко неаднаразова крытыкаваў выкладчыцкую метадалогію свайго настаўніка, называючы яго лекцыі сухімі і педантычнымі: «Яшчэ сёння мяне прабіраюць халодныя дрыжыкі пры згадцы пра педантычныя, недарэчныя лекцыі Венцлеўскага, Чаркаўскага, Аганоўскага…»<ref>Франко І. Як це сталося (Спогад) // Зібр. творів: У 50 т. — Т. 34. — С. 372.</ref>. Трапнай ацэнкай лектарскага майстэрства Аганоўскага стаў выраз Франко: «Ён быў па сваёй натуры больш анатам, чым фізіёлаг»<ref>Франко І. Професор Омелян Огоновський // Зібр. творів у 50 т. — Т. 43. — С. 366.</ref>. Аганоўскі таксама звяртаў увагу на дакучлівыя ацэнкі студэнта і скардзіўся, што чужыя людзі лепш ацэньваюць яго працы<ref>ВРІЛ, ф.3 (Іван Франко), од. зб. 1608, арк.. 149</ref>. Толькі ў некралогу «Прафесар Амяльян Аганоўскі» Франко змяніў сваё меркаванне пра ўніверсітэцкага настаўніка. == Літаратурная творчасць == Першыя літаратурныя вопыты А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага, напрыклад, вершаваная аповесць «Хрэст» (у часопісе «[[Зара Галіцкая|Зоря Галицкая]]», 1860), былі напісаны на цяжкім штучным «[[язычча|языччы]]», але пасля яго мова ўсё больш набліжалася да ўкраінскай народнай гаворкі, што ўзгаднялася з яго агульным народніцкім украінафільскім кірункам. У Галічыне Аганоўскі быў вядомы як драматычны пісьменнік (гістарычныя драмы «Фядзько Астрожскі», 1861, не надрукавана; «Настасся», 1862; «Гальшка Астрожская», 1887). Таксама з’яўляецца аўтарам паэм, балад, вершаў і апавяданняў, апублікаваных у часопісах «Зоря галицька», «Галичанинъ», «Зборник». == Сям’я і памяць == Памёр {{ДС|28|10|1894}} года ў Львове. Пахаваны ў сямейным склепе на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] (поле № 1)<ref>{{кніга |аўтар = Криса Л., Фіголь Р. |загаловак = Личаківський некрополь |месца = Львів |год = 2006 |старонкі = 113 |isbn = 966-8955-00-5}}</ref>. Фірма Генрыка Пер’е выканала помнік на магіле, а мармуровы партрэт у медальёне стварыў скульптар Антоній Рудзевіч (1854—1914). У гэтым склепе таксама пахаваныя яго жонка Фаліна з Нядзвецкіх Аганоўская (1843—1908); іх дачка Эмілія Аганоўская (1878—1906); Вольга з Аганоўскіх (памерла ў 1935) — жонка вядомага галіцкага палітыка Косця Лявіцкага; сын Пятра Аганоўскага — географ, правадзейны член Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі Уладзімір Аганоўскі (1895—1976) і іншыя члены сям’і. У 1933 годзе, аддаючы пашану братам Аганоўскім, Рада горада Львова вырашыла перайменаваць адну з вуліц на Новым Знясенні ў вуліцу Аганоўскіх. Аднак у 1950 годзе, шукаючы сімпатыі Кім Ір Сена, савецкія ўлады перайменавалі яе ў Карэйскую. Гэтая назва засталася і дагэтуль. == Бібліяграфія == * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть I (1887) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть II (1888) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть III (1893) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть IV (1894) * Хрестоматія староруська для высшихъ клясъ гимназіяльныхъ (1881) * Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache von Dr. Emil Ogonowski (1880) * O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim (1877) * Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel (1880) * O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego (1888) * Граматика руского языка для школъ середнихъ (1889) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * «Киевская Старина» (1894, XII, 475—479) * V том «Записок Товарищества имени Т. Шевченка» (1895, 1 — 34). * [[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Żiteckij P.]] Ueber das altrussische Lied von Igors Heereszug. — Arch. f. sl. Phil., 1877, Bd 2, S. 642—660. * Владимиров П. В. Литература «Слова о полку Игореве» со времени его открытия (1795) по 1894 г. — Унив. изв., Киев, 1894, № 4, с. 110—112. * Владимиров П. В. Древняя русская литература Киевского периода XI—XIII веков. Киев: Унив. тип., 1901, с. 292. * Жданов И. Н. — Соч. Спб., 1904, т. 1, с. 394—396. * Гудзий Н. К. Важнейшие этапы в изучении «Слова о полку Игореве»: К 750-летию со времени его написания. — Книж. новости, 1938, № 11, с. 17. * [[Фёдар Міхайлавіч Галавенчанка|Головенченко Ф. М.]], 1955, с. по указ. имен; 1963, с. по указ. имен. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Огоновский, Омельян|[[Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Сумцов Н. Ф.]]}} * ''Гуцал П., Мазурак Я., Пиндус Б.'' Огоновський Омелян Михайлович // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — С. 655. * ''Жадько В.'' Український некрополь. — К., 2005. — С. 251. * ''Кушплір Д.'' Огоновський Омелян // Довідник з історії України. — Інститут історичних досліджень ЛДУ ім. І.Франка, 1995. — Т. 2. — С. 297. * ''Микитюк В.'' Великий Робітник. Штрихи до літературного портрета Ом. Огоновського / В. Микитюк // Дзвін. — Львів, 1994. — Ч. 7. — С. 137—141. * ''Микитюк В''. «Два раціональні романтики», або до взаємин Пантелеймона Куліша та Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Вісник Львівського університету. Серія філологічна. — Львів, 2007. — Випуск 39. — Частина 2. — С. 291—299. * ''Микитюк В''. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с. * ''Микитюк В.'' Коли студент переростає професора. Іван Франко та Омелян Огоновський / В. Микитюк // Українське літературознавство. — Львів, 1993. — Випуск 58. — С. 132—137. * ''Микитюк В''. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — 28 с. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // ENCYCLOPEDIA. Т. ІІ. ЛНУ імені Івана Франка. — Львів, 2014. — С. 214—215. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // Шевченківська енциклопедія: в 6 т. — Т. 4: М-Па / НАН України Інститут літератури ім. Т. Г. Шевченка: редкол. М. Г. Жулинський (гол.) [та ін.]. — Київ, 2013. — С. 667—669. * ''Микитюк В.'' Омелян Огоновський — культурний і громадський діяч другої половини ХІХ ст. / В. Микитюк // Вісник ЛПІ. — 1992. — Ч. 268. — С. 49-54. * ''Микитюк В.'' Педагогічна діяльність Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Українська філологія: Історія і перспективи (До 145-річчя кафедри української філології у Львівському університеті). — Львів, 1994. — Тези доповідей. — С. 237—243. * ''Микитюк В.'' Професорська проза Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Слово і Час. — Київ, 1998. — Ч. 8. — С. 34-38. * ''Микитюк В.'' «Феномен між Русинами…» (До 170-річчя з дня народження Омеляна Огоновського) / В. Микитюк // Шветлосц (літературний, культурний та мистецький часопис). — НВУ «Руске слово». — Новий Сад (Сербія та Чорногорія), 2003. — Ч. 4. — С. 17-28. * ''Михайлин І. Л.'' Навколо Омеляна Огоновського (Дискусія в критиці з приводу «Історії літератури руської») / І. Л. Михайлин // Українське літературознавство. —1996. — Вип. 63. — С. 3—21. * ''Панчук І.'' Тернопільщина в іменах. Довідник. — Тернопіль : Підручники і посібники, 2006. * ''Пашук В. С.'' Огоновський Омелян Михайлович // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 523. * ''Кокорудз І.'' Професор др. Омелян Огоновский. Огляд єго житя і наукової та літературної діяльности // «Записки Наук. Тов. ім. Шевченка», т. 5, 1895. == Спасылкі == * {{cite web|url=https://zbruc.eu/node/11053|title=Професор філології Омелян Огоновський|author=Ігор Мельник|publisher=Zbruč|lang=uk|accessdate=2026-04-09}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аганоўскі Амяльян Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Драматургі Украіны]] [[Катэгорыя:Украінафілы]] [[Катэгорыя:Украіністы]] [[Катэгорыя:Святары УГКЦ]] [[Катэгорыя:Дзеячы НТШ]] [[Катэгорыя:Дзеячы «Асветы»]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беражанскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскай акадэмічнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках]] rknazrx5jlzwd364lm4k2z9v948e4g7 5123828 5123827 2026-04-09T13:04:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123828 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Аганоўскі}} {{Пісьменнік |Імя = Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}} |Фота = Омелян Огоновський.png |Шырыня = |Подпіс = Партрэт Амяльяна Аганоўскага. Марцэлій Гарасімовіч, 1886 год |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстрыйская імперыя}} <br> {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}} |Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[філолаг]], грамадскі дзеяч |Гады творчасці = 1860—1894 |Мова твораў = [[украінская мова|украінская]], [[польская мова|польская]], [[нямецкая мова|нямецкая]] |Кірунак = [[Рэалізм (літаратура)|рэалізм]] |Жанр = [[аповесць]], [[раман (літаратура)|раман]], [[навела]] }} '''Амялья́н Міха́йлавіч Агано́ўскі''' (псеўданімы і крыптанімы: ''Амяльян з Грыгорава, Емілян, Ом. о'' і інш.; {{lang-uk|Омелян Михайлович Огоновський}}; {{ДН|3|8|1833}}, с. [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]], цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]] — {{ДС|28|10|1894}}, [[Львоў]]) — украінскі вучоны-[[філалогія|філолаг]], пісьменнік і грамадскі дзеяч. Доктар [[філасофія|філасофіі]] (1865), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у Кракаве (з 1881). Брат [[Аляксандр Міхайлавіч Аганоўскі|Аляксандра]], Пятра і Іларыя Аганоўскіх, дзядзька Любаміра Аганоўскага. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|3|8|1833}} года ў вёсцы [[Грыгораў (Івана-Франкоўскі раён)|Грыгораў]] (цяпер [[Івана-Франкоўскі раён]], [[Івана-Франкоўская вобласць]], Украіна) у сям’і святара. Бацька, айцец Міхаіл Аганоўскі, быў настаяцелем царквы Раства Прасвятой Багародзіцы. Сям’я мела шляхецкае паходжанне і належала да герба «[[Агоньчык (герб)|Агоньчык]]»<ref>Шашкевичіяна. — 1988. — Ч. 11 (42-43).</ref>. У горадзе [[Беражаны]] скончыў нармальную школу. Згадом навучаўся там у цэсарска-каралеўскай [[Беражанская гімназія|Беражанскай гімназіі]]<ref>Бережанська Земля: Історично-Мемуарний Збірник. — Ню Йорк — Лондон — Сидней — Торонто, 1970. — Т. 1. — С. 75.</ref>. Два старэйшыя класы заканчваў у [[Львоў|Львове]]. У 1853 годзе ў гэтым горадзе здаў іспыты на атэстат сталасці. У 1857 годзе скончыў Львоўскую духоўную семінарыю. У гэтым жа годзе ажаніўся з дачкой святара ў Чэсніках Фалінай Нядзвецкай. Вывучаў [[тэалогія|тэалогію]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]]. Акрамя багаслоўскіх навук, вывучаў рускую (украінскую) мову і літаратуру на лекцыях [[Якаў Фёдаравіч Галавацкі|Якава Галавацкага]]. У гэты ж час вывучаў класічную філалогію і [[польская мова|польскую мову]]. Працаваў [[катэхізатар]]ам пры Дамініканскай (нямецкай) гімназіі. З 1863 года выкладаў рэлігію, рускую мову і літаратуру ў Акадэмічнай гімназіі Львова. Скончыў Львоўскі (1865) і [[Венскі ўніверсітэт|Венскі]] (1870) універсітэты. З 1867 года ўзначаліў кафедру рускай філалогіі Львоўскага ўніверсітэта, замяніўшы на гэтай пасадзе Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкага. У 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага абралі дэканам філасофскага факультэта Львоўскага ўніверсітэта. У 1881 годзе ён быў абраны членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі навук]]. З 1888 года — прафесар Львоўскага ўніверсітэта. == Грамадская дзейнасць == З’яўляўся адным з заснавальнікаў таварыства «[[Усеўкраінскае таварыства «Асвета» імя Тараса Шаўчэнкі|Асвета]]» (быў яго старшынёй у 1877—1894 гадах<ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/1388|title=Бесіда при відкритю загальних Зборів товариства «Просвїта» 20 сїчня (1 лютого) 1888 р.|publisher=Дѣло|date=08.02.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref><ref>{{cite web|url=http://zbruc.eu/node/7842|title=Конкурс історичний|publisher=Дѣло|date=25.05.1888|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>), Народнай Рады (1885), [[Навуковае таварыства імя Шаўчэнкі|Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі]] (1893). Пад яго ўплывам многія студэнты мянялі свае погляды з [[масквафільства|масквафільскіх]] на [[нарадоўцы|нарадоўскія]] (у прыватнасці, [[Уладзімір Іванавіч Масляк|Уладзімір Масляк]]<ref>''Боднарук І.'' Бучацький Парнас // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — 1972. — С. 101.</ref>). Цесныя сувязі з ім падтрымліваў Васіль Цалкоўскі. Імкнуўся дасягнуць паразумення з аўстрыйскім урадам і польскімі палітычнымі коламі, укараняючы ў жыццё палітыку так званай «новай эры», якая, аднак, пацярпела няўдачу. У прыватнасці, 24 лістапада 1890 года разам з [[Аляксандр Рыгоравіч Барвінскі|Аляксандрам Барвінскім]], Канстанцінам Целішэўскім, [[Косць Антонавіч Лявіцкі|Косцем Лявіцкім]], Карнілам Мандычэўскім і мітрапалітам [[Сільвестр (Сембратовіч)|Сільвестрам Сембратовічам]] удзельнічаў у прэс-канферэнцыі Казіміра Бадэні, на якой былі падведзены вынікі папярэдніх перагавораў<ref>{{cite web|url=http://litopys.com.ua/encyclopedia/bratstva-tovaristva/nova-era/|title=«Нова ера». Галичина, 1890 р.|publisher=litopys.com.ua|lang=uk|accessdate=2026-04-09}}</ref>. У 1874—1894 гадах актыўна ліставаўся з Аляксандрам Барвінскім. У 1893 годзе стаў старшынёй камітэта па перавозцы і перапахаванні на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] мошчаў [[Маркіян Сямёнавіч Шашкевіч|Маркіяна Шашкевіча]] з Навасёлак<ref>''Горак Р.'' Задля празника. У сутінках. — К. : Радянський письменник, 1989. — С. 358. — ISBN 5-333-00206-1.</ref>. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == Рабіў акцэнт на фарміраванні ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове этымалагічнага правапісу. На працягу працы ў Львоўскім універсітэце імкнуўся рэфармаваць выкладанне рускай (украінскай) мовы і літаратуры. Дабіваўся навучання на жывой мове замест штучнага «[[язычча]]», якое ўкараняў Я.&nbsp;Ф.&nbsp;Галавацкі. У выданні Польскай акадэміі ведаў «Rozprawy Wydziału Filologicznego» ў 1877 годзе А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі апублікаваў артыкул «O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim», а ў «Archiv fur zlav. Philol.» у 1880 годзе — «Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel». У вядомай працы «Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache» (1880) ён праводзіць думку пра самастойнасць рутэнскай мовы (украінскай) і вылучае яе тры асноўныя гаворкі: галіцкую з трыма падгаворкамі, паўднёварускую з чатырма падгаворкамі і беларускую. Далей ідзе даследаванне фанетыкі і словаўтварэння, прычым аўтар карыстаецца данымі пісьмовых і вусна-народных помнікаў. Выбітны філолаг [[Аляксандр Апанасавіч Пацябня|А.&nbsp;А.&nbsp;Пацябня]] прызнаваў гэтую кнігу вельмі карыснай, а [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]] лічыў яе адным з лепшых набыткаў украінскай філалагічнай літаратуры. Займаўся таксама тыпалагічным параўнаннем аспектаў [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], польскай і ўкраінскай моў. У X томе «Rozpraw» (1888) Аганоўскі надрукаваў у дадатак да «Studien» артыкул «O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego», дзе разглядае галосны «i» і сляды насавых гукаў. З’яўляецца аўтарам падручніка «Граматика язика руського» (1889), які замяніў сабой састарэлы падручнік Міхаіла Асадцы. Апублікаваў хрэстаматыі па гісторыі царкоўнаславянскай (1871) і стараўкраінскай (1881) моў. Да ліку важных філалагічных прац А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага належыць таксама каментаванае выданне «[[Слова пра паход Ігараў|Слова аб палку Ігаравым]]» (1875), у якім ён апісвае рускую літаратуру і асвету ў XII стагоддзі, пераказвае змест «Слова» і гістарычныя звесткі пра паход [[Ігар Святаславіч|Ігара Святаславіча]]. Вучоны лічыў, што аўтарам «Слова» быў галічанін, што твор, відавочна, спяваўся, і яго пераклад, як і ўводзіны, адлюстроўваў мясцовую галіцкую гаворку. == Літаратуразнаўства і «Гісторыя літаратуры рускай» == Самая вялікая і вядомая праца А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага — «Гісторыя літаратуры рускай» — пачала друкавацца па частках у часопісе «Зара» з 1886 года. Да гэтага ён ажыццявіў комплексны аналіз аднаго з перыядаў украінскага пісьменства ў працы «Погляд на гісторыю рускай літаратуры ў часы Татаршчыны» (1881). На працягу 1887—1894 гадоў выйшлі чатыры тамы «Гісторыі літаратуры рускай» (усяго 6 частак). Першы том ахопліваў літаратуру ад старажытнай эпохі да канца XVIII стагоддзя, другі том — лірыку XIX стагоддзя, трэці — прозу XIX стагоддзя, чацвёрты — этнаграфію XIX стагоддзя. З-за смерці аўтара праца засталася няскончанай. Гэты твор жорстка крытыкаваў Іван Франко: «Гэтая сістэма зусім негістарычная, чытач пры такой падачы матэрыялу не атрымлівае ніякага ўяўлення пра развіццё літаратуры»<ref>Франко І. Історія літератури руської / І. Франко // Зібрання творів у 50 т. Т. 27 / Іван Франко. — К. : Наук. думка, 1980. — С. 335.</ref>. Праца таксама стала аб’ектам суровай крытыкі з боку Аляксея Сабалеўскага, [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|Аляксандра Пыпіна]], а пазней — [[Сяргей Аляксандравіч Яфрэмаў|Сяргея Яфрэмава]], Дзмітрыя Чыжэўскага і іншых. З іншага боку, сучасны літаратуразнаўца В. Мікіцюк лічыць, што хібы «Гісторыі літаратуры рускай» былі абумоўлены нераспрацаванасцю метадалогіі стварэння гісторыка-літаратурных аглядаў і адсутнасцю падрыхтоўчых манаграфій<ref>Микитюк В. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — С. 25.</ref>. Нягледзячы на крытыку, вучні і студэнты доўгі час навучаліся менавіта па гэтай працы, якая з’яўлялася незаменным дапаможнікам для азнаямлення з галіцка-рускай літаратурай. Праз увесь твор яскрава праведзены [[ўкраінафільства|ўкраінафільскі]] пункт гледжання. «Гісторыя літаратуры рускай» стала прычынай дыскусіі ў 1890—1891 гадах паміж А.&nbsp;М.&nbsp;Пыпіным і дзеячамі ўкраінскай нацыянальнай культуры (А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскі, [[Іван Сямёнавіч Нячуй-Лявіцкі|І.&nbsp;С.&nbsp;Нячуй-Лявіцкі]], Міхаіл Камароў). На артыкул Пыпіна «Особая история русской литературы» Аганоўскі адказаў брашурай «Моему критикови» (Львоў, 1890). У 1872—1873 гадах змясціў у часопісе «Правда» цыкл артыкулаў «Крытычна-эстэтычны погляд на некаторыя паэзіі Т. Г. Шаўчэнкі», дзе прааналізаваў некалькі «Думак» паэта, баладу «Таполя», паэмы «Гайдамакі» і «Неафіты». Выдаў папулярны нарыс «Жыццё Тараса Шаўчэнкі. Чытанка для сялян і мяшчан» (1876), даследаванне «Гайдамакі. Паэма Тараса Шаўчэнкі» (1879). У 1893 годзе за яго рэдакцыяй выйшаў поўны «[[Кабзар]]» [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т.&nbsp;Р.&nbsp;Шаўчэнкі]] з уступным артыкулам пра жыццё паэта і каментарыямі. [[Міхаіл Пятровіч Драгаманаў|М.&nbsp;П.&nbsp;Драгаманаў]], які быў асабіста варожа настроены да Аганоўскага, прызнаў гэтае выданне «вялікім крокам наперад». == Амяльян Аганоўскі і Іван Франко == Непростыя творчыя адносіны настаўніка і вучня (Амяльяна Аганоўскага і [[Іван Якаўлевіч Франко|Івана Франко]]) доўжыліся на працягу 1875—1894 гадоў<ref>Микитюк В. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с.</ref>. У 1880-х гадах І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко рэцэнзаваў працы Аганоўскага, у прыватнасці, даў станоўчую ацэнку яго падручніку параўнальнай граматыкі славянскіх моў «Studien auf dem Gebiete…». Складаныя адносіны паміж імі пачаліся падчас габілітацыі Франко. Франко вырашыў абараняць дактарат у Чарнавіцкім універсітэце і звярнуўся да Аганоўскага з тэмай «Палітычная паэзія Тараса Шаўчэнкі». Аганоўскі адхіліў гэтую тэму з-за складанага палітычнага становішча ў Галічыне. Франко прапанаваў іншую ідэю — пра рэлігійную паэзію, але прафесар зноў адмовіў, спаслаўшыся на сваю некампетэнтнасць у гэтай справе. І.&nbsp;Я.&nbsp;Франко неаднаразова крытыкаваў выкладчыцкую метадалогію свайго настаўніка, называючы яго лекцыі сухімі і педантычнымі: «Яшчэ сёння мяне прабіраюць халодныя дрыжыкі пры згадцы пра педантычныя, недарэчныя лекцыі Венцлеўскага, Чаркаўскага, Аганоўскага…»<ref>Франко І. Як це сталося (Спогад) // Зібр. творів: У 50 т. — Т. 34. — С. 372.</ref>. Трапнай ацэнкай лектарскага майстэрства Аганоўскага стаў выраз Франко: «Ён быў па сваёй натуры больш анатам, чым фізіёлаг»<ref>Франко І. Професор Омелян Огоновський // Зібр. творів у 50 т. — Т. 43. — С. 366.</ref>. Аганоўскі таксама звяртаў увагу на дакучлівыя ацэнкі студэнта і скардзіўся, што чужыя людзі лепш ацэньваюць яго працы<ref>ВРІЛ, ф.3 (Іван Франко), од. зб. 1608, арк.. 149</ref>. Толькі ў некралогу «Прафесар Амяльян Аганоўскі» Франко змяніў сваё меркаванне пра ўніверсітэцкага настаўніка. == Літаратурная творчасць == Першыя літаратурныя вопыты А.&nbsp;М.&nbsp;Аганоўскага, напрыклад, вершаваная аповесць «Хрэст» (у часопісе «[[Зара Галіцкая|Зоря Галицкая]]», 1860), былі напісаны на цяжкім штучным «[[язычча|языччы]]», але пасля яго мова ўсё больш набліжалася да ўкраінскай народнай гаворкі, што ўзгаднялася з яго агульным народніцкім украінафільскім кірункам. У Галічыне Аганоўскі быў вядомы як драматычны пісьменнік (гістарычныя драмы «Фядзько Астрожскі», 1861, не надрукавана; «Настасся», 1862; «Гальшка Астрожская», 1887). Таксама з’яўляецца аўтарам паэм, балад, вершаў і апавяданняў, апублікаваных у часопісах «Зоря галицька», «Галичанинъ», «Зборник». == Сям’я і памяць == Памёр {{ДС|28|10|1894}} года ў Львове. Пахаваны ў сямейным склепе на [[Лычакаўскія могілкі|Лычакаўскіх могілках]] (поле № 1)<ref>{{кніга |аўтар = Криса Л., Фіголь Р. |загаловак = Личаківський некрополь |месца = Львів |год = 2006 |старонкі = 113 |isbn = 966-8955-00-5}}</ref>. Фірма Генрыка Пер’е выканала помнік на магіле, а мармуровы партрэт у медальёне стварыў скульптар Антоній Рудзевіч (1854—1914). У гэтым склепе таксама пахаваныя яго жонка Фаліна з Нядзвецкіх Аганоўская (1843—1908); іх дачка Эмілія Аганоўская (1878—1906); Вольга з Аганоўскіх (памерла ў 1935) — жонка вядомага галіцкага палітыка Косця Лявіцкага; сын Пятра Аганоўскага — географ, правадзейны член Навуковага таварыства імя Тараса Шаўчэнкі Уладзімір Аганоўскі (1895—1976) і іншыя члены сям’і. У 1933 годзе, аддаючы пашану братам Аганоўскім, Рада горада Львова вырашыла перайменаваць адну з вуліц на Новым Знясенні ў вуліцу Аганоўскіх. Аднак у 1950 годзе, шукаючы сімпатыі Кім Ір Сена, савецкія ўлады перайменавалі яе ў Карэйскую. Гэтая назва засталася і дагэтуль. == Бібліяграфія == * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть I (1887) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть II (1888) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть III (1893) * Исторія літературы рускои. Написавъ Омелянъ Огоновскій. Часть IV (1894) * Хрестоматія староруська для высшихъ клясъ гимназіяльныхъ (1881) * Studien auf dem Gebiete der ruthenischen Sprache von Dr. Emil Ogonowski (1880) * O przyimkach w jezykach staroslovenskim, ruskim i polskim (1877) * Einige Bemerkungen uber die Sprache der altpolnischen Sophienbibel (1880) * O wazniejszych wlasciwosciach jezyka ruskiego (1888) * Граматика руского языка для школъ середнихъ (1889) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * «Киевская Старина» (1894, XII, 475—479) * V том «Записок Товарищества имени Т. Шевченка» (1895, 1 — 34). * [[Павел Ігнатавіч Жыцецкі|Żiteckij P.]] Ueber das altrussische Lied von Igors Heereszug. — Arch. f. sl. Phil., 1877, Bd 2, S. 642—660. * Владимиров П. В. Литература «Слова о полку Игореве» со времени его открытия (1795) по 1894 г. — Унив. изв., Киев, 1894, № 4, с. 110—112. * Владимиров П. В. Древняя русская литература Киевского периода XI—XIII веков. Киев: Унив. тип., 1901, с. 292. * Жданов И. Н. — Соч. Спб., 1904, т. 1, с. 394—396. * Гудзий Н. К. Важнейшие этапы в изучении «Слова о полку Игореве»: К 750-летию со времени его написания. — Книж. новости, 1938, № 11, с. 17. * [[Фёдар Міхайлавіч Галавенчанка|Головенченко Ф. М.]], 1955, с. по указ. имен; 1963, с. по указ. имен. * {{ВТ-ЭСБЕ+|Огоновский, Омельян|[[Мікалай Фёдаравіч Сумцоў|Сумцов Н. Ф.]]}} * ''Гуцал П., Мазурак Я., Пиндус Б.'' Огоновський Омелян Михайлович // Тернопільський енциклопедичний словник : у 4 т. / редкол.: Г. Яворський та ін. — Тернопіль : Видавничо-поліграфічний комбінат «Збруч», 2005. — Т. 2 : К — О. — С. 655. * ''Жадько В.'' Український некрополь. — К., 2005. — С. 251. * ''Кушплір Д.'' Огоновський Омелян // Довідник з історії України. — Інститут історичних досліджень ЛДУ ім. І.Франка, 1995. — Т. 2. — С. 297. * ''Микитюк В.'' Великий Робітник. Штрихи до літературного портрета Ом. Огоновського / В. Микитюк // Дзвін. — Львів, 1994. — Ч. 7. — С. 137—141. * ''Микитюк В''. «Два раціональні романтики», або до взаємин Пантелеймона Куліша та Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Вісник Львівського університету. Серія філологічна. — Львів, 2007. — Випуск 39. — Частина 2. — С. 291—299. * ''Микитюк В''. Іван Франко та Омелян Огоновський: мовчання і діалог / В. Микитюк. — Львів: ВЦ ЛНУ ім. І. Франка, 2000. — 188 с. * ''Микитюк В.'' Коли студент переростає професора. Іван Франко та Омелян Огоновський / В. Микитюк // Українське літературознавство. — Львів, 1993. — Випуск 58. — С. 132—137. * ''Микитюк В''. Літературна і наукова спадщина Омеляна Огоновського: автореф. дис. … канд. філ. наук. : 10. 01. 03 / В. Микитюк. — Львів, 1995. — 28 с. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // ENCYCLOPEDIA. Т. ІІ. ЛНУ імені Івана Франка. — Львів, 2014. — С. 214—215. * ''Микитюк В.'' Огоновський Омелян / В. Микитюк // Шевченківська енциклопедія: в 6 т. — Т. 4: М-Па / НАН України Інститут літератури ім. Т. Г. Шевченка: редкол. М. Г. Жулинський (гол.) [та ін.]. — Київ, 2013. — С. 667—669. * ''Микитюк В.'' Омелян Огоновський — культурний і громадський діяч другої половини ХІХ ст. / В. Микитюк // Вісник ЛПІ. — 1992. — Ч. 268. — С. 49-54. * ''Микитюк В.'' Педагогічна діяльність Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Українська філологія: Історія і перспективи (До 145-річчя кафедри української філології у Львівському університеті). — Львів, 1994. — Тези доповідей. — С. 237—243. * ''Микитюк В.'' Професорська проза Омеляна Огоновського / В. Микитюк // Слово і Час. — Київ, 1998. — Ч. 8. — С. 34-38. * ''Микитюк В.'' «Феномен між Русинами…» (До 170-річчя з дня народження Омеляна Огоновського) / В. Микитюк // Шветлосц (літературний, культурний та мистецький часопис). — НВУ «Руске слово». — Новий Сад (Сербія та Чорногорія), 2003. — Ч. 4. — С. 17-28. * ''Михайлин І. Л.'' Навколо Омеляна Огоновського (Дискусія в критиці з приводу «Історії літератури руської») / І. Л. Михайлин // Українське літературознавство. —1996. — Вип. 63. — С. 3—21. * ''Панчук І.'' Тернопільщина в іменах. Довідник. — Тернопіль : Підручники і посібники, 2006. * ''Пашук В. С.'' Огоновський Омелян Михайлович // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2010. — Т. 7 : Мл — О. — С. 523. * ''Кокорудз І.'' Професор др. Омелян Огоновский. Огляд єго житя і наукової та літературної діяльности // «Записки Наук. Тов. ім. Шевченка», т. 5, 1895. == Спасылкі == * {{cite web|url=https://zbruc.eu/node/11053|title=Професор філології Омелян Огоновський|author=Ігор Мельник|publisher=Zbruč|lang=uk|accessdate=2026-04-09}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аганоўскі Амяльян Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1833 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 28 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1894 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Філолагі Украіны]] [[Катэгорыя:Драматургі Украіны]] [[Катэгорыя:Украінафілы]] [[Катэгорыя:Украіністы]] [[Катэгорыя:Святары УГКЦ]] [[Катэгорыя:Дзеячы НТШ]] [[Катэгорыя:Дзеячы «Асветы»]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беражанскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Венскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскай акадэмічнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Даследчыкі Слова пра паход Ігараў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Львове]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лычакаўскіх могілках]] dkqj06n2cyqilpehevxef12oby1s4mh 0 805753 5123825 2026-04-09T12:59:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[А. М. Аганоўскі]] у [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі]] 5123825 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі]] tll2fhh80kqnucamyoj27ta6tur1j3y 0 805754 5123829 2026-04-09T13:04:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі]] 5123829 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі]] tll2fhh80kqnucamyoj27ta6tur1j3y 0 805755 5123830 2026-04-09T13:04:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі]] 5123830 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі]] tll2fhh80kqnucamyoj27ta6tur1j3y 0 805756 5123831 2026-04-09T13:19:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 5123831 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 9qmk1peanl1ay6not2zyezjo0w2cv5l 0 805757 5123832 2026-04-09T13:20:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 5123832 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 9qmk1peanl1ay6not2zyezjo0w2cv5l 0 805758 5123833 2026-04-09T13:20:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 5123833 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 9qmk1peanl1ay6not2zyezjo0w2cv5l 0 805759 5123834 2026-04-09T13:20:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 5123834 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Аляксеевіч Нядзёшаў]] 9qmk1peanl1ay6not2zyezjo0w2cv5l 0 805760 5123858 2026-04-09T13:49:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Станіслаў Пташыцкі]] 5123858 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Станіслаў Пташыцкі]] c7xsedub2egy1jmw1dz7uy7bufpsomv 0 805761 5123859 2026-04-09T13:53:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Пташыцкі (значэнні)}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польск...» 5123859 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі (значэнні)}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Месца працы = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br>[[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]]<br>[[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1877) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = {{Камандорскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы}} {{Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы}} {{Залаты Крыж Заслугі (Польшча)}} {{Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці}} {{Ордэн Святога Рыгора Вялікага}} }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' (таксама вядомы як '''Рыязгускі'''; {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі (Ріазгускі) Станіслаў Людвік|аўтар=А. А. Семянчук|с=109|ref=БелЭн}} * {{Крыніцы/ЭСБЭ|артыкул=Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Віленскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] 7jolpnvcx7we28zglz19skbg17vk374 5123860 5123859 2026-04-09T13:54:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123860 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Месца працы = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br>[[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]]<br>[[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1877) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = {{Камандорскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы}} {{Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы}} {{Залаты Крыж Заслугі (Польшча)}} {{Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці}} {{Ордэн Святога Рыгора Вялікага}} }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі (Ріазгускі) Станіслаў Людвік|аўтар=А. А. Семянчук|с=109|ref=БелЭн}} * {{Крыніцы/ЭСБЭ|артыкул=Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Віленскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] 218wpwlo8hxcbgn06w0icelvucvz7tf 5123861 5123860 2026-04-09T13:58:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123861 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Месца працы = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br>[[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]]<br>[[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1877) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі (Ріазгускі) Станіслаў Людвік|аўтар=А. А. Семянчук|с=109|ref=БелЭн}} * {{Крыніцы/ЭСБЭ|артыкул=Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Віленскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] 0qf0ytk3x5o6sgriokw8qsuw25v4xsn 5123863 5123861 2026-04-09T14:00:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5123863 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Месца працы = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br>[[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]]<br>[[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1877) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі (Ріазгускі) Станіслаў Людвік|аўтар=А. А. Семянчук|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львовичref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Віленскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] n1atyye6ozoggoj63q7yhn0r2csb6c4 5123864 5123863 2026-04-09T14:01:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5123864 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Месца працы = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br>[[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]]<br>[[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1877) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=А. А. Семянчук|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львовичref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Віленскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] rxk3zkk7wljx1aal5aprzj9uk83g1k8 5123867 5123864 2026-04-09T14:01:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5123867 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Месца працы = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br>[[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]]<br>[[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1877) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=[[А. А. Семянчук]]|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Віленскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] n85opp1afi3lo02jzq5ug7cuyag1a1j 5123868 5123867 2026-04-09T14:01:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Выпускнікі Першай Віленскай гімназіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5123868 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Месца працы = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]]<br>[[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія]]<br>[[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]<br>[[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Альма-матэр = [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1877) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=[[А. А. Семянчук]]|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] ml24briaigtr0z33xv93t7th7svw50b 5123870 5123868 2026-04-09T14:04:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123870 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=[[А. А. Семянчук]]|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] afzw9fr5wnqisvfrna4e8p36ss1w2e2 5123871 5123870 2026-04-09T14:05:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]; −[[Катэгорыя:Выкладчыкі Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5123871 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=[[А. А. Семянчук]]|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] 8as2g8h2fwwfnb1zlpmuk6vrwwf3pqm 5123872 5123871 2026-04-09T14:06:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5123872 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/>{{sfn|ЭСБЭ|1898}}. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»{{sfn|ЭСБЭ|1898}}<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}}</ref>. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=[[А. А. Семянчук]]|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] rq4bj8roy3xdgisc5az35hlnh2igs3x 5123873 5123872 2026-04-09T14:07:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навуковая дзейнасць */ 5123873 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і касцёла святой Кацярыны, а таксама быў старшынёй Таварыства польскай маціцы школьнай. Пасля пачатку Першай сусветнай вайны браў удзел у працы Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны<ref name="PL"/><ref name=":0" />. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»<ref name=":0">{{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}}</ref>. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=[[А. А. Семянчук]]|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] i7qia0jmw7h5tv4d6jzyv3nq0hispty 5123874 5123873 2026-04-09T14:08:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5123874 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Пташыцкі}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Пташыцкі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}} |Фота = Stanisław Ptaszycki1.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}} |Навуковая сфера = [[гісторыя]], [[архівазнаўства]], [[філалогія]] |Навуковая ступень = кандыдат гісторыка-філалагічных навук (1877) |Навуковае званне = прафесар (1929), акадэмік Польскай АН (1931) |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = даследчык Літоўскай метрыкі, гісторыі ВКЛ |Узнагароды і прэміі = }} '''Стані́слаў Лю́двік (Станісла́ў Льво́віч) Пташы́цкі''' ({{lang-pl|Stanisław Ptaszycki}}; {{ДН|12|4|1853}}, сяло Кузава, Маскоўская губерня — {{ДС|20|12|1933}}, [[Варшава]]) — польскі [[гісторык]], [[архівіст]], [[філолаг]], [[гісторык літаратуры]] і выдавец. [[Кандыдат гісторыка-філалагічных навук]] (1877), [[ганаровы прафесар]] (1929). Член [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] у [[Кракаў|Кракаве]] (з 1904 года), акадэмік [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] (з 1931 года). Вядомы даследчык гісторыі, пісьменнасці і права [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 красавіка 1853 года ў шляхецкай сям'і ў сяле Кузава пад [[Масква|Масквой]]. Яго старэйшым братам быў расійскі матэматык [[Іван Львовіч Пташыцкі]] (1854—1912). У 1872 годзе скончыў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую гімназію]]. У 1877 годзе скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]], пасля чаго застаўся працаваць асістэнтам на кафедры славянскай філалогіі. Адначасова з гэтым, у 1879—1912 гадах, працаваў настаўнікам рускай і лацінскай моў у прыватных гімназіях Пецярбурга, а таксама выкладаў у [[Віленская духоўная семінарыя|Віленскай духоўнай семінары]]і<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1878 годзе быў прызначаны перакладчыкам-архівістам пры [[Сенат Расійскай імперыі|Сенаце]]. У 1883—1884 гадах знаходзіўся ў замежнай камандзіроўцы, дзе паглыблена займаўся славянскай філалогіяй і архіўнай справай. У 1884—1887 гадах займаў пасаду метрыканта (захавальніка) «[[Літоўская метрыка|Літоўскай метрыкі]]» ў архіве Сената. З 1894 года (паводле іншых звестак з 1896 года) працаваў прыват-дацэнтам Пецярбургскага ўніверсітэта па кафедры славянскай філалогіі. З 1899 года выкладаў у якасці прафесара ў [[Імператарская Рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Пецярбургскай рымска-каталіцкай духоўнай акадэміі]]{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Займаўся актыўнай грамадскай дзейнасцю: у Пецярбургу з'яўляўся куратарам бясплатнай кухні для беднай польскай моладзі ад Дабрачыннага таварыства і [[Касцёл Святой Кацярыны (Санкт-Пецярбург)|касцёла Святой Кацярыны]], а таксама быў старшынёй [[Таварыства польскай маціцы школьнай]]. Пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] браў удзел у працы [[Польскае таварыства дапамогі ахвярам вайны|Польскага таварыства дапамогі ахвярам вайны]]<ref name="PL"/><ref name=":0" />. Пасля аднаўлення незалежнасці Польшчы вярнуўся на радзіму. Стаў адным з арганізатараў Люблінскага ўніверсітэта (цяпер [[Каталіцкі ўніверсітэт Любліна]]), дзе займаў пасаду прафесара, быў дэканам гуманітарнага факультэта і дырэктарам універсітэцкай бібліятэкі. У 1918—1919 і 1921—1926 гадах з'яўляўся дырэктарам Дзяржаўнага архіва ў [[Люблін]]е. Адначасова ў 1919—1921 гадах працаваў дэканам філасофскага факультэта [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], прафесарам дапаможных гістарычных дысцыплін<ref name="VLE">{{cite web|url=https://www.vle.lt/straipsnis/stanislaw-ptaszycki/|title=Stanisław Ptaszycki|author=Vytautas Raudeliūnas|publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija|lang=lt|accessdate=2026-04-09}}</ref>. Адыграў значную ролю ў працэсе рэвіндыкацыі: удзельнічаў як эксперт у падрыхтоўцы [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]], вёў перагаворы з РСФСР па вяртанні польскіх бібліятэк і архіўных матэрыялаў. У 1926—1931 гадах працаваў галоўным дырэктарам Дзяржаўных архіваў Польшчы ў структуры Міністэрства рэлігійных канфесій і народнай асветы. Быў ініцыятарам стварэння і першым рэдактарам архівазнаўчага часопіса «[[Archeion]]» (1927—1932). Арганізоўваў і праводзіў курсы па архіўнай справе<ref name="PL"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Быў жанаты з Зоф'яй Выжыкоўскай (памерла ў 1906 годзе), з якой меў сына Станіслава Яна Аляксандра Пташыцкага (нарадзіўся ў 1892 годзе, у міжваенны перыяд быў консулам Польскай Рэспублікі ў Піле і Аполе)<ref name="PL">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85|title=Stanisław Ptaszycki|publisher=Archiwum Państwowe w Lublinie|lang=pl|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402135042/http://lublin.ap.gov.pl/?page_id=85}}</ref>. Памёр 20 снежня 1933 года ў Варшаве. Пахаваны на могілках у горадзе [[Бельск Падляскі]]. == Навуковая дзейнасць == Станіслаў Пташыцкі з'яўляецца аўтарам больш за 130 навуковых публікацый. Асноўнымі кірункамі яго даследаванняў былі літаратура XVI стагоддзя, гісторыя і права Вялікага Княства Літоўскага, гісторыя ўзаемаадносін Польшчы і Расіі, гісторыя друкарства і бібліятэк. Шмат пісаў пра [[Старабеларуская мова|старабеларускую мову]] ў канцылярыях ВКЛ, даследаваў акты уній паміж ВКЛ і Польшчай, шляхецкія і магнацкія роды ВКЛ, іх кнігазборы<ref name="VLE"/>{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. У 1887 годзе апублікаваў значную працу «Вопіс кніг і актаў Літоўскай метрыкі». Бліскуча ведаючы архівы, ён удзельнічаў у падрыхтоўцы 17-га тома «Поўнага збору рускіх летапісаў» (1907), у якім былі апублікаваны [[Беларуска-літоўскія летапісы|заходнерускія (беларуска-літоўскія) летапісы]]. Выявіў і ўпершыню апублікаваў [[Альшэўскі летапіс]] (Вільня, 1907). У 1915 годзе выдаў попісы войска Вялікага Княства Літоўскага за 1528, 1565 і 1567 гады. У [[Нясвіжская бібліятэка Радзівілаў|нясвіжскай бібліятэцы Радзівілаў]] гісторык выявіў рукапіс твора [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]] «Пра пачаткі літоўскага народа»{{sfn|БелЭн|2001|с=109}}. Выдаваў помнікі старажытнай польскай і ўсходнеславянскай пісьменнасці. Найбольш вядомай яго працай у галіне гістарычнай навукі, напісанай ужо ў незалежнай Польшчы, стала «Энцыклапедыя дапаможных навук гісторыі і літаратуры польскай» («Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej», 1919, 1921/1922). Рэгулярна друкаваўся ў часопісах «[[Журнал Министерства народного просвещения|Журнал Министерства Народного Просвещения]]», «[[Русская Старина]]», «[[Библиограф]]», «[[Историческое Обозрение]]»<ref name=":0">{{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}}</ref>. == Узнагароды == * Камандорскі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|ордэна Адраджэння Польшчы]] (30 красавіка 1927) * Кавалерскі крыж ордэна Адраджэння Польшчы (2 мая 1923) * [[Залаты Крыж Заслугі]] (10 лістапада 1933) * [[Медаль Дзесяцігоддзя Здабытай Незалежнасці]] (1928) * Крыж «Pro fide et Ecclesia in Russia merito» (1931) * Кавалерскі крыж [[Ордэн Святога Рыгора Вялікага|ордэна Святога Рыгора Вялікага]] (Ватыкан, 1920) == Бібліяграфія == * Иван Федоров, московский первопечатник. Пребывание его во Львове (Краков, 1884) * Dostojnicy Litewscy (Варшава, 1886) * Описание книг и актов Литовской метрики (СПб., 1887) * Средневековые западноевропейские повести (СПб., 1892) * К истории Литовского права после третьего статута (СПб., 1893) * К вопросу об изданиях и комментариях [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага|Литовского Статута]] (СПб., 1893) * Сборник образцов славяно-русских старопечатных изданий. Выпуск I, XV—XVI век (СПб., 1895) * Западнорусские летописи (1907) * Переписи войска литовского 1528, 1565, 1567 г.г. (1915) * Encyklopedja nauk pomocniczych historji i literatury polskiej (1921) * Dzieje rodów litewskich, jako materjal do archeologji historycznej (Варшава) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|13|артыкул=Пташыцкі Станіслаў Людвік|аўтар=[[А. А. Семянчук]]|с=109|ref=БелЭн}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Пташицкий, Станислав Львович|ref=ЭСБЭ}} * ''Matelski D.'' Anatomia grabieży. Polityka Rosji wobec polskiego dziedzictwa kultury od XVII do XXI wieku. — Kraków, 2021. — S. 927. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пташыцкі Станіслаў Людвік}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1853 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1933 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Архівісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Адраджэння Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Крыжам Заслугі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Бельску Падляскім]] 7pbrb0uhqyrxmm3gnpmkzpria18t92c 0 805762 5123866 2026-04-09T14:01:27Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{значэнні|Гарбуз}} '''Глеб Алегавіч Гарбуз''' (нар. {{ДН|17|03|1994}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Выступаў за «Крынс-Люцэрн» ([[Швейцарыя]]), дзе стаў найлепшым бамбардзірам. Сезон 2023/24 правёў у «ГК Мяшкоў Брэст|Мяшко...» 5123866 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Гарбуз}} '''Глеб Алегавіч Гарбуз''' (нар. {{ДН|17|03|1994}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Выступаў за «Крынс-Люцэрн» ([[Швейцарыя]]), дзе стаў найлепшым бамбардзірам. Сезон 2023/24 правёў у «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]», пасля чаго вярнуўся ў Швейцарыю («Санкт-Гален»). З лета 2025 года — гулец «Макабі» [[Тэль-Авіў]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/gleb-garbuz-%E2%80%94-igrok-bgk Глеб Гарбуз — игрок БГК!] * [https://handballfast.com/news/90609-belorusskii-levyi-polusrednii-gleb-garbuz-smenil-sveicarskii-sankt-gallen-na-izrailskii-makkabi-iz-tel-aviva Белорусский левый полусредний Глеб Гарбуз сменил швейцарский «Санкт-Галлен» на израильский «Маккаби» из Тель-Авива] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2017-18/player/546295/HlebHarbuz Hleb HarbuzPlayer] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбуз Глеб Алегавіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] hcj8mmcaonjezqwphggnudi7f9adqmv 5123877 5123866 2026-04-09T14:11:18Z Паўлюк Шапецька 37440 5123877 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Гарбуз}} '''Глеб Алегавіч Гарбуз''' (нар. {{ДН|17|03|1994}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Выхаванец сталічнай вучэльні алімпійскага рэзерву раней выступаў за мінскія «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» і [[ГК СКА Мінск|СКА]], піцерскую «Няву», аўстрыйскі «Швац» і запарожскі «Матор». Напачатку 2019-га перабраўся ва Швейцарыюб выступаў за «Крынс-Люцэрн», дзе стаў найлепшым бамбардзірам. Сезон 2023/24 правёў у «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]», пасля чаго вярнуўся ў Швейцарыю («Санкт-Гален»). З лета 2025 года — гулец «Макабі» [[Тэль-Авіў]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/gleb-garbuz-%E2%80%94-igrok-bgk Глеб Гарбуз — игрок БГК!] * [https://handballfast.com/news/90609-belorusskii-levyi-polusrednii-gleb-garbuz-smenil-sveicarskii-sankt-gallen-na-izrailskii-makkabi-iz-tel-aviva Белорусский левый полусредний Глеб Гарбуз сменил швейцарский «Санкт-Галлен» на израильский «Маккаби» из Тель-Авива] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2017-18/player/546295/HlebHarbuz Hleb HarbuzPlayer] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбуз Глеб Алегавіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] j6ghz8j7vtigkwcrncz7iqrjshlw8hf 5123878 5123877 2026-04-09T14:15:13Z Паўлюк Шапецька 37440 5123878 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Гарбуз}} '''Глеб Алегавіч Гарбуз''' (нар. {{ДН|17|03|1994}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Выхаванец сталічнай вучэльні алімпійскага рэзерву раней выступаў за мінскія «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» і [[ГК СКА Мінск|СКА]], піцерскую «Няву», аўстрыйскі «Швац» і запарожскі «Матор». Напачатку 2019-га перабраўся ва Швейцарыюб выступаў за «Крынс-Люцэрн», дзе стаў найлепшым бамбардзірам. Сезон 2023/24 правёў у «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]», пасля чаго вярнуўся ў Швейцарыю («Санкт-Гален»). З лета 2025 года — гулец «Макабі» [[Тэль-Авіў]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/gleb-garbuz-%E2%80%94-igrok-bgk Глеб Гарбуз — игрок БГК!] * [https://handballfast.com/news/90609-belorusskii-levyi-polusrednii-gleb-garbuz-smenil-sveicarskii-sankt-gallen-na-izrailskii-makkabi-iz-tel-aviva Белорусский левый полусредний Глеб Гарбуз сменил швейцарский «Санкт-Галлен» на израильский «Маккаби» из Тель-Авива] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2017-18/player/546295/HlebHarbuz Hleb HarbuzPlayer] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбуз Глеб Алегавіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Макабі Тэль-Авіў]] bd1z3mqnwgpskhhiqxqgq2vstz3bk8y 5123880 5123878 2026-04-09T14:20:12Z Паўлюк Шапецька 37440 5123880 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Гарбуз}} '''Глеб Алегавіч Гарбуз''' (нар. {{ДН|17|03|1994}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Выхаванец сталічнай вучэльні алімпійскага рэзерву раней выступаў за мінскія «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» і [[ГК СКА Мінск|СКА]], піцерскую «Няву», аўстрыйскі «Швац» і запарожскі «Матор». Напачатку 2019-га перабраўся ва Швейцарыюб выступаў за «Крынс-Люцэрн», дзе стаў найлепшым бамбардзірам. Сезон 2023/24 правёў у «[[ГК Мяшкоў Брэст|Мяшкоў Брэст]]», пасля чаго вярнуўся ў Швейцарыю («Санкт-Гален»). З лета 2025 года — гулец «Макабі» [[Тэль-Авіў]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://meshkovbrest.by/gleb-garbuz-%E2%80%94-igrok-bgk Глеб Гарбуз — игрок БГК!] * [https://handballfast.com/news/90609-belorusskii-levyi-polusrednii-gleb-garbuz-smenil-sveicarskii-sankt-gallen-na-izrailskii-makkabi-iz-tel-aviva Белорусский левый полусредний Глеб Гарбуз сменил швейцарский «Санкт-Галлен» на израильский «Маккаби» из Тель-Авива] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2017-18/player/546295/HlebHarbuz Hleb HarbuzPlayer] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2018}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбуз Глеб Алегавіч}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Макабі Тэль-Авіў]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Крынс-Люцэрн]] 9fmi02bebz4u624n36tea8q0uk5b9e8 0 805763 5123875 2026-04-09T14:09:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Станіслаў Пташыцкі]] 5123875 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Станіслаў Пташыцкі]] c7xsedub2egy1jmw1dz7uy7bufpsomv 0 805764 5123876 2026-04-09T14:09:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Станіслаў Пташыцкі]] 5123876 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Станіслаў Пташыцкі]] c7xsedub2egy1jmw1dz7uy7bufpsomv 14 805765 5123879 2026-04-09T14:15:26Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Ізраіля|Макабі Тэль-Авіў]] [[Катэгорыя:Постаці Тэль-Авіва]]» 5123879 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Ізраіля|Макабі Тэль-Авіў]] [[Катэгорыя:Постаці Тэль-Авіва]] 3zolxjyb9sfwae307ctyxujns413cge 14 805766 5123881 2026-04-09T14:20:50Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Швейцарыі|Крынс-Люцэрн]] [[Катэгорыя:Постаці Люцэрна]]» 5123881 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Швейцарыі|Крынс-Люцэрн]] [[Катэгорыя:Постаці Люцэрна]] 8cu6fizb23ejtfezp3vrtd0g9lhe63p 0 805767 5123885 2026-04-09T14:54:04Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{значэнні|Лук’янчук}} '''Юрый Лук’янчук''' (нар. {{ДН|5|1|1990}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/95395-rossiianin-vitalii-sicko-i-belorus-iurii-lukiancuk-prodolzat-vystupat-za-klub-koks-iz-finliandii Россиянин Виталий Шицк...» 5123885 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Лук’янчук}} '''Юрый Лук’янчук''' (нар. {{ДН|5|1|1990}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/95395-rossiianin-vitalii-sicko-i-belorus-iurii-lukiancuk-prodolzat-vystupat-za-klub-koks-iz-finliandii Россиянин Виталий Шицко и белорус Юрий Лукьянчук продолжат выступать за клуб «Кокс» из Финляндии] * [https://history.eurohandball.com/ec/ct/men/2024-25/player/541490/Yury+Lukyanchuk Yury Lukyanchuk] * [https://pressball.by/blog/pressball/103661/ Линия судьбы. Юрий Лукьянчук: игрок, механик, тренер, семьянин…] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] iv4bo2ev4vk7haxc53yi72oeayp0m91 5123898 5123885 2026-04-09T15:05:54Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5123898 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Лук’янчук}} '''Юрый Лук’янчук''' (нар. {{ДН|5|1|1990}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/95395-rossiianin-vitalii-sicko-i-belorus-iurii-lukiancuk-prodolzat-vystupat-za-klub-koks-iz-finliandii Россиянин Виталий Шицко и белорус Юрий Лукьянчук продолжат выступать за клуб «Кокс» из Финляндии] * [https://history.eurohandball.com/ec/ct/men/2024-25/player/541490/Yury+Lukyanchuk Yury Lukyanchuk] * [https://pressball.by/blog/pressball/103661/ Линия судьбы. Юрий Лукьянчук: игрок, механик, тренер, семьянин…] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2020}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] ajjrjfgkxrfoi9kex4i32t8yh2s8tih 5123937 5123898 2026-04-09T16:33:18Z Паўлюк Шапецька 37440 5123937 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Лук’янчук}} '''Юрый Лук’янчук''' (нар. {{ДН|5|1|1990}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. Выступаў за «[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]]». Летам 2015 года пакінуць [[Мінск|мінскі]] [[ГК СКА Мінск|СКА]] і далучыўся да [[Фінляндыя|фінскага]] клуба «Рыйхімякі». {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/95395-rossiianin-vitalii-sicko-i-belorus-iurii-lukiancuk-prodolzat-vystupat-za-klub-koks-iz-finliandii Россиянин Виталий Шицко и белорус Юрий Лукьянчук продолжат выступать за клуб «Кокс» из Финляндии] * [https://history.eurohandball.com/ec/ct/men/2024-25/player/541490/Yury+Lukyanchuk Yury Lukyanchuk] * [https://pressball.by/blog/pressball/103661/ Линия судьбы. Юрий Лукьянчук: игрок, механик, тренер, семьянин…] {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2020}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] jrt4wrney86j2fadj4qw5jxa3yx7ni3 0 805768 5123887 2026-04-09T14:54:55Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Мейкштай]] у [[Мейшты]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5123887 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мейшты]] nt6i618pwliodlre38gaoaew85c63qo 0 805769 5123901 2026-04-09T15:10:39Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Ажвінчэй]] у [[Ажвенты]] па-над перасылкай: Назва з памылкай правапісу 5123901 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажвенты]] 7u03pkwrxfr4xdh07fisau3b5hpcr65 0 805770 5123904 2026-04-09T15:17:33Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажоніс (Ігналінскі раён)]] у [[Ажаны (Ігналінскі раён)]]: Назва з памылкай правапісу 5123904 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажаны (Ігналінскі раён)]] bwud04jrjeke0okecatkb4imyr769jw 0 805771 5123906 2026-04-09T15:22:15Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажубаліс (Ігналінскі раён)]] у [[Ажубалі (Ігналінскі раён)]]: Назва з памылкай правапісу 5123906 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажубалі (Ігналінскі раён)]] 3k1xcja3xpmcaaph758gkpdsh1vy89v 0 805772 5123910 2026-04-09T15:26:27Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажукальвішке]] у [[Закальвішкі]]: Назва з памылкай правапісу 5123910 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Закальвішкі]] 089pk9bo2oelgd21ye1itb8f90kn9zw 0 805773 5123911 2026-04-09T15:29:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Тадэвуш Лер-Сплавінскі]] 5123911 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Тадэвуш Лер-Сплавінскі]] fco4txn5nx2swd5cund65fn10p7a2hq 0 805774 5123915 2026-04-09T15:38:14Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажукаркліне]] у [[Закарліна]]: Назва з памылкай правапісу 5123915 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Закарліна]] 6jj9btt8zskke6dgbh6h3mx7gmts3w3 0 805775 5123917 2026-04-09T15:45:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 крыніца — [[:ru:Янув, Ян]], [[:uk:Ян Янів]], [[:pl:Jan Janów]] 5123917 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Дата нараджэння = {{ДН|22|11|1888}} |Месца нараджэння = [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]], [[Калушскі павет]], [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]], [[Аўстра-Венгрыя]] |Дата смерці = {{ДС|17|12|1952}} |Месца смерці = [[Кракаў]], [[Польская Народная Рэспубліка]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Месца працы = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]]<br>[[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкі ўніверсітэт]]<br>[[Ягелонскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|ПАУ]] |Альма-матэр = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]] (1913) |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбуржскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены ПАУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] rw883i00cqwyklqfrrtjee40tvgsq4f 5123918 5123917 2026-04-09T15:46:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123918 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Дата нараджэння = {{ДН|22|11|1888}} |Месца нараджэння = [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]], [[Калушскі павет]], [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]], [[Аўстра-Венгрыя]] |Дата смерці = {{ДС|17|12|1952}} |Месца смерці = [[Кракаў]], [[Польская Народная Рэспубліка]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Месца працы = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]]<br>[[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкі ўніверсітэт]]<br>[[Ягелонскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|ПАУ]] |Альма-матэр = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]] (1913) |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены ПАУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] s1zp3m6z9xbp53wf5yt3mm28q83queh 5123919 5123918 2026-04-09T15:46:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Члены ПАУ]]; дададзена [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5123919 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Дата нараджэння = {{ДН|22|11|1888}} |Месца нараджэння = [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]], [[Калушскі павет]], [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]], [[Аўстра-Венгрыя]] |Дата смерці = {{ДС|17|12|1952}} |Месца смерці = [[Кракаў]], [[Польская Народная Рэспубліка]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Месца працы = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]]<br>[[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкі ўніверсітэт]]<br>[[Ягелонскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|ПАУ]] |Альма-матэр = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]] (1913) |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] rn7v388p9ci6you90kpkv6mbbdrxcae 5123920 5123919 2026-04-09T15:47:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123920 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Дата нараджэння = {{ДН|22|11|1888}} |Месца нараджэння = [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]], [[Калушскі павет]], [[Каралеўства Галіцыі і Ладамерыі]], [[Аўстра-Венгрыя]] |Дата смерці = {{ДС|17|12|1952}} |Месца смерці = [[Кракаў]], [[Польская Народная Рэспубліка]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Месца працы = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]]<br>[[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкі ўніверсітэт]]<br>[[Ягелонскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|ПАУ]] |Альма-матэр = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]] (1913) |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Янаў}} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] ovajsirf6a85sqz31nsscnmp3vuzuwu 5123921 5123920 2026-04-09T15:47:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123921 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Месца працы = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]]<br>[[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкі ўніверсітэт]]<br>[[Ягелонскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|ПАУ]] |Альма-матэр = [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскі ўніверсітэт]] (1913) |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Янаў (значэнні)}} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] q4nye720ydkyvg4av7owfo419z0fffo 5123922 5123921 2026-04-09T15:48:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123922 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|ПАУ]] |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Янаў (значэнні)}} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] k1x0ppmnp5qsyf7opwpa96aln58n1c1 5123923 5123922 2026-04-09T15:48:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123923 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Янаў (значэнні)}} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] dxi321n160eo43j02qgxpnvow5ybife 5123924 5123923 2026-04-09T15:48:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Польскай акадэміі ведаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5123924 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Янаў (значэнні)}} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭУ|том=10}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Польскай акадэміі ведаў]] a0mqymu98oretkk69orvbbn0tbr9nd3 5123936 5123924 2026-04-09T16:04:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5123936 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Ян Янаў |Арыгінал імя = {{lang-pl|Jan Janów}} |Фота = Jan Janów grób.jpg |Шырыня = |Подпіс = Магіла Яна Янава на Ракавіцкіх могілках у Кракаве |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Польская Рэспубліка}}<br>{{Сцягафікацыя|ПНР}} |Навуковая сфера = [[мовазнаўства]], [[гісторыя літаратуры]], [[славістыка]] |Навуковая ступень = [[доктар філалогіі]] (1913) |Навуковае званне = звычайны [[прафесар]] (1936), член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]] |Навуковы кіраўнік = [[Адам Антоні Крыньскі]], [[Вільгельм Брухнальскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} {{цёзкі2|Янаў (значэнні)}} '''Ян Я́наў''' ({{lang-pl|Jan Janów}}; {{ДН|22|11|1888}}, в. [[Машкоўцы (Івана-Франкоўская вобласць)|Машкоўцы]] — {{ДС|17|12|1952}}, [[Кракаў]]) — польскі [[мовазнавец]], гісторык рэлігійнай літаратуры, [[прафесар]] [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскага]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага]] ўніверсітэтаў, член-карэспандэнт [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і малазямельнага селяніна Шымона і Меланіі з роду Раманаў. Наведваў настаўніцкую семінарыю ў [[Івана-Франкоўск|Станіслававе]] да 1908 года, затым вучыўся ў 2-й гімназіі ў Станіслававе, якую скончыў у 1909 годзе. У 1909—1913 гадах вывучаў гісторыю літаратуры і [[славістыка|славістыку]] ў [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко|Львоўскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам такіх вядомых навукоўцаў, як [[Адам Антоні Крыньскі]] і [[Вільгельм Брухнальскі]]. У 1913 годзе абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Словы, што паўтараюцца ў польскай мове» ({{lang-pl|Słowa powtarzające języka polskiego}}). Адначасова з вучобай працаваў настаўнікам польскай мовы ў львоўскіх агульнаадукацыйных школах. Пазней дапаўняў адукацыю ва [[Фрыбурскі ўніверсітэт|ўніверсітэце ў Фрыбургу]] ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] (1913—1914). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] служыў радавым ва [[Узброеныя сілы Аўстра-Венгрыі|аўстра-венгерскай арміі]], патрапіў у палон і некалькі гадоў правёў у расійскім палоне. У 1918 годзе прайшоў працэдуру [[габілітацыя|габілітацыі]] ў [[Нацыянальны ўніверсітэт Узбекістана|Ташкенцкім універсітэце]] і стаў дацэнтам на кафедры мовазнаўства гэтай навучальнай установы. У 1920—1921 гадах таксама працаваў дацэнтам на кафедры славянскага мовазнаўства [[Усходні інстытут (Ташкент)|Усходняга інстытута]] ў [[Ташкент|Ташкенце]]. У 1922 годзе вярнуўся на працу ў Львоўскі ўніверсітэт, дзе спачатку працаваў у архіве (1922—1925), а з 1925 года стаў дацэнтам на кафедры [[славянская філалогія|славянскай філалогіі]]. У 1927 годзе быў прызначаны надзвычайным прафесарам і ўзначаліў кафедру [[русістыка|рускай філалогіі]] ([[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскай]]). Званне звычайнага прафесара атрымаў у 1936 годзе. Выкладаў у [[Львоў|Львове]] таксама ў 1944—1945 гадах. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] пераехаў у Кракаў, дзе са снежня 1945 года стаў кіраўніком кафедры рускіх моў [[Інстытут славістыкі Ягелонскага ўніверсітэта|Славянскага інстытута Ягелонскага ўніверсітэта]] (з 1951 года кафедра ўсходнеславянскіх моў). З 1946 (паводле іншых звестак з 1945) года з'яўляўся членам-карэспандэнтам [[Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў]]. У 1922—1925 гадах выконваў абавязкі сакратара [[Польскае ўсходазнаўчае таварыства|Польскага ўсходазнаўчага таварыства]], а з 1924 года належаў да [[Навуковае таварыства ў Львове|Навуковага таварыства ў Львове]]. Памёр 17 снежня 1952 года, пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве<ref>{{кніга |рэдактар=[[Ян Віктар Ткачыньскі|Jan Wiktor Tkaczyński]] |загаловак=Pro Memoria III. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego spoczywający na cmentarzach Krakowa 1803-2017 |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego |месца=Kraków |год=2018 |isbn=9788323345275 |старонкі=111}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы Яна Янава ахоплівалі славянскую [[дыялекталогія|дыялекталогію]], гісторыю [[Рэлігійная літаратура|рэлігійнай літаратуры]] і [[Гісторыя культуры|гісторыю культуры]]. Ён плённа працаваў у галіне польскага, [[чэшская мова|чэшскага]] і [[Усходнеславянскія мовы|ўсходнеславянскага]] мовазнаўства. Як адзін з першых у [[Польшча|Польшчы]], Янаў праводзіў сістэматычныя даследаванні мовы помнікаў [[старажытнаруская літаратура|старажытнарускай літаратуры]]. Ён апублікаваў і дэталёва даследаваў шэраг тэкстаў XVI—XVII стагоддзяў, сярод якіх апокрыф «[[Мука Хрыстова (апокрыф)|Мука Хрыстова]]» (канец XVI стагоддзя), «[[Евангелле вучыцельнае|Вучыцельнае евангелле]]» папа Андрэя з Яраслава (1585), «[[Слова пра лютую смерць]]» (XVII стагоддзе), «Пра вечнасць пякельную» (канец XVII стагоддзя). Акрамя таго, вучоны аналізаваў ужыванне [[часціца (часціна мовы)|часціц]] у [[руская мова|рускай мове]], вывучаў мову такіх твораў і аўтараў, як [[Якуб Вуек]], [[Пётр Скарга]], «[[Біблія каралевы Соф’і]]», «[[Gesta Romanorum]]», «[[Размова Майстра Палікарпа са Смерцю|Размовы Майстра са Смерцю]]», а таксама «Жыціе Пана Езуса Хрыста» [[Бальтазар Апец|Бальтазара Апеца]]. Ён падрыхтаваў крытычныя выданні «Легендарна-апакрыфічных рускіх аповесцей пра пакуты Хрыста з улікам старапольскіх помнікаў» (1931) і «[[Варлаам і Іасаф (раман)|Жыція Варлаама і Іасафата]]» [[Себасцьян Піскорскі|Себасцьяна Піскорскага]] (1935), а таксама выдаў «Евангелле пачатку XVI стагоддзя» [[Ян Сандэцкі-Малецкі|Яна Сандэцкага-Малецкага]] (1947). Праводзіў параўнальныя даследаванні [[старажытнаіндыйская літаратура|старажытнаіндыйскай]], [[антычная літаратура|грэка-рымскай]], [[класіцызм|класіцыстычнай]] і сучаснай еўрапейскай літаратуры і культуры. Яго пяру належаць каштоўныя працы пра слоўнік XVII стагоддзя «[[Сіноніма славенароская]]», пра [[Інакенцій Гізель|Інакенція Гізеля]], а таксама пра этымалогію слова «сінгіч-агач» у [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тараса Шаўчэнкі]] і гісторыю польскай мовы і літаратуры XVI—XVII стагоддзяў. У галіне дыялекталогіі Ян Янаў даследаваў фанетыку, марфалогію і лексіку [[Дыялекты ўкраінскай мовы|ўкраінскіх дыялектаў]]. Ён апублікаваў манаграфіі пра [[надднястранская гаворка|надднястранскую гаворку]] сваёй роднай вёскі Машкоўцы («Маларуская гаворка Машкоўцаў і Сіўкі Надднястранскай на фоне навакольных сёлаў», 1926), пра формы [[множны лік|множнага ліку]] [[назоўнік|назоўнікаў]] у [[гуцульская гаворка|гуцульскіх]], [[байкоўская гаворка|байкоўскіх]], [[надднястранская гаворка|надднястранскіх]] і [[лемкаўская гаворка|лемкаўскіх]] гаворках («З фанетыкі русінскіх гаворак», 1928). Асабліва шмат увагі аддаваў гуцульскім гаворкам, сабраўшы велізарны дыялектны і лексічны матэрыял. Яго вялікі гуцульскі слоўнік быў апублікаваны толькі пасля смерці аўтара («Słownik huculski», Кракаў, 2001), матэрыял апрацаваў і падрыхтаваў да друку [[Януш Рыгер]]. Частка сабранай Янавым лексікі была таксама картаграфічна апрацавана ў працы «A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language» (Варшава, 1996). Янаў таксама даследаваў міжмоўныя кантакты (румынска-польскія, ўкраінска-румынскія) і праблемы [[дыялектагенез|дыялектагенезу]], у прыватнасці пытанні паходжання гуцульскага дыялекту. Яго тэорыя пра фарміраванне гуцульскіх гаворак і саміх [[гуцулы|гуцулаў]] выключна на аснове польска-румынскіх кантактаў, да якіх пазней далучыліся ўкраінскія элементы («З украінска-румынскіх моўных адносін», 1928), не вытрымала пазнейшага крытычнага аналізу, аднак сабраныя навукоўцам фактычныя матэрыялы пра розныя аспекты гаворак маюць вялікую навуковую каштоўнасць. == Бібліяграфія == * ''Gwara małoruska Moszkowiec i Siwki Naddniestrzańskiej z uwzględnieniem wsi okolicznych'' (1926) * ''Z fonetyki gwar huculskich'' (1927) * ''Z dziejów polskiej pieśni historycznej'' (1929) * ''Język ruski w ewangeliarzu kaznodziejskim z Trościańca'' (1930) * ''Przyczynki do lafiryndy'' (1932) * ''Do dziejów „Historii Barlaama” w przekładzie rumuńskim'' (1933) * ''Apokryf o dwunastu piątkach'' (1934) * ''Wpływ słownictwa rumuńskiego na Podkarpaciu'' (1938) * ''Problem klasyfikacji ewangeliarzy „uczytelnych”'' (1947) * ''Leksykografia wschodnio-słowiańska do końca XVII wieku'' (1951, 2 часткі) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} * {{артыкул |аўтар=Воронин Г. В., Гриценко П. Ю. |загаловак=Янів Ян |выданне=Українська мова : енциклопедія |месца=К. |выдавецтва=Українська енциклопедія |год=2000 |isbn=966-7492-07-9}} * ''Witkowski W.'' Jan Janow (w dwudziestą rocznice smierci). Slavia Orientalis, 1973, № 12(1). * ''Галенко І.'' Участь Яна Янова у становленні україністики у Львівському університеті // Розвиток мовознавства у Західній Україні в 20–30-ті роки ХХ століття. Регіональна наукова конференція на честь Василя Сімовича: Тези доповідей 28–29 січня 1992 року. — Львів, 1992. — С. 43–45. * ''Rieger J.'' Jan Janow and his Work on Hutsul Dialektology. The History of the Atlas // A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language. — Warszawa, 1996. * ''Рігер Я.'' Ян Янів як дослідник гуцульських говірок // Гуцульські говірки. Лінгвістичні та етнолінгвістичні дослідження. — Л., 2000. * ''Rieger J.'' Jan Janów і jego praca nad słownictwem i słownikiem huculskim // Janow J. Słownik huculski. — Kraków, 2001. * ''Rieger J.'' Z historii polskich badań nad słownictwem ukraińskim: Jana Janowa kwestionariusz do badania słownictwa huculskiego // Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie. — Warszawa, 2002. * Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A-J, Wrocław 1983. * ''Witkowski W.'' Jan Janów, [w:] Złota księga Wydziału Filologicznego, red. Jan Michalik, Wacław Walecki, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2000, s. 378–383. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янаў Ян}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 лістапада]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 17 снежня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1952 годзе]] [[Катэгорыя:мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Гісторыкі літаратуры]] [[Катэгорыя:Даследчыкі ўкраінскай мовы]] [[Катэгорыя:Члены Польскага ўсходазнаўчага таварыства]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ягелонскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Ташкенцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Польскай акадэміі ведаў]] i6g1ul12g28uj71q91d7oibm61ustvs 0 805776 5123935 2026-04-09T15:53:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ян Янаў]] 5123935 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ян Янаў]] eopezfjmltar49q9ev65dhv0tab9y2l 0 805777 5123942 2026-04-09T17:21:06Z Ілля Касакоў 21245 Новая старонка: «'''Плытніцтва: тэматычны слоўнік''' — беларускі [[дыялектны слоўнік]], прысвечаны тэме плытніцтва ([[плытагонства]]), уключае лексіку з архіўных запісаў, зробленых пераважна ў 1960-1970-я гады, і з розных дыялекталагічных і этнаграфічных выданняў. Упершыню сіс...» 5123942 wikitext text/x-wiki '''Плытніцтва: тэматычны слоўнік''' — беларускі [[дыялектны слоўнік]], прысвечаны тэме плытніцтва ([[плытагонства]]), уключае лексіку з архіўных запісаў, зробленых пераважна ў 1960-1970-я гады, і з розных дыялекталагічных і этнаграфічных выданняў. Упершыню сістэматызаваны лексічныя матэрыялы, прысвечаныя [[Адыходніцтва|адыходнаму]] неземляробчаму [[Промыслы беларусаў|промыслу]] [[Беларусы|беларусаў]]. Выданне падрыхтавана ў аддзеле дыялекталогіі і лінгвагеаграфіі [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстутута мовазнаўства імя Якуба Коласа]]; упарадкаванне звестак, іх сістэматызацыю зрабілі [[Любоў Кунцэвіч]], [[Вераніка Мікалаеўна Курцова|Вераніка Курцова]], [[Тамара Мікалаеўна Трухан|Тамара Трухан]]. Выбарку матэрыялаў з даведачна-інфармацыйных крыніц выканала В. Курцова, таксама яна падрыхтавала дадатковы раздзел пра рачныя сплаўныя судны, паказальнік слоў, даведачныя спісы, упарадкавала намінацыйныя абазначальныя сродкі. Малюнкі ў кнізе зрабіла мастак Ірына Забэла. Прэзентацыя слоўніка была 20 лютага 2020 года ў цэнтральнай навуковай бібліятэцы. На ёй выступілі ўдзельнікі падрыхтоўкі выдання, [[Ігар Лявонавіч Капылоў|Ігар Капылоў]], а таксама пісьменнікі [[Алесь Камароўскі]], [[Яўген Хвалей]] і [[Васіль Шырко]], якія ў маленстве бачылі нёманскіх плытагонаў, прысвяцілі свае творы даўняму занятку. Плытніцтва асабліва шырока прымянялася ў другой палове ХІХ ст., але перастала існаваць ужо ў сярэдзіне XX ст. Гэтая акалічнасць надае слоўніку асаблівы навуковы статус, бо ў ім адлюстравана моўная, сацыяльна-культурная і сацыяльна-эканамічная рэчаіснасць з мінуўшчыны беларускага этнасу Слоўнік належыць да каштоўных культурна-гістарычных нацыянальных набыткаў, з’яўляецца своеасаблівым помнікам, у якім праз слова і ў слове замацаваны механізмы пазнання беларусамі навакольнага свету, канцэптуалізаваны звесткі пра яго, паказаны моўныя ўзаемадачыненні з суседнімі народамі. Слоўнік лексіка-тэматычны. Усе словы, уключаныя ў яго, згрупаваны ў адпаведнасці з [[паняцце]]м, якое яны абазначаюць. Паняццевы (ідэаграфічны) прынцып дазволіў паказаць незвычайна багаты моватворчы патэнцыял беларускай мовы, які ўвасобіўся ў наяўнасці вялікай колькасці тоесных па значэнні слоў. У лексічны паказальнік слоўніка ўключана каля 2000 слоў. Яны паходзяць з тэрыторыі ўсіх [[Рэкі Беларусі|водных басейнаў]] Беларусі, што дазваляе разважаць пра полідыялектны характар лексічнага корпусу плытніцтва, бачыць яго размеркаванне ў прасторы, [[арэал]]ы распаўсюджання слоў. Шмат [[Запазычаныя словы|запазычанняў]] з розных еўрапейскіх моў, ёсць таксама словы-канкрэтызатары, якія ўказваюць краіну, куды адпраўляўся мясцовы лес. == Спасылкі == * В. М. Курцова. [http://iml.belcentre.by/naviny/28-02-2020-prezientacyja-knihi-“plytnictva-tematycny-slounik” Прэзентацыя кнігі «Плытніцтва: тэматычны слоўнік»] * [https://radiokultura.by/be/news/tematychny-slounik-plytnictva-padryhtavali-u-centry-d Тэматычны слоўнік «Плытніцтва» падрыхтавалі ў Цэнтры даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры] — канал «Культура» == Літаратура == * Плытніцтва: тэматычны слоўнік / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Я. Коласа; уклад. В. М. Курцова [і інш.]; навук. рэд. В. М. Курцова. Мінск : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2019. — 297 с.: іл. ISBN 978-985-08-2500-1. ([https://iml.basnet.by/publikacyi/plytnictva-tematycny-slounik змест]) * Наталля Снігірова. [https://bibliotekanauki.pl/articles/2081308 Плытагонства як архаічны адыходны промысел беларусаў і аб’ект сучаснага лексікаграфічнага апісання]. [[Studia Białorutenistyczne]] 2021/15. * Ганцоўская, Н. С.; Акулоўская, С. У. «Плытніцтва: тэматычны слоўнік» як значнае дасягненне славянскай лексікаграфіі // [[Беларуская лінгвістыка (штогоднік)|Беларуская лінгвістыка]], 86, 2021. [[Катэгорыя:Кнігі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кнігі 2019 года]] [[Катэгорыя:Дыялектныя слоўнікі]] [[Катэгорыя:Слоўнікі беларускай мовы]] epr03rjsoa2k2sxui1vv2cmqx308ime 0 805778 5123950 2026-04-09T17:37:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|||1768}} |Месца нараджэння = [[Драгічын]], [[Драгічынская зямля]], Падляшскае ваяводства (1513...» 5123950 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|||1768}} |Месца нараджэння = [[Драгічын]], [[Драгічынская зямля]], [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]], [[Карона Каралеўства Польскага]] |Дата смерці = {{ДС|||1848}} |Месца смерці = [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>Камісія па складанні законаў<br>Урадавая камісія юстыцыі Царства Польскага<br>[[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|Ліцэй святой Ганны ў Кракаве]]<br>[[Беластоцкая гімназія]] |Навуковая ступень = [[Доктар філасофіі]] (1797), доктар абодвух правоў (1802) |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ада́м Казімі́равіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ДН|||1768}}&nbsp;— {{ДС|||1848}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын]]е (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у Камісію па складанні законаў у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дырэктары гімназій]] [[Катэгорыя:Доктары філасофіі]] [[Катэгорыя:Доктары права]] 7eut8pm3hpufxm8pru7pg3b1f0h8zzj 5123951 5123950 2026-04-09T17:38:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Дырэктары гімназій]]; +[[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]]; ± 2 катэгорыі з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5123951 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|||1768}} |Месца нараджэння = [[Драгічын]], [[Драгічынская зямля]], [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскае ваяводства]], [[Карона Каралеўства Польскага]] |Дата смерці = {{ДС|||1848}} |Месца смерці = [[Гродзенская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>Камісія па складанні законаў<br>Урадавая камісія юстыцыі Царства Польскага<br>[[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|Ліцэй святой Ганны ў Кракаве]]<br>[[Беластоцкая гімназія]] |Навуковая ступень = [[Доктар філасофіі]] (1797), доктар абодвух правоў (1802) |Навуковае званне = |Альма-матэр = [[Віленскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ада́м Казімі́равіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ДН|||1768}}&nbsp;— {{ДС|||1848}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын]]е (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у Камісію па складанні законаў у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары абодвух правоў]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]] r6v0c3s2mixvjdt2khv3b9ldkv505j9 5123953 5123951 2026-04-09T17:41:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123953 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>Камісія па складанні законаў<br>Урадавая камісія юстыцыі Царства Польскага<br>[[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|Ліцэй святой Ганны ў Кракаве]]<br>[[Беластоцкая гімназія]] |Навуковае званне = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ада́м Казімі́равіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ДН|||1768}}&nbsp;— {{ДС|||1848}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын]]е (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у Камісію па складанні законаў у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары абодвух правоў]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]] nitz9m7ql0pofblzb6novw456mpe4hp 5123954 5123953 2026-04-09T17:41:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123954 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>Камісія па складанні законаў<br>Урадавая камісія юстыцыі Царства Польскага<br>[[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|Ліцэй святой Ганны ў Кракаве]]<br>[[Беластоцкая гімназія]] |Навуковае званне = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ада́м Казімі́равіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын]]е (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у Камісію па складанні законаў у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары абодвух правоў]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]] rids6g7be85g1mxquyg6rhojaanga20 5123956 5123954 2026-04-09T17:43:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5123956 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт]]<br>Камісія па складанні законаў<br>Урадавая камісія юстыцыі Царства Польскага<br>[[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|Ліцэй святой Ганны ў Кракаве]]<br>[[Беластоцкая гімназія]] |Навуковае званне = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ада́м Казімі́равіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын]]е (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у [[Камісія па складанні законаў|Камісію па складанні законаў]] у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары абодвух правоў]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]] qyudsfmqywlj2hw23cx5cqiej2l73y0 5123959 5123956 2026-04-09T17:46:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5123959 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Навуковае званне = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ада́м Казімі́равіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын]]е (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у [[Камісія па складанні законаў|Камісію па складанні законаў]] у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары абодвух правоў]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]] iyndfu6inml79cwf9nhf6b8bxwjwzem 5123966 5123959 2026-04-09T17:55:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5123966 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Навуковае званне = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ада́м Казімі́равіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у [[Камісія па складанні законаў|Камісію па складанні законаў]] у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары абодвух правоў]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]] 0pyvppbk1pbyhzj67im0ue8slszmoyq 5124082 5123966 2026-04-10T06:03:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124082 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Адам Казіміравіч Паўстанскі |Арыгінал імя = {{lang-pl|Adam Powstański}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Рэч Паспалітая}}<br>{{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[правазнаўства]], [[педагогіка]] |Навуковае званне = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = }} '''Адам Казіміравіч Паўста́нскі''' ({{lang-pl|Adam Powstański}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— [[педагог]] і [[правазнаўца]]. [[Доктар філасофіі]] (1797), [[доктар абодвух правоў]] (1802){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага роду [[Паўстанскія|Паўстанскіх]] герба [[Касцеша (герб)|«Касцеша»]]. Нарадзіўся ў 1768 годзе ў сям'і Казіміра і Агаты з [[Навіцкія|Навіцкіх]]. Быў католікам, ахрышчаны ў [[Драгічын (Польшча)|Драгічыне]] (па іншых звестках, паходзіў з [[Беласточчына|Беласточчыны]]){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Адукацыю атрымаў спачатку ў ваяводскай школе ў [[Пінск]]у, а затым вывучаў філасофію і права ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Першапачаткова працаваў рэгентам надворнай канцылярыі віленскага біскупа [[Ігнацы Якуб Масальскі|Ігнацыя Якуба Масальскага]], а таксама адвакатам у віленскай кансісторыі. У 1797 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі і вольных мастацтваў, быў прызначаны [[Ад’юнкт|ад'юнктам]] кафедры цывільнага і кананічнага права Віленскага ўніверсітэта. З 3 лістапада 1798 года (паводле іншых звестак, з 1799 года) пачаў выкладаць польскае і літоўскае цывільнае і крымінальнае права, а таксама судаводства. У 1802 годзе атрымаў навуковую ступень доктара кананічнага і рымскага права (доктара абодвух правоў){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1804 годзе быў адпраўлены ў [[Санкт-Пецярбург]] у [[Камісія па складанні законаў|Камісію па складанні законаў]] у якасці рэдактара аддзялення польскіх і літоўскіх законаў. У 1808 годзе стаў начальнікам шостага аддзялення (рэдакцыя ўкраінскіх, польскіх і літоўскіх законаў) у чыне надворнага саветніка. З-за немагчымасці сумяшчаць гэтыя абавязкі з выкладаннем, 23 кастрычніка 1810 года ён быў афіцыйна звольнены з пасады ад'юнкта ў Віленскім універсітэце. У 1815 годзе быў звольнены з Камісіі па складанні законаў у чыне калежскага саветніка (паводле іншых крыніц, працаваў начальнікам аддзяленняў да 1821 года){{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. 6 лютага 1821 года Адам Паўстанскі быў прызначаны прэзідыяльным сакратаром ва Урадавую камісію юстыцыі ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Міністэрства юстыцыі Царства Польскага]]). 25 верасня таго ж года прызначаны прарэктарам [[Ліцэй Святой Ганны (Кракаў)|ліцэя святой Ганны ў Кракаве]]. З 22 красавіка 1822 года з'яўляўся членам [[Кракаўскае навуковае таварыства|Кракаўскага навуковага таварыства]] (Навуковага таварыства пры [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]]). 18 чэрвеня 1827 года заняў пасаду старшыні Віленскага цэнзурнага камітэта, а 13 лістапада 1827 года атрымаў ганаровае членства ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]{{sfn|Trynkowski|2001|с=85}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. У 1823—1838 гадах працаваў дырэктарам вучылішчаў [[Беластоцкая вобласць (Расійская імперыя)|Беластоцкай вобласці]]. Непасрэдна з 18 ліпеня 1829 года да 6 студзеня 1836 года займаў пасаду дырэктара [[Беластоцкая гімназія|Беластоцкай гімназіі]]. Ён кіраваў гэтай навучальнай установай у перыяд жорсткай [[Русіфікацыя|русіфікацыі]]. Адам Паўстанскі распрацаваў рэпрэсіўны ўнутраны рэгламент для вучняў беластоцкай гімназіі ў 1833—1834 гадах (руск.: «Распределение дневного времени»), а ў сакавіку 1834 года выдаў інструкцыю па наглядзе за вучнямі па-за класамі (руск.: «О надзоре за учениками, как вне класс, так и в оных»). Падчас яго кіраўніцтва шэраг «старых» польскіх настаўнікаў быў вымушаны пакінуць беластоцкую школу{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. Пасля выхаду ў адстаўку ён жыў і працаваў у [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкім павеце]], дзе і памёр у 1848 годзе{{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Навуковая дзейнасць == З'яўляўся аўтарам перакладу [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[руская мова|рускую мову]]. Таксама працаваў у архівах [[Польшча|Польшчы]] і выдаў некалькі прац у [[Кракаў|Кракаве]] ў 1824 і 1825 гадах. Акрамя гэтага, ён напісаў шэраг публікацый, сярод якіх найбольш вядомая ''«Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego»'' (Вільня, 1829){{sfn|Trynkowski|2001|с=86}}{{sfn|Мысліцелі|1995|с=524}}. == Бібліяграфія == * ''Uwagi odnoszące się do bibliografii Statutu Litewskiego'' (Вільня, 1829). == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{крыніцы/Мысліцелі і асветнікі Беларусі|Паўстанскі Адам Казіміравіч|старонкі=524 |ref=Мысліцелі}} * {{артыкул|аўтар=Trynkowski J.|загаловак=Adam Powstański|выданне=Studia i materiały do dziejów miasta Białegostoku|тып=зборнік|год=2001|том=V|старонкі=85—86|выдавецтва=Wydawnictwo PRYMAT|месца=Białystok|isbn=83-88097-11-3|спасылка=https://pbc.biaman.pl/Content/36879/StudiaBstok_5_2001.pdf|ref=Trynkowski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўстанскі Адам Казіміравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1768 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1848 годзе]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары філасофіі]] [[Катэгорыя:Дактары абодвух правоў]] [[Катэгорыя:Правазнаўцы Расійскай імперыі]] p556i69bnxobd5ik8p3wz8641eky7mw 0 805779 5123958 2026-04-09T17:46:10Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Гандбаліст2}} {{значэнні|Сямёнаў}} '''Яўген Сямёнаў''' (нар. {{ДН|16|7|1986}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70647-belarus-evgenii-semenov-vsegda-stremilsia-rabotat-v-ofise-no-mogu-stat-i-nacalnikom-komandy Беларусь. Евгений Семёнов: "Вс...» 5123958 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Сямёнаў}} '''Яўген Сямёнаў''' (нар. {{ДН|16|7|1986}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70647-belarus-evgenii-semenov-vsegda-stremilsia-rabotat-v-ofise-no-mogu-stat-i-nacalnikom-komandy Беларусь. Евгений Семёнов: "Всегда стремился работать в офисе. Но могу стать и начальником команды!"] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/player/517786/EvgenySemenov Evgeny SemenovPlayer] {{Бібліяінфармацыя}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] mx7sl2v0gckq7kbmsxdboa0e9krojhz 5123967 5123958 2026-04-09T18:07:03Z Паўлюк Шапецька 37440 5123967 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Сямёнаў}} '''Яўген Сямёнаў''' (нар. {{ДН|16|7|1986}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70647-belarus-evgenii-semenov-vsegda-stremilsia-rabotat-v-ofise-no-mogu-stat-i-nacalnikom-komandy Беларусь. Евгений Семёнов: "Всегда стремился работать в офисе. Но могу стать и начальником команды!"] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/player/517786/EvgenySemenov Evgeny SemenovPlayer] {{Бібліяінфармацыя}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Гёзтэпэ]] kzrt2e65351gyw46g9xk34zch1idm09 5124027 5123967 2026-04-09T19:56:04Z Паўлюк Шапецька 37440 5124027 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Сямёнаў}} '''Яўген Сямёнаў''' (нар. {{ДН|16|7|1986}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70647-belarus-evgenii-semenov-vsegda-stremilsia-rabotat-v-ofise-no-mogu-stat-i-nacalnikom-komandy Беларусь. Евгений Семёнов: "Всегда стремился работать в офисе. Но могу стать и начальником команды!"] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/player/517786/EvgenySemenov Evgeny SemenovPlayer] {{Бібліяінфармацыя}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Гёзтэпэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Дзюдзеланж]] mrwkg5zqkunktfl13ayznb1ndkrqe09 0 805780 5123960 2026-04-09T17:47:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] 5123960 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] ibayf81ds3f3jpf3pcdnxbt20btr5fs 0 805781 5123961 2026-04-09T17:47:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] 5123961 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] ibayf81ds3f3jpf3pcdnxbt20btr5fs 0 805782 5123962 2026-04-09T17:48:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] 5123962 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] ibayf81ds3f3jpf3pcdnxbt20btr5fs 0 805783 5123963 2026-04-09T17:48:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] 5123963 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Адам Казіміравіч Паўстанскі]] ibayf81ds3f3jpf3pcdnxbt20btr5fs 14 805784 5123972 2026-04-09T18:12:12Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Турцыі|Гёзтэпэ]] [[Катэгорыя:Постаці Ізміра]]» 5123972 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Турцыі|Гёзтэпэ]] [[Катэгорыя:Постаці Ізміра]] gjqgb4a3opxhm9qy0ubzn8iqebc3bgh 0 805785 5123974 2026-04-09T18:12:21Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Закарліна]] у [[Закаркліна]] 5123974 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Закаркліна]] asun5p52wjku4g1mtzxh8udd8ryohtw 5123978 5123974 2026-04-09T18:14:24Z Lš-k. 16740 Выдалена перасылка на [[Закаркліна]] 5123978 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка ў назве}} ntoeso3b6l6ap7glz2p6jir5xcx255g 14 805786 5123975 2026-04-09T18:12:35Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў|Турцыя]] [[Катэгорыя:Гандбол у Турцыі]]» 5123975 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў|Турцыя]] [[Катэгорыя:Гандбол у Турцыі]] ews5hoxj5fvgp6lnqaoj6sw5r917cdu 14 805787 5123977 2026-04-09T18:13:41Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гандбол паводле краін|Турцыя]] [[Катэгорыя:Віды спорту ў Турцыі]]» 5123977 wikitext text/x-wiki {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Гандбол паводле краін|Турцыя]] [[Катэгорыя:Віды спорту ў Турцыі]] 6dwd7glkiiqhm5r77xhfvamgclbxqwn 0 805788 5123985 2026-04-09T18:38:17Z Economico-geographer 399 Новая старонка: «{{цёзкі2|Маркаў}} {{Вучоны}} '''Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) - савецкі географ і геамарфолаг. Доктар геаграфіччных навук, прафесар. Акадэмік АН СССР (1970, член-карэспанждэнт з 1960). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1971). ==Біяграфія== Скончыў...» 5123985 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Маркаў}} {{Вучоны}} '''Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) - савецкі географ і геамарфолаг. Доктар геаграфіччных навук, прафесар. Акадэмік АН СССР (1970, член-карэспанждэнт з 1960). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1971). ==Біяграфія== Скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны універсітэт]] (1926). З 1935 - у Інстытуце геамарфалогіі АН СССР (з 1938 - [[Інстытут геаграфіі РАН|Інстытут геаграфіі АН СССР]], з 1940 - прафесар [[МДУ імя М. В. Ламаносава]], у 1945 - 1955 - дэкан геаграфічнага факультэта МДУ імя М. В. Ламаносава, дзе арганізаваў некалькі новых кафедр, адначасова з 1946 - загадчык кафедры палеагеаграфіі. Удзельнік экспедыцый на [[Памір]], [[Цянь-Шань]], [[Далёкі Усход]], у [[Сібір]] і тройчы ў [[Антарктыка|Антарктыку]] (1955—60). ==Навуковая дзейнасць== Навуковыя працы па даследаванні [[чацвярцічны перыяд|чацвярцічнага перыяду]] на тэрыторыі СССР, [[геамарфалогія|геамарфалогіі]], [[палеагеаграфія|палеагеаграфіі]], тэорыі [[фізічная геаграфія|фізічнай геаграфіі]], геаграфіі [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]. Аўтар (разам з [[Інакенцій Пятровіч Герасімаў|І.П. Герасімавым]]) зводкі «Ледавіковы перыяд на тэрыторыі СССР» (1939). Удзельнік стварэння «Атласа Антарктыкі» (т. 1—2, 1966—69). ==Асноўныя працы== *Развитие рельефа Северо-западной части Ленинградской области. Вып. 1, М. — Л., 1931. *Марков К. К., Порецкий В. С. Послеледниковая история окрестностей Ленинграда // Природа. — 1933. — № 5-6. — С. 99-103. *Марков К. К., Порецкий В. С., Шляпина Е. В. О колебаниях уровня Ладожского и Онежского озер в послеледниковое время // Труды Комиссии по изучению четвертичного периода. — 1934. — Т. 4, № 1. — С. 71. *Markow K. K., Poretzky W. S. Pollen-und diatomeenanalytische Untersuchungen über die Geschichte des finnischen Meerbusens, Ladoga-und Onegasees // Beih. Bot. Centralbl. — 1935. — С. 389-446. *Ландшафты Северо-запада Европейской части СССР (преимущественно в пределах Ленинградской обл.) в их эволюции в поздне - и послеледниковое время // Проблемы физической географии / К. К. Марков, Г. А. Благовещенский — (М., 1937. — С. 3—68; М., 1938. — С. 113—150. *Герасимов И. П., Марков К. К. Ледниковый период на территории СССР: Физико-географические условия ледникового периода. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1939. — 462 с. — (Труды Института географии АН СССР; вып. XXXIII). *Герасимов И. П., Марков К. К. Четвертичная геология: (Палеогеография четвертичного периода): Учебное пособие для университетов и пед. институтов / проф. И. П. Герасимов и проф. К. К. Марков. — М.: Учпедгиз, 1939. — 364 с. *Основные проблемы геоморфологии / К. К. Марков; Отв. ред Я. С. Эдельштейн. — М.: Географгиз, 1948. — 344 с. — 10 000 экз. *Марков К. К. Очерки по географии четвертичного периода / Ред. карт Г. Н. Мальчевский. — М.: Географгиз, 1955. — 348 с. — 4000 экз. *Путешествие в Антарктиду / К. К. Марков. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1957. — 224 с. — 10 000 экз. (в пер., суперобл.) *Марков К. К. Палеогеография: (Историческое землеведение) / Под ред. проф. С. Ю. Геллера. — 2-е изд., перераб. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1960. — 268 с. — 6000 экз. *Четвертичный период: (Ледниковый период — антропогенный период). Т. 1—3. — М., 1965—1967 (с соавт.). *Марков К. К. Путешествия в Антарктиду и вокруг света : Книга для учащихся. — М.: Учпедгиз, 1960. — 288, 8 с. *География Антарктиды / К. К. Марков, В. И. Бардин, В. Л. Лебедев и др. — М.: Мысль, 1968. — 440 с. *Марков К. К. Воспоминания и размышления географа / Рец.: Н. А. Солнцев, А. Г. Воронов. — М.: Изд-во МГУ, 1973. — 120 с. — 9660 экз. *Марков К. К. Избранные труды: Палеогеография и новейшие отложения / К. К. Марков. — М.: Наука, 1986. — 380 с. *Марков К. К. Избранные труды: Проблемы общей физической географии и геоморфологии / К. К. Марков. — М.: Наука, 1986. — 288 с. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маркаў Канстанцін Канстанцінавіч||116|}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маркаў Канстанцін Канстанццінавіч}} [[Катэгорыя:Географы СССР]] nvd6csrqqytv3b5efe838e3eodzu41w 5123987 5123985 2026-04-09T18:40:17Z Economico-geographer 399 5123987 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Маркаў}} {{Вучоны}} '''Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) - савецкі географ і геамарфолаг. Доктар геаграфічных навук, прафесар. Акадэмік АН СССР (1970, член-карэспанждэнт з 1960). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1971). ==Біяграфія== Скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны універсітэт]] (1926). З 1935 - у Інстытуце геамарфалогіі АН СССР (з 1938 - [[Інстытут геаграфіі РАН|Інстытут геаграфіі АН СССР]]), з 1940 - прафесар [[МДУ імя М. В. Ламаносава]], у 1945 - 1955 - дэкан геаграфічнага факультэта МДУ імя М. В. Ламаносава, дзе арганізаваў некалькі новых кафедр, адначасова з 1946 - загадчык кафедры палеагеаграфіі. Удзельнік экспедыцый на [[Памір]], [[Цянь-Шань]], [[Далёкі Усход]], у [[Сібір]] і тройчы ў [[Антарктыка|Антарктыку]] (1955—60). ==Навуковая дзейнасць== Навуковыя працы па даследаванні [[чацвярцічны перыяд|чацвярцічнага перыяду]] на тэрыторыі СССР, [[геамарфалогія|геамарфалогіі]], [[палеагеаграфія|палеагеаграфіі]], тэорыі [[фізічная геаграфія|фізічнай геаграфіі]], геаграфіі [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]. Аўтар (разам з [[Інакенцій Пятровіч Герасімаў|І.П. Герасімавым]]) зводкі «Ледавіковы перыяд на тэрыторыі СССР» (1939). Удзельнік стварэння «Атласа Антарктыкі» (т. 1—2, 1966—69). ==Асноўныя працы== *Развитие рельефа Северо-западной части Ленинградской области. Вып. 1, М. — Л., 1931. *Марков К. К., Порецкий В. С. Послеледниковая история окрестностей Ленинграда // Природа. — 1933. — № 5-6. — С. 99-103. *Марков К. К., Порецкий В. С., Шляпина Е. В. О колебаниях уровня Ладожского и Онежского озер в послеледниковое время // Труды Комиссии по изучению четвертичного периода. — 1934. — Т. 4, № 1. — С. 71. *Markow K. K., Poretzky W. S. Pollen-und diatomeenanalytische Untersuchungen über die Geschichte des finnischen Meerbusens, Ladoga-und Onegasees // Beih. Bot. Centralbl. — 1935. — С. 389-446. *Ландшафты Северо-запада Европейской части СССР (преимущественно в пределах Ленинградской обл.) в их эволюции в поздне - и послеледниковое время // Проблемы физической географии / К. К. Марков, Г. А. Благовещенский — (М., 1937. — С. 3—68; М., 1938. — С. 113—150. *Герасимов И. П., Марков К. К. Ледниковый период на территории СССР: Физико-географические условия ледникового периода. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1939. — 462 с. — (Труды Института географии АН СССР; вып. XXXIII). *Герасимов И. П., Марков К. К. Четвертичная геология: (Палеогеография четвертичного периода): Учебное пособие для университетов и пед. институтов / проф. И. П. Герасимов и проф. К. К. Марков. — М.: Учпедгиз, 1939. — 364 с. *Основные проблемы геоморфологии / К. К. Марков; Отв. ред Я. С. Эдельштейн. — М.: Географгиз, 1948. — 344 с. — 10 000 экз. *Марков К. К. Очерки по географии четвертичного периода / Ред. карт Г. Н. Мальчевский. — М.: Географгиз, 1955. — 348 с. — 4000 экз. *Путешествие в Антарктиду / К. К. Марков. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1957. — 224 с. — 10 000 экз. (в пер., суперобл.) *Марков К. К. Палеогеография: (Историческое землеведение) / Под ред. проф. С. Ю. Геллера. — 2-е изд., перераб. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1960. — 268 с. — 6000 экз. *Четвертичный период: (Ледниковый период — антропогенный период). Т. 1—3. — М., 1965—1967 (с соавт.). *Марков К. К. Путешествия в Антарктиду и вокруг света : Книга для учащихся. — М.: Учпедгиз, 1960. — 288, 8 с. *География Антарктиды / К. К. Марков, В. И. Бардин, В. Л. Лебедев и др. — М.: Мысль, 1968. — 440 с. *Марков К. К. Воспоминания и размышления географа / Рец.: Н. А. Солнцев, А. Г. Воронов. — М.: Изд-во МГУ, 1973. — 120 с. — 9660 экз. *Марков К. К. Избранные труды: Палеогеография и новейшие отложения / К. К. Марков. — М.: Наука, 1986. — 380 с. *Марков К. К. Избранные труды: Проблемы общей физической географии и геоморфологии / К. К. Марков. — М.: Наука, 1986. — 288 с. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маркаў Канстанцін Канстанцінавіч||116|}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маркаў Канстанцін Канстанццінавіч}} [[Катэгорыя:Географы СССР]] ntojghe05cxh6munil0cea34pylrwl7 5123992 5123987 2026-04-09T18:44:57Z Economico-geographer 399 вычытка 5123992 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Маркаў}} {{Вучоны}} '''Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі географ і геамарфолаг. Доктар геаграфічных навук, прафесар. Акадэмік АН СССР (1970, член-карэспандэнт з 1960). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1971). == Біяграфія == Скончыў [[Ленінградскі дзяржаўны універсітэт]] (1926). З 1935 — у Інстытуце геамарфалогіі АН СССР (з 1938 — [[Інстытут геаграфіі РАН|Інстытут геаграфіі АН СССР]]), з 1940 — прафесар [[МДУ імя М. В. Ламаносава]], у 1945—1955 — дэкан геаграфічнага факультэта МДУ імя М. В. Ламаносава, дзе арганізаваў некалькі новых кафедр, адначасова з 1946 — загадчык кафедры палеагеаграфіі. Удзельнік экспедыцый на [[Памір]], [[Цянь-Шань]], [[Далёкі Усход]], у [[Сібір]] і тройчы ў [[Антарктыка|Антарктыку]] (1955—60). == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы па даследаванні [[чацвярцічны перыяд|чацвярцічнага перыяду]] на тэрыторыі СССР, [[геамарфалогія|геамарфалогіі]], [[палеагеаграфія|палеагеаграфіі]], тэорыі [[фізічная геаграфія|фізічнай геаграфіі]], геаграфіі [[Антарктыда|Антарктыды]] і [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]]. Аўтар (разам з [[Інакенцій Пятровіч Герасімаў|І. П. Герасімавым]]) зводкі «Ледавіковы перыяд на тэрыторыі СССР» (1939). Удзельнік стварэння «Атласа Антарктыкі» (т. 1—2, 1966—69). == Асноўныя працы == * Развитие рельефа Северо-западной части Ленинградской области. Вып. 1, М. — Л., 1931. * Марков К. К., Порецкий В. С. Послеледниковая история окрестностей Ленинграда // Природа. — 1933. — № 5-6. — С. 99-103. * Марков К. К., Порецкий В. С., Шляпина Е. В. О колебаниях уровня Ладожского и Онежского озер в послеледниковое время // Труды Комиссии по изучению четвертичного периода. — 1934. — Т. 4, № 1. — С. 71. * Markow K. K., Poretzky W. S. Pollen-und diatomeenanalytische Untersuchungen über die Geschichte des finnischen Meerbusens, Ladoga-und Onegasees // Beih. Bot. Centralbl. — 1935. — С. 389—446. * Ландшафты Северо-запада Европейской части СССР (преимущественно в пределах Ленинградской обл.) в их эволюции в поздне — и послеледниковое время // Проблемы физической географии / К. К. Марков, Г. А. Благовещенский — (М., 1937. — С. 3—68; М., 1938. — С. 113—150. * Герасимов И. П., Марков К. К. Ледниковый период на территории СССР: Физико-географические условия ледникового периода. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1939. — 462 с. — (Труды Института географии АН СССР; вып. XXXIII). * Герасимов И. П., Марков К. К. Четвертичная геология: (Палеогеография четвертичного периода): Учебное пособие для университетов и пед. институтов / проф. И. П. Герасимов и проф. К. К. Марков. — М.: Учпедгиз, 1939. — 364 с. * Основные проблемы геоморфологии / К. К. Марков; Отв. ред Я. С. Эдельштейн. — М.: Географгиз, 1948. — 344 с. — 10 000 экз. * Марков К. К. Очерки по географии четвертичного периода / Ред. карт Г. Н. Мальчевский. — М.: Географгиз, 1955. — 348 с. — 4000 экз. * Путешествие в Антарктиду / К. К. Марков. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1957. — 224 с. — 10 000 экз. (в пер., суперобл.) * Марков К. К. Палеогеография: (Историческое землеведение) / Под ред. проф. С. Ю. Геллера. — 2-е изд., перераб. — М.: Изд-во Моск. ун-та, 1960. — 268 с. — 6000 экз. * Четвертичный период: (Ледниковый период — антропогенный период). Т. 1—3. — М., 1965—1967 (с соавт.). * Марков К. К. Путешествия в Антарктиду и вокруг света : Книга для учащихся. — М.: Учпедгиз, 1960. — 288, 8 с. * География Антарктиды / К. К. Марков, В. И. Бардин, В. Л. Лебедев и др. — М.: Мысль, 1968. — 440 с. * Марков К. К. Воспоминания и размышления географа / Рец.: Н. А. Солнцев, А. Г. Воронов. — М.: Изд-во МГУ, 1973. — 120 с. — 9660 экз. * Марков К. К. Избранные труды: Палеогеография и новейшие отложения / К. К. Марков. — М.: Наука, 1986. — 380 с. * Марков К. К. Избранные труды: Проблемы общей физической географии и геоморфологии / К. К. Марков. — М.: Наука, 1986. — 288 с. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Маркаў Канстанцін Канстанцінавіч||116|}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маркаў Канстанцін Канстанццінавіч}} [[Катэгорыя:Географы СССР]] ok2jb3n08e9pxgwr7q859qzmet3sd2h 1 805789 5123990 2026-04-09T18:43:21Z Economico-geographer 399 Новая старонка: «{{пераклад|ru|Марков, Константин Константинович (учёный)}}» 5123990 wikitext text/x-wiki {{пераклад|ru|Марков, Константин Константинович (учёный)}} 8cy3mb02bdlo0ncj8cx0szfjsfrk0sb 1 805790 5124012 2026-04-09T19:20:33Z CheburekWithMeat 166412 /* Праца над артыкулам */ новы падраздзел 5124012 wikitext text/x-wiki == Праца над артыкулам == Я працую над артыкулам і выпраўляю яго [[Удзельнік:CheburekWithMeat|CheburekWithMeat]] ([[Размовы з удзельнікам:CheburekWithMeat|размовы]]) 22:20, 9 красавіка 2026 (+03) cwvpljy4avagvlpzzm5ysn22n5cp9zm 0 805791 5124034 2026-04-09T20:49:21Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Лепацынкліс]] 5124034 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Лепацынкліс]] rnaa7tsrpx395p4gujrggpsqrss8lo2 0 805792 5124035 2026-04-09T20:57:02Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон |regnum = Расліны |image file = Lepocinclis tripteris - 400X - 2 (10388691043).jpg |image descr = ''Lepocinclis tripteris'' |rang = Род |latin = Lepocinclis |author = Perty, 1849 |type species = Lepocinclis globulus |wikispecies = Lepocinclis }} '''Лепацынкліс''' (''Lepocinclis'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Ле...» 5124035 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |image file = Lepocinclis tripteris - 400X - 2 (10388691043).jpg |image descr = ''Lepocinclis tripteris'' |rang = Род |latin = Lepocinclis |author = Perty, 1849 |type species = Lepocinclis globulus |wikispecies = Lepocinclis }} '''Лепацынкліс''' (''Lepocinclis'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Лепацынкліс|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] ap6ghou0du3crqf7330kh5losh3uy9a 5124036 5124035 2026-04-09T21:00:47Z JerzyKundrat 174 5124036 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |image file = Leopcinclis tripteris - 400X - 3 (10388542705).jpg |image descr = ''Lepocinclis tripteris'' |rang = Род |latin = Lepocinclis |author = Perty, 1849 |typus = Lepocinclis globulus |wikispecies = Lepocinclis }} '''Лепацынкліс''' (''Lepocinclis'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Лепацынкліс|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] r64q349yzck7sjuiuqb9nkk0bbpyl11 5124040 5124036 2026-04-09T21:15:06Z JerzyKundrat 174 5124040 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |image file = Leopcinclis tripteris - 400X - 3 (10388542705).jpg |image descr = ''Lepocinclis tripteris'' |rang = Род |latin = Lepocinclis |author = Perty, 1849 |typus = Lepocinclis globulus |wikispecies = Lepocinclis }} '''Лепацы{{націск}}нкліс''' (''Lepocinclis'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Апісанне == Каля 40 прэснаводных відаў трапляюцца ў невялікіх вадаёмах і рэках, [[планктон]]ныя і [[бентас]]ныя арганізмы. Многія віды здольны жыць у вельмі забруджанай вадзе, могуць выклікаць яе цвіценне. Эліпса-, верацёна-, радзей шарападобныя аднажгуцікавыя рухомыя арганізмы (плаваючы, верцяцца вакол падоўжанай восі) з шчыльным, часта бурым перыпластам, счэрчаны спіральнымі ці падоўжанымі штрыхамі або рэбрамі, з адросткам на заднім канцы цела. Жгуцік розных памераў. Ёсць вочка. [[Хларапласт]]ы пласціністыя, пасценныя, акруглыя, дробныя, без пірэноідаў. Па баках размешчана па аднаму парамілонаваму зерню, якія высцілаюць клетку пасценна. Размнажэнне — падоўжанае дзяленне клеткі. Здольны знаходзіцца ў пальмелепадобным стане. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Лепацынкліс|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] slpcns8vi7p8fc3tmpgn7uq9ceyau61 5124041 5124040 2026-04-09T21:17:58Z JerzyKundrat 174 5124041 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |image file = Leopcinclis tripteris - 400X - 3 (10388542705).jpg |image descr = ''Lepocinclis tripteris'' |rang = Род |latin = Lepocinclis |author = Perty, 1849 |typus = {{|Lepocinclis globulus}} |wikispecies = Lepocinclis }} '''Лепацы{{націск}}нкліс''' (''Lepocinclis'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Апісанне == Каля 40 прэснаводных відаў трапляюцца ў невялікіх вадаёмах і рэках, [[планктон]]ныя і [[бентас]]ныя арганізмы. Многія віды здольны жыць у вельмі забруджанай вадзе, могуць выклікаць яе цвіценне. Эліпса-, верацёна-, радзей шарападобныя аднажгуцікавыя рухомыя арганізмы (плаваючы, верцяцца вакол падоўжанай восі) з шчыльным, часта бурым перыпластам, счэрчаны спіральнымі ці падоўжанымі штрыхамі або рэбрамі, з адросткам на заднім канцы цела. Жгуцік розных памераў. Ёсць вочка. [[Хларапласт]]ы пласціністыя, пасценныя, акруглыя, дробныя, без пірэноідаў. Па баках размешчана па аднаму парамілонаваму зерню, якія высцілаюць клетку пасценна. Размнажэнне — падоўжанае дзяленне клеткі. Здольны знаходзіцца ў пальмелепадобным стане. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Лепацынкліс|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] poheqacnq8qpiij4843f01g4f3uojac 5124042 5124041 2026-04-09T21:18:29Z JerzyKundrat 174 5124042 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |image file = Leopcinclis tripteris - 400X - 3 (10388542705).jpg |image descr = ''Lepocinclis tripteris'' |rang = Род |latin = Lepocinclis |author = Perty, 1849 |typus = {{bt-bellat||Lepocinclis globulus}} |wikispecies = Lepocinclis }} '''Лепацы{{націск}}нкліс''' (''Lepocinclis'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Апісанне == Каля 40 прэснаводных відаў трапляюцца ў невялікіх вадаёмах і рэках, [[планктон]]ныя і [[бентас]]ныя арганізмы. Многія віды здольны жыць у вельмі забруджанай вадзе, могуць выклікаць яе цвіценне. Эліпса-, верацёна-, радзей шарападобныя аднажгуцікавыя рухомыя арганізмы (плаваючы, верцяцца вакол падоўжанай восі) з шчыльным, часта бурым перыпластам, счэрчаны спіральнымі ці падоўжанымі штрыхамі або рэбрамі, з адросткам на заднім канцы цела. Жгуцік розных памераў. Ёсць вочка. [[Хларапласт]]ы пласціністыя, пасценныя, акруглыя, дробныя, без пірэноідаў. Па баках размешчана па аднаму парамілонаваму зерню, якія высцілаюць клетку пасценна. Размнажэнне — падоўжанае дзяленне клеткі. Здольны знаходзіцца ў пальмелепадобным стане. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Лепацынкліс|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] 8a6wkd2dpko4h0tv5c4m02k2gxdmf8o 5124044 5124042 2026-04-09T21:28:04Z JerzyKundrat 174 5124044 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Пратысты |image file = Leopcinclis tripteris - 400X - 3 (10388542705).jpg |image descr = ''Lepocinclis tripteris'' |rang = Род |latin = Lepocinclis |author = Perty, 1849 |typus = {{bt-bellat||Lepocinclis globulus}} |wikispecies = Lepocinclis }} '''Лепацы{{націск}}нкліс''' (''Lepocinclis'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Апісанне == Каля 40 прэснаводных відаў трапляюцца ў невялікіх вадаёмах і рэках, [[планктон]]ныя і [[бентас]]ныя арганізмы. Многія віды здольны жыць у вельмі забруджанай вадзе, могуць выклікаць яе цвіценне. Эліпса-, верацёна-, радзей шарападобныя аднажгуцікавыя рухомыя арганізмы (плаваючы, верцяцца вакол падоўжанай восі) з шчыльным, часта бурым перыпластам, счэрчаны спіральнымі ці падоўжанымі штрыхамі або рэбрамі, з адросткам на заднім канцы цела. Жгуцік розных памераў. Ёсць вочка. [[Хларапласт]]ы пласціністыя, пасценныя, акруглыя, дробныя, без пірэноідаў. Па баках размешчана па аднаму парамілонаваму зерню, якія высцілаюць клетку пасценна. Размнажэнне — падоўжанае дзяленне клеткі. Здольны знаходзіцца ў пальмелепадобным стане. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|3|Лепацынкліс|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] 0de9pcf703zodpnt6uvp9mp7nyu2e57 10 805793 5124037 2026-04-09T21:02:13Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Phacaceae|rang=Род|latin=Lepocinclis|name=Лепацынкліс}}» 5124037 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Phacaceae|rang=Род|latin=Lepocinclis|name=Лепацынкліс}} 4g541aqurlopis6x3huae3hynkfj9u8 10 805794 5124038 2026-04-09T21:03:03Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Euglenida|rang=Сямейства|latin=Lepocinclis|name=}}» 5124038 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Euglenida|rang=Сямейства|latin=Lepocinclis|name=}} hnacdbhbgp4sa7ekmy83ro7mei8915n 5124039 5124038 2026-04-09T21:03:18Z JerzyKundrat 174 5124039 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Euglenida|rang=Сямейства|latin=Phacaceae|name=}} emglngkez3rgeri4wgs6l6awgx7b49j 0 805796 5124081 2026-04-10T05:59:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)]] 5124081 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Касцёл Святога Войцеха і кляштар бенедыкцінак (Мінск)]] 3615klxjfhdvtmg1vdjaa1hym2q4nzh 0 805797 5124083 2026-04-10T06:11:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навуковец |Імя = Сцяпан Пятровіч Шавыроў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}} |Фота = Шевырёв.jpg |Шырыня = 220px |Дата нараджэння = {{ДН|30|10|1806|18|10|1806}} |Месца нараджэння = [[Саратаў]], [[Саратаўская губерня]], Расійск...» 5124083 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Сцяпан Пятровіч Шавыроў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}} |Фота = Шевырёв.jpg |Шырыня = 220px |Дата нараджэння = {{ДН|30|10|1806|18|10|1806}} |Месца нараджэння = [[Саратаў]], [[Саратаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] |Дата смерці = {{ДС|20|5|1864|8|5|1864}} |Месца смерці = [[Парыж]], [[Францыя]] |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Навуковая сфера = [[гісторыя літаратуры]], [[літаратуразнаўства]] |Месца працы = [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт]] |Альма-матэр = [[Маскоўскі ўніверсітэцкі высакародны пансіён]] |Навуковая ступень = доктар філасофіі (1836) |Навуковае званне = акадэмік Пецярбургскай АН, прафесар |Род дзейнасці = літаратурны крытык, гісторык літаратуры, літаратуразнавец, паэт, філосаф |Узнагароды і прэміі = {{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}} {{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}} }} '''Сцяпа́н Пятро́віч Шавыро́ў''' ({{ДН|30|10|1806|18|10|1806}}, [[Саратаў]], [[Расійская імперыя]]&nbsp;— {{ДС|20|5|1864|8|5|1864}}, [[Парыж]], [[Францыя]])&nbsp;— рускі [[літаратурны крытык]], гісторык літаратуры, паэт, грамадскі дзеяч [[славянафільства|славянафільскіх]] перакананняў, ардынарны прафесар і дэкан [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Саратаве ў дваранскай сям'і<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Шевыревы}}</ref>, атрымаў хатнюю адукацыю. Рана навучыўся чытаць, ужо ў дзяцінстве валодаў царкоўнаславянскай, французскай і нямецкай мовамі. Захапляўся чытаннем твораў [[Аляксандр Пятровіч Сумарокаў|Аляксандра Пятровіча Сумарокава]], [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|Міхаіла Мацвеевіча Хераскава]], аповесцей [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалая Міхайлавіча Карамзіна]]. Вучыўся ў [[Маскоўскі ўніверсітэцкі высакародны пансіён|ўніверсітэцкім Высакародным пансіёне]] (1818—1822), які скончыў з залатым медалём. Служыў у [[Маскоўскі галоўны архіў|Маскоўскім архіве]] [[Калегія замежных спраў|Калегіі замежных спраў]]. Уваходзіў у літаратурна-філасофскі гурток «[[Таварыства любамудраў|любамудраў]]», у якім удзельнічалі [[Аляксандр Іванавіч Кошалеў|А.&nbsp;І.&nbsp;Кошалеў]], [[Дзмітрый Уладзіміравіч Венявіцінаў|Дз.&nbsp;У.&nbsp;Венявіцінаў]], [[Іван Васілевіч Кірэеўскі|І.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскі]]. Удзельнічаў у арганізацыі і выданні літаратурнага часопіса «любамудраў» «[[Московский вестник (часопіс)|Московский вестник]]» (1827—1830). Разам з [[Уладзімір Паўлавіч Цітоў|У.&nbsp;П.&nbsp;Цітовым]] і [[Мікалай Аляксандравіч Мельгуноў|М.&nbsp;А.&nbsp;Мельгуновым]] пераклаў кнігу «Пра мастацтва і мастакоў» [[Людвіг Іаган Цік|Л.&nbsp;Ціка]] і [[Вільгельм Генрых Вакенродэр|В.&nbsp;Г.&nbsp;Вакенродэра]]. У 1824—1848 гадах была напісана большая частка яго вершаў, у якіх ён заставаўся прыхільнікам [[рамантызм]]у і ратаваў за «паэзію думкі»; пры гэтым асноўная частка яго паэтычнай спадчыны застаецца сабранай не цалкам, а многае&nbsp;— неапублікаваным<ref>''Игорь Вишневецкий.''[https://www.academia.edu/41266311/ Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва] // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 9.</ref>. Быў настаўнікам сына [[Зінаіда Аляксандраўна Валконская|Зінаіды Аляксандраўны Валконскай]]. Разам з ім жыў за мяжой у 1829—1832 гадах, вывучаючы гісторыю мастацтва і архітэктуры ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Італія|Італіі]]. Па вяртанні абараніў дысертацыю «Дант і яго век» (1833)<ref>[http://www.voskres.ru/literature/raritet/sheverev.htm Степан Шевырёв, адъюнкт-профессор. Дант и его век: Исследование о Божественной комедии] // Учёные записки Императорского Московского университета за 1833—1834 гг.</ref>. На пасадзе ад'юнкта чытаў курс па гісторыі расійскай славеснасці ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]] са студзеня 1834 года<ref>Отчет 1-го Московского государственного университета…за 1835[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003402825?page=1 /6 академический и 1836 гражданский годы]. —[1837]. — 43, [66], 5, [9] с.</ref>. Атрымаўшы ступень доктара філасофіі за сачыненне «Тэорыя паэзіі ў гістарычным яе развіцці ў старажытных і новых народаў» (1836), у 1837 годзе стаў прафесарам Маскоўскага ўніверсітэта. У 1835—1837 гадах быў вядучым крытыкам часопіса «[[Московский наблюдатель]]», дзе змясціў нашумелы тады палемічны артыкул «Славеснасць і гандаль» (1835, № 1), накіраваны супраць «гандлёвага кірунку» ў літаратуры ([[Фадзей Венядзіктавіч Булгарын|Булгарын]], [[Мікалай Іванавіч Грэч|Грэч]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі]]). Сумесна з [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзіным]] выдаваў і рэдагаваў часопіс «[[Москвитянин]]» (1841—1856). Больш за два гады (1838—1840) С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў быў за мяжой, наведваючы лекцыі археалагічнага інстытута ў Рыме, слухаў лекцыі ў Берліне, Мюнхене, Парыжы, Лондане, працаваў у бібліятэках, сустракаўся з заходнееўрапейскімі вучонымі. Быў удастоены ступені доктара філасофіі [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскім універсітэтам]], абраны членам мастацкага таварыства ў Афінах, філалагічнага таварыства ў Аграме (цяпер&nbsp;— [[Заграб]], Харватыя). Па вяртанні зноў прыступіў да працы ва ўніверсітэце, неўзабаве стаў старэйшым прафесарам рускай славеснасці і быў зацверджаны дэканам [[Філасофскі факультет Маскоўскага ўніверсітэта|філасофскага факультэта]] (1847—1855)<ref>У 1851 годзе прафесура ўніверсітэта забалатавала яго, абраўшы на пасаду дэкана [[Цімафей Мікалаевіч Граноўскі|Ц.&nbsp;М.&nbsp;Граноўскага]], але міністр не зацвердзіў выбараў, і Шавыроў захаваў за сабой пасаду дэкана.</ref>. Улетку 1847 года здзейсніў паездку ў [[Кірыла-Белазерскі манастыр]], пра што напісаў кнігу «Паездка ў Кірыла-Белазерскі манастыр. Вакацыйныя дні прафесара С. Шавырова ў 1847 годзе», дзе ён паказаў на знойдзеныя ім некалькі невядомых помнікаў літаратуры. Быў асабліва блізкі з [[Мікалай Васілевіч Гогаль|М.&nbsp;В.&nbsp;Гогалем]], якому аказваў шмат паслуг: чытаў карэктуру яго твораў, наладжваў сувязі з кнігапрадаўцамі, ведаў яго фінансавымі справамі. Пасля смерці Гогаля Шавыроў прымаў дзейны ўдзел у разборы яго папер і хадайнічаў аб пасмяротным выданні яго твораў. І Гогаль цаніў Шавырова, ён пісаў [[Аляксандра Восіпаўна Смірнова|А.&nbsp;В.&nbsp;Смірновай]]: «Калі вы будзеце калі-небудзь у Маскве, не забудзьцеся пазнаёміцца з Шавыровым. Чалавек гэты стаіць на кропцы разумення вышэйшай, чым іншыя ў Маскве, і ў ім спее шмат дабра для Расіі». С.&nbsp;П.&nbsp;Шавырову належыць вядомая фраза пра «[[Загніваючы Захад|гнілы Захад]]». У 1857 годзе на пасяджэнні савета [[Маскоўскае мастацкае таварыства|Маскоўскага мастацкага таварыства]] ўнук [[Кацярына II|Кацярыны II]] і [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Р.&nbsp;Р.&nbsp;Арлова]], стрыечны дзядзька імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]] граф [[Васіль Аляксеевіч Бабрынскі|В.&nbsp;А.&nbsp;Бабрынскі]] энергічна абрынуўся на прыгоннае права і ў асаблівасці на парадкі часоў валадарання [[Мікалай I|Мікалая I]]. Шавыроў убачыў у гэтым імкненне абганьбіць Расію і стаў горача заступацца за ўсё рускае. Паміж імі ўзнікла сварка, якая перарасла ў бойку. [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І.&nbsp;С.&nbsp;Тургенеў]] у сваім лісце да [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.&nbsp;І.&nbsp;Герцэна]] апісаў інцыдэнт наступным чынам: {{Пачатак цытаты}}... узніклі спрэчкі (як гэта водзіцца ў Маскве) пра славянафільства, пра артыкул Аксакава пра волатаў, а нарэшце і пра прамову [[Роберт Піль|Роберта Піля]], за якую згаданы граф надумаў заступацца. — «Пасля гэтага Вы не патрыёт», — заўважыў прафесар. На гэтыя словы граф з дзіўнай дасціпнасцю і дасканалым à propos запярэчыў: «А ты, сукін сын, жанаты з выблядкам!» — «А ты сам паходзіш ад выблядка», — у сваю чаргу заўважыў прафесар і бац графа ў пысу... Вось табе, мілы Герцэн, падрабязнае — і ва ўсіх сваіх падрабязнасцях дакладнае апісанне гэтай знакамітай бойкі, ад якой па ўсёй Маскве стогн стаяў стогнам.{{арыгінальны тэкст|ru|… возникли споры (как это водится в Москве) о славянофильстве, о статье Аксакова о богатырях, а наконец и о речи Роберта Пиля, за которую упомянутый граф вздумал заступаться. — «После этого Вы не патриот», — заметил профессор. На эти слова граф с изумительной находчивостью и совершенным à propos возразил: «А ты, сукин сын, женат на выблядке!» — «А ты сам происходишь от выблядка», — в свою очередь заметил профессор и бац графа в рожу … Вот тебе, милый Герцен, подробное — и во всех своих подробностях точное описание этой знаменитой драки, от которой по всей Москве стон стоял стоном.}}<ref>''Тургенев И. С.'' Полное собрание сочинений и писем в 28 т. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960—1968. Письмо А. И. Герцену от 21 февраля (5 марта) 1857 года. Париж. Письма. Т. 3.</ref>{{Канец цытаты}} У выніку ў Шавырова было зламана рабро. Аднак, улічваючы грамадскі рэзананс таго, што адбылося, вышэйшая ўлада пакарала абодвух: Шавыроў быў прызнаны віноўнікам бойкі, звольнены са службы і высланы з Масквы, Бабрынскі сасланы ў свой маёнтак з забаронай з'яўляцца ў сталіцах. Бабрынскі на гэтым не супакоіўся і дамагаўся турэмнага зняволення для вучонага. У 1860 годзе, пасля ўзмоцненай працы ў сінадальнай і Валакаламскай бібліятэках, скончыўшы выданне 3-й і 4-й частак сваёй «Гісторыі славеснасці», Шавыроў назаўжды пакінуў Расію<ref>{{cite web |url=http://2tq.ru/slovary/shevyryov_step_petr.html |title=ШЕВЫРЁВ Степ. Петр. |publisher=Российский Гуманитарный Словарь |lang=ru}}</ref>. Яго збор кніг быў набыты бібліятэкай Нежынскага гісторыка-філалагічнага інстытута князя А. Безбародкі. Памёр ад запалення лёгкіх у Парыжы. Пахаваны на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]] (14 уч.)<ref>''Артамонов М. Д.'' Ваганьково. — М.: Московский рабочий, 1991. — С. 178.</ref>. == Сям'я == [[Файл:S. Shevyreva.jpg|міні|Соф'я Барысаўна Шавырова, нар. Зяленская (1809—1871), пазашлюбная дачка генерал-лейтэнанта князя Барыса Уладзіміравіча Галіцына (1769—1813) ад сувязі яго з цыганкай.]] З 1834 года быў у шлюбе з Соф'яй Барысаўнай Зяленскай (1809—1871), пазашлюбнай дачкой князя [[Барыс Уладзіміравіч Галіцын|Барыса Уладзіміравіча Галіцына]] (1769—1813) ад яго грамадзянскага шлюбу з багатай полькай (па іншых крыніцах — цыганскага ці яўрэйскага паходжання з [[Вільня|Вільні]]). Пасля смерці бацькі разам з сястрой Ганнай (была ў шлюбе з цвярскім грамадзянскім губернатарам [[Аляксандр Паўлавіч Бакунін|Аляксандрам Бакуніным]]) выхоўвалася ў доме княгіні Таццяны Васільеўны Галіцынай. Галіцыны валодалі маёнткам [[Вязёмы (сядзіба)|Вязёмы]], дзе С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў на працягу некалькіх гадоў праводзіў з сям'ёй летнія месяцы. Менавіта ў сядзібе Вязёмы ён пачаў сваю працу над «Гісторыяй рускай славеснасці». Таксама ў гэтай сядзібе ён разбіраў велізарны бібліятэчны збор князёў Галіцыных<ref>{{cite web |url=http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |title=Степан Петрович Шевырёв и усадьба Вязёмы. |author=Владимир Сизов |publisher=pravkrug.ru |lang=ru |accessdate=2020-03-13 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806224411/http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |url-status=live}}</ref>. Паводле водгукаў сучаснікаў, Соф'я Барысаўна валодала ўражлівай і нервовай натурай. Шлюб яе быў шчаслівым. Яна цалкам прысвяціла сябе сям'і і мала бывала ў свеце. Пра сваё жыццё ў Італіі (1838—1840 гады) пакінула дзённік на французскай мове<ref>РГАЛИ. Ф. 563. Оп. 2. Д. 7.</ref>. У шлюбе мелі чацвярых дзяцей, сярод якіх Барыс (нар. 1835)<ref>{{cite web |url=https://cgamos.ru/metric-books/203/203-745/203_745_311/ |title=Метрическая книга Пименовской в Ст.Воротниках церкви 1835 г. сн. 776 |website="Моя семья" |lang=ru |url-status=dead}}</ref>, Кацярына (нар. 1844) і Пётр (нар. 1846). == Бібліяграфія == '''Паэзія''' * Стихотворения / Вступ. статья[«Поэзия С. П. Шевырёва»], ред. и прим. М. Аронсона. — Л.: Сов. писатель, 1939. — XXXII, 239, [1] с., 5 л. портр., факс. — (Библиотека поэта). * Выбор Игоря Вишневецкого / Степан Шевырёв: Стихотворения и переводы 1824—1864 / Вступ. ст. [«Поэт-мыслитель»], ред. и сост. И. Вишневецкого. — М.: Б. С. Г.-Пресс, 2021. — 352 с., 16 с. ил. — (Поэты Москвы). — ISBN 978-5-93381-428-3. '''Нарысы падарожжаў, дзённікі''' * Поездка в Кирилло-Белозерский монастырь: вакационные дни профессора С. Шевырёва в 1847 году: в двух частях: (с 25-ю литографированными рисунками). — М.: Унив. тип., 1850. * ''Шевырёв С. П.'' Итальянские впечатления / Вст. ст., подгот. текста, сост. и прим. М. И. Медового. — СПб.: Академический проект, 2006. — 648 с. — ISBN 5-7331-0299-3. '''Даследаванні''' * История поэзии. Т. 1: чтения / Степана Шевырёва. — Москва: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад. — 1835 (обл. 1836). — 333, V с. * Образование языков Югозападной Латинской Европы: (Из лекций об истории словесности) / [Э.-орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырев]. —[СПб., 1838]. — 44 с. * История поэзии. Т. 2 : чтения / Степана Шевырёва. — М.: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад., 1892. — IV, 192 с. * Общее обозрение развития русской словесности: (Вступ. лекция э. о. проф. Шевырева). — [М., 1838]. — 47 с. * Об отношении семейного воспитания к государственному: Речь, произнесённая в торжественном собрании Моск. ун-та орд. проф. рус. словесности, д-ром философии и членом Пед. ин-та Степаном Шевырёвым 18 июня 1842. — М.: Унив. тип., 1842. — 102 с. * Очерк истории живописи итальянской, сосредоточенной в Рафаэле и его произведениях: 4 публ. лекции, чит. орд. проф. С. Шевырёвым в 1851 г. — М.: Унив. тип., 1852. — 136 с. * Вступление в педагогию / [Соч.] Орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырева. — СПб.: тип. Имп. Акад. наук, 1852. — [2], 34 с. * ''Шевырёв С. П.'' История русской словесности: лекции. Ч.1—4. — М.: Университетская типография, 1846—1860. (Усяго было выдадзена ў перыяд 1846—1860 гадоў у Маскве 4 часткі «Гісторыі рускай славеснасці»). * Обозрение русской словесности в XIII веке. — СПб.: тип. Акад. наук, 1854. — 59 с. * История Московского университета, написанная к столетнему его юбилею ординарным профессором русской словесности и педагогии Степаном Шевырёвым: 1755—1855. — М.: в Университетской тип., 1855. — XII, 582, [2] с. * Речь в память о Шиллере, сказанная в заседании Московского общества любителей российской словесности 29 октября /10 ноября действительным членом С. П. Шевыревым. — [М.]: тип. Лазаревых ин-та вост. яз., [1859]. — 20 с. * Лекции о русской литературе, читанные в Париже в 1862 году С. П. Шевырёвым / [Предисл. Я. К. Грота]. — СПб.: тип. Имп. акад. наук, 1884. — [2], IV, 280, 29 с. — (Сборник Отделения русского языка и словесности Императорской академии наук; Т. 33, № 5). * Теория поэзии в историческом развитии у древних и новых народов / сочинение, писанное на степень доктора философского факультета 1-го отд-ния Степаном Шевыревым. — 2-е изд. — СПб., 1887 (Тип. имп. акад. наук). — [2], III, 271 с. * Избранные труды /[сост. К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц; автор вступ. ст. А. А. Ширинянц; авторы коммент. М. К. Кирюшина, К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц]. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — 680 с. — (Библиотека отечественной общественной мысли с древнейших времен до начала XX века). — ISBN 978-5-8243-1308-6 * История русской словесности / Сост. и отв. ред. [[Алег Анатолевіч Платонаў|О. А. Платонов]]. — М.: Русская цивилизация, 2017. — 1088 с. — ISBN 978-5-4261-0176-0 * Полное собрание литературно-критических трудов: В 7 т. / Общая ред. А. Н. Николюкина. — ИНИОН РАН (Москва) / СПб.: Росток, 2019— (працяглае выданне). '''Пераклады''' * Валленштейнов лагерь / Соч. [[Фрыдрых Шылер|Шиллера]]; Пер. в стихах С. Шевырева. — М.: тип. Бахметева, 1859. — 72, [1] с. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Абрамов А. И. |загаловак=Шевырев |выданне=Новая философская энциклопедия |спасылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASHc972be654a19700258b2c9}} * ''Вацуро В. Э.'' Пушкин в московских литературных кружках середины 1820-х гг. (Эпиграмма на А. Н. Муравьева) // Вацуро В. Э. Пушкинская пора. — СПб.: Академический проект, 2000. — С. 156—161. * ''Вишневецкий И. Г.'' Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 7—101. * ''Вишневецкий И.'' Краткое изложение стихов Степана Шевырёва, сочинённых им в Италии // Новый мир, 2017. — № 11, ноябрь. * ''Гаврилов И. Б.'' К характеристике философии воспитания С. П. Шевырева. // Христианское чтение. 2017. № 4. — С. 307—327. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воззрении». // Христианское чтение. 2016. № 1. — С. 229—289. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воспитании». // Русско-Византийский вестник. 2018. № 1. — С. 146—150. * ''Дурылин С. Н.'' Русские писатели у Гёте в Веймаре // Литературное наследство. — Т. 4/6. — М.: Жур.-газ. объединение, 1932. — С. 81—504 (по указателю). * {{кніга |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь |адказны=А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=837—839 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Лаппо-Данилевский К. Ю.'' Шевырёв и Винкельман // Русская литература. — 2002. — № 2. — С. 3—27; № 3. — С. 61—88. * ''Песков А. М.'' «Русская идея» и «русская душа»: очерки русской историософии. — М.: ОГИ, 2007. — С. 30—70 и др. * ''Сайкина Н. В.'' Из истории взаимоотношений З. А. Волконской и «архивных юношей» // Новое литературное обозрение. — 1996. № 20. — С. 220—238. * ''Сайкина Н. В.'' Московский литературный салон княгини Зинаиды Волконской. — М.: Наука, 2005. Гл. VI , VIII. * {{Крыніцы/БСЭ|Шевырёв Степан Петрович}} * {{ВТ-РБС|Шевырев, Степан Петрович|Н. Ч.|том=23|старонкі=19—29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шевырев, Степан Петрович|[[Павел Елісеевіч Шчогалеў|П.&nbsp;Е.&nbsp;Щёголев]]|том=XXXIX|старонкі=361—364}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|52750|Сцяпана Пятровіча Шавырова}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/583 Сцяпан Пятровіч Шавыроў] на сайце «Летапіс Маскоўскага ўніверсітэта» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шавыроў Сцяпан Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Рускія паэты]] [[Катэгорыя:Славянафілы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Манархісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выхаванцы Маскоўскага ўніверсітэцкага высакароднага пансіёна]] [[Катэгорыя:Прафесары ІМУ]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Маскоўскага галоўнага архіва]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі ў Францыю]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] 744vh46yp4elrssgmwtexl2n2q1f8ry 5124084 5124083 2026-04-10T06:13:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124084 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Сцяпан Пятровіч Шавыроў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}} |Фота = Шевырёв.jpg |Шырыня = 220px |Навуковая сфера = [[гісторыя літаратуры]], [[літаратуразнаўства]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] (1836) |Навуковае званне = акадэмік Пецярбургскай АН, прафесар |Род дзейнасці = [[літаратурны крытык]], [[гісторык літаратуры]], [[літаратуразнавец]], [[паэт]], [[філосаф]] }} {{цёзкі2|Шавыроў}} '''Сцяпа́н Пятро́віч Шавыро́ў''' ({{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— рускі [[літаратурны крытык]], гісторык літаратуры, паэт, грамадскі дзеяч [[славянафільства|славянафільскіх]] перакананняў, ардынарны прафесар і дэкан [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Саратаве ў дваранскай сям'і<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Шевыревы}}</ref>, атрымаў хатнюю адукацыю. Рана навучыўся чытаць, ужо ў дзяцінстве валодаў царкоўнаславянскай, французскай і нямецкай мовамі. Захапляўся чытаннем твораў [[Аляксандр Пятровіч Сумарокаў|Аляксандра Пятровіча Сумарокава]], [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|Міхаіла Мацвеевіча Хераскава]], аповесцей [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалая Міхайлавіча Карамзіна]]. Вучыўся ў [[Маскоўскі ўніверсітэцкі высакародны пансіён|ўніверсітэцкім Высакародным пансіёне]] (1818—1822), які скончыў з залатым медалём. Служыў у [[Маскоўскі галоўны архіў|Маскоўскім архіве]] [[Калегія замежных спраў|Калегіі замежных спраў]]. Уваходзіў у літаратурна-філасофскі гурток «[[Таварыства любамудраў|любамудраў]]», у якім удзельнічалі [[Аляксандр Іванавіч Кошалеў|А.&nbsp;І.&nbsp;Кошалеў]], [[Дзмітрый Уладзіміравіч Венявіцінаў|Дз.&nbsp;У.&nbsp;Венявіцінаў]], [[Іван Васілевіч Кірэеўскі|І.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскі]]. Удзельнічаў у арганізацыі і выданні літаратурнага часопіса «любамудраў» «[[Московский вестник (часопіс)|Московский вестник]]» (1827—1830). Разам з [[Уладзімір Паўлавіч Цітоў|У.&nbsp;П.&nbsp;Цітовым]] і [[Мікалай Аляксандравіч Мельгуноў|М.&nbsp;А.&nbsp;Мельгуновым]] пераклаў кнігу «Пра мастацтва і мастакоў» [[Людвіг Іаган Цік|Л.&nbsp;Ціка]] і [[Вільгельм Генрых Вакенродэр|В.&nbsp;Г.&nbsp;Вакенродэра]]. У 1824—1848 гадах была напісана большая частка яго вершаў, у якіх ён заставаўся прыхільнікам [[рамантызм]]у і ратаваў за «паэзію думкі»; пры гэтым асноўная частка яго паэтычнай спадчыны застаецца сабранай не цалкам, а многае&nbsp;— неапублікаваным<ref>''Игорь Вишневецкий.''[https://www.academia.edu/41266311/ Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва] // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 9.</ref>. Быў настаўнікам сына [[Зінаіда Аляксандраўна Валконская|Зінаіды Аляксандраўны Валконскай]]. Разам з ім жыў за мяжой у 1829—1832 гадах, вывучаючы гісторыю мастацтва і архітэктуры ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Італія|Італіі]]. Па вяртанні абараніў дысертацыю «Дант і яго век» (1833)<ref>[http://www.voskres.ru/literature/raritet/sheverev.htm Степан Шевырёв, адъюнкт-профессор. Дант и его век: Исследование о Божественной комедии] // Учёные записки Императорского Московского университета за 1833—1834 гг.</ref>. На пасадзе ад'юнкта чытаў курс па гісторыі расійскай славеснасці ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]] са студзеня 1834 года<ref>Отчет 1-го Московского государственного университета…за 1835[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003402825?page=1 /6 академический и 1836 гражданский годы]. —[1837]. — 43, [66], 5, [9] с.</ref>. Атрымаўшы ступень доктара філасофіі за сачыненне «Тэорыя паэзіі ў гістарычным яе развіцці ў старажытных і новых народаў» (1836), у 1837 годзе стаў прафесарам Маскоўскага ўніверсітэта. У 1835—1837 гадах быў вядучым крытыкам часопіса «[[Московский наблюдатель]]», дзе змясціў нашумелы тады палемічны артыкул «Славеснасць і гандаль» (1835, № 1), накіраваны супраць «гандлёвага кірунку» ў літаратуры ([[Фадзей Венядзіктавіч Булгарын|Булгарын]], [[Мікалай Іванавіч Грэч|Грэч]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі]]). Сумесна з [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзіным]] выдаваў і рэдагаваў часопіс «[[Москвитянин]]» (1841—1856). Больш за два гады (1838—1840) С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў быў за мяжой, наведваючы лекцыі археалагічнага інстытута ў Рыме, слухаў лекцыі ў Берліне, Мюнхене, Парыжы, Лондане, працаваў у бібліятэках, сустракаўся з заходнееўрапейскімі вучонымі. Быў удастоены ступені доктара філасофіі [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскім універсітэтам]], абраны членам мастацкага таварыства ў Афінах, філалагічнага таварыства ў Аграме (цяпер&nbsp;— [[Заграб]], Харватыя). Па вяртанні зноў прыступіў да працы ва ўніверсітэце, неўзабаве стаў старэйшым прафесарам рускай славеснасці і быў зацверджаны дэканам [[Філасофскі факультет Маскоўскага ўніверсітэта|філасофскага факультэта]] (1847—1855)<ref>У 1851 годзе прафесура ўніверсітэта забалатавала яго, абраўшы на пасаду дэкана [[Цімафей Мікалаевіч Граноўскі|Ц.&nbsp;М.&nbsp;Граноўскага]], але міністр не зацвердзіў выбараў, і Шавыроў захаваў за сабой пасаду дэкана.</ref>. Улетку 1847 года здзейсніў паездку ў [[Кірыла-Белазерскі манастыр]], пра што напісаў кнігу «Паездка ў Кірыла-Белазерскі манастыр. Вакацыйныя дні прафесара С. Шавырова ў 1847 годзе», дзе ён паказаў на знойдзеныя ім некалькі невядомых помнікаў літаратуры. Быў асабліва блізкі з [[Мікалай Васілевіч Гогаль|М.&nbsp;В.&nbsp;Гогалем]], якому аказваў шмат паслуг: чытаў карэктуру яго твораў, наладжваў сувязі з кнігапрадаўцамі, ведаў яго фінансавымі справамі. Пасля смерці Гогаля Шавыроў прымаў дзейны ўдзел у разборы яго папер і хадайнічаў аб пасмяротным выданні яго твораў. І Гогаль цаніў Шавырова, ён пісаў [[Аляксандра Восіпаўна Смірнова|А.&nbsp;В.&nbsp;Смірновай]]: «Калі вы будзеце калі-небудзь у Маскве, не забудзьцеся пазнаёміцца з Шавыровым. Чалавек гэты стаіць на кропцы разумення вышэйшай, чым іншыя ў Маскве, і ў ім спее шмат дабра для Расіі». С.&nbsp;П.&nbsp;Шавырову належыць вядомая фраза пра «[[Загніваючы Захад|гнілы Захад]]». У 1857 годзе на пасяджэнні савета [[Маскоўскае мастацкае таварыства|Маскоўскага мастацкага таварыства]] ўнук [[Кацярына II|Кацярыны II]] і [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Р.&nbsp;Р.&nbsp;Арлова]], стрыечны дзядзька імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]] граф [[Васіль Аляксеевіч Бабрынскі|В.&nbsp;А.&nbsp;Бабрынскі]] энергічна абрынуўся на прыгоннае права і ў асаблівасці на парадкі часоў валадарання [[Мікалай I|Мікалая I]]. Шавыроў убачыў у гэтым імкненне абганьбіць Расію і стаў горача заступацца за ўсё рускае. Паміж імі ўзнікла сварка, якая перарасла ў бойку. [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І.&nbsp;С.&nbsp;Тургенеў]] у сваім лісце да [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.&nbsp;І.&nbsp;Герцэна]] апісаў інцыдэнт наступным чынам: {{Пачатак цытаты}}... узніклі спрэчкі (як гэта водзіцца ў Маскве) пра славянафільства, пра артыкул Аксакава пра волатаў, а нарэшце і пра прамову [[Роберт Піль|Роберта Піля]], за якую згаданы граф надумаў заступацца. — «Пасля гэтага Вы не патрыёт», — заўважыў прафесар. На гэтыя словы граф з дзіўнай дасціпнасцю і дасканалым à propos запярэчыў: «А ты, сукін сын, жанаты з выблядкам!» — «А ты сам паходзіш ад выблядка», — у сваю чаргу заўважыў прафесар і бац графа ў пысу... Вось табе, мілы Герцэн, падрабязнае — і ва ўсіх сваіх падрабязнасцях дакладнае апісанне гэтай знакамітай бойкі, ад якой па ўсёй Маскве стогн стаяў стогнам.{{арыгінальны тэкст|ru|… возникли споры (как это водится в Москве) о славянофильстве, о статье Аксакова о богатырях, а наконец и о речи Роберта Пиля, за которую упомянутый граф вздумал заступаться. — «После этого Вы не патриот», — заметил профессор. На эти слова граф с изумительной находчивостью и совершенным à propos возразил: «А ты, сукин сын, женат на выблядке!» — «А ты сам происходишь от выблядка», — в свою очередь заметил профессор и бац графа в рожу … Вот тебе, милый Герцен, подробное — и во всех своих подробностях точное описание этой знаменитой драки, от которой по всей Москве стон стоял стоном.}}<ref>''Тургенев И. С.'' Полное собрание сочинений и писем в 28 т. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960—1968. Письмо А. И. Герцену от 21 февраля (5 марта) 1857 года. Париж. Письма. Т. 3.</ref>{{Канец цытаты}} У выніку ў Шавырова было зламана рабро. Аднак, улічваючы грамадскі рэзананс таго, што адбылося, вышэйшая ўлада пакарала абодвух: Шавыроў быў прызнаны віноўнікам бойкі, звольнены са службы і высланы з Масквы, Бабрынскі сасланы ў свой маёнтак з забаронай з'яўляцца ў сталіцах. Бабрынскі на гэтым не супакоіўся і дамагаўся турэмнага зняволення для вучонага. У 1860 годзе, пасля ўзмоцненай працы ў сінадальнай і Валакаламскай бібліятэках, скончыўшы выданне 3-й і 4-й частак сваёй «Гісторыі славеснасці», Шавыроў назаўжды пакінуў Расію<ref>{{cite web |url=http://2tq.ru/slovary/shevyryov_step_petr.html |title=ШЕВЫРЁВ Степ. Петр. |publisher=Российский Гуманитарный Словарь |lang=ru}}</ref>. Яго збор кніг быў набыты бібліятэкай Нежынскага гісторыка-філалагічнага інстытута князя А. Безбародкі. Памёр ад запалення лёгкіх у Парыжы. Пахаваны на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]] (14 уч.)<ref>''Артамонов М. Д.'' Ваганьково. — М.: Московский рабочий, 1991. — С. 178.</ref>. == Сям'я == [[Файл:S. Shevyreva.jpg|міні|Соф'я Барысаўна Шавырова, нар. Зяленская (1809—1871), пазашлюбная дачка генерал-лейтэнанта князя Барыса Уладзіміравіча Галіцына (1769—1813) ад сувязі яго з цыганкай.]] З 1834 года быў у шлюбе з Соф'яй Барысаўнай Зяленскай (1809—1871), пазашлюбнай дачкой князя [[Барыс Уладзіміравіч Галіцын|Барыса Уладзіміравіча Галіцына]] (1769—1813) ад яго грамадзянскага шлюбу з багатай полькай (па іншых крыніцах — цыганскага ці яўрэйскага паходжання з [[Вільня|Вільні]]). Пасля смерці бацькі разам з сястрой Ганнай (была ў шлюбе з цвярскім грамадзянскім губернатарам [[Аляксандр Паўлавіч Бакунін|Аляксандрам Бакуніным]]) выхоўвалася ў доме княгіні Таццяны Васільеўны Галіцынай. Галіцыны валодалі маёнткам [[Вязёмы (сядзіба)|Вязёмы]], дзе С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў на працягу некалькіх гадоў праводзіў з сям'ёй летнія месяцы. Менавіта ў сядзібе Вязёмы ён пачаў сваю працу над «Гісторыяй рускай славеснасці». Таксама ў гэтай сядзібе ён разбіраў велізарны бібліятэчны збор князёў Галіцыных<ref>{{cite web |url=http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |title=Степан Петрович Шевырёв и усадьба Вязёмы. |author=Владимир Сизов |publisher=pravkrug.ru |lang=ru |accessdate=2020-03-13 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806224411/http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |url-status=live}}</ref>. Паводле водгукаў сучаснікаў, Соф'я Барысаўна валодала ўражлівай і нервовай натурай. Шлюб яе быў шчаслівым. Яна цалкам прысвяціла сябе сям'і і мала бывала ў свеце. Пра сваё жыццё ў Італіі (1838—1840 гады) пакінула дзённік на французскай мове<ref>РГАЛИ. Ф. 563. Оп. 2. Д. 7.</ref>. У шлюбе мелі чацвярых дзяцей, сярод якіх Барыс (нар. 1835)<ref>{{cite web |url=https://cgamos.ru/metric-books/203/203-745/203_745_311/ |title=Метрическая книга Пименовской в Ст.Воротниках церкви 1835 г. сн. 776 |website="Моя семья" |lang=ru |url-status=dead}}</ref>, Кацярына (нар. 1844) і Пётр (нар. 1846). == Бібліяграфія == '''Паэзія''' * Стихотворения / Вступ. статья[«Поэзия С. П. Шевырёва»], ред. и прим. М. Аронсона. — Л.: Сов. писатель, 1939. — XXXII, 239, [1] с., 5 л. портр., факс. — (Библиотека поэта). * Выбор Игоря Вишневецкого / Степан Шевырёв: Стихотворения и переводы 1824—1864 / Вступ. ст. [«Поэт-мыслитель»], ред. и сост. И. Вишневецкого. — М.: Б. С. Г.-Пресс, 2021. — 352 с., 16 с. ил. — (Поэты Москвы). — ISBN 978-5-93381-428-3. '''Нарысы падарожжаў, дзённікі''' * Поездка в Кирилло-Белозерский монастырь: вакационные дни профессора С. Шевырёва в 1847 году: в двух частях: (с 25-ю литографированными рисунками). — М.: Унив. тип., 1850. * ''Шевырёв С. П.'' Итальянские впечатления / Вст. ст., подгот. текста, сост. и прим. М. И. Медового. — СПб.: Академический проект, 2006. — 648 с. — ISBN 5-7331-0299-3. '''Даследаванні''' * История поэзии. Т. 1: чтения / Степана Шевырёва. — Москва: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад. — 1835 (обл. 1836). — 333, V с. * Образование языков Югозападной Латинской Европы: (Из лекций об истории словесности) / [Э.-орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырев]. —[СПб., 1838]. — 44 с. * История поэзии. Т. 2 : чтения / Степана Шевырёва. — М.: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад., 1892. — IV, 192 с. * Общее обозрение развития русской словесности: (Вступ. лекция э. о. проф. Шевырева). — [М., 1838]. — 47 с. * Об отношении семейного воспитания к государственному: Речь, произнесённая в торжественном собрании Моск. ун-та орд. проф. рус. словесности, д-ром философии и членом Пед. ин-та Степаном Шевырёвым 18 июня 1842. — М.: Унив. тип., 1842. — 102 с. * Очерк истории живописи итальянской, сосредоточенной в Рафаэле и его произведениях: 4 публ. лекции, чит. орд. проф. С. Шевырёвым в 1851 г. — М.: Унив. тип., 1852. — 136 с. * Вступление в педагогию / [Соч.] Орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырева. — СПб.: тип. Имп. Акад. наук, 1852. — [2], 34 с. * ''Шевырёв С. П.'' История русской словесности: лекции. Ч.1—4. — М.: Университетская типография, 1846—1860. (Усяго было выдадзена ў перыяд 1846—1860 гадоў у Маскве 4 часткі «Гісторыі рускай славеснасці»). * Обозрение русской словесности в XIII веке. — СПб.: тип. Акад. наук, 1854. — 59 с. * История Московского университета, написанная к столетнему его юбилею ординарным профессором русской словесности и педагогии Степаном Шевырёвым: 1755—1855. — М.: в Университетской тип., 1855. — XII, 582, [2] с. * Речь в память о Шиллере, сказанная в заседании Московского общества любителей российской словесности 29 октября /10 ноября действительным членом С. П. Шевыревым. — [М.]: тип. Лазаревых ин-та вост. яз., [1859]. — 20 с. * Лекции о русской литературе, читанные в Париже в 1862 году С. П. Шевырёвым / [Предисл. Я. К. Грота]. — СПб.: тип. Имп. акад. наук, 1884. — [2], IV, 280, 29 с. — (Сборник Отделения русского языка и словесности Императорской академии наук; Т. 33, № 5). * Теория поэзии в историческом развитии у древних и новых народов / сочинение, писанное на степень доктора философского факультета 1-го отд-ния Степаном Шевыревым. — 2-е изд. — СПб., 1887 (Тип. имп. акад. наук). — [2], III, 271 с. * Избранные труды /[сост. К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц; автор вступ. ст. А. А. Ширинянц; авторы коммент. М. К. Кирюшина, К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц]. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — 680 с. — (Библиотека отечественной общественной мысли с древнейших времен до начала XX века). — ISBN 978-5-8243-1308-6 * История русской словесности / Сост. и отв. ред. [[Алег Анатолевіч Платонаў|О. А. Платонов]]. — М.: Русская цивилизация, 2017. — 1088 с. — ISBN 978-5-4261-0176-0 * Полное собрание литературно-критических трудов: В 7 т. / Общая ред. А. Н. Николюкина. — ИНИОН РАН (Москва) / СПб.: Росток, 2019— (працяглае выданне). '''Пераклады''' * Валленштейнов лагерь / Соч. [[Фрыдрых Шылер|Шиллера]]; Пер. в стихах С. Шевырева. — М.: тип. Бахметева, 1859. — 72, [1] с. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Абрамов А. И. |загаловак=Шевырев |выданне=Новая философская энциклопедия |спасылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASHc972be654a19700258b2c9}} * ''Вацуро В. Э.'' Пушкин в московских литературных кружках середины 1820-х гг. (Эпиграмма на А. Н. Муравьева) // Вацуро В. Э. Пушкинская пора. — СПб.: Академический проект, 2000. — С. 156—161. * ''Вишневецкий И. Г.'' Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 7—101. * ''Вишневецкий И.'' Краткое изложение стихов Степана Шевырёва, сочинённых им в Италии // Новый мир, 2017. — № 11, ноябрь. * ''Гаврилов И. Б.'' К характеристике философии воспитания С. П. Шевырева. // Христианское чтение. 2017. № 4. — С. 307—327. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воззрении». // Христианское чтение. 2016. № 1. — С. 229—289. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воспитании». // Русско-Византийский вестник. 2018. № 1. — С. 146—150. * ''Дурылин С. Н.'' Русские писатели у Гёте в Веймаре // Литературное наследство. — Т. 4/6. — М.: Жур.-газ. объединение, 1932. — С. 81—504 (по указателю). * {{кніга |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь |адказны=А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=837—839 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Лаппо-Данилевский К. Ю.'' Шевырёв и Винкельман // Русская литература. — 2002. — № 2. — С. 3—27; № 3. — С. 61—88. * ''Песков А. М.'' «Русская идея» и «русская душа»: очерки русской историософии. — М.: ОГИ, 2007. — С. 30—70 и др. * ''Сайкина Н. В.'' Из истории взаимоотношений З. А. Волконской и «архивных юношей» // Новое литературное обозрение. — 1996. № 20. — С. 220—238. * ''Сайкина Н. В.'' Московский литературный салон княгини Зинаиды Волконской. — М.: Наука, 2005. Гл. VI , VIII. * {{Крыніцы/БСЭ|Шевырёв Степан Петрович}} * {{ВТ-РБС|Шевырев, Степан Петрович|Н. Ч.|том=23|старонкі=19—29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шевырев, Степан Петрович|[[Павел Елісеевіч Шчогалеў|П.&nbsp;Е.&nbsp;Щёголев]]|том=XXXIX|старонкі=361—364}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|52750|Сцяпана Пятровіча Шавырова}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/583 Сцяпан Пятровіч Шавыроў] на сайце «Летапіс Маскоўскага ўніверсітэта» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шавыроў Сцяпан Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Рускія паэты]] [[Катэгорыя:Славянафілы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Манархісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выхаванцы Маскоўскага ўніверсітэцкага высакароднага пансіёна]] [[Катэгорыя:Прафесары ІМУ]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Маскоўскага галоўнага архіва]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі ў Францыю]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] higze0tamuh7im29yve4js6b9dbgtjy 5124085 5124084 2026-04-10T06:14:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Рускія паэты]]; дададзена [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124085 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Сцяпан Пятровіч Шавыроў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}} |Фота = Шевырёв.jpg |Шырыня = 220px |Навуковая сфера = [[гісторыя літаратуры]], [[літаратуразнаўства]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] (1836) |Навуковае званне = акадэмік Пецярбургскай АН, прафесар |Род дзейнасці = [[літаратурны крытык]], [[гісторык літаратуры]], [[літаратуразнавец]], [[паэт]], [[філосаф]] }} {{цёзкі2|Шавыроў}} '''Сцяпа́н Пятро́віч Шавыро́ў''' ({{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— рускі [[літаратурны крытык]], гісторык літаратуры, паэт, грамадскі дзеяч [[славянафільства|славянафільскіх]] перакананняў, ардынарны прафесар і дэкан [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Саратаве ў дваранскай сям'і<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Шевыревы}}</ref>, атрымаў хатнюю адукацыю. Рана навучыўся чытаць, ужо ў дзяцінстве валодаў царкоўнаславянскай, французскай і нямецкай мовамі. Захапляўся чытаннем твораў [[Аляксандр Пятровіч Сумарокаў|Аляксандра Пятровіча Сумарокава]], [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|Міхаіла Мацвеевіча Хераскава]], аповесцей [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалая Міхайлавіча Карамзіна]]. Вучыўся ў [[Маскоўскі ўніверсітэцкі высакародны пансіён|ўніверсітэцкім Высакародным пансіёне]] (1818—1822), які скончыў з залатым медалём. Служыў у [[Маскоўскі галоўны архіў|Маскоўскім архіве]] [[Калегія замежных спраў|Калегіі замежных спраў]]. Уваходзіў у літаратурна-філасофскі гурток «[[Таварыства любамудраў|любамудраў]]», у якім удзельнічалі [[Аляксандр Іванавіч Кошалеў|А.&nbsp;І.&nbsp;Кошалеў]], [[Дзмітрый Уладзіміравіч Венявіцінаў|Дз.&nbsp;У.&nbsp;Венявіцінаў]], [[Іван Васілевіч Кірэеўскі|І.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскі]]. Удзельнічаў у арганізацыі і выданні літаратурнага часопіса «любамудраў» «[[Московский вестник (часопіс)|Московский вестник]]» (1827—1830). Разам з [[Уладзімір Паўлавіч Цітоў|У.&nbsp;П.&nbsp;Цітовым]] і [[Мікалай Аляксандравіч Мельгуноў|М.&nbsp;А.&nbsp;Мельгуновым]] пераклаў кнігу «Пра мастацтва і мастакоў» [[Людвіг Іаган Цік|Л.&nbsp;Ціка]] і [[Вільгельм Генрых Вакенродэр|В.&nbsp;Г.&nbsp;Вакенродэра]]. У 1824—1848 гадах была напісана большая частка яго вершаў, у якіх ён заставаўся прыхільнікам [[рамантызм]]у і ратаваў за «паэзію думкі»; пры гэтым асноўная частка яго паэтычнай спадчыны застаецца сабранай не цалкам, а многае&nbsp;— неапублікаваным<ref>''Игорь Вишневецкий.''[https://www.academia.edu/41266311/ Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва] // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 9.</ref>. Быў настаўнікам сына [[Зінаіда Аляксандраўна Валконская|Зінаіды Аляксандраўны Валконскай]]. Разам з ім жыў за мяжой у 1829—1832 гадах, вывучаючы гісторыю мастацтва і архітэктуры ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Італія|Італіі]]. Па вяртанні абараніў дысертацыю «Дант і яго век» (1833)<ref>[http://www.voskres.ru/literature/raritet/sheverev.htm Степан Шевырёв, адъюнкт-профессор. Дант и его век: Исследование о Божественной комедии] // Учёные записки Императорского Московского университета за 1833—1834 гг.</ref>. На пасадзе ад'юнкта чытаў курс па гісторыі расійскай славеснасці ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]] са студзеня 1834 года<ref>Отчет 1-го Московского государственного университета…за 1835[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003402825?page=1 /6 академический и 1836 гражданский годы]. —[1837]. — 43, [66], 5, [9] с.</ref>. Атрымаўшы ступень доктара філасофіі за сачыненне «Тэорыя паэзіі ў гістарычным яе развіцці ў старажытных і новых народаў» (1836), у 1837 годзе стаў прафесарам Маскоўскага ўніверсітэта. У 1835—1837 гадах быў вядучым крытыкам часопіса «[[Московский наблюдатель]]», дзе змясціў нашумелы тады палемічны артыкул «Славеснасць і гандаль» (1835, № 1), накіраваны супраць «гандлёвага кірунку» ў літаратуры ([[Фадзей Венядзіктавіч Булгарын|Булгарын]], [[Мікалай Іванавіч Грэч|Грэч]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі]]). Сумесна з [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзіным]] выдаваў і рэдагаваў часопіс «[[Москвитянин]]» (1841—1856). Больш за два гады (1838—1840) С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў быў за мяжой, наведваючы лекцыі археалагічнага інстытута ў Рыме, слухаў лекцыі ў Берліне, Мюнхене, Парыжы, Лондане, працаваў у бібліятэках, сустракаўся з заходнееўрапейскімі вучонымі. Быў удастоены ступені доктара філасофіі [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскім універсітэтам]], абраны членам мастацкага таварыства ў Афінах, філалагічнага таварыства ў Аграме (цяпер&nbsp;— [[Заграб]], Харватыя). Па вяртанні зноў прыступіў да працы ва ўніверсітэце, неўзабаве стаў старэйшым прафесарам рускай славеснасці і быў зацверджаны дэканам [[Філасофскі факультет Маскоўскага ўніверсітэта|філасофскага факультэта]] (1847—1855)<ref>У 1851 годзе прафесура ўніверсітэта забалатавала яго, абраўшы на пасаду дэкана [[Цімафей Мікалаевіч Граноўскі|Ц.&nbsp;М.&nbsp;Граноўскага]], але міністр не зацвердзіў выбараў, і Шавыроў захаваў за сабой пасаду дэкана.</ref>. Улетку 1847 года здзейсніў паездку ў [[Кірыла-Белазерскі манастыр]], пра што напісаў кнігу «Паездка ў Кірыла-Белазерскі манастыр. Вакацыйныя дні прафесара С. Шавырова ў 1847 годзе», дзе ён паказаў на знойдзеныя ім некалькі невядомых помнікаў літаратуры. Быў асабліва блізкі з [[Мікалай Васілевіч Гогаль|М.&nbsp;В.&nbsp;Гогалем]], якому аказваў шмат паслуг: чытаў карэктуру яго твораў, наладжваў сувязі з кнігапрадаўцамі, ведаў яго фінансавымі справамі. Пасля смерці Гогаля Шавыроў прымаў дзейны ўдзел у разборы яго папер і хадайнічаў аб пасмяротным выданні яго твораў. І Гогаль цаніў Шавырова, ён пісаў [[Аляксандра Восіпаўна Смірнова|А.&nbsp;В.&nbsp;Смірновай]]: «Калі вы будзеце калі-небудзь у Маскве, не забудзьцеся пазнаёміцца з Шавыровым. Чалавек гэты стаіць на кропцы разумення вышэйшай, чым іншыя ў Маскве, і ў ім спее шмат дабра для Расіі». С.&nbsp;П.&nbsp;Шавырову належыць вядомая фраза пра «[[Загніваючы Захад|гнілы Захад]]». У 1857 годзе на пасяджэнні савета [[Маскоўскае мастацкае таварыства|Маскоўскага мастацкага таварыства]] ўнук [[Кацярына II|Кацярыны II]] і [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Р.&nbsp;Р.&nbsp;Арлова]], стрыечны дзядзька імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]] граф [[Васіль Аляксеевіч Бабрынскі|В.&nbsp;А.&nbsp;Бабрынскі]] энергічна абрынуўся на прыгоннае права і ў асаблівасці на парадкі часоў валадарання [[Мікалай I|Мікалая I]]. Шавыроў убачыў у гэтым імкненне абганьбіць Расію і стаў горача заступацца за ўсё рускае. Паміж імі ўзнікла сварка, якая перарасла ў бойку. [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І.&nbsp;С.&nbsp;Тургенеў]] у сваім лісце да [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.&nbsp;І.&nbsp;Герцэна]] апісаў інцыдэнт наступным чынам: {{Пачатак цытаты}}... узніклі спрэчкі (як гэта водзіцца ў Маскве) пра славянафільства, пра артыкул Аксакава пра волатаў, а нарэшце і пра прамову [[Роберт Піль|Роберта Піля]], за якую згаданы граф надумаў заступацца. — «Пасля гэтага Вы не патрыёт», — заўважыў прафесар. На гэтыя словы граф з дзіўнай дасціпнасцю і дасканалым à propos запярэчыў: «А ты, сукін сын, жанаты з выблядкам!» — «А ты сам паходзіш ад выблядка», — у сваю чаргу заўважыў прафесар і бац графа ў пысу... Вось табе, мілы Герцэн, падрабязнае — і ва ўсіх сваіх падрабязнасцях дакладнае апісанне гэтай знакамітай бойкі, ад якой па ўсёй Маскве стогн стаяў стогнам.{{арыгінальны тэкст|ru|… возникли споры (как это водится в Москве) о славянофильстве, о статье Аксакова о богатырях, а наконец и о речи Роберта Пиля, за которую упомянутый граф вздумал заступаться. — «После этого Вы не патриот», — заметил профессор. На эти слова граф с изумительной находчивостью и совершенным à propos возразил: «А ты, сукин сын, женат на выблядке!» — «А ты сам происходишь от выблядка», — в свою очередь заметил профессор и бац графа в рожу … Вот тебе, милый Герцен, подробное — и во всех своих подробностях точное описание этой знаменитой драки, от которой по всей Москве стон стоял стоном.}}<ref>''Тургенев И. С.'' Полное собрание сочинений и писем в 28 т. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960—1968. Письмо А. И. Герцену от 21 февраля (5 марта) 1857 года. Париж. Письма. Т. 3.</ref>{{Канец цытаты}} У выніку ў Шавырова было зламана рабро. Аднак, улічваючы грамадскі рэзананс таго, што адбылося, вышэйшая ўлада пакарала абодвух: Шавыроў быў прызнаны віноўнікам бойкі, звольнены са службы і высланы з Масквы, Бабрынскі сасланы ў свой маёнтак з забаронай з'яўляцца ў сталіцах. Бабрынскі на гэтым не супакоіўся і дамагаўся турэмнага зняволення для вучонага. У 1860 годзе, пасля ўзмоцненай працы ў сінадальнай і Валакаламскай бібліятэках, скончыўшы выданне 3-й і 4-й частак сваёй «Гісторыі славеснасці», Шавыроў назаўжды пакінуў Расію<ref>{{cite web |url=http://2tq.ru/slovary/shevyryov_step_petr.html |title=ШЕВЫРЁВ Степ. Петр. |publisher=Российский Гуманитарный Словарь |lang=ru}}</ref>. Яго збор кніг быў набыты бібліятэкай Нежынскага гісторыка-філалагічнага інстытута князя А. Безбародкі. Памёр ад запалення лёгкіх у Парыжы. Пахаваны на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]] (14 уч.)<ref>''Артамонов М. Д.'' Ваганьково. — М.: Московский рабочий, 1991. — С. 178.</ref>. == Сям'я == [[Файл:S. Shevyreva.jpg|міні|Соф'я Барысаўна Шавырова, нар. Зяленская (1809—1871), пазашлюбная дачка генерал-лейтэнанта князя Барыса Уладзіміравіча Галіцына (1769—1813) ад сувязі яго з цыганкай.]] З 1834 года быў у шлюбе з Соф'яй Барысаўнай Зяленскай (1809—1871), пазашлюбнай дачкой князя [[Барыс Уладзіміравіч Галіцын|Барыса Уладзіміравіча Галіцына]] (1769—1813) ад яго грамадзянскага шлюбу з багатай полькай (па іншых крыніцах — цыганскага ці яўрэйскага паходжання з [[Вільня|Вільні]]). Пасля смерці бацькі разам з сястрой Ганнай (была ў шлюбе з цвярскім грамадзянскім губернатарам [[Аляксандр Паўлавіч Бакунін|Аляксандрам Бакуніным]]) выхоўвалася ў доме княгіні Таццяны Васільеўны Галіцынай. Галіцыны валодалі маёнткам [[Вязёмы (сядзіба)|Вязёмы]], дзе С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў на працягу некалькіх гадоў праводзіў з сям'ёй летнія месяцы. Менавіта ў сядзібе Вязёмы ён пачаў сваю працу над «Гісторыяй рускай славеснасці». Таксама ў гэтай сядзібе ён разбіраў велізарны бібліятэчны збор князёў Галіцыных<ref>{{cite web |url=http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |title=Степан Петрович Шевырёв и усадьба Вязёмы. |author=Владимир Сизов |publisher=pravkrug.ru |lang=ru |accessdate=2020-03-13 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806224411/http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |url-status=live}}</ref>. Паводле водгукаў сучаснікаў, Соф'я Барысаўна валодала ўражлівай і нервовай натурай. Шлюб яе быў шчаслівым. Яна цалкам прысвяціла сябе сям'і і мала бывала ў свеце. Пра сваё жыццё ў Італіі (1838—1840 гады) пакінула дзённік на французскай мове<ref>РГАЛИ. Ф. 563. Оп. 2. Д. 7.</ref>. У шлюбе мелі чацвярых дзяцей, сярод якіх Барыс (нар. 1835)<ref>{{cite web |url=https://cgamos.ru/metric-books/203/203-745/203_745_311/ |title=Метрическая книга Пименовской в Ст.Воротниках церкви 1835 г. сн. 776 |website="Моя семья" |lang=ru |url-status=dead}}</ref>, Кацярына (нар. 1844) і Пётр (нар. 1846). == Бібліяграфія == '''Паэзія''' * Стихотворения / Вступ. статья[«Поэзия С. П. Шевырёва»], ред. и прим. М. Аронсона. — Л.: Сов. писатель, 1939. — XXXII, 239, [1] с., 5 л. портр., факс. — (Библиотека поэта). * Выбор Игоря Вишневецкого / Степан Шевырёв: Стихотворения и переводы 1824—1864 / Вступ. ст. [«Поэт-мыслитель»], ред. и сост. И. Вишневецкого. — М.: Б. С. Г.-Пресс, 2021. — 352 с., 16 с. ил. — (Поэты Москвы). — ISBN 978-5-93381-428-3. '''Нарысы падарожжаў, дзённікі''' * Поездка в Кирилло-Белозерский монастырь: вакационные дни профессора С. Шевырёва в 1847 году: в двух частях: (с 25-ю литографированными рисунками). — М.: Унив. тип., 1850. * ''Шевырёв С. П.'' Итальянские впечатления / Вст. ст., подгот. текста, сост. и прим. М. И. Медового. — СПб.: Академический проект, 2006. — 648 с. — ISBN 5-7331-0299-3. '''Даследаванні''' * История поэзии. Т. 1: чтения / Степана Шевырёва. — Москва: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад. — 1835 (обл. 1836). — 333, V с. * Образование языков Югозападной Латинской Европы: (Из лекций об истории словесности) / [Э.-орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырев]. —[СПб., 1838]. — 44 с. * История поэзии. Т. 2 : чтения / Степана Шевырёва. — М.: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад., 1892. — IV, 192 с. * Общее обозрение развития русской словесности: (Вступ. лекция э. о. проф. Шевырева). — [М., 1838]. — 47 с. * Об отношении семейного воспитания к государственному: Речь, произнесённая в торжественном собрании Моск. ун-та орд. проф. рус. словесности, д-ром философии и членом Пед. ин-та Степаном Шевырёвым 18 июня 1842. — М.: Унив. тип., 1842. — 102 с. * Очерк истории живописи итальянской, сосредоточенной в Рафаэле и его произведениях: 4 публ. лекции, чит. орд. проф. С. Шевырёвым в 1851 г. — М.: Унив. тип., 1852. — 136 с. * Вступление в педагогию / [Соч.] Орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырева. — СПб.: тип. Имп. Акад. наук, 1852. — [2], 34 с. * ''Шевырёв С. П.'' История русской словесности: лекции. Ч.1—4. — М.: Университетская типография, 1846—1860. (Усяго было выдадзена ў перыяд 1846—1860 гадоў у Маскве 4 часткі «Гісторыі рускай славеснасці»). * Обозрение русской словесности в XIII веке. — СПб.: тип. Акад. наук, 1854. — 59 с. * История Московского университета, написанная к столетнему его юбилею ординарным профессором русской словесности и педагогии Степаном Шевырёвым: 1755—1855. — М.: в Университетской тип., 1855. — XII, 582, [2] с. * Речь в память о Шиллере, сказанная в заседании Московского общества любителей российской словесности 29 октября /10 ноября действительным членом С. П. Шевыревым. — [М.]: тип. Лазаревых ин-та вост. яз., [1859]. — 20 с. * Лекции о русской литературе, читанные в Париже в 1862 году С. П. Шевырёвым / [Предисл. Я. К. Грота]. — СПб.: тип. Имп. акад. наук, 1884. — [2], IV, 280, 29 с. — (Сборник Отделения русского языка и словесности Императорской академии наук; Т. 33, № 5). * Теория поэзии в историческом развитии у древних и новых народов / сочинение, писанное на степень доктора философского факультета 1-го отд-ния Степаном Шевыревым. — 2-е изд. — СПб., 1887 (Тип. имп. акад. наук). — [2], III, 271 с. * Избранные труды /[сост. К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц; автор вступ. ст. А. А. Ширинянц; авторы коммент. М. К. Кирюшина, К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц]. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — 680 с. — (Библиотека отечественной общественной мысли с древнейших времен до начала XX века). — ISBN 978-5-8243-1308-6 * История русской словесности / Сост. и отв. ред. [[Алег Анатолевіч Платонаў|О. А. Платонов]]. — М.: Русская цивилизация, 2017. — 1088 с. — ISBN 978-5-4261-0176-0 * Полное собрание литературно-критических трудов: В 7 т. / Общая ред. А. Н. Николюкина. — ИНИОН РАН (Москва) / СПб.: Росток, 2019— (працяглае выданне). '''Пераклады''' * Валленштейнов лагерь / Соч. [[Фрыдрых Шылер|Шиллера]]; Пер. в стихах С. Шевырева. — М.: тип. Бахметева, 1859. — 72, [1] с. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Абрамов А. И. |загаловак=Шевырев |выданне=Новая философская энциклопедия |спасылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASHc972be654a19700258b2c9}} * ''Вацуро В. Э.'' Пушкин в московских литературных кружках середины 1820-х гг. (Эпиграмма на А. Н. Муравьева) // Вацуро В. Э. Пушкинская пора. — СПб.: Академический проект, 2000. — С. 156—161. * ''Вишневецкий И. Г.'' Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 7—101. * ''Вишневецкий И.'' Краткое изложение стихов Степана Шевырёва, сочинённых им в Италии // Новый мир, 2017. — № 11, ноябрь. * ''Гаврилов И. Б.'' К характеристике философии воспитания С. П. Шевырева. // Христианское чтение. 2017. № 4. — С. 307—327. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воззрении». // Христианское чтение. 2016. № 1. — С. 229—289. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воспитании». // Русско-Византийский вестник. 2018. № 1. — С. 146—150. * ''Дурылин С. Н.'' Русские писатели у Гёте в Веймаре // Литературное наследство. — Т. 4/6. — М.: Жур.-газ. объединение, 1932. — С. 81—504 (по указателю). * {{кніга |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь |адказны=А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=837—839 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Лаппо-Данилевский К. Ю.'' Шевырёв и Винкельман // Русская литература. — 2002. — № 2. — С. 3—27; № 3. — С. 61—88. * ''Песков А. М.'' «Русская идея» и «русская душа»: очерки русской историософии. — М.: ОГИ, 2007. — С. 30—70 и др. * ''Сайкина Н. В.'' Из истории взаимоотношений З. А. Волконской и «архивных юношей» // Новое литературное обозрение. — 1996. № 20. — С. 220—238. * ''Сайкина Н. В.'' Московский литературный салон княгини Зинаиды Волконской. — М.: Наука, 2005. Гл. VI , VIII. * {{Крыніцы/БСЭ|Шевырёв Степан Петрович}} * {{ВТ-РБС|Шевырев, Степан Петрович|Н. Ч.|том=23|старонкі=19—29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шевырев, Степан Петрович|[[Павел Елісеевіч Шчогалеў|П.&nbsp;Е.&nbsp;Щёголев]]|том=XXXIX|старонкі=361—364}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|52750|Сцяпана Пятровіча Шавырова}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/583 Сцяпан Пятровіч Шавыроў] на сайце «Летапіс Маскоўскага ўніверсітэта» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шавыроў Сцяпан Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Славянафілы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Манархісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выхаванцы Маскоўскага ўніверсітэцкага высакароднага пансіёна]] [[Катэгорыя:Прафесары ІМУ]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Маскоўскага галоўнага архіва]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі ў Францыю]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] qgf6qghqmw9wegw2k99qptwf0ze06lh 5124089 5124085 2026-04-10T06:15:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124089 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Сцяпан Пятровіч Шавыроў |Арыгінал імя = {{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}} |Фота = Шевырёв.jpg |Шырыня = 220px |Навуковая сфера = [[гісторыя літаратуры]], [[літаратуразнаўства]] |Навуковая ступень = [[доктар філасофіі]] (1836) |Навуковае званне = акадэмік Пецярбургскай АН, прафесар |Род дзейнасці = [[літаратурны крытык]], [[гісторык літаратуры]], [[літаратуразнавец]], [[паэт]], [[філосаф]] }} {{цёзкі2|Шавыроў}} '''Сцяпа́н Пятро́віч Шавыро́ў''' ({{lang-ru|Степан Петрович Шевырёв}}; {{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— рускі [[літаратурны крытык]], [[гісторык літаратуры]], [[паэт]], грамадскі дзеяч [[славянафільства|славянафільскіх]] перакананняў, ардынарны прафесар і дэкан [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]], акадэмік [[Пецярбургская акадэмія навук|Пецярбургскай акадэміі навук]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Саратаве ў дваранскай сям'і<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Шевыревы}}</ref>, атрымаў хатнюю адукацыю. Рана навучыўся чытаць, ужо ў дзяцінстве валодаў царкоўнаславянскай, французскай і нямецкай мовамі. Захапляўся чытаннем твораў [[Аляксандр Пятровіч Сумарокаў|Аляксандра Пятровіча Сумарокава]], [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|Міхаіла Мацвеевіча Хераскава]], аповесцей [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалая Міхайлавіча Карамзіна]]. Вучыўся ва [[Маскоўскі ўніверсітэцкі высакародны пансіён|ўніверсітэцкім Высакародным пансіёне]] (1818—1822), які скончыў з залатым медалём. Служыў у [[Маскоўскі галоўны архіў|Маскоўскім архіве]] [[Калегія замежных спраў|Калегіі замежных спраў]]. Уваходзіў у літаратурна-філасофскі гурток «[[Таварыства любамудраў|любамудраў]]», у якім удзельнічалі [[Аляксандр Іванавіч Кошалеў|А.&nbsp;І.&nbsp;Кошалеў]], [[Дзмітрый Уладзіміравіч Венявіцінаў|Дз.&nbsp;У.&nbsp;Венявіцінаў]], [[Іван Васілевіч Кірэеўскі|І.&nbsp;В.&nbsp;Кірэеўскі]]. Удзельнічаў у арганізацыі і выданні літаратурнага часопіса «любамудраў» «[[Московский вестник (часопіс)|Московский вестник]]» (1827—1830). Разам з [[Уладзімір Паўлавіч Цітоў|У.&nbsp;П.&nbsp;Цітовым]] і [[Мікалай Аляксандравіч Мельгуноў|М.&nbsp;А.&nbsp;Мельгуновым]] пераклаў кнігу «Пра мастацтва і мастакоў» [[Людвіг Іаган Цік|Л.&nbsp;Ціка]] і [[Вільгельм Генрых Вакенродэр|В.&nbsp;Г.&nbsp;Вакенродэра]]. У 1824—1848 гадах была напісана большая частка яго вершаў, у якіх ён заставаўся прыхільнікам [[рамантызм]]у і ратаваў за «паэзію думкі»; пры гэтым асноўная частка яго паэтычнай спадчыны застаецца сабранай не цалкам, а многае&nbsp;— неапублікаваным<ref>''Игорь Вишневецкий.''[https://www.academia.edu/41266311/ Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва] // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 9.</ref>. Быў настаўнікам сына [[Зінаіда Аляксандраўна Валконская|Зінаіды Аляксандраўны Валконскай]]. Разам з ім жыў за мяжой у 1829—1832 гадах, вывучаючы гісторыю мастацтва і архітэктуры ў [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Італія|Італіі]]. Па вяртанні абараніў дысертацыю «Дант і яго век» (1833)<ref>[http://www.voskres.ru/literature/raritet/sheverev.htm Степан Шевырёв, адъюнкт-профессор. Дант и его век: Исследование о Божественной комедии] // Учёные записки Императорского Московского университета за 1833—1834 гг.</ref>. На пасадзе ад'юнкта чытаў курс па гісторыі расійскай славеснасці ў [[Імператарскі Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскім універсітэце]] са студзеня 1834 года<ref>Отчет 1-го Московского государственного университета…за 1835[https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01003402825?page=1 /6 академический и 1836 гражданский годы]. —[1837]. — 43, [66], 5, [9] с.</ref>. Атрымаўшы ступень доктара філасофіі за сачыненне «Тэорыя паэзіі ў гістарычным яе развіцці ў старажытных і новых народаў» (1836), у 1837 годзе стаў прафесарам Маскоўскага ўніверсітэта. У 1835—1837 гадах быў вядучым крытыкам часопіса «[[Московский наблюдатель]]», дзе змясціў нашумелы тады палемічны артыкул «Славеснасць і гандаль» (1835, № 1), накіраваны супраць «гандлёвага кірунку» ў літаратуры ([[Фадзей Венядзіктавіч Булгарын|Булгарын]], [[Мікалай Іванавіч Грэч|Грэч]], [[Восіп Іванавіч Сянкоўскі|Сянкоўскі]]). Сумесна з [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М.&nbsp;П.&nbsp;Пагодзіным]] выдаваў і рэдагаваў часопіс «[[Москвитянин]]» (1841—1856). Больш за два гады (1838—1840) С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў быў за мяжой, наведваючы лекцыі археалагічнага інстытута ў Рыме, слухаў лекцыі ў Берліне, Мюнхене, Парыжы, Лондане, працаваў у бібліятэках, сустракаўся з заходнееўрапейскімі вучонымі. Быў удастоены ступені доктара філасофіі [[Парыжскі ўніверсітэт|Парыжскім універсітэтам]], абраны членам мастацкага таварыства ў Афінах, філалагічнага таварыства ў Аграме (цяпер&nbsp;— [[Заграб]], Харватыя). Па вяртанні зноў прыступіў да працы ва ўніверсітэце, неўзабаве стаў старэйшым прафесарам рускай славеснасці і быў зацверджаны дэканам [[Філасофскі факультет Маскоўскага ўніверсітэта|філасофскага факультэта]] (1847—1855)<ref>У 1851 годзе прафесура ўніверсітэта забалатавала яго, абраўшы на пасаду дэкана [[Цімафей Мікалаевіч Граноўскі|Ц.&nbsp;М.&nbsp;Граноўскага]], але міністр не зацвердзіў выбараў, і Шавыроў захаваў за сабой пасаду дэкана.</ref>. Улетку 1847 года здзейсніў паездку ў [[Кірыла-Белазерскі манастыр]], пра што напісаў кнігу «Паездка ў Кірыла-Белазерскі манастыр. Вакацыйныя дні прафесара С. Шавырова ў 1847 годзе», дзе ён паказаў на знойдзеныя ім некалькі невядомых помнікаў літаратуры. Быў асабліва блізкі з [[Мікалай Васілевіч Гогаль|М.&nbsp;В.&nbsp;Гогалем]], якому аказваў шмат паслуг: чытаў карэктуру яго твораў, наладжваў сувязі з кнігапрадаўцамі, ведаў яго фінансавымі справамі. Пасля смерці Гогаля Шавыроў прымаў дзейны ўдзел у разборы яго папер і хадайнічаў аб пасмяротным выданні яго твораў. І Гогаль цаніў Шавырова, ён пісаў [[Аляксандра Восіпаўна Смірнова|А.&nbsp;В.&nbsp;Смірновай]]: «Калі вы будзеце калі-небудзь у Маскве, не забудзьцеся пазнаёміцца з Шавыровым. Чалавек гэты стаіць на кропцы разумення вышэйшай, чым іншыя ў Маскве, і ў ім спее шмат дабра для Расіі». С.&nbsp;П.&nbsp;Шавырову належыць вядомая фраза пра «[[Загніваючы Захад|гнілы Захад]]». У 1857 годзе на пасяджэнні савета [[Маскоўскае мастацкае таварыства|Маскоўскага мастацкага таварыства]] ўнук [[Кацярына II|Кацярыны II]] і [[Рыгор Рыгоравіч Арлоў|Р.&nbsp;Р.&nbsp;Арлова]], стрыечны дзядзька імператара [[Аляксандр II|Аляксандра II]] граф [[Васіль Аляксеевіч Бабрынскі|В.&nbsp;А.&nbsp;Бабрынскі]] энергічна абрынуўся на прыгоннае права і ў асаблівасці на парадкі часоў валадарання [[Мікалай I|Мікалая I]]. Шавыроў убачыў у гэтым імкненне абганьбіць Расію і стаў горача заступацца за ўсё рускае. Паміж імі ўзнікла сварка, якая перарасла ў бойку. [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І.&nbsp;С.&nbsp;Тургенеў]] у сваім лісце да [[Аляксандр Іванавіч Герцэн|А.&nbsp;І.&nbsp;Герцэна]] апісаў інцыдэнт наступным чынам: {{Пачатак цытаты}}... узніклі спрэчкі (як гэта водзіцца ў Маскве) пра славянафільства, пра артыкул Аксакава пра волатаў, а нарэшце і пра прамову [[Роберт Піль|Роберта Піля]], за якую згаданы граф надумаў заступацца. — «Пасля гэтага Вы не патрыёт», — заўважыў прафесар. На гэтыя словы граф з дзіўнай дасціпнасцю і дасканалым à propos запярэчыў: «А ты, сукін сын, жанаты з выблядкам!» — «А ты сам паходзіш ад выблядка», — у сваю чаргу заўважыў прафесар і бац графа ў пысу... Вось табе, мілы Герцэн, падрабязнае — і ва ўсіх сваіх падрабязнасцях дакладнае апісанне гэтай знакамітай бойкі, ад якой па ўсёй Маскве стогн стаяў стогнам.{{арыгінальны тэкст|ru|… возникли споры (как это водится в Москве) о славянофильстве, о статье Аксакова о богатырях, а наконец и о речи Роберта Пиля, за которую упомянутый граф вздумал заступаться. — «После этого Вы не патриот», — заметил профессор. На эти слова граф с изумительной находчивостью и совершенным à propos возразил: «А ты, сукин сын, женат на выблядке!» — «А ты сам происходишь от выблядка», — в свою очередь заметил профессор и бац графа в рожу … Вот тебе, милый Герцен, подробное — и во всех своих подробностях точное описание этой знаменитой драки, от которой по всей Москве стон стоял стоном.}}<ref>''Тургенев И. С.'' Полное собрание сочинений и писем в 28 т. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960—1968. Письмо А. И. Герцену от 21 февраля (5 марта) 1857 года. Париж. Письма. Т. 3.</ref>{{Канец цытаты}} У выніку ў Шавырова было зламана рабро. Аднак, улічваючы грамадскі рэзананс таго, што адбылося, вышэйшая ўлада пакарала абодвух: Шавыроў быў прызнаны віноўнікам бойкі, звольнены са службы і высланы з Масквы, Бабрынскі сасланы ў свой маёнтак з забаронай з'яўляцца ў сталіцах. Бабрынскі на гэтым не супакоіўся і дамагаўся турэмнага зняволення для вучонага. У 1860 годзе, пасля ўзмоцненай працы ў сінадальнай і Валакаламскай бібліятэках, скончыўшы выданне 3-й і 4-й частак сваёй «Гісторыі славеснасці», Шавыроў назаўжды пакінуў Расію<ref>{{cite web |url=http://2tq.ru/slovary/shevyryov_step_petr.html |title=ШЕВЫРЁВ Степ. Петр. |publisher=Российский Гуманитарный Словарь |lang=ru}}</ref>. Яго збор кніг быў набыты бібліятэкай Нежынскага гісторыка-філалагічнага інстытута князя А. Безбародкі. Памёр ад запалення лёгкіх у Парыжы. Пахаваны на [[Ваганькаўскія могілкі|Ваганькаўскіх могілках]] (14 уч.)<ref>''Артамонов М. Д.'' Ваганьково. — М.: Московский рабочий, 1991. — С. 178.</ref>. == Сям'я == [[Файл:S. Shevyreva.jpg|міні|Соф'я Барысаўна Шавырова, нар. Зяленская (1809—1871), пазашлюбная дачка генерал-лейтэнанта князя Барыса Уладзіміравіча Галіцына (1769—1813) ад сувязі яго з цыганкай.]] З 1834 года быў у шлюбе з Соф'яй Барысаўнай Зяленскай (1809—1871), пазашлюбнай дачкой князя [[Барыс Уладзіміравіч Галіцын|Барыса Уладзіміравіча Галіцына]] (1769—1813) ад яго грамадзянскага шлюбу з багатай полькай (па іншых крыніцах — цыганскага ці яўрэйскага паходжання з [[Вільня|Вільні]]). Пасля смерці бацькі разам з сястрой Ганнай (была ў шлюбе з цвярскім грамадзянскім губернатарам [[Аляксандр Паўлавіч Бакунін|Аляксандрам Бакуніным]]) выхоўвалася ў доме княгіні Таццяны Васільеўны Галіцынай. Галіцыны валодалі маёнткам [[Вязёмы (сядзіба)|Вязёмы]], дзе С.&nbsp;П.&nbsp;Шавыроў на працягу некалькіх гадоў праводзіў з сям'ёй летнія месяцы. Менавіта ў сядзібе Вязёмы ён пачаў сваю працу над «Гісторыяй рускай славеснасці». Таксама ў гэтай сядзібе ён разбіраў велізарны бібліятэчны збор князёў Галіцыных<ref>{{cite web |url=http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |title=Степан Петрович Шевырёв и усадьба Вязёмы. |author=Владимир Сизов |publisher=pravkrug.ru |lang=ru |accessdate=2020-03-13 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806224411/http://pravkrug.ru/ob-obshchestve/tserkov-i-mir/item/489-stepan-petrovich-shevyrjov-i-usadba-vyazjomy.html |url-status=live}}</ref>. Паводле водгукаў сучаснікаў, Соф'я Барысаўна валодала ўражлівай і нервовай натурай. Шлюб яе быў шчаслівым. Яна цалкам прысвяціла сябе сям'і і мала бывала ў свеце. Пра сваё жыццё ў Італіі (1838—1840 гады) пакінула дзённік на французскай мове<ref>РГАЛИ. Ф. 563. Оп. 2. Д. 7.</ref>. У шлюбе мелі чацвярых дзяцей, сярод якіх Барыс (нар. 1835)<ref>{{cite web |url=https://cgamos.ru/metric-books/203/203-745/203_745_311/ |title=Метрическая книга Пименовской в Ст.Воротниках церкви 1835 г. сн. 776 |website="Моя семья" |lang=ru |url-status=dead}}</ref>, Кацярына (нар. 1844) і Пётр (нар. 1846). == Бібліяграфія == '''Паэзія''' * Стихотворения / Вступ. статья[«Поэзия С. П. Шевырёва»], ред. и прим. М. Аронсона. — Л.: Сов. писатель, 1939. — XXXII, 239, [1] с., 5 л. портр., факс. — (Библиотека поэта). * Выбор Игоря Вишневецкого / Степан Шевырёв: Стихотворения и переводы 1824—1864 / Вступ. ст. [«Поэт-мыслитель»], ред. и сост. И. Вишневецкого. — М.: Б. С. Г.-Пресс, 2021. — 352 с., 16 с. ил. — (Поэты Москвы). — ISBN 978-5-93381-428-3. '''Нарысы падарожжаў, дзённікі''' * Поездка в Кирилло-Белозерский монастырь: вакационные дни профессора С. Шевырёва в 1847 году: в двух частях: (с 25-ю литографированными рисунками). — М.: Унив. тип., 1850. * ''Шевырёв С. П.'' Итальянские впечатления / Вст. ст., подгот. текста, сост. и прим. М. И. Медового. — СПб.: Академический проект, 2006. — 648 с. — ISBN 5-7331-0299-3. '''Даследаванні''' * История поэзии. Т. 1: чтения / Степана Шевырёва. — Москва: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад. — 1835 (обл. 1836). — 333, V с. * Образование языков Югозападной Латинской Европы: (Из лекций об истории словесности) / [Э.-орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырев]. —[СПб., 1838]. — 44 с. * История поэзии. Т. 2 : чтения / Степана Шевырёва. — М.: тип. Ав. Семена, при Императорской мед.-хирургической акад., 1892. — IV, 192 с. * Общее обозрение развития русской словесности: (Вступ. лекция э. о. проф. Шевырева). — [М., 1838]. — 47 с. * Об отношении семейного воспитания к государственному: Речь, произнесённая в торжественном собрании Моск. ун-та орд. проф. рус. словесности, д-ром философии и членом Пед. ин-та Степаном Шевырёвым 18 июня 1842. — М.: Унив. тип., 1842. — 102 с. * Очерк истории живописи итальянской, сосредоточенной в Рафаэле и его произведениях: 4 публ. лекции, чит. орд. проф. С. Шевырёвым в 1851 г. — М.: Унив. тип., 1852. — 136 с. * Вступление в педагогию / [Соч.] Орд. проф. Моск. ун-та С. Шевырева. — СПб.: тип. Имп. Акад. наук, 1852. — [2], 34 с. * ''Шевырёв С. П.'' История русской словесности: лекции. Ч.1—4. — М.: Университетская типография, 1846—1860. (Усяго было выдадзена ў перыяд 1846—1860 гадоў у Маскве 4 часткі «Гісторыі рускай славеснасці»). * Обозрение русской словесности в XIII веке. — СПб.: тип. Акад. наук, 1854. — 59 с. * История Московского университета, написанная к столетнему его юбилею ординарным профессором русской словесности и педагогии Степаном Шевырёвым: 1755—1855. — М.: в Университетской тип., 1855. — XII, 582, [2] с. * Речь в память о Шиллере, сказанная в заседании Московского общества любителей российской словесности 29 октября /10 ноября действительным членом С. П. Шевыревым. — [М.]: тип. Лазаревых ин-та вост. яз., [1859]. — 20 с. * Лекции о русской литературе, читанные в Париже в 1862 году С. П. Шевырёвым / [Предисл. Я. К. Грота]. — СПб.: тип. Имп. акад. наук, 1884. — [2], IV, 280, 29 с. — (Сборник Отделения русского языка и словесности Императорской академии наук; Т. 33, № 5). * Теория поэзии в историческом развитии у древних и новых народов / сочинение, писанное на степень доктора философского факультета 1-го отд-ния Степаном Шевыревым. — 2-е изд. — СПб., 1887 (Тип. имп. акад. наук). — [2], III, 271 с. * Избранные труды /[сост. К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц; автор вступ. ст. А. А. Ширинянц; авторы коммент. М. К. Кирюшина, К. В. Рясенцев, А. А. Ширинянц]. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 2010. — 680 с. — (Библиотека отечественной общественной мысли с древнейших времен до начала XX века). — ISBN 978-5-8243-1308-6 * История русской словесности / Сост. и отв. ред. [[Алег Анатолевіч Платонаў|О. А. Платонов]]. — М.: Русская цивилизация, 2017. — 1088 с. — ISBN 978-5-4261-0176-0 * Полное собрание литературно-критических трудов: В 7 т. / Общая ред. А. Н. Николюкина. — ИНИОН РАН (Москва) / СПб.: Росток, 2019— (працяглае выданне). '''Пераклады''' * Валленштейнов лагерь / Соч. [[Фрыдрых Шылер|Шиллера]]; Пер. в стихах С. Шевырева. — М.: тип. Бахметева, 1859. — 72, [1] с. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Абрамов А. И. |загаловак=Шевырев |выданне=Новая философская энциклопедия |спасылка=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASHc972be654a19700258b2c9}} * ''Вацуро В. Э.'' Пушкин в московских литературных кружках середины 1820-х гг. (Эпиграмма на А. Н. Муравьева) // Вацуро В. Э. Пушкинская пора. — СПб.: Академический проект, 2000. — С. 156—161. * ''Вишневецкий И. Г.'' Италия и Россия 1829—1833, 1837 и 1843 годов в стихах и стихотворных переводах Степана Шевырёва // Archivio russo-italiano XI. — Salerno, 2020. — C. 7—101. * ''Вишневецкий И.'' Краткое изложение стихов Степана Шевырёва, сочинённых им в Италии // Новый мир, 2017. — № 11, ноябрь. * ''Гаврилов И. Б.'' К характеристике философии воспитания С. П. Шевырева. // Христианское чтение. 2017. № 4. — С. 307—327. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воззрении». // Христианское чтение. 2016. № 1. — С. 229—289. * ''Гаврилов И. Б.'' Степан Петрович Шевырёв о «Русском воспитании». // Русско-Византийский вестник. 2018. № 1. — С. 146—150. * ''Дурылин С. Н.'' Русские писатели у Гёте в Веймаре // Литературное наследство. — Т. 4/6. — М.: Жур.-газ. объединение, 1932. — С. 81—504 (по указателю). * {{кніга |загаловак=Императорский Московский университет: 1755—1917 : энциклопедический словарь |адказны=А. Ю. Андреев, Д. А. Цыганков |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2010 |старонкі=837—839 |старонак=894 |isbn=978-5-8243-1429-8}} * ''Лаппо-Данилевский К. Ю.'' Шевырёв и Винкельман // Русская литература. — 2002. — № 2. — С. 3—27; № 3. — С. 61—88. * ''Песков А. М.'' «Русская идея» и «русская душа»: очерки русской историософии. — М.: ОГИ, 2007. — С. 30—70 и др. * ''Сайкина Н. В.'' Из истории взаимоотношений З. А. Волконской и «архивных юношей» // Новое литературное обозрение. — 1996. № 20. — С. 220—238. * ''Сайкина Н. В.'' Московский литературный салон княгини Зинаиды Волконской. — М.: Наука, 2005. Гл. VI , VIII. * {{Крыніцы/БСЭ|Шевырёв Степан Петрович}} * {{ВТ-РБС|Шевырев, Степан Петрович|Н. Ч.|том=23|старонкі=19—29}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Шевырев, Степан Петрович|[[Павел Елісеевіч Шчогалеў|П.&nbsp;Е.&nbsp;Щёголев]]|том=XXXIX|старонкі=361—364}} == Спасылкі == * {{Супрацоўнік РАН|52750|Сцяпана Пятровіча Шавырова}} * [http://letopis.msu.ru/peoples/583 Сцяпан Пятровіч Шавыроў] на сайце «Летапіс Маскоўскага ўніверсітэта» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шавыроў Сцяпан Пятровіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 30 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 20 мая]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1864 годзе]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Славянафілы]] [[Катэгорыя:Правадзейныя члены Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Манархісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Выхаванцы Маскоўскага ўніверсітэцкага высакароднага пансіёна]] [[Катэгорыя:Прафесары ІМУ]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ваганькаўскіх могілках]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Маскоўскага галоўнага архіва]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Расійскай імперыі ў Францыю]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Саратаве]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Парыжы]] astodye6k462i8lb1uw0zw03mnqax7z 0 805798 5124086 2026-04-10T06:14:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сцяпан Пятровіч Шавыроў]] 5124086 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сцяпан Пятровіч Шавыроў]] rlg5kqmy96xsanc8cvms608j19idhnx 0 805799 5124087 2026-04-10T06:14:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сцяпан Пятровіч Шавыроў]] 5124087 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сцяпан Пятровіч Шавыроў]] rlg5kqmy96xsanc8cvms608j19idhnx 0 805800 5124088 2026-04-10T06:14:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Сцяпан Пятровіч Шавыроў]] 5124088 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сцяпан Пятровіч Шавыроў]] rlg5kqmy96xsanc8cvms608j19idhnx 0 805801 5124091 2026-04-10T06:32:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне | Назва = Ірмалой Лаўрэна Крупскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Лаўрэн Крупскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]], [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] | Выда...» 5124091 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Лаўрэна Крупскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Лаўрэн Крупскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]], [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] | Выдавецтва = [[Смаленск]] (месца стварэння) | Выпуск = Канец [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] | Старонак = }} '''Ірмалой Лаўрэна Крупскага''' — беларускі рукапісны музычны і мастацкі помнік канца [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], створаны ў [[Смаленск]]у. Уяўляе сабой традыцыйны [[Ірмалой|ірмалой]] (зборнік царкоўных песнапенняў) і з'яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння кніжнай, музычнай і іканаграфічнай культуры на ўсходніх землях гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. == Гісторыя і музычнае значэнне == Рукапіс быў створаны ў канцы XVII стагоддзя ў Смаленску і цесна звязаны з імем майстра Лаўрэна Крупскага{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. Як і іншыя ірмалоі таго перыяду, напрыклад, вядомыя [[Супрасльскі ірмалой]] ці [[Магілёўскі ірмалой]], кніга прызначалася для харавога выканання на клірасе падчас царкоўных набажэнстваў. Такія рукапісныя помнікі фіксавалі важны гістарычны пераход у айчыннай музычнай культуры: адмову ад архаічнай безлінейнай сістэмы запісу нот ([[Знаменны распеў|знаменнага распеву]] або «крукаў») на карысць новай пяцілінейнай нотнай сістэмы, вядомай як «кіеўскае знамя»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=291}}. == Мастацкае афармленне і іканаграфія == Найбольшую каштоўнасць Ірмалой Лаўрэна Крупскага ўяўляе як помнік беларускага кніжнага мастацтва і выяўленчай культуры. Рукапіс быў багата аздоблены, аднак дайшоў да нашага часу з некаторымі няскончанымі элементамі. Даследчыкі адзначаюць наяўнасць у кнізе асобных разгортаў з няскончанымі старонкамі, дзе асноўны тэкст і нотныя лінейкі ўжо напісаны, але спецыяльна пакінутыя пустыя месцы для мастацкіх [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялаў]] так і не былі запоўнены малюнкамі. Гэтая незвычайная асаблівасць дазваляе сучасным навукоўцам дэталёва вывучыць паслядоўнасць і тэхналогію працы тагачасных майстроў-кнігапісцаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. Галоўным мастацкім шэдэўрам рукапісу з'яўляецца ўключаная ў яго каляровая [[Мініяцюра|мініяцюра]] пад назвай «Каранаванне Багародзіцы Святой Тройцай»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=293}}. Як падкрэсліваюць мастацтвазнаўцы, сам сюжэт гэтага малюнка, а таксама яго стылістычнае і кампазіцыйнае выкананне з'яўляюцца надзвычай характэрнымі менавіта для беларускай іканаграфічнай школы таго часу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=293}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Смаленска]] fujvn7k4m9jjc1fxncq7eanmhoqhqob 5124092 5124091 2026-04-10T06:32:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя і музычнае значэнне */ 5124092 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Лаўрэна Крупскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Лаўрэн Крупскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]], [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] | Выдавецтва = [[Смаленск]] (месца стварэння) | Выпуск = Канец [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] | Старонак = }} '''Ірмалой Лаўрэна Крупскага''' — беларускі рукапісны музычны і мастацкі помнік канца [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]], створаны ў [[Смаленск]]у. Уяўляе сабой традыцыйны [[Ірмалой|ірмалой]] (зборнік царкоўных песнапенняў) і з'яўляецца каштоўнай крыніцай для вывучэння кніжнай, музычнай і іканаграфічнай культуры на ўсходніх землях гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. == Гісторыя і музычнае значэнне == Рукапіс быў створаны ў канцы XVII стагоддзя ў Смаленску і цесна звязаны з імем майстра Лаўрэна Крупскага{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. Як і іншыя ірмалоі таго перыяду, напрыклад, вядомыя [[Супрасльскі ірмалой]] ці [[Магілёўскі ірмалой]], кніга прызначалася для харавога выканання на клірасе падчас царкоўных набажэнстваў. Такія рукапісныя помнікі фіксавалі важны гістарычны пераход у айчыннай музычнай культуры: адмову ад архаічнай безлінейнай сістэмы запісу нот ([[Знаменны распеў|знаменнага распеву]] або «крукаў») на карысць новай пяцілінейнай нотнай сістэмы, вядомай як «[[кіеўскае знамя]]»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=291}}. == Мастацкае афармленне і іканаграфія == Найбольшую каштоўнасць Ірмалой Лаўрэна Крупскага ўяўляе як помнік беларускага кніжнага мастацтва і выяўленчай культуры. Рукапіс быў багата аздоблены, аднак дайшоў да нашага часу з некаторымі няскончанымі элементамі. Даследчыкі адзначаюць наяўнасць у кнізе асобных разгортаў з няскончанымі старонкамі, дзе асноўны тэкст і нотныя лінейкі ўжо напісаны, але спецыяльна пакінутыя пустыя месцы для мастацкіх [[Буквіца (кніжная графіка)|ініцыялаў]] так і не былі запоўнены малюнкамі. Гэтая незвычайная асаблівасць дазваляе сучасным навукоўцам дэталёва вывучыць паслядоўнасць і тэхналогію працы тагачасных майстроў-кнігапісцаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. Галоўным мастацкім шэдэўрам рукапісу з'яўляецца ўключаная ў яго каляровая [[Мініяцюра|мініяцюра]] пад назвай «Каранаванне Багародзіцы Святой Тройцай»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=293}}. Як падкрэсліваюць мастацтвазнаўцы, сам сюжэт гэтага малюнка, а таксама яго стылістычнае і кампазіцыйнае выкананне з'яўляюцца надзвычай характэрнымі менавіта для беларускай іканаграфічнай школы таго часу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=293}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Смаленска]] 65b8grbci5vn50vjost8aop1myxz4sg 0 805802 5124095 2026-04-10T06:53:16Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>;{{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка с...» 5124095 wikitext text/x-wiki '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>;{{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што Максвел часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />, пераехаўшы на паўднёвы ўсход Амерыкі, дзе прадавала антыкварыят і рэстаўравала дамы, каб заставацца незаўважнай.<ref name=":13" /> Фармер сказала, што ў выніку гэтага яна перастала маляваць на дваццаць гадоў, аднавіўшы сваю дзейнасць толькі ў 2019 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна стала фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр гвалту Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — херувімамі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі-жанчыны]] 5k2u4pu6srvr7fd069yvmvyhhjfyhgr 5124096 5124095 2026-04-10T06:53:34Z DBatura 73587 5124096 wikitext text/x-wiki '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што Максвел часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />, пераехаўшы на паўднёвы ўсход Амерыкі, дзе прадавала антыкварыят і рэстаўравала дамы, каб заставацца незаўважнай.<ref name=":13" /> Фармер сказала, што ў выніку гэтага яна перастала маляваць на дваццаць гадоў, аднавіўшы сваю дзейнасць толькі ў 2019 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна стала фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр гвалту Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — херувімамі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі-жанчыны]] 4d54hnz7rhbkoktwzcqwj0ivelpqlzg 5124097 5124096 2026-04-10T06:54:45Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5124097 wikitext text/x-wiki '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />, пераехаўшы на паўднёвы ўсход Амерыкі, дзе прадавала антыкварыят і рэстаўравала дамы, каб заставацца незаўважнай.<ref name=":13" /> Фармер сказала, што ў выніку гэтага яна перастала маляваць на дваццаць гадоў, аднавіўшы сваю дзейнасць толькі ў 2019 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна стала фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр гвалту Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — херувімамі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі-жанчыны]] 1pb5kfzhvraom5ai4nqj28ul6yespu7 5124098 5124097 2026-04-10T06:57:32Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5124098 wikitext text/x-wiki '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы заставацца незаўважнай.<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна стала фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр гвалту Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — херувімамі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі-жанчыны]] egq1crz65kln7hd7pnkri4sfkf82lu6 5124099 5124098 2026-04-10T06:57:50Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5124099 wikitext text/x-wiki '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы заставацца незаўважнай.<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр гвалту Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — херувімамі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі-жанчыны]] 6wxd6jq0ffqqmw2f96m27kzmtn9tqwl 5124100 5124099 2026-04-10T06:59:58Z DBatura 73587 /* Творчасць */ 5124100 wikitext text/x-wiki '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы заставацца незаўважнай.<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — [[херувім]]амі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Мастакі-жанчыны]] jejg00t43i8xhgniquisxqolvugdggi 5124101 5124100 2026-04-10T07:01:16Z DBatura 73587 5124101 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы заставацца незаўважнай.<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — [[херувім]]амі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] axmey0em7pcbk0q46fnr6sq6pbiuasz 5124103 5124101 2026-04-10T07:01:48Z DBatura 73587 /* Крыніцы */ 5124103 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы заставацца незаўважнай.<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — [[херувім]]амі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{DEFAULTSORT}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] fslk1sli57a4s9zetustrackv0cabg3 5124104 5124103 2026-04-10T07:02:53Z DBatura 73587 5124104 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Марыя Крысцін Фармер''' ({{lang-en|Maria Kristine Farmer}}<ref>{{cite web |title=1992 Undergraduate Commencement Program |url=https://cdm17268.contentdm.oclc.org/digital/collection/commencement/id/84/rec/91 |website=cdm17268.contentdm.oclc.org |publisher=[[Santa Clara University]] |access-date=20 October 2025 |page=10 |language=en}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканская мастачка, фігурантка справы [[Джэфры Эпштэйн]]а<ref name=":0">{{Cite news|last1=Hill|first1=James|url=https://abcnews.go.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224|title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened'|date=January 9, 2020|work=ABC News|access-date=February 11, 2020|last2=Remillard|first2=Mark|last3=Effron|first3=Lauren}}</ref><ref name=":15">{{Cite book|last1=Edwards|first1=Bradley J.|title=Relentless Pursuit|last2=Henderson|first2=Brittany|publisher=Gallery Books|year=2020|isbn=978-1-9821-4815-7|location=New York|pages=277–85|chapter=Paducah and Beyond}}</ref>. == Біяграфія== Нарадзілася ў Падуку, [[штат Кентукі]]. Некаторы час жыла ў Фініксе, [[штат Арызона]]<ref>{{Cite book|last1=Patterson|first1=James|title=Filthy Rich|last2=Connolly|first2=John|last3=Malloy|first3=Tim|publisher=Little Brown and Company|year=2016|isbn=9780316274050|location=New York|pages=149–52|chapter=Vicky Ward: November 2002}}</ref>. З ранняга ўзросту цвёрда вырашыла стаць мастачкай.<ref name=":13"/> У 1992 годзе скончыла ўніверсітэт Санта-Клары<ref>{{Cite web|url=https://www.mariafarmerart.com/about|title=About Maria Farmer|last=|first=|date=|website=|archive-url=|archive-date=|access-date=February 11, 2020}}</ref>, а ў 1995 — Нью-Ёркскую акадэмію мастацтваў<ref name=":4"/><ref name=":3">{{Cite web|url=https://hyperallergic.com/508823/jeffrey-epstein/|title=Disgraced Billionaire Jeffrey Epstein's Art World Connections|last=Small|first=Zachary|date=2019-07-10|website=Hyperallergic|access-date=2020-02-12}}</ref>. Там жа пазнаёмілася з фінансістам Джэфры Эпштэйнам<ref name=":0" />, які дапамагаў акадэміі, наведваў мерапрыемствы і цікавіўся працамі студэнтаў-мастакоў<ref name=":4">{{Cite web|url=https://news.artnet.com/art-world/maria-farmer-new-york-art-academy-1610506|title=Jeffrey Epstein Accuser Maria Farmer Says the New York Academy of Art Helped Enable the Disgraced Financier|last1=Corbett|first1=Rachel|last2=Davis|first2=Ben|date=2019-08-26|website=Artnet News|access-date=2020-02-11}}</ref>. Міліардэр наняў Фармер у якасці кансультанта па мастацтву і кіруючай нерухомасцю ў сваёй нью-ёркскай рэзідэнцыі. <ref>{{Cite web |last=Nayyar |first=Rhea |date=March 16, 2026 |title=New York Academy of Art Says It Will Donate Epstein Money |url=https://hyperallergic.com/new-york-academy-of-art-says-it-will-donate-epstein-money/ |access-date=2026-03-23 |website=Hyperallergic |language=en}}</ref> Працуючы на яго, мастачка стала сведкам яго сексуальных злачынстваў супраць непаўналетніх. Яна бачыла вялікую колькасць маладых дзяўчат, якія ўваходзілі і выходзілі з [[Дом Герберта Н. Штрауса|дому ў Нью-Ёрку]], і сказала, што яго памочніца часта адпраўлялася ў паездкі, каб вербаваць дзяўчат для Эпштэйна.<ref name=":6">{{Cite magazine|url=https://www.newyorker.com/magazine/2019/08/05/alan-dershowitz-devils-advocate|title=Alan Dershowitz, Devil's Advocate|last=Bruck|first=Connie|date=July 29, 2019|magazine=The New Yorker|access-date=2020-02-11}}</ref> Пакоі асабняку, паводле яе, былі абсталяваны шматлікімі прыладамі відэаназірання, накіраванымі на ложкі і туалеты.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-his-house-under-constant-tv-surveillance|title=Jeffrey Epstein accuser says his house had cameras "monitoring private moments"|date=November 18, 2019|publisher=CBS News|access-date=2020-02-11|last3=Am|first3=7:18}}</ref> Акрамя таго, яна сама стала ахвярай згвалтавання з боку міліардэра і яго памочніца [[Гіслейн Максвел]]<ref name=":8">{{Cite news|last=Brown|first=Julie K.|url=https://www.miamiherald.com/news/nation-world/article229277874.html|title=New Jeffrey Epstein accuser goes public; defamation lawsuit targets Dershowitz|date=April 16, 2019|work=Miami Herald|access-date=February 11, 2020}}</ref>. Больш за тое, гвалту падвергнулася таксама яе малодшая сястра Эні<ref name=":11">{{Cite news|last=McKinley|first=Jesse|url=https://www.nytimes.com/2019/11/17/nyregion/jeffrey-epstein-lawsuits-victims.html|title=Why These 5 Accusers of Jeffrey Epstein Want More Than Money|date=2019-11-17|work=The New York Times|access-date=2020-02-12|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":9"/>. У жніўні 1996 года мастачка звярнулася да праваахоўнікаў<ref name="nytimes/epstein-employee-trump">{{cite news |title=An Accuser's Story Suggests How Trump Might Appear in the Epstein Files |url=https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |access-date=2 August 2025 |work=New York Times |date=July 20, 2025 |archive-url=http://web.archive.org/web/20250720165238/https://www.nytimes.com/2025/07/20/us/politics/epstein-employee-trump-investigation.html |archive-date=2025-07-20|last=Baker|first=Mike|last2=Schmidt|first2=Michael S.}}</ref>, але яны не распачалі ніякіх дзеянняў.<ref>{{Cite web |last=Neumeister |first=Larry |date=November 12, 2019 |title=Woman who spoke at Epstein's bail hearing sues his estate |url=https://apnews.com/general-news-068c3bae1d464845aba4798a32d49731 |access-date=2020-02-12 |website=AP News}}</ref><ref name=":0" /> Пасля Фармер неаднаразова пагражалі расправай<ref name=":14">{{Cite news|last1=Briquelet|first1=Kate|last2=Cartwright|first2=Lachlan|date=2019-04-16|title=Epstein Accuser Sues Alan Dershowitz Over Alleged Sex Ring|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-accuser-sues-alan-dershowitz-over-alleged-sex-ring|access-date=2020-06-15}}</ref>. Яна некалькі разоў пераязджала, каб паспрабаваць схавацца, нават была вымушана змяніць імя<ref name=":18" />. Жанчына стала прадаваць антыкварыят і рэстаўраваць дамы заставацца незаўважнай.<ref name=":13" />, перастаўшы маляваць на дваццаць гадоў.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=James |date=9 January 2020 |title=Jeffrey Epstein survivor paints portraits of other survivors: 'Each one of those should have never happened' |url=https://abcnews.com/US/jeffrey-epstein-survivor-paints-portraits-survivors-happened/story?id=68148224 |access-date=2026-04-06 |website=ABC News |language=en}}</ref> З 2006 года яна апынулася фігурантам справы па шматлікім сексуальным злачынствам Эпштэйна. Яе дапытвалі ў [[ФБР]]<ref name=":10">{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/jeffrey-epstein-accuser-maria-farmer-says-ghislaine-maxwell-threatened-her-life-after-assault-fbi-failed/|title=Jeffrey Epstein accuser Maria Farmer says Ghislaine Maxwell threatened her life, FBI "failed" her|date=November 19, 2019|website=CBS News|access-date=2020-02-12}}</ref>, звязваліся юрысты іншай ахвяры — [[Вірджынія Джуфрэ|Вірджыніі Джуфрэ]].<ref name=":15" /> Пасля таго, як у 2019 годхе ў Фармер дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу, жанчына падала ў Федэральны суд Нью-Ёрка пісьмовую заяву пад прысягай, у якой сцвярджала, што яна і яе сястра Эні падвергліся сексуальнаму гвалту з боку Эпштэйна і Максвел.<ref>{{Cite web|title=Maria Farmer On Epstein: 'They Knew It Was True, They Just Chose To Ignore Me'|url=https://graziadaily.co.uk/life/real-life/maria-farmer-jeffrey-epstein|last=Prince|first=Rosa|date=September 24, 2019|website=Grazia|access-date=2020-02-23}}</ref> У ліпені 2023 года Фармер падала апавяшчэнне аб прэтэнзіі да ўрада ЗША на суму 600 мільёнаў долараў.<ref name=":19">{{Cite web |date=28 July 2023 |title=Jeffrey Epstein victims plan to sue FBI for $600 million for failing to investigate past reports of sexual abuse |url=https://www.yahoo.com/news/jeffrey-epstein-victims-plan-sue-002900765.html |access-date=2026-04-06 |website=[[New York Daily News]] |language=en-US |via=Yahoo News}}</ref> У маі 2025 года яна падала пазоў у Акруговы суд ЗША па акрузе Калумбія супраць федэральнага ўрада, абвінаваціўшы Міністэрства юстыцыі, пракуратуру ЗША і ФБР у халатнасці і прычыненні эмацыйнага стрэсу па неасцярожнасці за тое, што яны не змаглі абараніць яе і іншых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":18">{{Cite web |last=Alsharif |first=Mirna |date=2025-05-30 |title=Jeffrey Epstein accuser sues federal government for failing to protect her and other victims |url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/jeffrey-epstein-accuser-sues-federal-government-protect-victims-rcna209967 |access-date=2025-07-19 |website=NBC News |language=en}}</ref> == Творчасць== У асноўным стварае фігуратыўныя карціны і пастэльныя малюнкі асобных людзей або груп людзей.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Улетку 1996 года Фармер атрымала заказ на стварэнне двух маштабных карцін для здымачнай пляцоўкі фільма «Лепш не бывае».<ref name=":9">{{Cite news|last1=Ellison|first1=Sarah|url=https://www.washingtonpost.com/business/economy/epstein-accuser-holds-victorias-secret-billionaire-responsible-as-he-keeps-his-distance/2019/10/05/1b6baf6c-d0d3-11e9-b29b-a528dc82154a_story.html|title=Epstein accuser holds Victoria's Secret billionaire responsible, as he keeps his distance|date=October 5, 2019|newspaper=Washington Post|access-date=February 11, 2020|last2=O'Connell|first2=Jonathan}}</ref> У 2006 годзе ўдзельнічала ў выставе «Забяры дадому аголеную натуру» ў Нью-Ёркскай акадэміі мастацтваў.<ref>{{Cite web |date=2006 |title=New York Academy of Art |url=http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070829180204/http://www.nyaa.edu/THaN06.html |archive-date=2007-08-29 |access-date=2026-04-06 |website=www.nyaa.edu}}</ref> У канцы 2019 года Фармер аднавіла стварэнне твораў мастацтва пасля больш чым дваццацігадовага перапынку ў сваёй мастацкай дзейнасці.<ref name=":10" /> Яна пачала працаваць над серыяй карцін і пастэльных малюнкаў пад назвай «Праект тых, хто выжыў» (The Survivors Project), якая складаецца з асобных партрэтаў вядомых ахвяр Эпштэйна.<ref name=":0" /><ref name=":13" /> У 2020 годзе напісала палатно «Сеткі» (The Setiles), прысвечанае злоўжыванням Эпштэйна. Мастачка выявіла саўдзельнікаў міліардэра забойцамі, а адвакатаў ахвяр — [[херувім]]амі<ref name=":13">{{Cite news|last=Briquelet|first=Kate|date=2020-05-17|title=Epstein Victim Is Painting His Enablers as Murderous Lizard People|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/epstein-victim-is-painting-his-enablers-like-ghislaine-maxwell-and-alan-dershowitz-as-murderous-lizard-people|access-date=2020-06-15}}</ref>. == Сям’я == Бацькі — Фрэнка Фармера і Джаніс Суэйн. Ёсць два малодшыя браты і дзве малодшыя сястры.<ref name=":1">{{Cite news|last=Baker|first=Mike|url=https://www.nytimes.com/2019/08/26/us/epstein-farmer-sisters-maxwell.html|title=The Sisters Who First Tried to Take Down Jeffrey Epstein|date=2019-08-26|work=The New York Times|access-date=2020-02-11|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.courier-journal.com/story/news/crime/2019/07/10/jeffrey-epstein-sex-trafficking-allegations-kentuckian-claims-assault/1673236001/|title=21 years before #MeToo, a Kentucky native says Jeffrey Epstein sexually assaulted her|last=Ladd|first=Sarah|date=July 10, 2019|website=The Courier-Journal|access-date=2020-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lawandcrime.com/high-profile/jeffrey-epstein-accuser-when-donald-trump-eyed-me-epstein-remarked-shes-not-for-you|title=Jeffrey Epstein Accuser: When Donald Trump Eyed Me, Epstein Remarked 'She's Not for You'|last=Lambe|first=Jerry|date=August 26, 2019|website=lawandcrime.com|access-date=2020-02-11}}</ref> == Крыніцы== {{Крыніцы}} {{Справа Эпштэйна}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Джэфры Эпштэйн]] [[Катэгорыя:Мастакі ЗША]] [[Катэгорыя:Жанчыны-мастакі]] 3j7bv44gjw6bzatikzyph5prygnp1y6 0 805803 5124102 2026-04-10T07:01:33Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1312957990|Cleruchy]]» 5124102 wikitext text/x-wiki '''Клерух''' (Тэрмін паходзіць ад [[Грэчаская мова|грэчаскага]] слова {{Lang|grc|κληροῦχος}}, ''klēroukhos'', літаральна «ўладальнік жэрабя», ''klēroukhia''; таксама '''клероўхі''' і '''клеручы''' ) у [[Класічная Грэцыя|класічнай Грэцыі]] — спецыялізаваны тып калоніі, заснаванай [[Старажытныя Афіны|Афінамі]]. == Гісторыя == Звычайна [[Старажытнагрэчаская каланізацыя|грэчаскія калоніі]] былі палітычна незалежнымі; яны мелі асаблівыя адносіны з матчыным горадам (''[[Метраполія|мегаполіяй]]''), але ў астатнім былі незалежнымі адзінкамі. Клерухіі істотна адрозніваліся. Пасяленцы або клерухі захоўвалі сваё афінскае грамадзянства, а супольнасць заставалася палітычна залежнай ад Афін — становішча, якое ўмацавалася шляхам усталявання інстытутаў мясцовага самакіравання, заснаваных на афінскіх мадэлях, такіх як савет на [[Самас|Самасе]]. Паводле [[Плутарх|Плутарха]], клерухіі прызначаліся бедным афінскім грамадзянам, якія потым жылі за мяжой, захоўваючы сваё афінскае грамадзянства. Аднак [[Эпіграфіка|эпіграфічныя]] сведчанні сведчаць аб тым, што афінскія клерухі часцей былі багатымі і працягвалі жыць у Афінах, пакуль рабы працавалі ў іх заморскіх маёнтках. Такім чынам, клерухіі сталі значнай крыніцай прыватнага багацця ў Афінах — 3000 ''клерояў'' на Лесбасе забяспечвалі 100 талентаў у год, паводле Фукідыда. Лічыцца, што першым клерухіем быў [[Саламін]], захоплены Афінамі ў Мегары ў VI стагоддзі да н.э. Іншыя клерухіі былі створаны на Фракійскім Херсанесе пасля яго адваявання ў [[Дзяржава Ахеменідаў|Персідскай імперыі]] пасля [[Грэка-персідскія войны|грэка-персідскіх войнаў]] V стагоддзя да н.э., а таксама ў [[Халкіда|Халкідзе]] пасля паразы гэтага горада ў вайне з Афінамі. У перыяд [[Першы афінскі марскі саюз|Дэласскай лігі]] і Другой Афінскай лігі (V–IV стагоддзі да н.э.) Афіны стварылі яшчэ шмат клерухіяў, напрыклад, на Самосе. Афінская сістэма клерухіяў дасягнула свайго росквіту ў канцы V стагоддзя, калі яна распасціралася на ўсход да [[Самсун|Аміса]] на Чорным моры. Гэтая сетка клерухіяў была страчана ў канцы [[Пелапанеская вайна (431—404)|Пелапанескай вайны]] і больш ніколі не дасягнула такога маштабу, хоць некаторыя клерухіі былі адноўлены ў IV стагоддзі, напрыклад, на Лемнасе і Самосе. {{Крыніцы}} * == Бібліяграфія == * {{Cite EB1911|wstitle=Cleruchy}} * {{citation|last=Moreno|first=Alfonso|year=2013|editor1-last=Bagnall|editor1-first=Roger S.|editor2-last=Broderson|editor2-first=Kai|editor3-last=Champion|editor3-first=Craige B.|editor4-last=Erskine|editor4-first=Andrew|editor5-last=Huebner|editor5-first=Sabine R.|editor5-link=Sabine R. Huebner|title=Cleruchy|encyclopedia=Encyclopedia of Ancient History|publisher=Blackwell}} * {{cite book|first=G.|last=Gilbert|title=Constitutional Antiquities of Athens and Sparta|edition=Eng. trans.|location=London|year=1895}} * {{cite book|first=A.H.J.|last=Greenidge|title=Handbook of Greek Constitutional Antiquities|location=London|year=1896}} 22bkh5bbypfp3itm8bvpk9jchv9drcw 0 805804 5124105 2026-04-10T07:10:19Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1345374011|Colonia (Roman)]]» 5124105 wikitext text/x-wiki [[Файл:Romancoloniae.jpg|справа|міні|Мапа, якая паказвае «рымскія калоніі» ў другім стагоддзі н.э., пасля [[Траян|Траяна]] .]] Рымская калонія - лац. '''{{Lang|la|colonia}}''' ( pl. .: '''{{Lang|la|coloniae}}''' ) першапачаткова было паселішчам рымскіх грамадзян, якія стваралі рымскі [[Пост (ваенная справа)|фарпост]] на федэраванай або заваяванай тэрыторыі з мэтай яе абароны і засваення. Аднак у рэшце рэшт гэты тэрмін стаў абазначаць найвышэйшы статус рымскага горада. Адсюль таксама паходзіць сучасны тэрмін «[[калонія]]». == Характарыстыкі == Пры [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспубліцы]], у якой не было рэгулярнага войска, у заваяваных гарадах размяшчаліся ўласныя грамадзяне ў якасці своеасаблівага гарнізону. Існавала двух тыпаў войскаў<ref>{{Кніга|загаловак=E.T. Salmon, The Coloniae Maritimae, Athenaeum, N.S.41 (1963) с. 3-33}}</ref><ref>{{Кніга|загаловак=A.N. Sherwin-White, The Roman Citizenship, с. 86}}</ref>: * Рымскія калоніі, ''coloniae civium Romanorum'' або ''coloniae maritimae'', бо яны часта будаваліся паблізу мора, напрыклад, Остыя (350 г. да н.э.) і [[Рыміні]] (268 г. да н.э.). Каланісты складаліся прыкладна з трохсот рымскіх ветэранаў з сем'ямі, якім было выдзелена ад 1 да 2,5 гектараў сельскагаспадарчых зямель з ''ager colonicus'' (дзяржаўнай зямлі), а таксама бясплатнае карыстанне ''ager compascus scripturarius'' (агульнай дзяржаўнай зямлі) для пашы і лясоў. * Лацінскія калоніі (''coloniae Latinae'') былі значна большымі за рымскія. Гэта былі ваенныя цытадэлі паблізу або на варожай тэрыторыі. Яны маглі быць падобныя да [[Клерушы|афінскіх клерухій.]] Каланістам даваліся вялікія маёнткі плошчай да 35 гектараў. Аднак высяляючыся з гарадской грамады, яны гублялі грамадзянства, якое маглі вярнуць, калі вярталіся ў Рым. Пасля 133 г. да н.э. [[Трыбун|трыбуны]] ўвялі рэформы, каб падтрымаць гарадскую беднату, каб яна зноў стала фермерамі ў новых калоніях як сельскагаспадарчых паселішчах (напрыклад, [[Таранта|Тарэнт]] у 122 г. да н.э.). Пры [[Гай Юлій Цэзар|Цэзары]] і ў імперскую эпоху, пачынаючы з [[Актавіян Аўгуст|Аўгуста]], тысячы рымскіх легіянераў- ветэранаў атрымалі землі ў многіх ''калоніях'' імперыі і былі адказныя за [[Антычная раманізацыя|раманізацыю]] многіх тэрыторый (у асноўным за распаўсюджванне [[Лацінская мова|лацінскай мовы]], рымскіх законаў і звычаяў). == Гісторыя == Паводле [[Ціт Лівій|Ц. Лівія]], першыя рымскія калоніі былі заснаваны каля 752 г. да н.э. у Антэмнах і Крустумерыі, абодва ў [[Лацый|Лацыуме]]. Іншыя раннія калоніі былі заснаваны ў Сігніі ў VI стагоддзі да н.э., Велітры і Норбе ў V стагоддзі да н.э., а таксама ў Остыі, Анцыюме і Тарачыне ў канцы IV стагоддзя. У першы перыяд каланізацыі, які працягваўся да канца [[Пунічныя войны|Пунічных войнаў]], калоніі мелі ў асноўным ваеннае прызначэнне і прызначаліся для абароны рымскай тэрыторыі. Першай рымскай калоніяй за межамі Італіі, верагодна, была Італія ў [[Рымская Іспанія|Іспаніі]] <ref>{{Cite book|archivedate=https://web.archive.org/web/20230217133018/https://books.google.com/books?id=0KwVDAAAQBAJ&q=Italica+first+roman+city+outside+of+Italy&pg=PA689|lastauthoramp=live}}</ref> заснаваная ў 206 г. да н.э. [[Сцыпіён|Публіем Карнеліем Сцыпіёнам]] падчас [[Другая Пунічная вайна|Другой Карфагенскай вайны]] . У Імперыі калоніі сталі буйнымі цэнтрамі для пасялення ветэранаў арміі, асабліва ў рымскай Паўночнай Афрыцы, дзе назіралася найбольшая шчыльнасць рымскіх калоній на рэгіён Рымскай імперыі, дзе італійскае насельніцтва складала больш за траціну ад агульнай колькасці насельніцтва ў другім стагоддзі нашай эры. == Глядзіце таксама == * Мясцовае самакіраванне (старажытнарымскае) * [[Муніцыпій (Старажытны Рым)|Муніцыпіум]] * Дуумвіры * Калоніі ў старажытнасці * Спіс старажытных гарадоў Фракіі і Дакіі * Спіс старажытных гарадоў Ілірыі * Спіс рымскіх калоній * Рымскае грамадзянства {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == ** Bradley, Guy, and John-Paul Wilson, eds. 2006. ''Greek and Roman Colonization: Origins, Ideologies and Interactions.'' Swansea, UK: Classical Press of Wales. ** Broadhead, William. 2007. "Colonization, Land Distribution, and Veteran Settlement". In ''A Companion to the Roman Army.'' Edited by Paul Erdkamp, 148–163. Blackwell Companions to the Ancient World. Malden, MA: Blackwell. ** Crawford, Michael H. 2014. "The Roman History of Roman Colonisation". In ''The Roman Historical Tradition: Regal and Republican Rome.'' Oxford Readings in Classical Studies. Edited by James H. Richardson and Federico Santangelo. Oxford; New York: Oxford University Press. ** Curchin, Leonard A. 1991. ''Roman Spain: Conquest and Assimilation.'' London: Routledge. ** Fuhrmann, Christopher J. 2012. ''Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order.'' Oxford and New York: Oxford Univ. Press. ** Salmon, Edward T. 1955. "Roman Expansion and Roman Colonization in Italy". ''Phoenix'' 9.2: 63–75. ** Stek, Tesse D. and Gert-Jan Burgers eds. 2015. ''The Impact of Rome on Cult Places and Religious Practices in Ancient Italy.'' Bulletin of the Institute of Classical Studies Supplement 132. London: Institute of Classical Studies, University of London. ** Sears, Gareth. 2011. ''The Cities of Roman Africa.'' Stroud, UK: History Press. ** Termeer, Marleen K. 2010. "Early Colonies in Latium (ca. 534–338 BC): A Reconsideration of Current Images and the Archaeological Evidence". ''Bulletin Antieke Beschaving'' 85:43–58. ** Woolf, Greg. 1998. ''Becoming Roman: The Origins of Provincial Civilization in Gaul.'' Oxford: Oxford Univ. Press. [[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнага Рыма]] [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская каланізацыя]] [[Катэгорыя:Рымскія калоніі]] 4nmxwd4haf83j88unznh70o38m87tgh 0 805805 5124107 2026-04-10T08:00:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне | Назва = Ірмалой Яна Рапалейскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Ян Рапалейскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]], [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] | Выдаве...» 5124107 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Яна Рапалейскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Ян Рапалейскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]], [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] | Выдавецтва = [[Віцебск]] (месца стварэння) | Выпуск = [[1744]] | Старонак = }} '''Ірмалой Яна Рапалейскага''' — адзін з найбольш вядомых беларускіх рукапісных музычных і мастацкіх помнікаў сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], створаны ў [[Віцебск]]у. Уяўляе сабой традыцыйны [[Ірмалой|ірмалой]] (зборнік царкоўных песнапенняў з нотамі) і з'яўляецца важнай крыніцай для вывучэння позняй гісторыі кніжнай, музычнай і выяўленчай культуры на ўсходніх землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. == Гісторыя і музычнае значэнне == Рукапіс быў створаны ў [[1744]] годзе ў Віцебску майстрам Янам Рапалейскім (Янам Рапай){{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Як і іншыя ірмалоі таго перыяду, напрыклад, вядомыя [[Супрасльскі ірмалой]] ці [[Магілёўскі ірмалой]], кніга прызначалася для харавога выканання на клірасе падчас царкоўных набажэнстваў. Гэты рукапіс з'яўляецца яскравым сведчаннем таго, што практыка ручнога перапісвання аб'ёмных музычных фаліянтаў не толькі не знікла з развіццём кнігадрукавання, але, наадварот, пашырылася і дасягнула свайго піку ў другой палове XVII і на працягу XVIII стагоддзяў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. Тэкст і ноты ірмалоя фіксавалі сучасную аўтару еўрапейскую пяцілінейную нотную сістэму («[[кіеўскае знамя]]»), якая замяніла архаічны безлінейны [[Знаменны распеў|знаменны распеў]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=291}}. == Мастацкае афармленне і іканаграфія == Найбольшую каштоўнасць Ірмалой Яна Рапалейскага ўяўляе як помнік беларускага кніжнага мастацтва і ўнікальнай выяўленчай культуры перыяду позняга [[Барока|барока]]. Рукапіс быў багата аздоблены мастацкімі мініяцюрамі, ініцыяламі (буквіцамі) і арнаментальнымі застаўкамі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. У кнізе захаваліся выдатныя каляровыя [[Мініяцюра|мініяцюры]], якія дэманструюць складанае ўзаемадзеянне мясцовай праваслаўнай (ці ўніяцкай) традыцыі з заходнееўрапейскімі мастацкімі ўплывамі. Даследчыкі асабліва адзначаюць пачатак [[Сціхіра|сціхіры]] на [[Пакровы Багародзіцы]], выкананы Рапалейскім з вялікім майстэрствам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Акрамя таго, у рукапісе прысутнічае яшчэ адна адметная [[мініяцюра]] (на аркушы перад пачаткам малітваў) — так званы «Разарыум» ([[ружанец]]). Гэтая малая па памерах мініяцюра адлюстроўвае Маці Божую на аблоках у атачэнні анёлаў і граючых на розных музычных інструментах людзей, што з'яўляецца характэрным іканаграфічным сюжэтам для тагачаснай культуры ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=285}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1744 годзе]] gsf811hxf547g72ib8zsxqx3qas3hdy 5124108 5124107 2026-04-10T08:01:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1744 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:Творы 1744 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124108 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Яна Рапалейскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Ян Рапалейскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]], [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] | Выдавецтва = [[Віцебск]] (месца стварэння) | Выпуск = [[1744]] | Старонак = }} '''Ірмалой Яна Рапалейскага''' — адзін з найбольш вядомых беларускіх рукапісных музычных і мастацкіх помнікаў сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], створаны ў [[Віцебск]]у. Уяўляе сабой традыцыйны [[Ірмалой|ірмалой]] (зборнік царкоўных песнапенняў з нотамі) і з'яўляецца важнай крыніцай для вывучэння позняй гісторыі кніжнай, музычнай і выяўленчай культуры на ўсходніх землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. == Гісторыя і музычнае значэнне == Рукапіс быў створаны ў [[1744]] годзе ў Віцебску майстрам Янам Рапалейскім (Янам Рапай){{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Як і іншыя ірмалоі таго перыяду, напрыклад, вядомыя [[Супрасльскі ірмалой]] ці [[Магілёўскі ірмалой]], кніга прызначалася для харавога выканання на клірасе падчас царкоўных набажэнстваў. Гэты рукапіс з'яўляецца яскравым сведчаннем таго, што практыка ручнога перапісвання аб'ёмных музычных фаліянтаў не толькі не знікла з развіццём кнігадрукавання, але, наадварот, пашырылася і дасягнула свайго піку ў другой палове XVII і на працягу XVIII стагоддзяў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. Тэкст і ноты ірмалоя фіксавалі сучасную аўтару еўрапейскую пяцілінейную нотную сістэму («[[кіеўскае знамя]]»), якая замяніла архаічны безлінейны [[Знаменны распеў|знаменны распеў]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=291}}. == Мастацкае афармленне і іканаграфія == Найбольшую каштоўнасць Ірмалой Яна Рапалейскага ўяўляе як помнік беларускага кніжнага мастацтва і ўнікальнай выяўленчай культуры перыяду позняга [[Барока|барока]]. Рукапіс быў багата аздоблены мастацкімі мініяцюрамі, ініцыяламі (буквіцамі) і арнаментальнымі застаўкамі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. У кнізе захаваліся выдатныя каляровыя [[Мініяцюра|мініяцюры]], якія дэманструюць складанае ўзаемадзеянне мясцовай праваслаўнай (ці ўніяцкай) традыцыі з заходнееўрапейскімі мастацкімі ўплывамі. Даследчыкі асабліва адзначаюць пачатак [[Сціхіра|сціхіры]] на [[Пакровы Багародзіцы]], выкананы Рапалейскім з вялікім майстэрствам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Акрамя таго, у рукапісе прысутнічае яшчэ адна адметная [[мініяцюра]] (на аркушы перад пачаткам малітваў) — так званы «Разарыум» ([[ружанец]]). Гэтая малая па памерах мініяцюра адлюстроўвае Маці Божую на аблоках у атачэнні анёлаў і граючых на розных музычных інструментах людзей, што з'яўляецца характэрным іканаграфічным сюжэтам для тагачаснай культуры ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=285}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] [[Катэгорыя:Творы 1744 года]] cfxjmxs8xm6033qglzvy37bfey7v63y 5124109 5124108 2026-04-10T08:01:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]]; дададзена [[Катэгорыя:Ірмалоі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124109 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Яна Рапалейскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Ян Рапалейскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]], [[Старабеларуская мова|старабеларуская]] | Выдавецтва = [[Віцебск]] (месца стварэння) | Выпуск = [[1744]] | Старонак = }} '''Ірмалой Яна Рапалейскага''' — адзін з найбольш вядомых беларускіх рукапісных музычных і мастацкіх помнікаў сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]], створаны ў [[Віцебск]]у. Уяўляе сабой традыцыйны [[Ірмалой|ірмалой]] (зборнік царкоўных песнапенняў з нотамі) і з'яўляецца важнай крыніцай для вывучэння позняй гісторыі кніжнай, музычнай і выяўленчай культуры на ўсходніх землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. == Гісторыя і музычнае значэнне == Рукапіс быў створаны ў [[1744]] годзе ў Віцебску майстрам Янам Рапалейскім (Янам Рапай){{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Як і іншыя ірмалоі таго перыяду, напрыклад, вядомыя [[Супрасльскі ірмалой]] ці [[Магілёўскі ірмалой]], кніга прызначалася для харавога выканання на клірасе падчас царкоўных набажэнстваў. Гэты рукапіс з'яўляецца яскравым сведчаннем таго, што практыка ручнога перапісвання аб'ёмных музычных фаліянтаў не толькі не знікла з развіццём кнігадрукавання, але, наадварот, пашырылася і дасягнула свайго піку ў другой палове XVII і на працягу XVIII стагоддзяў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. Тэкст і ноты ірмалоя фіксавалі сучасную аўтару еўрапейскую пяцілінейную нотную сістэму («[[кіеўскае знамя]]»), якая замяніла архаічны безлінейны [[Знаменны распеў|знаменны распеў]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=291}}. == Мастацкае афармленне і іканаграфія == Найбольшую каштоўнасць Ірмалой Яна Рапалейскага ўяўляе як помнік беларускага кніжнага мастацтва і ўнікальнай выяўленчай культуры перыяду позняга [[Барока|барока]]. Рукапіс быў багата аздоблены мастацкімі мініяцюрамі, ініцыяламі (буквіцамі) і арнаментальнымі застаўкамі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. У кнізе захаваліся выдатныя каляровыя [[Мініяцюра|мініяцюры]], якія дэманструюць складанае ўзаемадзеянне мясцовай праваслаўнай (ці ўніяцкай) традыцыі з заходнееўрапейскімі мастацкімі ўплывамі. Даследчыкі асабліва адзначаюць пачатак [[Сціхіра|сціхіры]] на [[Пакровы Багародзіцы]], выкананы Рапалейскім з вялікім майстэрствам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Акрамя таго, у рукапісе прысутнічае яшчэ адна адметная [[мініяцюра]] (на аркушы перад пачаткам малітваў) — так званы «Разарыум» ([[ружанец]]). Гэтая малая па памерах мініяцюра адлюстроўвае Маці Божую на аблоках у атачэнні анёлаў і граючых на розных музычных інструментах людзей, што з'яўляецца характэрным іканаграфічным сюжэтам для тагачаснай культуры ВКЛ{{sfn|Нікалаеў|2009|с=285}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Ірмалоі]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] [[Катэгорыя:Творы 1744 года]] hwoj15g7g1t1zd2qf7suvh3yik1tztw 0 805806 5124111 2026-04-10T08:04:44Z KrebsCheer 166274 KrebsCheer перанёс старонку [[Стэфан Кендал Гордзі]] у [[Redfoo]]: Больш распаўсюджаная назва 5124111 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Redfoo]] oge367hqhkdrtduwo27lzqqkdl6rklp 0 805807 5124112 2026-04-10T08:13:45Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/46388393|Челядь]]» 5124112 wikitext text/x-wiki '''Чэлядзь''', ст.рус. ''челя́дник,'' ''чэляднік'', чэлядзін — шматзначны тэрмін, які змяняючы значэнне, ужываўся дзеля абазначэння сельскага залежнага насельніцтва. 1. У зборным сэнсе [[насельніцтва]] [[Феадалізм|феадальнага]] вотчыннага ўладання ў Старажытнарускай дзяржаве, якое знаходзілася ў розных формах залежнасці ад [[Феадал|феадала]] (слугі, [[Закупы|прыгонныя сяляне]], смерды і г.д.). <ref name="СУМ">{{СУМ-11|Челядь}}</ref> 2. [[Дваровыя сяляне|Дваравыя]], якія жылі і працавалі ў [[Сядзіба|маёнтку]] землеўладальніка, асабістыя слугі пана. 3. Людзі, якія ня мелі ўласнай маёмасці, займалі самае нізкае афіцыйнае або грамадскае становішча. Безнадзейныя даўжнікі, або палонныя якія ў феадальным грамадстве Русі і ВКЛ маглі прадавацца і перадавацца без зямлі і разлучацца з сям'ёй. 4. Малодшы, бяспраўны ўдзельнік «вялікай патрыярхальнай сям'і».— слугі: слуга — гэта сын, раб і той, хто жыў у сям'і на некаторых іншых умовах. Характэрна, што «хлопчык» і «дзіця» ў Старажытнарускай дзяржаве азначалі несвабоднага слугу пры княскім двары і адначасова мелі нейкае дачыненне да ўласнага [[Дзіця|дзіцяці]].<ref name="попович">Попович М. В. Нарис історії культури України.&nbsp;— К., 1998.&nbsp;— С. 71-87. Доступ: http://litopys.org.ua/popovych/narys06.htm</ref> Статус асобы, пазбаўленай уласнай волі,— гэта як статус малодшага члена сям'і, блізкі да статус [[Рабства|раба]]. <ref name="попович" /> У Старажытнай Русі слугі былі залежным насельніцтвам.— асобы, якія страцілі сваю сям'ю і працавалі на [[Феадал|феадала]] . Іх прадавалі, аддавалі, [[Спадчына|атрымлівалі ў спадчыну]] . Да слуг адносіліся [[Закупы|васалы]], прыгонныя, халопы і г.д. Да IX стагоддзя тэрмін выкарыстоўваўся для абазначэння рабоў у стане патрыярхальнага рабства; у IX-X стст.— адносна рабоў, якія станавіліся аб'ектамі куплі-продажу. Пазней (з XI стагоддзя)&nbsp;— зборная назва насельніцтва феадальнага маёнтка, якое знаходзілася ў розных формах залежнасці ад землеўладальніка (прыгонныя, халопскія, сяляне і г.д.). У часы ВКЛ і пазней слуг і іншых пастаянных членаў сям'і называлі слугамі. Прыгонных слуг звычайна называлі [[Дваровыя сяляне|дваровымі людзьмі]] . == Этымалогія == Слова ''čeljad'' паходзіць з {{Lang-x-slav|*čel'adь}} <span>*</span> &#x2A; <span lang="sla">,</span> дзе яно ўтворана ад кораня ''*čel''' (таксама прысутнічае ў ''[[Мужчына|*čelověkъ]]'' і ''[[Лоб|*čelo]]'' і звязана са словам ''kolino, [[пакаленне]]'' ) і калектыўнага суфікса ''-jadь'' . Менш абгрунтаваная версія паходзіць ад ''*l'udъ'' і ўзмацняльнай прэфікса ''*če-'' .{{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} * [http://leksika.com.ua/15961227/legal/chelyad Челядь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210420014502/https://leksika.com.ua/15961227/legal/chelyad|date=20 квітня 2021}} // {{Юридична енциклопедія|6}}<span class="citation" id="CITEREFЮЕ2004">кол.: <nowiki><span style="white-space: nowrap;">Ю.&</nowiki>nbsp;С.<nowiki>&</nowiki>nbsp;Шемшученко<nowiki></span></nowiki> (відп. ред.) <span style="white-space: nowrap;">[та ін.]</span>. — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Київ">К</span>. : Українська енциклопедія ім. <nowiki><span style="white-space: nowrap;">М. П. Бажана</span></nowiki>, 2004. — Т.&nbsp;6 : Т — Я. — 768&nbsp;с. — ISBN 966-7492-06-0.</span> *   [[Катэгорыя:Феадалізм]] [[Катэгорыя:Эканамічная гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканамічная гісторыя ВКЛ]] [[Катэгорыя:Катэгорыі залежнага насельніцтва]] [[Катэгорыя:Сялянства Вялікага Княства Літоўскага]] n7gujikrxvxlefhc06yhggpxh2anq24 5124124 5124112 2026-04-10T08:48:02Z Voūk12 159072 5124124 wikitext text/x-wiki '''Чэлядзь''', ст.рус. ''челя́дник,'' ''чэляднік'', чэлядзін — шматзначны тэрмін, які змяняючы значэнне, ужываўся дзеля абазначэння сельскага залежнага насельніцтва. 1. У зборным сэнсе [[насельніцтва]] [[Феадалізм|феадальнага]] вотчыннага ўладання ў Старажытнарускай дзяржаве, якое знаходзілася ў розных формах залежнасці ад [[Феадал|феадала]] (слугі, [[Закупы|прыгонныя сяляне]], смерды і г.д.). <ref name="СУМ">{{СУМ-11|Челядь}}</ref> 2. [[Дваровыя сяляне|Дваравыя]], якія жылі і працавалі ў [[Сядзіба|маёнтку]] землеўладальніка, асабістыя слугі пана. 3. Людзі, якія ня мелі ўласнай маёмасці, займалі самае нізкае афіцыйнае або грамадскае становішча. Безнадзейныя даўжнікі, або палонныя, якія паводле права ў феадальным грамадстве Русі і ВКЛ ''маглі'' прадавацца і перадавацца без зямлі і разлучацца з сям'ёй. 4. Малодшы, бяспраўны ўдзельнік «вялікай патрыярхальнай сям'і».— слугі: слуга — гэта сын, раб і той, хто жыў у сям'і на некаторых іншых умовах. Характэрна, што «хлопчык» і «дзіця» ў Старажытнарускай дзяржаве азначалі несвабоднага слугу пры княскім двары і адначасова мелі нейкае дачыненне да ўласнага [[Дзіця|дзіцяці]].<ref name="попович">Попович М. В. Нарис історії культури України.&nbsp;— К., 1998.&nbsp;— С. 71-87. Доступ: http://litopys.org.ua/popovych/narys06.htm</ref> Статус асобы, пазбаўленай уласнай волі,— гэта як статус малодшага члена сям'і, блізкі да статус [[Рабства|раба]]<ref name="попович" />, з той толькі розніцай што яго душа належала Богу. У Старажытнай Русі паводле "Рускай праўды" "абельны (поўны) халоп" у адрозенні ад [[Закупы|закупа]] цалкам залежная ад гаспадара <ref>{{Кніга|загаловак=Черепнин Л. В. Из истории формирования класса феодально-зависимого крестьянства на Руси // Исторические записки. М., 1956. Т. 56. С. 235—264}}</ref> асоба, якія страцілі абарону свайго роду і працавала на [[Феадал|феадала]] без аніякай дамовы. Іх прадавалі, аддавалі, [[Спадчына|атрымлівалі ў спадчыну]].<ref>{{Кніга|загаловак=Зимин А. А. Правда русская. М.: Древлехранилище, 1999. Часть вторая. Пространная Правда. Глава четвёртая. Устав о холопстве Архивная копия}}</ref> Да слуг адносіліся [[Закупы|васалы]], прыгонныя, халопы і г.д. Да IX стагоддзя тэрмін выкарыстоўваўся для абазначэння стана рабоў у патрыярхальным грамадстве; у IX-X стст.— адносна рабоў, якія станавіліся аб'ектамі куплі-продажу. Пазней (з XI стагоддзя)— зборная назва насельніцтва феадальнага маёнтка, якое знаходзілася ў розных формах залежнасці ад землеўладальніка (прыгонныя, халопскія, сяляне і г.д.). У часы ВКЛ і пазней слуг і іншых пастаянных членаў сям'і называлі слугамі. Дваравую чэлядзь набіралі ў асноўным з нашчадкаў [[Каморнік (Вялікае Княства Літоўскае)|каморнікаў]], агароднікаў і так званых [[Люзныя людзі|люзных людзей]] (гультаёў, батракоў). На фальварку жылі часцей за ўсё ў [[Чацвярак (будынак)|чатырохпакаёвых дамах]] (асабліва пасля вызвалення сялян). Прыгонных слуг звычайна называлі [[Дваровыя сяляне|дваровымі людзьмі]] або тых, хто працаваў на зямлі- [[Халопы|халопамі]]. У гарадах чэляднінамі звалі малодшых па статусе удзельнікаў цэха. == Этымалогія == Слова ''čeljad'' паходзіць з {{Lang-x-slav|*čel'adь}} <span>*</span> &#x2A; <span lang="sla">,</span> дзе яно ўтворана ад кораня ''*čel''' (таксама прысутнічае ў ''[[Мужчына|*čelověkъ]]'' і ''[[Лоб|*čelo]]'' і звязана са словам ''kolino, [[пакаленне]]'' ) і калектыўнага суфікса ''-jadь'' . Менш абгрунтаваная версія паходзіць ад ''*l'udъ'' і ўзмацняльнай прэфікса ''*če-'' .{{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} * [http://leksika.com.ua/15961227/legal/chelyad Челядь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210420014502/https://leksika.com.ua/15961227/legal/chelyad|date=20 квітня 2021}} // {{Юридична енциклопедія|6}}<span class="citation" id="CITEREFЮЕ2004"> — <span style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default;" title="Київ">К</span>. : Українська енциклопедія, 2004. — Т.6 : Т — Я. — 768&nbsp;с. — ISBN 966-7492-06-0.</span> *   [[Катэгорыя:Феадалізм]] [[Катэгорыя:Эканамічная гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Эканамічная гісторыя ВКЛ]] [[Катэгорыя:Катэгорыі залежнага насельніцтва]] [[Катэгорыя:Сялянства Вялікага Княства Літоўскага]] sa7vn923su2ucrhqd5dlqe2jc3lrbym 14 805808 5124114 2026-04-10T08:36:50Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1963|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1963]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1963 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 1960-х гадоў]]» 5124114 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1963|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1963]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1963 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 1960-х гадоў]] 6kxolem2wc9guvm1164uoqajdj4mx83 14 805809 5124115 2026-04-10T08:39:29Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1965|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1965]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1965 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 1960-х гадоў]]» 5124115 wikitext text/x-wiki {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1965|года}} [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1965]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1965 года]] [[Катэгорыя:Сінглы 1960-х гадоў]] k3ngkjczmc4yj67u58vc95d9uy5yfxl 0 805810 5124122 2026-04-10T08:44:25Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/60832955|Czworak (budynek)]]» 5124122 wikitext text/x-wiki [[Файл:Czworaki_w_Bratoszewicach.jpg|міні|Чатырохпакаёвы дом у Браташэвіцах]] '''Чварак''' (кметнік) — [[Жылы дом|жылы будынак]] барачнага тыпу з чатырма [[Кватэра|кватэрамі]], кожная з якіх мае асобны ўваход звонку. Уваходзіў у комплекс сядзібных або [[Фальварак|гаспадарчых]] пабудоў [[Фальварак|фальварку]]. Звычайна прызначаўся для сельскагаспадарчай прыслугі або сезонных сельскагаспадарчых рабочых. Аналагічна іх называлі дваяк (дзве кватэры), шасцірык (шэсць кватэр) або васьмірык (восем кватэр). == Бібліяграфія == * Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 37. ISBN 83-85001-89-1. [[Катэгорыя:Жылыя будынкі]] 8tcoz4amu5m0hc1kcijdnx33zd3wvsl 5124133 5124122 2026-04-10T09:19:00Z Voūk12 159072 5124133 wikitext text/x-wiki [[Файл:Czworaki_w_Bratoszewicach.jpg|міні|Чатырохпакаёвы дом у Браташэвіцах]] '''Чварак''' (літ. куметын) — [[Жылы дом|жылы будынак]] барачнага тыпу з чатырма [[Кватэра|кватэрамі]], кожная з якіх мае асобны ўваход звонку. Уваходзіў у комплекс сядзібных або [[Фальварак|гаспадарчых]] пабудоў [[Фальварак|фальварку]]. Звычайна прызначаўся для сельскагаспадарчай прыслугі або сезонных сельскагаспадарчых рабочых. Аналагічна іх называлі дваяк (дзве кватэры), шасцярак (шэсць кватэр) або васьмярак (восем кватэр). == Бібліяграфія == * Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 37. ISBN 83-85001-89-1. [[Катэгорыя:Жылыя будынкі]] 4ocbc0osrba0uwj0kmu00ahb6cra2bj 14 805811 5124123 2026-04-10T08:44:41Z DzBar 156353 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1956]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1956 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1956|года}}» 5124123 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Сінглы паводле гадоў|1956]] [[Катэгорыя:Музычныя творы 1956 года]] {{Тэма паводле гадоў|Сінглы|1956|года}} 15z6vv9h23lzpjl45rhrobkrmc2v5g2 0 805812 5124126 2026-04-10T08:56:53Z Voūk12 159072 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1346449688|Colonus (person)]]» 5124126 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mähmaschine.jpg|міні|Гала-рымскі калон]] У Позняй Рымскай імперыі і раннім Сярэднявеччы '''''калон''''' (лац. адз. '''''colonus,''''' мн.: ''coloni'' ) быў арандатарам-земляробам. Вядомыя пад агульнай назвай каланата, гэтыя земляробы працавалі як арандатары, плацячы землеўладальнікам частку свайго ўраджаю ў абмен на карыстанне іх сельскагаспадарчымі землямі. Адносіны паміж арандатарам і землеўладальнікам у рэшце рэшт дэградавалі да ўзроўню запазычанасці і залежнасці. У выніку сістэма ''калон'' ( ''colona'', ''colonatus'' ) стала новым тыпам землеўладання, паставіўшы ўладальнікаў у стан паміж свабодай і рабствам. Гэтую сістэму можна лічыць папярэдніцай еўрапейскага [[Феадалізм|феадальнага]] [[Прыгоннае права|прыгону]]<ref name="urlThe Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... - George Lillie Craik, Charles MacFarlane - Google Książki">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=rxk5AQAAMAAJ&q=roman+colonus+feudalism&pg=PA545|title=The Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... – George Lillie Craik, Charles MacFarlane – Google Książki|author=Craik|first=George Lillie|format=|access-date=|year=1846}}</ref> <ref name="urlThe Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly - Google Książki">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=DblZAAAAcAAJ&q=roman+colonus+feudalism&pg=PA449|title=The Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly – Google Książki|format=|access-date=|year=1842}}</ref> == Гісторыя == У [[Італія (рымская правінцыя)|Рымскай Італіі]] значная частка сельскагаспадарчых зямель здавалася ў арэнду арандатарам. Існавала канцэпцыя, якая дазваляла арандатарам валодаць зямлёй, нават калі яны не былі яе ўладальнікамі. Падатковыя абавязкі ўзнікалі пры продажы зямельнага ўчастка, але большая частка абкладаемых падаткам дзяржаўных зямель у Італіі здавалася ў арэнду, а не была ва ўласнасці. Такім чынам, многія падаткі спаганяліся з арандатараў, а не з уладальнікаў зямлі. Гэтыя арандатары таксама маглі прадаваць і купляць дамовы арэнды, што сведчыць пра даволі гнуткую і справядлівую сістэму ўласнасці. Паводле рымскіх судоў, сельскагаспадарчыя арандатары таксама мелі правы супраць землеўладальнікаў, якія спрабавалі несправядліва парушыць іх кантракты. Гэты перыяд часу сведчыў пра пэўную ступень справядлівасці і справядлівасці ў адносінах да калоній. Першапачаткова ''калон'' знаходзіўся ва ўзаемных адносінах, у якіх землеўладальнік дазваляў арандатару карыстацца сваёй зямлёй у абмен на частку вырошчваемых культур. Аднак падчас праўлення [[Дыяклетыян|Дыяклетыяна]] (284–305) адбылася рэформа падатковай сістэмы, якую многія гісторыкі лічаць прычынай змены ў адносінах паміж арандатарам і землеўладальнікам. Некалькі ўказаў прывязвалі ''калонаў'' да зямлі, каб павялічыць зямельныя падаткі і [[Падушны падатак|падушныя падаткі]] . Дыяклетыян стварыў складаную падатковую сістэму, заснаваную на колькасці асоб, а таксама рэгулярны [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] насельніцтва дзеля кантролю за насельніцтвам і ўзбагачэння імперыі. Падатковыя стаўкі разлічваліся па складанай матэматычнай формуле. Сістэма была размеркавальнай, г.зн. яна не ўлічвала плацежаздольнасць, як гэта было б у выпадку з кантрыбутыўнай сістэмай (прынятай [[Візантыя|Усходняй імперыяй]] у канцы VII стагоддзя). Ператварыўшы ''спецыяльныя'' рэквізіцыі і рэгулярныя падатковыя патрабаванні ў рэгулярную сістэму падатковых калектываў, Дыяклетыян упершыню даў імперыі бюджэт. Статус гэтых сельскагаспадарчых рабочых паступова зніжаўся, пакуль не дасягнуў рэкордна нізкага ўзроўню падчас праўлення [[Юстыніян I|Юстыніяна]] (527–565). Яго галоўнай мэтай было ліквідаваць [[Карупцыя|карупцыю]] ў зборы падаткаў, надаўшы губернатарам больш простага кантролю. У 11-й кнізе сваёй кадыфікацыі рымскага права, ''Corpus juris civilis'', Юстыніян абнавіў законы, заснаваныя на падаткаабкладанні, размеркаванні зямлі і тыпах ''калоній'' . Апісваючы ''agricolae censiti'', Юстыніян выразна згадвае тып ''{{Lang|la|coloni}}'', ''{{Lang|la|coloni adscripticii}}'', якія лічыліся несвабоднымі і параўнальнымі па статусе і абавязках з рабамі. == ''Адскрыпцыі'' == Уладальнік маёнтка мог прэтэндаваць на працаўніка ў якасці {{Lang|la|colonus adscripticius}} з намерам, каб гэтая асоба аказала яму паслугі. Гаспадар зямлі таксама павінен быў прад'явіць доказы з дапамогай двух дакументаў, такіх як {{Lang|la|conductionale instrumentum}} або ''conductio'' ( працоўны дагавор ), або копія {{Lang|la|publici census adscriptio}} (пацверджанне аб яго рэгістрацыі ў дзяржаўным падатковым рэестры). Гэтыя дакументы прадухілілі б ненаўмыснае ўцягванне людзей у {{Lang|la|adscripticii}}, бо такія кантракты часта нельга было ануляваць. Падпісваючы кантракт, мужчына замацоўваў сваю сям'ю, дзяцей і сябе ў ''дагаворы''. Паходжанне або статус {{Lang|la|origo}}, гэтай сям'і і нашчадкаў, такім чынам, станавіліся статусам ''адскрыпцыяў'' . Згодна з нормамі тагачаснага міжнароднага прыватнага права ''(ius gentium)'', ''паходжанне'' чалавека вызначаў яго родны горад і сям'я, адпаведна з якімі на яго распаўсюджвалася сістэма публічнага і прыватнага права, а таксама задачы ў грамадстве , якія ён павінен выконваць (''munera'' і ''honores''). У выпадках {{Lang|la|colonus adscripticius}} іх родны горад замяняўся маёнткам землеўладальніка. Такім чынам, землеўладальнік мог выклікаць сваіх сялян-калонаў выконваць павіннасці, напрыклад, як горад мог заклікаць сваіх грамадзян да выканання грамадскіх абавязкаў. Калі землеўладальнік маёнтка прадаваў сваю маёмасць, {{Lang|la|coloni adscripticii}} прывязаныя да маёнтка былі вымушаныя працаваць на новага ўладальніка. Такім чынам, яны былі вымушаныя выконваць загады землеўладальніка, прымацаваныя да пэўнага ўчастка зямлі і звязаныя кантрактам на нявызначаны тэрмін. Адрозненне паміж {{Lang|la|coloni}} і рабамі была ў тым, што калоны былі прымацаваны да пэўнага ўчастка зямлі і не маглі быць прададзеныя або аддзеленыя ад яго. Адскрыпцыі мелі шмат абавязкаў перад маёнткам. Яны павінны былі выконваць заданні ў маёнтку, апрацоўваць зямлю і выконваць іншыя віды працы па гаспадарцы. Яны таксама не маглі судзіцца або падаваць скаргі супраць уладальніка маёнтка. Тых адскрыпцыяў, хто спрабаваў пакінуць маёнтак без дазволу, каралі, прычым метады пакарання вар'іравалія ад прымусовага нашэння ланцугоў да цялесных пакаранняў. Вольныя калоны, хоць і падпарадкоўваліся ўладальніку маёнтка, з якім у іх быў дагавор, маглі пакінуць маёнтак. Найважнейшымі былі адрозненні, якія тычыліся іх права на валоданне ''(peculium)'' {{Lang|la|Coloni adscripticii}} былі вымушаныя падпарадкаваць сваю маёмасць уладальніку маёнтка і ім забаранялася выносіць яе з дому без дазволу. Свабодныя калоны маглі перамяшчаць сваю маёмасць па сваім жаданні і не падпарадкоўваліся загадам уладальнікаў маёнтка. === ''Adscriptus glebae'' === Калі працаўніка называлі «адскрыптам глебы» ({{Lang|la|adscriptus glebae}}) - яго маглі прадаць або перадаць ''толькі'' разам з зямлёй, як пры феадальным сялянстве і [[Прыгоннае права|прыгонным праве]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да 1861 года, не гледзячы на аднолькавыя назвы, больш было распаўсюджана аналагічнае адскрыпцыі [[Чаляднін|чалядніцтва]], калі сялян маглі разлучаць з ся'мёй і прадаваць душамі без зямлі і гаспадаркі. == Падаткаабкладанне == Свабодныя {{Lang|la|coloni}} адказвалі за падаткі з арэндаванай зямлі, на якой яны вырошчвалі ўраджай і жылі. У іх было два варыянты аплаты: альбо плаціць падатак непасрэдна імперскім чыноўнікам, альбо яны маглі перадаць землеўладальніку аднаразовую суму раз у год. Калі ''калон'' вырашаў даць уладальніку аднаразовую суму ці {{Lang|la|tota summa}}, гаспадар маёнтка перадаваў адпаведную суму збіральніку падаткаў, а астатнюю частку пакідаў сабе ў якасці даходу. Калі ''калон адскрыптыцый'' падпісваў кантракт на працу на землеўладальніка на нявызначаны тэрмін, землеўладальнік быў вымушаны ўзяць на сябе адказнасць за падаткі, якія фермер плаціў бы, калі б ён быў проста арандатарам зямлі. Свабодныя арандатары плацілі свае ўласныя падаткі ўраду. Чалавек, які размяшчаў адскрыптыцыя, карыстаўся яго працай, таму ён быў адказны за яго падаткі. У чацвёртым і пятым стагоддзях арэндныя дагаворы былі вельмі фармалізаванымі і складаліся паводле строгіх патрабаванняў. Дамовы арэнды павінны былі быць зарэгістраваны ў муніцыпальных падатковых спісах і павінны былі ўключаць імя арандатара, канкрэтны зямельны надзел і імя землеўладальніка. Затым арандатар дадаваўся ў падатковы спіс для гэтага канкрэтнага поля і, такім чынам, мог быць ідэнтыфікаваны як частка ланцужка адказнасці за гэты ўчастак зямлі. Рэгістрацыя ў імперскіх або муніцыпальных падатковых спісах таксама давала дадатковыя перавагі. Арандатары, якія былі зарэгістраванымі падаткаплацельшчыкамі, былі законна абаронены ад высялення і павышэння арэнднай платы. == Латыфундыі і маёнткі == [[Латыфундыя|Латыфундыі —]] гэта вялікія па плошчы зямельныя надзелы, якія спецыялізаваліся на сельскай гаспадарцы на экспарт, напрыклад, збожжа, [[Аліўкавы алей|аліўкавага алея]] і [[Свойскі бык|быдла]]. Латыфундыі абапіраліся на працу рабоў для вытворчасці вялікай колькасці ўраджаю. Як масава з'ява яны распаўсюдзіліся ў II стагоддзі да н.э. У некаторых выпадках утвараліся маёнткі, у якіх многія надзелы зямлі, якія належалі аднаму землеўладальніку, здаваліся ў арэнду вяскоўцам, якія валодалі ўласнымі дамамі, але не мелі зямлі. Буйныя маёнткі пашыраліся за кошт аб'яднання суседніх, меншых ферм. Яны былі вымушаныя прадаваць сваю зямлю маёнтку, бо не маглі канкураваць з пункту гледжання прадукцыйнасці і коштаў працы. Па меры таго, як дробныя фермы скупляліся заможымі землеўладальнікамі, латыфундыі пашыраліся. Са спыненнем заваеваў, пачаўся рост кошту куплі рабоў і каля 200 г. н. э.латыфундыі, у асноўным, выйшлі з моды і пачалі банкрутаваць. Маёнткі, ''massa'', сталі пераемнікамі латыфундый. Багатыя рымскія землеўладальнікі аддавалі перавагу арэнднай плаце, якая збіралася з свабодных або звязаных арандатараў, якія ў шмат разоў перавышалі колькасць рабоў-сельскагаспадарчых рабочых, адсюль і з'яўляліся {{Lang|la|ptiicoloni}} і {{Lang|la|adscripticii}} Дзяржава і багатыя мецэнаты атрымлівалі выгаду ад працы знясіленых арандатараў. == Бібліяграфія == ** Battistella, Florian (2024). ''Kaisertum und Kolonat. Untersuchungen zur Agrargesetzgebung Justinians und zu ihrem Kontext'' [Empire and colonate. Studies on Justinian's agrarian legislation and its context]. Stuttgart: Franz Steiner, {{ISBN|978-3-515-13627-3}}. ** Brooks, Sarah. "The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)". In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art ** Carrié, J.-M. "Le 'colonat du Bas-Empire': un mythe historiographique?" [The 'colonate of the Late Empire': a historiographical myth?]. ''Opus'' '''1''', pp. 351–370. ** "The Civil Law." Constitution Society. Translated version of Justinian's law codes ** Encyclopædia Britannica. "Colonus (ancient Tenant Farmer)." ** Grey, Cam. "Contextualizing Colonatus: The Origo of the Late Roman Empire." Journal of Roman Studies 97 (2007): 155. ** Jones, A. H. M. "The Roman Colonate." Past and Present 13.1 (1958): 1–13. ** Schipp, Oliver (2009). ''Der weströmische Kolonat von Konstantin bis zu den Karolingern (332 bis 861)'' [The western Roman colonate from Constantine to the Carolingians (332 to 861)]. Hamburg: Kovač, {{ISBN|978-3-8300-4575-5}}. ** Schipp, Oliver (2023). ''[[doi:10.11588/propylaeum.1190|Den Kolonat neu denken. Zur Aktualität eines Forschungsproblems]]'' [Rethinking the colonate. On the timeliness of a research problem]. Heidelberg: Propyläum, {{ISBN|978-3-96929-215-0}}. ** Sirks, A. J. B. "The Colonate in Justinian's Reign." Journal of Roman Studies 98 (2008): 120–143. ** Sirks, Boudewijn (2024). ''The Colonate in the Roman Empire''. Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|978-1-009-17260-8}}. ** Temin, Peter. The Roman Market Economy. Princeton: Princeton UP, 2013. [[Катэгорыя:Прыгоннае права]] [[Катэгорыя:Феадалізм]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3qev5u1exz5kiddp8jyvrvacqi7fyz0 5124127 5124126 2026-04-10T09:00:01Z Voūk12 159072 5124127 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mähmaschine.jpg|міні|Гала-рымскі калон]] У Позняй Рымскай імперыі і раннім Сярэднявеччы '''''калон''''' (лац. адз. '''''colonus,''''' мн.: ''coloni'' ) быў арандатарам-земляробам. Вядомыя пад агульнай назвай каланата, гэтыя земляробы працавалі як арандатары, плацячы землеўладальнікам частку свайго ўраджаю ў абмен на карыстанне іх сельскагаспадарчымі землямі. Пад уплывам розных фактараў, пачаткова дамоўныя, адносіны паміж арандатарам і землеўладальнікам у рэшце рэшт дэградавалі да ўзроўню вечнай запазычанасці і залежнасці. У выніку сістэма ''каланату'' (''colona'', ''colonatus'') стала новым тыпам землеўладання, паставіўшы ўладальнікаў у сярэдні стан паміж свабодай і рабствам. Гэтую сістэму можна лічыць папярэдніцай еўрапейскага [[Феадалізм|феадальнага]] [[Прыгоннае права|прыгону]]<ref name="urlThe Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... - George Lillie Craik, Charles MacFarlane - Google Książki">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=rxk5AQAAMAAJ&q=roman+colonus+feudalism&pg=PA545|title=The Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... – George Lillie Craik, Charles MacFarlane – Google Książki|author=Craik|first=George Lillie|format=|access-date=|year=1846}}</ref> <ref name="urlThe Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly - Google Książki">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=DblZAAAAcAAJ&q=roman+colonus+feudalism&pg=PA449|title=The Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly – Google Książki|format=|access-date=|year=1842}}</ref> == Гісторыя == У [[Італія (рымская правінцыя)|Рымскай Італіі]] значная частка сельскагаспадарчых зямель здавалася ў арэнду арандатарам. Існавала канцэпцыя, якая дазваляла арандатарам валодаць зямлёй, нават калі яны не былі яе ўладальнікамі. Падатковыя абавязкі ўзнікалі пры продажы зямельнага ўчастка, але большая частка абкладаемых падаткам дзяржаўных зямель у Італіі здавалася ў арэнду, а не была ва ўласнасці. Такім чынам, многія падаткі спаганяліся з арандатараў, а не з уладальнікаў зямлі. Гэтыя арандатары таксама маглі прадаваць і купляць дамовы арэнды, што сведчыць пра даволі гнуткую і справядлівую сістэму ўласнасці. Паводле рымскіх судоў, сельскагаспадарчыя арандатары таксама мелі правы супраць землеўладальнікаў, якія спрабавалі несправядліва парушыць іх кантракты. Гэты перыяд часу сведчыў пра пэўную ступень справядлівасці і справядлівасці ў адносінах да калоній. Першапачаткова ''калон'' знаходзіўся ва ўзаемных адносінах, у якіх землеўладальнік дазваляў арандатару карыстацца сваёй зямлёй у абмен на частку вырошчваемых культур. Аднак падчас праўлення [[Дыяклетыян|Дыяклетыяна]] (284–305) адбылася рэформа падатковай сістэмы, якую многія гісторыкі лічаць прычынай змены ў адносінах паміж арандатарам і землеўладальнікам. Некалькі ўказаў прывязвалі ''калонаў'' да зямлі, каб павялічыць зямельныя падаткі і [[Падушны падатак|падушныя падаткі]] . Дыяклетыян стварыў складаную падатковую сістэму, заснаваную на колькасці асоб, а таксама рэгулярны [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] насельніцтва дзеля кантролю за насельніцтвам і ўзбагачэння імперыі. Падатковыя стаўкі разлічваліся па складанай матэматычнай формуле. Сістэма была размеркавальнай, г.зн. яна не ўлічвала плацежаздольнасць, як гэта было б у выпадку з кантрыбутыўнай сістэмай (прынятай [[Візантыя|Усходняй імперыяй]] у канцы VII стагоддзя). Ператварыўшы ''спецыяльныя'' рэквізіцыі і рэгулярныя падатковыя патрабаванні ў рэгулярную сістэму падатковых калектываў, Дыяклетыян упершыню даў імперыі бюджэт. Статус гэтых сельскагаспадарчых рабочых паступова зніжаўся, пакуль не дасягнуў рэкордна нізкага ўзроўню падчас праўлення [[Юстыніян I|Юстыніяна]] (527–565). Яго галоўнай мэтай было ліквідаваць [[Карупцыя|карупцыю]] ў зборы падаткаў, надаўшы губернатарам больш простага кантролю. У 11-й кнізе сваёй кадыфікацыі рымскага права, ''Corpus juris civilis'', Юстыніян абнавіў законы, заснаваныя на падаткаабкладанні, размеркаванні зямлі і тыпах ''калоній'' . Апісваючы ''agricolae censiti'', Юстыніян выразна згадвае тып ''{{Lang|la|coloni}}'', ''{{Lang|la|coloni adscripticii}}'', якія лічыліся несвабоднымі і параўнальнымі па статусе і абавязках з рабамі. == ''Адскрыпцыі'' == Уладальнік маёнтка мог прэтэндаваць на працаўніка ў якасці {{Lang|la|colonus adscripticius}} з намерам, каб гэтая асоба аказала яму паслугі. Гаспадар зямлі таксама павінен быў прад'явіць доказы з дапамогай двух дакументаў, такіх як {{Lang|la|conductionale instrumentum}} або ''conductio'' ( працоўны дагавор ), або копія {{Lang|la|publici census adscriptio}} (пацверджанне аб яго рэгістрацыі ў дзяржаўным падатковым рэестры). Гэтыя дакументы прадухілілі б ненаўмыснае ўцягванне людзей у {{Lang|la|adscripticii}}, бо такія кантракты часта нельга было ануляваць. Падпісваючы кантракт, мужчына замацоўваў сваю сям'ю, дзяцей і сябе ў ''дагаворы''. Паходжанне або статус {{Lang|la|origo}}, гэтай сям'і і нашчадкаў, такім чынам, станавіліся статусам ''адскрыпцыяў'' . Згодна з нормамі тагачаснага міжнароднага прыватнага права ''(ius gentium)'', ''паходжанне'' чалавека вызначаў яго родны горад і сям'я, адпаведна з якімі на яго распаўсюджвалася сістэма публічнага і прыватнага права, а таксама задачы ў грамадстве , якія ён павінен выконваць (''munera'' і ''honores''). У выпадках {{Lang|la|colonus adscripticius}} іх родны горад замяняўся маёнткам землеўладальніка. Такім чынам, землеўладальнік мог выклікаць сваіх сялян-калонаў выконваць павіннасці, напрыклад, як горад мог заклікаць сваіх грамадзян да выканання грамадскіх абавязкаў. Калі землеўладальнік маёнтка прадаваў сваю маёмасць, {{Lang|la|coloni adscripticii}} прывязаныя да маёнтка былі вымушаныя працаваць на новага ўладальніка. Такім чынам, яны былі вымушаныя выконваць загады землеўладальніка, прымацаваныя да пэўнага ўчастка зямлі і звязаныя кантрактам на нявызначаны тэрмін. Адрозненне паміж {{Lang|la|coloni}} і рабамі была ў тым, што калоны былі прымацаваны да пэўнага ўчастка зямлі і не маглі быць прададзеныя або аддзеленыя ад яго. Адскрыпцыі мелі шмат абавязкаў перад маёнткам. Яны павінны былі выконваць заданні ў маёнтку, апрацоўваць зямлю і выконваць іншыя віды працы па гаспадарцы. Яны таксама не маглі судзіцца або падаваць скаргі супраць уладальніка маёнтка. Тых адскрыпцыяў, хто спрабаваў пакінуць маёнтак без дазволу, каралі, прычым метады пакарання вар'іравалія ад прымусовага нашэння ланцугоў да цялесных пакаранняў. Вольныя калоны, хоць і падпарадкоўваліся ўладальніку маёнтка, з якім у іх быў дагавор, маглі пакінуць маёнтак. Найважнейшымі былі адрозненні, якія тычыліся іх права на валоданне ''(peculium)'' {{Lang|la|Coloni adscripticii}} былі вымушаныя падпарадкаваць сваю маёмасць уладальніку маёнтка і ім забаранялася выносіць яе з дому без дазволу. Свабодныя калоны маглі перамяшчаць сваю маёмасць па сваім жаданні і не падпарадкоўваліся загадам уладальнікаў маёнтка. === ''Adscriptus glebae'' === Калі працаўніка называлі «адскрыптам глебы» ({{Lang|la|adscriptus glebae}}) - яго маглі прадаць або перадаць ''толькі'' разам з зямлёй, як пры феадальным сялянстве і [[Прыгоннае права|прыгонным праве]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да 1861 года, не гледзячы на аднолькавыя назвы, больш было распаўсюджана аналагічнае адскрыпцыі [[Чаляднін|чалядніцтва]], калі сялян маглі разлучаць з ся'мёй і прадаваць душамі без зямлі і гаспадаркі. == Падаткаабкладанне == Свабодныя {{Lang|la|coloni}} адказвалі за падаткі з арэндаванай зямлі, на якой яны вырошчвалі ўраджай і жылі. У іх было два варыянты аплаты: альбо плаціць падатак непасрэдна імперскім чыноўнікам, альбо яны маглі перадаць землеўладальніку аднаразовую суму раз у год. Калі ''калон'' вырашаў даць уладальніку аднаразовую суму ці {{Lang|la|tota summa}}, гаспадар маёнтка перадаваў адпаведную суму збіральніку падаткаў, а астатнюю частку пакідаў сабе ў якасці даходу. Калі ''калон адскрыптыцый'' падпісваў кантракт на працу на землеўладальніка на нявызначаны тэрмін, землеўладальнік быў вымушаны ўзяць на сябе адказнасць за падаткі, якія фермер плаціў бы, калі б ён быў проста арандатарам зямлі. Свабодныя арандатары плацілі свае ўласныя падаткі ўраду. Чалавек, які размяшчаў адскрыптыцыя, карыстаўся яго працай, таму ён быў адказны за яго падаткі. У чацвёртым і пятым стагоддзях арэндныя дагаворы былі вельмі фармалізаванымі і складаліся паводле строгіх патрабаванняў. Дамовы арэнды павінны былі быць зарэгістраваны ў муніцыпальных падатковых спісах і павінны былі ўключаць імя арандатара, канкрэтны зямельны надзел і імя землеўладальніка. Затым арандатар дадаваўся ў падатковы спіс для гэтага канкрэтнага поля і, такім чынам, мог быць ідэнтыфікаваны як частка ланцужка адказнасці за гэты ўчастак зямлі. Рэгістрацыя ў імперскіх або муніцыпальных падатковых спісах таксама давала дадатковыя перавагі. Арандатары, якія былі зарэгістраванымі падаткаплацельшчыкамі, былі законна абаронены ад высялення і павышэння арэнднай платы. == Латыфундыі і маёнткі == [[Латыфундыя|Латыфундыі —]] гэта вялікія па плошчы зямельныя надзелы, якія спецыялізаваліся на сельскай гаспадарцы на экспарт, напрыклад, збожжа, [[Аліўкавы алей|аліўкавага алея]] і [[Свойскі бык|быдла]]. Латыфундыі абапіраліся на працу рабоў для вытворчасці вялікай колькасці ўраджаю. Як масава з'ява яны распаўсюдзіліся ў II стагоддзі да н.э. У некаторых выпадках утвараліся маёнткі, у якіх многія надзелы зямлі, якія належалі аднаму землеўладальніку, здаваліся ў арэнду вяскоўцам, якія валодалі ўласнымі дамамі, але не мелі зямлі. Буйныя маёнткі пашыраліся за кошт аб'яднання суседніх, меншых ферм. Яны былі вымушаныя прадаваць сваю зямлю маёнтку, бо не маглі канкураваць з пункту гледжання прадукцыйнасці і коштаў працы. Па меры таго, як дробныя фермы скупляліся заможымі землеўладальнікамі, латыфундыі пашыраліся. Са спыненнем заваеваў, пачаўся рост кошту куплі рабоў і каля 200 г. н. э.латыфундыі, у асноўным, выйшлі з моды і пачалі банкрутаваць. Маёнткі, ''massa'', сталі пераемнікамі латыфундый. Багатыя рымскія землеўладальнікі аддавалі перавагу арэнднай плаце, якая збіралася з свабодных або звязаных арандатараў, якія ў шмат разоў перавышалі колькасць рабоў-сельскагаспадарчых рабочых, адсюль і з'яўляліся {{Lang|la|ptiicoloni}} і {{Lang|la|adscripticii}} Дзяржава і багатыя мецэнаты атрымлівалі выгаду ад працы знясіленых арандатараў. == Бібліяграфія == ** Battistella, Florian (2024). ''Kaisertum und Kolonat. Untersuchungen zur Agrargesetzgebung Justinians und zu ihrem Kontext'' [Empire and colonate. Studies on Justinian's agrarian legislation and its context]. Stuttgart: Franz Steiner, {{ISBN|978-3-515-13627-3}}. ** Brooks, Sarah. "The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)". In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art ** Carrié, J.-M. "Le 'colonat du Bas-Empire': un mythe historiographique?" [The 'colonate of the Late Empire': a historiographical myth?]. ''Opus'' '''1''', pp. 351–370. ** "The Civil Law." Constitution Society. Translated version of Justinian's law codes ** Encyclopædia Britannica. "Colonus (ancient Tenant Farmer)." ** Grey, Cam. "Contextualizing Colonatus: The Origo of the Late Roman Empire." Journal of Roman Studies 97 (2007): 155. ** Jones, A. H. M. "The Roman Colonate." Past and Present 13.1 (1958): 1–13. ** Schipp, Oliver (2009). ''Der weströmische Kolonat von Konstantin bis zu den Karolingern (332 bis 861)'' [The western Roman colonate from Constantine to the Carolingians (332 to 861)]. Hamburg: Kovač, {{ISBN|978-3-8300-4575-5}}. ** Schipp, Oliver (2023). ''[[doi:10.11588/propylaeum.1190|Den Kolonat neu denken. Zur Aktualität eines Forschungsproblems]]'' [Rethinking the colonate. On the timeliness of a research problem]. Heidelberg: Propyläum, {{ISBN|978-3-96929-215-0}}. ** Sirks, A. J. B. "The Colonate in Justinian's Reign." Journal of Roman Studies 98 (2008): 120–143. ** Sirks, Boudewijn (2024). ''The Colonate in the Roman Empire''. Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|978-1-009-17260-8}}. ** Temin, Peter. The Roman Market Economy. Princeton: Princeton UP, 2013. [[Катэгорыя:Прыгоннае права]] [[Катэгорыя:Феадалізм]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] hmhwmg8mjyv3c84uuc7v2huqtmnfozx 5124128 5124127 2026-04-10T09:03:37Z Voūk12 159072 5124128 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mähmaschine.jpg|міні|Гала-рымскі калон]] Пачаткова слова абазначала вайсковага пасяленца, землеўласніка, жыхара рымскай [[Калонія (Рым)|калоніі.]] У Позняй Рымскай імперыі і раннім Сярэднявеччы '''''калон''''' (лац. адз. '''''colonus,''''' мн.: ''coloni'') стаў арандатарам-земляробам. Вядомыя пад агульнай назвай каланата, гэтыя земляробы працавалі як арандатары, плацячы землеўладальнікам (прыватным ці дзяржаве) частку свайго ўраджаю ў абмен на карыстанне іх сельскагаспадарчымі землямі. Пад уплывам розных фактараў, пачаткова дамоўныя, адносіны паміж арандатарам і землеўладальнікам у рэшце рэшт дэградавалі да ўзроўню вечнай запазычанасці і залежнасці. У выніку сістэма ''каланату'' (''colona'', ''colonatus'') стала новым тыпам землеўладання, паставіўшы ўладальнікаў у сярэдні стан паміж свабодай і рабствам. Гэтую сістэму можна лічыць папярэдніцай еўрапейскага [[Феадалізм|феадальнага]] [[Прыгоннае права|прыгону]]<ref name="urlThe Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... - George Lillie Craik, Charles MacFarlane - Google Książki">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=rxk5AQAAMAAJ&q=roman+colonus+feudalism&pg=PA545|title=The Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... – George Lillie Craik, Charles MacFarlane – Google Książki|author=Craik|first=George Lillie|format=|access-date=|year=1846}}</ref> <ref name="urlThe Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly - Google Książki">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=DblZAAAAcAAJ&q=roman+colonus+feudalism&pg=PA449|title=The Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly – Google Książki|format=|access-date=|year=1842}}</ref> == Гісторыя == У [[Італія (рымская правінцыя)|Рымскай Італіі]] значная частка сельскагаспадарчых зямель здавалася ў арэнду арандатарам. Існавала канцэпцыя, якая дазваляла арандатарам валодаць зямлёй, нават калі яны не былі яе ўладальнікамі. Падатковыя абавязкі ўзнікалі пры продажы зямельнага ўчастка, але большая частка абкладаемых падаткам дзяржаўных зямель у Італіі здавалася ў арэнду, а не была ва ўласнасці. Такім чынам, многія падаткі спаганяліся з арандатараў, а не з уладальнікаў зямлі. Гэтыя арандатары таксама маглі прадаваць і купляць дамовы арэнды, што сведчыць пра даволі гнуткую і справядлівую сістэму ўласнасці. Паводле рымскіх судоў, сельскагаспадарчыя арандатары таксама мелі правы супраць землеўладальнікаў, якія спрабавалі несправядліва парушыць іх кантракты. Гэты перыяд часу сведчыў пра пэўную ступень справядлівасці і справядлівасці ў адносінах да калоній. Першапачаткова ''калон'' знаходзіўся ва ўзаемных адносінах, у якіх землеўладальнік дазваляў арандатару карыстацца сваёй зямлёй у абмен на частку вырошчваемых культур. Аднак падчас праўлення [[Дыяклетыян|Дыяклетыяна]] (284–305) адбылася рэформа падатковай сістэмы, якую многія гісторыкі лічаць прычынай змены ў адносінах паміж арандатарам і землеўладальнікам. Некалькі ўказаў прывязвалі ''калонаў'' да зямлі, каб павялічыць зямельныя падаткі і [[Падушны падатак|падушныя падаткі]] . Дыяклетыян стварыў складаную падатковую сістэму, заснаваную на колькасці асоб, а таксама рэгулярны [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] насельніцтва дзеля кантролю за насельніцтвам і ўзбагачэння імперыі. Падатковыя стаўкі разлічваліся па складанай матэматычнай формуле. Сістэма была размеркавальнай, г.зн. яна не ўлічвала плацежаздольнасць, як гэта было б у выпадку з кантрыбутыўнай сістэмай (прынятай [[Візантыя|Усходняй імперыяй]] у канцы VII стагоддзя). Ператварыўшы ''спецыяльныя'' рэквізіцыі і рэгулярныя падатковыя патрабаванні ў рэгулярную сістэму падатковых калектываў, Дыяклетыян упершыню даў імперыі бюджэт. Статус гэтых сельскагаспадарчых рабочых паступова зніжаўся, пакуль не дасягнуў рэкордна нізкага ўзроўню падчас праўлення [[Юстыніян I|Юстыніяна]] (527–565). Яго галоўнай мэтай было ліквідаваць [[Карупцыя|карупцыю]] ў зборы падаткаў, надаўшы губернатарам больш простага кантролю. У 11-й кнізе сваёй кадыфікацыі рымскага права, ''Corpus juris civilis'', Юстыніян абнавіў законы, заснаваныя на падаткаабкладанні, размеркаванні зямлі і тыпах ''калоній'' . Апісваючы ''agricolae censiti'', Юстыніян выразна згадвае тып ''{{Lang|la|coloni}}'', ''{{Lang|la|coloni adscripticii}}'', якія лічыліся несвабоднымі і параўнальнымі па статусе і абавязках з рабамі. == ''Адскрыпцыі'' == Уладальнік маёнтка мог прэтэндаваць на працаўніка ў якасці {{Lang|la|colonus adscripticius}} з намерам, каб гэтая асоба аказала яму паслугі. Гаспадар зямлі таксама павінен быў прад'явіць доказы з дапамогай двух дакументаў, такіх як {{Lang|la|conductionale instrumentum}} або ''conductio'' ( працоўны дагавор ), або копія {{Lang|la|publici census adscriptio}} (пацверджанне аб яго рэгістрацыі ў дзяржаўным падатковым рэестры). Гэтыя дакументы прадухілілі б ненаўмыснае ўцягванне людзей у {{Lang|la|adscripticii}}, бо такія кантракты часта нельга было ануляваць. Падпісваючы кантракт, мужчына замацоўваў сваю сям'ю, дзяцей і сябе ў ''дагаворы''. Паходжанне або статус {{Lang|la|origo}}, гэтай сям'і і нашчадкаў, такім чынам, станавіліся статусам ''адскрыпцыяў'' . Згодна з нормамі тагачаснага міжнароднага прыватнага права ''(ius gentium)'', ''паходжанне'' чалавека вызначаў яго родны горад і сям'я, адпаведна з якімі на яго распаўсюджвалася сістэма публічнага і прыватнага права, а таксама задачы ў грамадстве , якія ён павінен выконваць (''munera'' і ''honores''). У выпадках {{Lang|la|colonus adscripticius}} іх родны горад замяняўся маёнткам землеўладальніка. Такім чынам, землеўладальнік мог выклікаць сваіх сялян-калонаў выконваць павіннасці, напрыклад, як горад мог заклікаць сваіх грамадзян да выканання грамадскіх абавязкаў. Калі землеўладальнік маёнтка прадаваў сваю маёмасць, {{Lang|la|coloni adscripticii}} прывязаныя да маёнтка былі вымушаныя працаваць на новага ўладальніка. Такім чынам, яны былі вымушаныя выконваць загады землеўладальніка, прымацаваныя да пэўнага ўчастка зямлі і звязаныя кантрактам на нявызначаны тэрмін. Адрозненне паміж {{Lang|la|coloni}} і рабамі была ў тым, што калоны былі прымацаваны да пэўнага ўчастка зямлі і не маглі быць прададзеныя або аддзеленыя ад яго. Адскрыпцыі мелі шмат абавязкаў перад маёнткам. Яны павінны былі выконваць заданні ў маёнтку, апрацоўваць зямлю і выконваць іншыя віды працы па гаспадарцы. Яны таксама не маглі судзіцца або падаваць скаргі супраць уладальніка маёнтка. Тых адскрыпцыяў, хто спрабаваў пакінуць маёнтак без дазволу, каралі, прычым метады пакарання вар'іравалія ад прымусовага нашэння ланцугоў да цялесных пакаранняў. Вольныя калоны, хоць і падпарадкоўваліся ўладальніку маёнтка, з якім у іх быў дагавор, маглі пакінуць маёнтак. Найважнейшымі былі адрозненні, якія тычыліся іх права на валоданне ''(peculium)'' {{Lang|la|Coloni adscripticii}} былі вымушаныя падпарадкаваць сваю маёмасць уладальніку маёнтка і ім забаранялася выносіць яе з дому без дазволу. Свабодныя калоны маглі перамяшчаць сваю маёмасць па сваім жаданні і не падпарадкоўваліся загадам уладальнікаў маёнтка. === ''Adscriptus glebae'' === Калі працаўніка называлі «адскрыптам глебы» ({{Lang|la|adscriptus glebae}}) - яго маглі прадаць або перадаць ''толькі'' разам з зямлёй, як пры феадальным сялянстве і [[Прыгоннае права|прыгонным праве]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да 1861 года, не гледзячы на аднолькавыя назвы, больш было распаўсюджана аналагічнае адскрыпцыі [[Чаляднін|чалядніцтва]], калі сялян маглі разлучаць з ся'мёй і прадаваць душамі без зямлі і гаспадаркі. == Падаткаабкладанне == Свабодныя {{Lang|la|coloni}} адказвалі за падаткі з арэндаванай зямлі, на якой яны вырошчвалі ўраджай і жылі. У іх было два варыянты аплаты: альбо плаціць падатак непасрэдна імперскім чыноўнікам, альбо яны маглі перадаць землеўладальніку аднаразовую суму раз у год. Калі ''калон'' вырашаў даць уладальніку аднаразовую суму ці {{Lang|la|tota summa}}, гаспадар маёнтка перадаваў адпаведную суму збіральніку падаткаў, а астатнюю частку пакідаў сабе ў якасці даходу. Калі ''калон адскрыптыцый'' падпісваў кантракт на працу на землеўладальніка на нявызначаны тэрмін, землеўладальнік быў вымушаны ўзяць на сябе адказнасць за падаткі, якія фермер плаціў бы, калі б ён быў проста арандатарам зямлі. Свабодныя арандатары плацілі свае ўласныя падаткі ўраду. Чалавек, які размяшчаў адскрыптыцыя, карыстаўся яго працай, таму ён быў адказны за яго падаткі. У чацвёртым і пятым стагоддзях арэндныя дагаворы былі вельмі фармалізаванымі і складаліся паводле строгіх патрабаванняў. Дамовы арэнды павінны былі быць зарэгістраваны ў муніцыпальных падатковых спісах і павінны былі ўключаць імя арандатара, канкрэтны зямельны надзел і імя землеўладальніка. Затым арандатар дадаваўся ў падатковы спіс для гэтага канкрэтнага поля і, такім чынам, мог быць ідэнтыфікаваны як частка ланцужка адказнасці за гэты ўчастак зямлі. Рэгістрацыя ў імперскіх або муніцыпальных падатковых спісах таксама давала дадатковыя перавагі. Арандатары, якія былі зарэгістраванымі падаткаплацельшчыкамі, былі законна абаронены ад высялення і павышэння арэнднай платы. == Латыфундыі і маёнткі == [[Латыфундыя|Латыфундыі —]] гэта вялікія па плошчы зямельныя надзелы, якія спецыялізаваліся на сельскай гаспадарцы на экспарт, напрыклад, збожжа, [[Аліўкавы алей|аліўкавага алея]] і [[Свойскі бык|быдла]]. Латыфундыі абапіраліся на працу рабоў для вытворчасці вялікай колькасці ўраджаю. Як масава з'ява яны распаўсюдзіліся ў II стагоддзі да н.э. У некаторых выпадках утвараліся маёнткі, у якіх многія надзелы зямлі, якія належалі аднаму землеўладальніку, здаваліся ў арэнду вяскоўцам, якія валодалі ўласнымі дамамі, але не мелі зямлі. Буйныя маёнткі пашыраліся за кошт аб'яднання суседніх, меншых ферм. Яны былі вымушаныя прадаваць сваю зямлю маёнтку, бо не маглі канкураваць з пункту гледжання прадукцыйнасці і коштаў працы. Па меры таго, як дробныя фермы скупляліся заможымі землеўладальнікамі, латыфундыі пашыраліся. Са спыненнем заваеваў, пачаўся рост кошту куплі рабоў і каля 200 г. н. э.латыфундыі, у асноўным, выйшлі з моды і пачалі банкрутаваць. Маёнткі, ''massa'', сталі пераемнікамі латыфундый. Багатыя рымскія землеўладальнікі аддавалі перавагу арэнднай плаце, якая збіралася з свабодных або звязаных арандатараў, якія ў шмат разоў перавышалі колькасць рабоў-сельскагаспадарчых рабочых, адсюль і з'яўляліся {{Lang|la|ptiicoloni}} і {{Lang|la|adscripticii}} Дзяржава і багатыя мецэнаты атрымлівалі выгаду ад працы знясіленых арандатараў. == Бібліяграфія == ** Battistella, Florian (2024). ''Kaisertum und Kolonat. Untersuchungen zur Agrargesetzgebung Justinians und zu ihrem Kontext'' [Empire and colonate. Studies on Justinian's agrarian legislation and its context]. Stuttgart: Franz Steiner, {{ISBN|978-3-515-13627-3}}. ** Brooks, Sarah. "The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)". In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art ** Carrié, J.-M. "Le 'colonat du Bas-Empire': un mythe historiographique?" [The 'colonate of the Late Empire': a historiographical myth?]. ''Opus'' '''1''', pp. 351–370. ** "The Civil Law." Constitution Society. Translated version of Justinian's law codes ** Encyclopædia Britannica. "Colonus (ancient Tenant Farmer)." ** Grey, Cam. "Contextualizing Colonatus: The Origo of the Late Roman Empire." Journal of Roman Studies 97 (2007): 155. ** Jones, A. H. M. "The Roman Colonate." Past and Present 13.1 (1958): 1–13. ** Schipp, Oliver (2009). ''Der weströmische Kolonat von Konstantin bis zu den Karolingern (332 bis 861)'' [The western Roman colonate from Constantine to the Carolingians (332 to 861)]. Hamburg: Kovač, {{ISBN|978-3-8300-4575-5}}. ** Schipp, Oliver (2023). ''[[doi:10.11588/propylaeum.1190|Den Kolonat neu denken. Zur Aktualität eines Forschungsproblems]]'' [Rethinking the colonate. On the timeliness of a research problem]. Heidelberg: Propyläum, {{ISBN|978-3-96929-215-0}}. ** Sirks, A. J. B. "The Colonate in Justinian's Reign." Journal of Roman Studies 98 (2008): 120–143. ** Sirks, Boudewijn (2024). ''The Colonate in the Roman Empire''. Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|978-1-009-17260-8}}. ** Temin, Peter. The Roman Market Economy. Princeton: Princeton UP, 2013. [[Катэгорыя:Прыгоннае права]] [[Катэгорыя:Феадалізм]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 3z0mslqcrrks05lqwit8oqnojj99yjy 0 805813 5124129 2026-04-10T09:11:49Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/78624709|Aleksandra Beļcova]]» 5124129 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Аляксандра Бяльцова''' ([[Руская мова|рус]]. '''Александра Митрофановна Бельцова,''' [[17 сакавіка]] [[1892]], [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Чарнігаўская губерня]] — [[1 лютага]] [[1981]], [[Рыга]]) — латвійскай мастачка. [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_studio.jpg|міні|Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)]] [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_porcelain.jpg|міні|Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў Навазыбкаў, куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала. Вучылася ў [[Пенза|Пензенскім]] мастацкім вучылішчы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і Романс Сута, з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака [[Натан Ісаевіч Альтман|Натана Альтмана]]. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьмай Пятровым-Водкіным]] і творчасць [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] аказалі значны ўплыў на яе творчасць. У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя экспрэсіянізмам, [[Фавізм|фавізмам]], [[Кубізм|кубізмам]] і пурызмам. У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз [[Берлін]] у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і канструктывізмам, якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму. Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі. Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі. У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі [[Ар-дэко|арт-дэко]] і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын. У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. [[Рыўера]] дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах. У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай. Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся. Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў. Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў [[Латвія|Латвіі]], і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў. У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абедзвюм мастачкам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей|Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею]], які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года. Бяльцова і беларускі рух Антон Адамовіч згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку Алесь Салавей (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і Пётра Сакол. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні". Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з Кастусём Езавітавым. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць: А. Бяльцова прайшла праз некаліькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі паліотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях". У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] 1x6aylz091xdlfyj8pyw5bpwac7m8eu 5124134 5124129 2026-04-10T09:29:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5124134 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Аляксандра Бяльцова''' ([[Руская мова|рус]]. '''Александра Митрофановна Бельцова,''' [[17 сакавіка]] [[1892]], [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Чарнігаўская губерня]] — [[1 лютага]] [[1981]], [[Рыга]]) — латвійская мастачка<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://lnmm.gov.lv/en/latvian-national-museum-of-art/exhibitions/aleksandra-belcova-18921981-52|title=Aleksandra Beļcova (1892–1981) - Art Museums|website=lnmm.gov.lv|access-date=2026-04-10}}</ref>. [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_studio.jpg|міні|Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)]] [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_porcelain.jpg|міні|Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў [[Навазыбкаў]], куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гваздзёў Сяргей|загаловак=Рэха з берагоў Дзвіны-Даўгавы // Крэскі да партрэтаў мастакоў з Заходняй Беларусі|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Галіяфы|старонкі=105-107}}</ref>. Вучылася ў [[Пенза|Пензенскім]] мастацкім вучылішчы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і [[Романс Сута]], з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака [[Натан Ісаевіч Альтман|Натана Альтмана]]. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьмай Пятровым-Водкіным]] і творчасць [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] аказалі значны ўплыў на яе творчасць. У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянізмам]], [[Фавізм|фавізмам]] і [[Кубізм|кубізмам]]. У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз [[Берлін]] (дзе яны сустракаліся з лідэрам [[Футурызм|футурыстаў]] [[Філіпа Тамаза Марынеці|Марынеці]]) у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізмам]], якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму. Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі. Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі. У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі [[Ар-дэко|арт-дэко]] і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын. У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. [[Рыўера]] дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах. У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай. Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся. Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў. Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў [[Латвія|Латвіі]], і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў. У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абодвум мастакам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей|Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею]], які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года. == Бяльцова і беларускі рух == [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]] згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку [[Алесь Салавей]] (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і [[Пятро Сакол]]. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні"<ref>{{Кніга|аўтар=Адамовіч Антон|загаловак=Да гісторыі беларускае літаратуры|год=2005|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавец Зьміцер Колас|старонкі=1245-1246}}</ref>. Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусём Езавітавым]]. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць:<blockquote>А. Бяльцова прайшла праз некаліькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі паліотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі<ref name=":0" />.</blockquote> У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях"<ref>{{Кніга|аўтар=Грыбоўскі Юры.|загаловак=Беларусы ў Латвіі (1918-1945 гг.)|год=2026|месца=Беласток|выдавецтва=Фонд Камунікат|старонкі=911}}</ref>. У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава<ref>{{Кніга|аўтар=Туронак Юры|загаловак=Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі.|год=2008|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі|старонкі=343}}</ref>. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] 29h82yh5hnr8j4o4xl97zdksh519ozg 5124146 5124134 2026-04-10T10:10:42Z Aliaksei Lastouski 75892 5124146 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Аляксандра Бяльцова''' ([[Руская мова|рус]]. '''Александра Митрофановна Бельцова,''' [[17 сакавіка]] [[1892]], [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Чарнігаўская губерня]] — [[1 лютага]] [[1981]], [[Рыга]]) — латвійская мастачка<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://lnmm.gov.lv/en/latvian-national-museum-of-art/exhibitions/aleksandra-belcova-18921981-52|title=Aleksandra Beļcova (1892–1981) - Art Museums|website=lnmm.gov.lv|access-date=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tg-m.ru/articles/4-2011-33/iskusstvo-i-sudby-roman-suta-i-aleksandra-beltsova|title=Искусство и судьбы. Роман Сута и Александра Бельцова {{!}} Журнал «ТРЕТЬЯКОВСКАЯ ГАЛЕРЕЯ»|author=Евсеева Наталия|website=www.tg-m.ru|access-date=2026-04-10}}</ref>. [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_studio.jpg|міні|Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)]] [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_porcelain.jpg|міні|Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў [[Навазыбкаў]], куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гваздзёў Сяргей|загаловак=Рэха з берагоў Дзвіны-Даўгавы // Крэскі да партрэтаў мастакоў з Заходняй Беларусі|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Галіяфы|старонкі=105-107}}</ref>. Вучылася ў [[Пенза|Пензенскім]] мастацкім вучылішчы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і [[Романс Сута]], з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака [[Натан Ісаевіч Альтман|Натана Альтмана]]. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьмай Пятровым-Водкіным]] і творчасць [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] аказалі значны ўплыў на яе творчасць. У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянізмам]], [[Фавізм|фавізмам]] і [[Кубізм|кубізмам]]. У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз [[Берлін]] (дзе яны сустракаліся з лідэрам [[Футурызм|футурыстаў]] [[Філіпа Тамаза Марынеці|Марынеці]]) у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізмам]], якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму. Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі. Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі. У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі [[Ар-дэко|арт-дэко]] і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын. У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. [[Рыўера]] дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах. У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай. Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся<ref>Kukaine Jana. [https://www.researchgate.net/publication/357243026_Aleksandra_Belcova_1892-1981_On_Course_for_a_Virtual_Feminist_Museum Aleksandra Beļcova (1892–1981): On Course for a Virtual Feminist Museum] // Eesti Kunstimuuseumi Toimetised / The Proceedings of the Art Museum of Estonia, 2021. Pp. 153–190</ref>. Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе Аляксандра Бяльцова ўступіла ў Саюз мастакоў Латвійскай ССР. Яна заставалася актыўнай да апошніх гадоў жыцця, удзельнічаючы ў выставах і іншых мастацкіх падзеях. Дзяржаўны мастацкі музей у Рызе арганізаваў дзве персанальныя выставы А. Бяльцовай — у 1962 і 1972 гадах. У савецкі час Бяльцова ўсё больш звярталася да партрэтнага жывапісу. Партрэты яе сяброў — пісьменнікаў, акцёраў, оперных спевакоў і балетных артыстаў — дазвалялі ёй адносна лёгка прыстасавацца да патрабаванняў сацыялістычнага рэалізму. Значную частку яе работ гэтага перыяду складаюць кампазіцыі з інтэр’ерамі: часта гэта яе майстэрня, балкон або віды з акна<ref name=":1" />. Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў [[Латвія|Латвіі]], і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў. У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абодвум мастакам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей|Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею]], які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года. == Бяльцова і беларускі рух == [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]] згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку [[Алесь Салавей]] (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і [[Пятро Сакол]]. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні"<ref>{{Кніга|аўтар=Адамовіч Антон|загаловак=Да гісторыі беларускае літаратуры|год=2005|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавец Зьміцер Колас|старонкі=1245-1246}}</ref>. Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусём Езавітавым]]. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць:<blockquote>А. Бяльцова прайшла праз некаліькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі паліотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі<ref name=":0" />.</blockquote> У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях"<ref>{{Кніга|аўтар=Грыбоўскі Юры.|загаловак=Беларусы ў Латвіі (1918-1945 гг.)|год=2026|месца=Беласток|выдавецтва=Фонд Камунікат|старонкі=911}}</ref>. У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава<ref>{{Кніга|аўтар=Туронак Юры|загаловак=Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі.|год=2008|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі|старонкі=343}}</ref>. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] o3h8lc9eq27qtrb8youn04a8uynuwnt 5124150 5124146 2026-04-10T10:12:35Z Aliaksei Lastouski 75892 5124150 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Аляксандра Бяльцова''' ([[Руская мова|рус]]. '''Александра Митрофановна Бельцова,''' [[17 сакавіка]] [[1892]], [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Чарнігаўская губерня]] — [[1 лютага]] [[1981]], [[Рыга]]) — латвійская мастачка<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://lnmm.gov.lv/en/latvian-national-museum-of-art/exhibitions/aleksandra-belcova-18921981-52|title=Aleksandra Beļcova (1892–1981) - Art Museums|website=lnmm.gov.lv|access-date=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tg-m.ru/articles/4-2011-33/iskusstvo-i-sudby-roman-suta-i-aleksandra-beltsova|title=Искусство и судьбы. Роман Сута и Александра Бельцова {{!}} Журнал «ТРЕТЬЯКОВСКАЯ ГАЛЕРЕЯ»|author=Евсеева Наталия|website=www.tg-m.ru|access-date=2026-04-10}}</ref>. [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_studio.jpg|міні|Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)]] [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_porcelain.jpg|міні|Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў [[Навазыбкаў]], куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гваздзёў Сяргей|загаловак=Рэха з берагоў Дзвіны-Даўгавы // Крэскі да партрэтаў мастакоў з Заходняй Беларусі|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Галіяфы|старонкі=105-107}}</ref>. Вучылася ў [[Пенза|Пензенскім]] мастацкім вучылішчы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і [[Романс Сута]], з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака [[Натан Ісаевіч Альтман|Натана Альтмана]]. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьмай Пятровым-Водкіным]] і творчасць [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] аказалі значны ўплыў на яе творчасць. У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянізмам]], [[Фавізм|фавізмам]] і [[Кубізм|кубізмам]]. У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз [[Берлін]] (дзе яны сустракаліся з лідэрам [[Футурызм|футурыстаў]] [[Філіпа Тамаза Марынеці|Марынеці]]) у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізмам]], якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму. Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі. Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі. У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі [[Ар-дэко|арт-дэко]] і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын. У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. [[Рыўера]] дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах. У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай. Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся<ref>Kukaine Jana. [https://www.researchgate.net/publication/357243026_Aleksandra_Belcova_1892-1981_On_Course_for_a_Virtual_Feminist_Museum Aleksandra Beļcova (1892–1981): On Course for a Virtual Feminist Museum] // Eesti Kunstimuuseumi Toimetised / The Proceedings of the Art Museum of Estonia, 2021. Pp. 153–190</ref>. Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе Аляксандра Бяльцова ўступіла ў Саюз мастакоў Латвійскай ССР. Яна заставалася актыўнай да апошніх гадоў жыцця, удзельнічаючы ў выставах і іншых мастацкіх падзеях. Дзяржаўны мастацкі музей у Рызе арганізаваў дзве персанальныя выставы А. Бяльцовай — у 1962 і 1972 гадах<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/aleksandra-belcova/|title=Aleksandra Beļcova|website=AWARE Women artists / Femmes artistes|access-date=2026-04-10}}</ref>. У савецкі час Бяльцова ўсё больш звярталася да партрэтнага жывапісу. Партрэты яе сяброў — пісьменнікаў, акцёраў, оперных спевакоў і балетных артыстаў — дазвалялі ёй адносна лёгка прыстасавацца да патрабаванняў сацыялістычнага рэалізму. Значную частку яе работ гэтага перыяду складаюць кампазіцыі з інтэр’ерамі: часта гэта яе майстэрня, балкон або віды з акна<ref name=":1" />. Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў [[Латвія|Латвіі]], і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў. У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абодвум мастакам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей|Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею]], які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года. == Бяльцова і беларускі рух == [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]] згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку [[Алесь Салавей]] (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і [[Пятро Сакол]]. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні"<ref>{{Кніга|аўтар=Адамовіч Антон|загаловак=Да гісторыі беларускае літаратуры|год=2005|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавец Зьміцер Колас|старонкі=1245-1246}}</ref>. Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусём Езавітавым]]. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць:<blockquote>А. Бяльцова прайшла праз некаліькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі паліотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі<ref name=":0" />.</blockquote> У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях"<ref>{{Кніга|аўтар=Грыбоўскі Юры.|загаловак=Беларусы ў Латвіі (1918-1945 гг.)|год=2026|месца=Беласток|выдавецтва=Фонд Камунікат|старонкі=911}}</ref>. У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава<ref>{{Кніга|аўтар=Туронак Юры|загаловак=Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі.|год=2008|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі|старонкі=343}}</ref>. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] qzpw7oorh4e8v62hwl47nn291koa0pq 5124230 5124150 2026-04-10T11:52:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5124230 wikitext text/x-wiki {{Мастак}}'''Аляксандра Бяльцова''' ([[Руская мова|рус]]. '''Александра Митрофановна Бельцова,''' [[17 сакавіка]] [[1892]], [[Сураж (Бранская вобласць)|Сураж]], [[Чарнігаўская губерня]] — [[1 лютага]] [[1981]], [[Рыга]]) — латвійская мастачка<ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://lnmm.gov.lv/en/latvian-national-museum-of-art/exhibitions/aleksandra-belcova-18921981-52|title=Aleksandra Beļcova (1892–1981) - Art Museums|website=lnmm.gov.lv|access-date=2026-04-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.tg-m.ru/articles/4-2011-33/iskusstvo-i-sudby-roman-suta-i-aleksandra-beltsova|title=Искусство и судьбы. Роман Сута и Александра Бельцова {{!}} Журнал «ТРЕТЬЯКОВСКАЯ ГАЛЕРЕЯ»|author=Евсеева Наталия|website=www.tg-m.ru|access-date=2026-04-10}}</ref>. [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_studio.jpg|міні|Майстэрня Суты і Бяльцовай у іх кватэры (сёння Музей рамана Суты і Аляксандры Бяльцовых)]] [[Файл:Romans_Sutas_and_Aleksandra_Beļcovas_museum_in_Riga_porcelain.jpg|міні|Парцаляна ў Музеі Раманса Суты і Аляксандры Бельцовай]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 1892 годзе ў сям’і дзяржаўнага служачага Мітрафана Бяльцова, які меў 16 дзяцей, у Суражы, у спадчынным доме, які быў заснаваны дзядамі-прадзедамі будучай мастачкі па мацярынскай лініі — святарамі Бялыновічамі. У 1912 годзе сям’я пераехала ў [[Навазыбкаў]], куды перавялі на працу бацьку. Маляваць пачала яшчэ ў Навазыбкаўскай гімназіі, пад уплывам маці Наталлі Іванаўны, якая сама добра малявала<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Гваздзёў Сяргей|загаловак=Рэха з берагоў Дзвіны-Даўгавы // Крэскі да партрэтаў мастакоў з Заходняй Беларусі|год=2013|месца=Мінск|выдавецтва=Галіяфы|старонкі=105-107}}</ref>. Вучылася ў [[Пенза|Пензенскім]] мастацкім вучылішчы падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны.]] Там яна пазнаёмілася з групай латышскіх мастакоў, чый адметны стыль натхніў Бяльцову. Сярод мастакоў быў і [[Романс Сута]], з якімі ў яе завязаліся рамантычныя адносіны. Пасля заканчэння вучобы яна пераехала ў Санкт-Пецярбург, дзе шукала новыя мастацкія рашэнні і вучылася ў авангарднага мастака [[Натан Ісаевіч Альтман|Натана Альтмана]]. Мясцовае левае мастацкае асяроддзе, знаёмства з [[Кузьма Сяргеевіч Пятроў-Водкін|Кузьмай Пятровым-Водкіным]] і творчасць [[Уладзімір Уладзіміравіч Маякоўскі|Уладзіміра Маякоўскага]] аказалі значны ўплыў на яе творчасць. У 1919 годзе па запрашэнні Романса Суты яна прыехала ў Рыгу, дзе далучылася да Рыжскай мастацкай групы, сузаснавальнікам якой быў Сута. Група засяроджвалася на эксперыментах у мастацтве: творы мастакоў былі натхнёныя [[Экспрэсіянізм|экспрэсіянізмам]], [[Фавізм|фавізмам]] і [[Кубізм|кубізмам]]. У 1922 годзе Бяльцова выйшла замуж за Суту. Пара адправілася ў мядовы месяц праз [[Берлін]] (дзе яны сустракаліся з лідэрам [[Футурызм|футурыстаў]] [[Філіпа Тамаза Марынеці|Марынеці]]) у Парыж, дзе нарадзілася іх дачка Таццяна. Натхнёныя кубізмам і [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізмам]], якія развіваліся ў Еўропе, гэты шлюб даў пачатак новаму стылю: латышскаму нацыянальнаму канструктывізму. Найбольш шырокае прымяненне гэты новы стыль знайшоў у парцалянавых праектах, якія пара стварыла ў майстэрні Балтарс. Нягледзячы на тое, што майстэрня існавала толькі да 1928 года, яна атрымала прызнанне: у 1925 годзе яна атрымала два залатыя і адзін бронзавы медалі на Міжнароднай выставе дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і дызайну ў Парыжы. Парцалянавая майстэрня Балтарс дапамагла закласці асновы сучаснага латвійскага дызайну, які імкнуўся аб’яднаць як нацыянальныя, так і мадэрныя эстэтычныя тэндэнцыі. Аднак найбольшага асабістага поспеху Бяльцова дасягнула ў алейным жывапісе, у першую чаргу ў партрэтах і нацюрмортах, хоць яна таксама пакінула пасля сябе шматлікія малюнкі, пастэлі і акварэлі. У другой палове 1920-х гадоў пачала ствараць творы з элементамі [[Ар-дэко|арт-дэко]] і пераважна пісала партрэты эмансіпаваных, інтэлігентных і сучасных жанчын. У 1923, 1925 і ў перыяд з 1927 да 1931 года Бяльцова наведвала Паўднёвую Францыю. [[Рыўера]] дапамагла ёй не толькі пераадолець цяжкую хваробу — сухоты лёгкіх, — але і дала моцны творчы імпульс: менавіта там яна стварыла свае найлепшыя працы. Асабліва вылучаюцца яе пейзажы Венса, напісаныя ў мяккіх танах. У 1930-я гады яе жыццё змянілася: часта знаходзілася ў дэпрэсіі і, паводле яе дзённікаў, адчувала сябе пакінутай, адкінутай і здраджанай. Нягледзячы на тое, што ў 1935 годзе Аляксандра і Романс пераехалі ў новую кватэру на вуліцы Элізабетэс (дзе цяпер знаходзіцца мемарыяльны музей абодвух мастакоў), яе адносіны з мужам пагоршыліся. Неўзабаве пасля пераезду ён пакінуў яе і пасяліўся са сваёй каханкай; у 1941 годзе яны нарэшце развяліся, але, што дзіўна, праз два тыдні зноў пажаніліся<ref>Kukaine Jana. [https://www.researchgate.net/publication/357243026_Aleksandra_Belcova_1892-1981_On_Course_for_a_Virtual_Feminist_Museum Aleksandra Beļcova (1892–1981): On Course for a Virtual Feminist Museum] // Eesti Kunstimuuseumi Toimetised / The Proceedings of the Art Museum of Estonia, 2021. Pp. 153–190</ref>. Але ў ліпені 1941 года, з пачаткам нацысцкай акупацыі Латвіі, Сута перабіраецца ў Грузію, дзе працуе на мясцовай кінастудыі, у 1944 годзе ён быў арыштаваны і расстраляны. Аляксандра даведалася пра яго лёс толькі праз дзесяць гадоў. Пасля заканчэння вайны ў 1945 годзе Аляксандра Бяльцова ўступіла ў Саюз мастакоў Латвійскай ССР. Яна заставалася актыўнай да апошніх гадоў жыцця, удзельнічаючы ў выставах і іншых мастацкіх падзеях. Дзяржаўны мастацкі музей у Рызе арганізаваў дзве персанальныя выставы А. Бяльцовай — у 1962 і 1972 гадах<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/aleksandra-belcova/|title=Aleksandra Beļcova|website=AWARE Women artists / Femmes artistes|access-date=2026-04-10}}</ref>. У савецкі час Бяльцова ўсё больш звярталася да партрэтнага жывапісу. Партрэты яе сяброў — пісьменнікаў, акцёраў, оперных спевакоў і балетных артыстаў — дазвалялі ёй адносна лёгка прыстасавацца да патрабаванняў сацыялістычнага рэалізму. Значную частку яе работ гэтага перыяду складаюць кампазіцыі з інтэр’ерамі: часта гэта яе майстэрня, балкон або віды з акна<ref name=":1" />. Бяльцова правяла амаль усё сваё жыццё ў [[Латвія|Латвіі]], і яе творчасць з'яўляецца важнай часткай гісторыі латвійскага мастацтва. Яна памерла 1 лютага 1981 года ва ўзросце 89 гадоў. У кватэры, дзе яна жыла з 1935 года разам з Романам Сутай, быў створаны музей, прысвечаны абодвум мастакам. Ён размешчаны ў Рызе, у неакласічным шматкватэрным доме на вуліцы Элізабэтэс, які быў пабудаваны ў 1911 годзе. У 1987 годзе яе дачка Таццяна вярнула сабе кватэру і стварыла ў ёй прыватны музей. У сваім завяшчанні яна пакінула калекцыі і кватэру [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей|Латвійскаму нацыянальнаму мастацкаму музею]], які зноў адкрыў музей як філіял у кастрычніку 2008 года. == Бяльцова і беларускі рух == [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч|Антон Адамовіч]] згадвае літаратурна-мастацкі салон, які штосерады збіраўся на кватэры Аляксандры Бяльцовай. Гэты салон наведвалі і беларускія паэты, у тым ліку [[Алесь Салавей]] (які чытаў там свае вершы, што падабаліся гаспадыні салона) і [[Пятро Сакол]]. Пазней, у 1944 годзе Бяльцова аформіць вокладку і застаўныя балоны для першага зборніка паэзіі Алеся Салаўя "Мае песьні"<ref>{{Кніга|аўтар=Адамовіч Антон|загаловак=Да гісторыі беларускае літаратуры|год=2005|месца=Мінск|выдавецтва=Выдавец Зьміцер Колас|старонкі=1245-1246}}</ref>. Падчас нацысцкай акупацыі Латвіі Бяльцова цесна супрацоўнічала з [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусём Езавітавым]]. У 1942 годзе ён прысвяціў мастачцы артыкул у газеце "Новы шлях", дзе такім чынам ахарактарызаваў яе творчасць:<blockquote>А. Бяльцова прайшла праз некалькі этапаў, захоплівалася некаторы час модным калісь кубізмам, потым з незвычайным захапленнем і энергіяй працавала над стварэннем у Латвіі фарфоравага начыння, заклаўшы разам з Сутаю і Водбэргам нават асобнае таварыства пад назовам Балтарс, нарэшце, рашуча станула на грунт рэалістычна-псіхалагічнага партрэтызму і тутака асабліва прыгожа і моцна развіўся яе буйны талент. Творы Бяльцовай усіх трох перыядаў вызначаюцца мастацкасцю тэхнікі, беззаганнасцю кампазіцыі і глыбокім унутраным зместам. Кожны партрэт з’яўляецца псіхалагічнай характарыстыкай арыгінала, з якога ён пісаны... старанна вывучае беларускую гісторыю і этнаграфію, падрыхтоўваючыся да працы над гістарычнымі палотнамі на тэмы слаўнага мінулага Беларусі<ref name=":0" />.</blockquote> У 1944 годзе падрыхтавала серыю малюнкаў-карыкатур па матывах беларускіх народных прыпевак, якія былі апублікаваныя ў газеце "Новы шлях"<ref>{{Кніга|аўтар=Грыбоўскі Юры.|загаловак=Беларусы ў Латвіі (1918-1945 гг.)|год=2026|месца=Беласток|выдавецтва=Фонд Камунікат|старонкі=911}}</ref>. У маі 1944 г. выйшла ілюстраваная Аляксандрай Бяльцовай кніжка для дзяцей “Камарочак”, якая была апошнім выдавецкім чынам К. Езавітава<ref>{{Кніга|аўтар=Туронак Юры|загаловак=Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944) // Мадэрная гісторыя Беларусі.|год=2008|выдавецтва=Інстытут беларусістыкі|старонкі=343}}</ref>. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Памерлі ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1892 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Лясных могілках]] [[Катэгорыя:Мастакі Расіі]] [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] b3w76ouk62bpb6dr9g21o68dbet2ujt 0 805814 5124136 2026-04-10T09:38:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне | Назва = Кітаб Абрагама Карыцкага | Аўтар = Абрагам Карыцкі (перапісчык) | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Асманская мова|стараасманская]], [[Арабская мова|арабская]], Польская мова|пол...» 5124136 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Кітаб Абрагама Карыцкага | Аўтар = Абрагам Карыцкі (перапісчык) | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Асманская мова|стараасманская]], [[Арабская мова|арабская]], [[Польская мова|польская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = сярэдзіна XIX стагоддзя | Старонак = 360 старонак }} '''Кіта́б Абрага́ма Кары́цкага''' — помнік татарска-мусульманскай пісьменнасці сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], створаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Уяўляе сабой аб’ёмны рукапісны зборнік ([[кітаб]]), напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]] пераважна на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. З’яўляецца важнай крыніцай для даследавання рэлігійнага жыцця, літаратуры і мовы [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], а таксама адыгрывае ключавую ролю ў тэксталогіі татарскіх рукапісаў, дапаўняючы больш старажытныя помнікі. Захоўваецца ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскага ўніверсітэта]] пад сігнатурай F 3-391{{sfn|Мишкинене|2015|с=123}}{{sfn|Антонович|1968|с=58}}. == Гісторыя стварэння і палеаграфічнае апісанне == Рукапіс быў створаны ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Згодна з запісам у самім тэксце, кнігу перапісаў чалавек па імені Абрагам Карыцкі (у тэксце: ''«...ібн Абрагам Карыцкі пісаў кітаб»''). Даследчыкі мяркуюць, што рукапіс мог быць створаны ў горадзе [[Слонім]]{{sfn|Антонович|1968|с=58}}. Кніга налічвае 360 старонак тэксту. Яна мае кардонную вокладку, пакрытую цёмна-карычневай скурай. Тэкст напісаны адным пісцом, прыгожым почыркам з выкарыстаннем чорных чарнілаў. Чытаецца тэкст справа налева, адпаведна правілам арабскай каліграфіі. Стан захаванасці кнігі ацэньваецца як добры, тэкст чытаецца лёгка. Цікавай асаблівасцю з’яўляецца наяўнасць на палях старонак (з 249 па 305) розных карандашных паметак. Аналіз гэтых паметак і параўнанне з рэцэнзіямі дазволілі даследчыкам зрабіць выснову, што іх аўтарам быў вядомы ўсходазнавец і муфтый [[Якуб Шынкевіч]], які ў міжваенны час даследаваў і звяраў нумарацыю старонак гэтага кітаба з [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітабам Івана Луцкевіча]]{{sfn|Антонович|1968|с=58—61}}. == Змест і тэксталогія == Кітаб Абрагама Карыцкага ўяўляе сабой своеасаблівую энцыклапедыю рэлігійнага і побытавага жыцця мусульман. У рукапісе змяшчаюцца тэксты, якія тлумачаць асноўныя дагматы ісламу, апісваюць абрады і рытуалы (у тым ліку тэкст пахавальнага абраду), а таксама ўключаюць правілы паводзін, маральна-павучальныя апавяданні і легенды. Таксама ў кітабе прысутнічае пераклад на славянскую мову папулярнага асманскага катэхізіса XVII стагоддзя «[[Джаўагіру-ль-іслам (у пісьменстве татар ВКЛ)|Джаўагіру-ль-іслам]]» (Сутнасці ісламу){{sfn|Сынкова|2024|с=45}}. На першых старонках змешчана генеалагічная табліца прарокаў, розных біблейскіх персанажаў і імамаў ад [[Адам]]а да Мухамеда{{sfn|Антонович|1968|с=59}}. Рукапіс мае выключнае значэнне для тэксталогіі беларуска-татарскага пісьменства, паколькі яго змест вельмі блізкі да знакамітага Кітаба Івана Луцкевіча (створанага ў першай палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]). З 98 умоўна выдзеленых тэматычных блокаў у гэтых двух кодэксах супадаюць 46. Асабліва дэталёва супадае кампазіцыя тэкстаў у канцы кнігі. У Кітабе Карыцкага паслядоўна ідуць наступныя легенды і трактаты: гісторыя пра смерць Дзевы Марыі («Аб Мар’яме»), легенда пра ўшэсце прарока («Мірадж-намэ»), паданні «Аб стварэнні свету», «Аб смерці Мухамеда», «Аб спрэчцы Меккі з Медзінай», «Аб стварэнні розуму» і трактат «Аб варажбе»{{sfn|Мишкинене|2015|с=124}}. === Значэнне для рэканструкцыі легенды «Мірадж» === Адной з самых аб’ёмных частак кітаба з’яўляецца паэма «[[Мірадж-намэ]]» (старонкі 249—305), напісаная на [[Стараасманская мова|стараасманскай мове]] з падрадковым славянскім перакладам. Гэты тэкст адыграў вырашальную ролю ў сучаснай кітабістыцы. Справа ў тым, што ў больш старажытным Кітабе Івана Луцкевіча легенда пра Мірадж захавалася не цалкам — старонкі з канчаткам твора былі адарваны і згублены. Дзякуючы таму, што тэксты ў абедзвюх кнігах практычна ідэнтычныя, сучасныя даследчыкі [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Галіна Мішкінене]] і [[Хусейін Дургут]] змаглі цалкам аднавіць страчаныя фрагменты Кітаба Луцкевіча, абапіраючыся на Кітаб Абрагама Карыцкага. З дапамогай рукапісу Карыцкага былі адноўлены 14 адсутных двухрадкоўяў ([[Бейт|бейтаў]]), у якіх апісваецца вяртанне прарока [[Мухамад]]а ў [[Мекка|Мекку]], яго аповяд чатыром халіфам пра начное падарожжа, а таксама называецца імя аўтара самой легенды — Хаджы Махмуд{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. Таксама параўнанне двух рукапісаў дазволіла выправіць шматлікія памылкі перапісчыкаў і няправільныя транслітарацыі папярэдніх даследчыкаў, напрыклад, [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]]{{sfn|Дургут|2015|с=138—139}}. == Графіка і мова == Графіка-арфаграфічная сістэма Кітаба Абрагама Карыцкага, нягледзячы на час яго стварэння (XIX стагоддзе), захоўвае многія архаічныя рысы. Як адзначаў філолаг [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], па сваіх моўных асаблівасцях гэты рукапіс нічым не адрозніваецца ад помнікаў XVIII стагоддзя. У прыватнасці, гукі [о] і [у] часта абазначаюцца аднолькава (з дапамогай арабскіх знакаў ''ваў'' і ''дама''). Цвёрды гук [з] паслядоўна перадаецца арабскай літарай ''[[Дад (літара арабскага алфавіта)|дад]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ض}}</span>), у той час як у [[Кітаб Луцкевіча|Кітабе Луцкевіча]] ён перадаецца літарай ''[[За (літара арабскага алфавіта)|за]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ظ}}</span>). Мяккасць зычных перадаецца спецыфічнымі графічнымі прыёмамі, характэрнымі для беларускай арабіцы{{sfn|Антонович|1968|с=58—61}}. У цэлым, мова помніка адлюстроўвае жывое беларускае маўленне з элементамі польскай мовы і значнай колькасцю [[Арыенталізм|арыенталізмаў]] (рэлігійнай ісламскай тэрміналогіі). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:З'явіліся ў XIX стагоддзі]] ag5jr7ncziltgt3r5qgets6ii42ebif 5124137 5124136 2026-04-10T09:38:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:З'явіліся ў XIX стагоддзі]]; ±[[Катэгорыя:Бібліятэка Віленскага ўніверсітэта]]→[[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124137 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Кітаб Абрагама Карыцкага | Аўтар = Абрагам Карыцкі (перапісчык) | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Асманская мова|стараасманская]], [[Арабская мова|арабская]], [[Польская мова|польская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = сярэдзіна XIX стагоддзя | Старонак = 360 старонак }} '''Кіта́б Абрага́ма Кары́цкага''' — помнік татарска-мусульманскай пісьменнасці сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], створаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Уяўляе сабой аб’ёмны рукапісны зборнік ([[кітаб]]), напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]] пераважна на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. З’яўляецца важнай крыніцай для даследавання рэлігійнага жыцця, літаратуры і мовы [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], а таксама адыгрывае ключавую ролю ў тэксталогіі татарскіх рукапісаў, дапаўняючы больш старажытныя помнікі. Захоўваецца ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскага ўніверсітэта]] пад сігнатурай F 3-391{{sfn|Мишкинене|2015|с=123}}{{sfn|Антонович|1968|с=58}}. == Гісторыя стварэння і палеаграфічнае апісанне == Рукапіс быў створаны ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Згодна з запісам у самім тэксце, кнігу перапісаў чалавек па імені Абрагам Карыцкі (у тэксце: ''«...ібн Абрагам Карыцкі пісаў кітаб»''). Даследчыкі мяркуюць, што рукапіс мог быць створаны ў горадзе [[Слонім]]{{sfn|Антонович|1968|с=58}}. Кніга налічвае 360 старонак тэксту. Яна мае кардонную вокладку, пакрытую цёмна-карычневай скурай. Тэкст напісаны адным пісцом, прыгожым почыркам з выкарыстаннем чорных чарнілаў. Чытаецца тэкст справа налева, адпаведна правілам арабскай каліграфіі. Стан захаванасці кнігі ацэньваецца як добры, тэкст чытаецца лёгка. Цікавай асаблівасцю з’яўляецца наяўнасць на палях старонак (з 249 па 305) розных карандашных паметак. Аналіз гэтых паметак і параўнанне з рэцэнзіямі дазволілі даследчыкам зрабіць выснову, што іх аўтарам быў вядомы ўсходазнавец і муфтый [[Якуб Шынкевіч]], які ў міжваенны час даследаваў і звяраў нумарацыю старонак гэтага кітаба з [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітабам Івана Луцкевіча]]{{sfn|Антонович|1968|с=58—61}}. == Змест і тэксталогія == Кітаб Абрагама Карыцкага ўяўляе сабой своеасаблівую энцыклапедыю рэлігійнага і побытавага жыцця мусульман. У рукапісе змяшчаюцца тэксты, якія тлумачаць асноўныя дагматы ісламу, апісваюць абрады і рытуалы (у тым ліку тэкст пахавальнага абраду), а таксама ўключаюць правілы паводзін, маральна-павучальныя апавяданні і легенды. Таксама ў кітабе прысутнічае пераклад на славянскую мову папулярнага асманскага катэхізіса XVII стагоддзя «[[Джаўагіру-ль-іслам (у пісьменстве татар ВКЛ)|Джаўагіру-ль-іслам]]» (Сутнасці ісламу){{sfn|Сынкова|2024|с=45}}. На першых старонках змешчана генеалагічная табліца прарокаў, розных біблейскіх персанажаў і імамаў ад [[Адам]]а да Мухамеда{{sfn|Антонович|1968|с=59}}. Рукапіс мае выключнае значэнне для тэксталогіі беларуска-татарскага пісьменства, паколькі яго змест вельмі блізкі да знакамітага Кітаба Івана Луцкевіча (створанага ў першай палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]). З 98 умоўна выдзеленых тэматычных блокаў у гэтых двух кодэксах супадаюць 46. Асабліва дэталёва супадае кампазіцыя тэкстаў у канцы кнігі. У Кітабе Карыцкага паслядоўна ідуць наступныя легенды і трактаты: гісторыя пра смерць Дзевы Марыі («Аб Мар’яме»), легенда пра ўшэсце прарока («Мірадж-намэ»), паданні «Аб стварэнні свету», «Аб смерці Мухамеда», «Аб спрэчцы Меккі з Медзінай», «Аб стварэнні розуму» і трактат «Аб варажбе»{{sfn|Мишкинене|2015|с=124}}. === Значэнне для рэканструкцыі легенды «Мірадж» === Адной з самых аб’ёмных частак кітаба з’яўляецца паэма «[[Мірадж-намэ]]» (старонкі 249—305), напісаная на [[Стараасманская мова|стараасманскай мове]] з падрадковым славянскім перакладам. Гэты тэкст адыграў вырашальную ролю ў сучаснай кітабістыцы. Справа ў тым, што ў больш старажытным Кітабе Івана Луцкевіча легенда пра Мірадж захавалася не цалкам — старонкі з канчаткам твора былі адарваны і згублены. Дзякуючы таму, што тэксты ў абедзвюх кнігах практычна ідэнтычныя, сучасныя даследчыкі [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Галіна Мішкінене]] і [[Хусейін Дургут]] змаглі цалкам аднавіць страчаныя фрагменты Кітаба Луцкевіча, абапіраючыся на Кітаб Абрагама Карыцкага. З дапамогай рукапісу Карыцкага былі адноўлены 14 адсутных двухрадкоўяў ([[Бейт|бейтаў]]), у якіх апісваецца вяртанне прарока [[Мухамад]]а ў [[Мекка|Мекку]], яго аповяд чатыром халіфам пра начное падарожжа, а таксама называецца імя аўтара самой легенды — Хаджы Махмуд{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. Таксама параўнанне двух рукапісаў дазволіла выправіць шматлікія памылкі перапісчыкаў і няправільныя транслітарацыі папярэдніх даследчыкаў, напрыклад, [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]]{{sfn|Дургут|2015|с=138—139}}. == Графіка і мова == Графіка-арфаграфічная сістэма Кітаба Абрагама Карыцкага, нягледзячы на час яго стварэння (XIX стагоддзе), захоўвае многія архаічныя рысы. Як адзначаў філолаг [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], па сваіх моўных асаблівасцях гэты рукапіс нічым не адрозніваецца ад помнікаў XVIII стагоддзя. У прыватнасці, гукі [о] і [у] часта абазначаюцца аднолькава (з дапамогай арабскіх знакаў ''ваў'' і ''дама''). Цвёрды гук [з] паслядоўна перадаецца арабскай літарай ''[[Дад (літара арабскага алфавіта)|дад]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ض}}</span>), у той час як у [[Кітаб Луцкевіча|Кітабе Луцкевіча]] ён перадаецца літарай ''[[За (літара арабскага алфавіта)|за]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ظ}}</span>). Мяккасць зычных перадаецца спецыфічнымі графічнымі прыёмамі, характэрнымі для беларускай арабіцы{{sfn|Антонович|1968|с=58—61}}. У цэлым, мова помніка адлюстроўвае жывое беларускае маўленне з элементамі польскай мовы і значнай колькасцю [[Арыенталізм|арыенталізмаў]] (рэлігійнай ісламскай тэрміналогіі). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] 7n61ms2ol49auqu0q7j5qj5i9q9w4fo 5124139 5124137 2026-04-10T09:40:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Значэнне для рэканструкцыі легенды «Мірадж» */ 5124139 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Кітаб Абрагама Карыцкага | Аўтар = Абрагам Карыцкі (перапісчык) | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Асманская мова|стараасманская]], [[Арабская мова|арабская]], [[Польская мова|польская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = сярэдзіна XIX стагоддзя | Старонак = 360 старонак }} '''Кіта́б Абрага́ма Кары́цкага''' — помнік татарска-мусульманскай пісьменнасці сярэдзіны [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]], створаны на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Уяўляе сабой аб’ёмны рукапісны зборнік ([[кітаб]]), напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]] пераважна на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. З’яўляецца важнай крыніцай для даследавання рэлігійнага жыцця, літаратуры і мовы [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], а таксама адыгрывае ключавую ролю ў тэксталогіі татарскіх рукапісаў, дапаўняючы больш старажытныя помнікі. Захоўваецца ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскага ўніверсітэта]] пад сігнатурай F 3-391{{sfn|Мишкинене|2015|с=123}}{{sfn|Антонович|1968|с=58}}. == Гісторыя стварэння і палеаграфічнае апісанне == Рукапіс быў створаны ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Згодна з запісам у самім тэксце, кнігу перапісаў чалавек па імені Абрагам Карыцкі (у тэксце: ''«...ібн Абрагам Карыцкі пісаў кітаб»''). Даследчыкі мяркуюць, што рукапіс мог быць створаны ў горадзе [[Слонім]]{{sfn|Антонович|1968|с=58}}. Кніга налічвае 360 старонак тэксту. Яна мае кардонную вокладку, пакрытую цёмна-карычневай скурай. Тэкст напісаны адным пісцом, прыгожым почыркам з выкарыстаннем чорных чарнілаў. Чытаецца тэкст справа налева, адпаведна правілам арабскай каліграфіі. Стан захаванасці кнігі ацэньваецца як добры, тэкст чытаецца лёгка. Цікавай асаблівасцю з’яўляецца наяўнасць на палях старонак (з 249 па 305) розных карандашных паметак. Аналіз гэтых паметак і параўнанне з рэцэнзіямі дазволілі даследчыкам зрабіць выснову, што іх аўтарам быў вядомы ўсходазнавец і муфтый [[Якуб Шынкевіч]], які ў міжваенны час даследаваў і звяраў нумарацыю старонак гэтага кітаба з [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітабам Івана Луцкевіча]]{{sfn|Антонович|1968|с=58—61}}. == Змест і тэксталогія == Кітаб Абрагама Карыцкага ўяўляе сабой своеасаблівую энцыклапедыю рэлігійнага і побытавага жыцця мусульман. У рукапісе змяшчаюцца тэксты, якія тлумачаць асноўныя дагматы ісламу, апісваюць абрады і рытуалы (у тым ліку тэкст пахавальнага абраду), а таксама ўключаюць правілы паводзін, маральна-павучальныя апавяданні і легенды. Таксама ў кітабе прысутнічае пераклад на славянскую мову папулярнага асманскага катэхізіса XVII стагоддзя «[[Джаўагіру-ль-іслам (у пісьменстве татар ВКЛ)|Джаўагіру-ль-іслам]]» (Сутнасці ісламу){{sfn|Сынкова|2024|с=45}}. На першых старонках змешчана генеалагічная табліца прарокаў, розных біблейскіх персанажаў і імамаў ад [[Адам]]а да Мухамеда{{sfn|Антонович|1968|с=59}}. Рукапіс мае выключнае значэнне для тэксталогіі беларуска-татарскага пісьменства, паколькі яго змест вельмі блізкі да знакамітага Кітаба Івана Луцкевіча (створанага ў першай палове [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]). З 98 умоўна выдзеленых тэматычных блокаў у гэтых двух кодэксах супадаюць 46. Асабліва дэталёва супадае кампазіцыя тэкстаў у канцы кнігі. У Кітабе Карыцкага паслядоўна ідуць наступныя легенды і трактаты: гісторыя пра смерць Дзевы Марыі («Аб Мар’яме»), легенда пра ўшэсце прарока («Мірадж-намэ»), паданні «Аб стварэнні свету», «Аб смерці Мухамеда», «Аб спрэчцы Меккі з Медзінай», «Аб стварэнні розуму» і трактат «Аб варажбе»{{sfn|Мишкинене|2015|с=124}}. === Значэнне для рэканструкцыі легенды «Мірадж» === Адной з самых аб’ёмных частак кітаба з’яўляецца паэма «[[Мірадж-намэ]]» (старонкі 249—305), напісаная на [[Стараасманская мова|стараасманскай мове]] з падрадковым славянскім перакладам. Гэты тэкст адыграў вырашальную ролю ў сучаснай кітабістыцы. Справа ў тым, што ў больш старажытным [[Кітаб Івана Луцкевіча|Кітабе Івана Луцкевіча]] легенда пра Мірадж захавалася не цалкам — старонкі з канчаткам твора былі адарваны і згублены{{sfn|Мишкинене|2015|с=124}}{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. Дзякуючы таму, што тэксты ў абедзвюх кнігах практычна ідэнтычныя, сучасныя даследчыкі [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Галіна Мішкінене]] і [[Хусейін Дургут]] змаглі цалкам аднавіць страчаныя фрагменты Кітаба Луцкевіча, абапіраючыся на Кітаб Абрагама Карыцкага. З дапамогай рукапісу Карыцкага былі адноўлены 14 адсутных двухрадкоўяў ([[Бейт|бейтаў]]), у якіх апісваецца вяртанне прарока [[Мухамад]]а ў [[Мекка|Мекку]], яго аповяд чатыром халіфам пра начное падарожжа, а таксама называецца імя аўтара самой легенды — Хаджы Махмуд{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. Таксама параўнанне двух рукапісаў дазволіла выправіць шматлікія памылкі перапісчыкаў і няправільныя транслітарацыі папярэдніх даследчыкаў, напрыклад, [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]]{{sfn|Дургут|2015|с=138—139}}. == Графіка і мова == Графіка-арфаграфічная сістэма Кітаба Абрагама Карыцкага, нягледзячы на час яго стварэння (XIX стагоддзе), захоўвае многія архаічныя рысы. Як адзначаў філолаг [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], па сваіх моўных асаблівасцях гэты рукапіс нічым не адрозніваецца ад помнікаў XVIII стагоддзя. У прыватнасці, гукі [о] і [у] часта абазначаюцца аднолькава (з дапамогай арабскіх знакаў ''ваў'' і ''дама''). Цвёрды гук [з] паслядоўна перадаецца арабскай літарай ''[[Дад (літара арабскага алфавіта)|дад]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ض}}</span>), у той час як у [[Кітаб Луцкевіча|Кітабе Луцкевіча]] ён перадаецца літарай ''[[За (літара арабскага алфавіта)|за]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ظ}}</span>). Мяккасць зычных перадаецца спецыфічнымі графічнымі прыёмамі, характэрнымі для беларускай арабіцы{{sfn|Антонович|1968|с=58—61}}. У цэлым, мова помніка адлюстроўвае жывое беларускае маўленне з элементамі польскай мовы і значнай колькасцю [[Арыенталізм|арыенталізмаў]] (рэлігійнай ісламскай тэрміналогіі). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Віленскі ўніверсітэт]] 2sf02hwz2nvww0cl79b385lrucrxfta 0 805815 5124142 2026-04-10T09:50:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне | Назва = Лейпцыгскі хамаіл | Арыгінал назвы = Codex arabicus, tataricus, polonicus (паводле Х. А. Флейшэра) | Аўтар = невядомы | Жанр = [[Хамаіл]] | Мова = [[Польская мова|польская]], [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), Арабская мова|ар...» 5124142 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Лейпцыгскі хамаіл | Арыгінал назвы = Codex arabicus, tataricus, polonicus (паводле Х. А. Флейшэра) | Аўтар = невядомы | Жанр = [[Хамаіл]] | Мова = [[Польская мова|польская]], [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Арабская мова|арабская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = сярэдзіна [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] (да [[1690]] года) | Старонак = 148 аркушаў }} '''Ле́йпцыгскі хамаі́л''' — адзін з найстарэйшых вядомых і дакладна датаваных рукапісных помнікаў ([[хамаіл]]аў) [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], створаны ў сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]]. Напісаны [[арабскае пісьмо|арабскім пісьмом]] пераважна на [[Польская мова|польскай мове]] з дамешкам [[беларуская мова|беларускіх элементаў]], а таксама ўтрымлівае арабскія тэксты. Захоўваецца ў бібліятэцы [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскага ўніверсітэта]] пад сігнатурай ''B. OR. 280''{{sfn|Антонович|1968|с=31}}. З’яўляецца ўнікальнай крыніцай для вывучэння ранняга этапу інтэграцыі татар у славянскамоўную прастору [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і гісторыі татарскіх магічных практык{{sfn|Антонович|1968|с=151—154}}. == Гісторыя знаходкі і даследавання == Першым вучоным, які звярнуў увагу на гэты рукапіс, быў нямецкі ўсходазнавец [[Х. А. Флейшэр]]. У 1838 годзе ён апісаў яго ў каталогу ўсходніх рукапісаў гарадской бібліятэкі [[Лейпцыг]]а, даўшы яму назву «Codex arabicus, tataricus, polonicus»{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. Паводле артыкула, апублікаванага ў 1840 годзе ў выданні «Rozmaitości Lwowskie», Х.&nbsp;А.&nbsp;Флейшэр доўгі час не мог расшыфраваць тэкст, паколькі словы, напісаныя арабскімі літарамі, не належалі ні да адной з вядомых яму семіцкіх або цюркскіх моў. Загадка была вырашана толькі з дапамогай паляка Сакальніцкага, які пазнаў у тэкстах польскую мову{{sfn|Антонович|1968|с=366}}. У 1840 годзе рукапісам моцна зацікавіўся славіст [[І. І. Сразнеўскі]], які ліставаўся наконт яго з чэшскім вучоным [[В. Ганка]]м. Ні Х.&nbsp;А.&nbsp;Флейшэр, ні І.&nbsp;І.&nbsp;Сразнеўскі першапачаткова не звязвалі гэты дакумент з [[літоўскія татары|літоўскімі татарамі]]; Х.&nbsp;А.&nbsp;Флейшэр нават выказваў меркаванне, што ён мог паходзіць з [[Крым]]у. Толькі ў 1857 годзе прафесар [[А. Мухлінскі]] ў сваёй працы дакладна ідэнтыфікаваў рукапіс як помнік [[пісьменнасць беларуска-літоўскіх татар|пісьменнасці беларуска-літоўскіх татар]]{{sfn|Антонович|1968|с=32}}. У 1966 годзе мікрафільм з копіяй рукапісу быў перададзены з Лейпцыга для даследаванняў [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|А. К. Антановічу]], які зрабіў яго дэталёвы палеаграфічны і лінгвістычны аналіз{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. == Палеаграфічнае апісанне і датаванне == Лейпцыгскі хамаіл вылучаецца сваім мініяцюрным «кішэнным» фарматам — гэта самая малая з вядомых татарскіх рукапісных кніг. Яе памеры складаюць усяго 8,5 х 10 сантыметраў. Зборнік налічвае 148 аркушаў (ці 147 аркушаў тэксту). Нумарацыя зроблена пааркушна. Колькасць радкоў на старонцы вагаецца ад 7 да 10{{sfn|Антонович|1968|с=17}}{{sfn|Антонович|1968|с=148}}. Цікавай асаблівасцю помніка з’яўляецца тое, што тэкст на аркушах з 2 па 17 быў шчыльна замазаны пэндзлем з выкарыстаннем цёмных чарнілаў. Аднак чарнілы, якімі закрэслівалі тэкст, апынуліся святлейшымі за арыгінальныя, таму большасць замазанага тэксту сёння чытаецца даволі свабодна{{sfn|Антонович|1968|с=149—151}}. Тэкст напісаны прынамсі двума рознымі пісцамі: першы стварыў аркушы 1—9, другі — аркушы 10—148{{sfn|Антонович|1968|с=151}}. Доўгі час дакладная дата стварэння рукапісу заставалася невядомай, пакуль не быў даследаваны [[Экслібрыс|экслібрыс]] на ўнутраным баку вокладкі. Ён сведчыць, што кніга належала нямецкаму ўсходазнаўцу {{нп5|Андрэас Акалутус|Андрэасу Акалутусу|en|Andreas Acoluthus}} (1654—1704). У [[1690]] годзе ўся асабістая бібліятэка Акалутуса была набыта гарадской бібліятэкай Лейпцыга (Ratsbibliothek), адкуль у 1962 годзе рукапіс быў перададзены ў бібліятэку ўніверсітэта. Гэты гістарычны факт бясспрэчна даказвае, што Лейпцыгскі хамаіл быў напісаны да 1690 года, імаверна, у сярэдзіне XVII стагоддзя, што робіць яго адным з найстарэйшых захаваных і дакладна датаваных помнікаў татарскай пісьменнасці ў Еўропе{{sfn|Антонович|1968|с=372—373}}. == Змест і моўныя асаблівасці == Змест Лейпцыгскага хамаіла рэзка дзеліцца на дзве часткі, якія адпавядаюць змене почыркаў: * Першая частка (арк. 1—9): Утрымлівае спробу перакладу фрагментаў [[Стары Запавет|Старога Запавету]] на польскую мову. Гэты тэкст багаты на арабскія рэлігійныя тэрміны і з’яўляецца ўнікальным прыкладам цікавасці татар да біблейскіх тэкстаў. * Другая частка (арк. 10—148): Складаецца пераважна з тэкстаў па магіі, варажбе і акультных практыках. Сюды ўваходзяць інструкцыі па варажбе на літарах Карана (так званы ''fal quranowy'', арк. 46а—65б), а таксама падрабязныя апісанні магічнай сілы і ўласцівасцей пэўных малітваў і амулетаў. Гэтыя тэксты займаюць каля 100 старонак. Даследчыкі адзначаюць, што такі кішэнны фармат і магічны змест былі вельмі запатрабаванымі сярод татарскіх ваяроў, якія насілі падобныя хамаілы з сабой падчас ваенных паходаў у якасці абярэгаў{{sfn|Антонович|1968|с=151—154}}. У адрозненне ад многіх іншых кітабаў, колькасць уласна беларускіх тэкстаў у Лейпцыгскім хамаіле вельмі нязначная, а на многіх старонках яны зусім адсутнічаюць. Асноўнай мовай славянскай часткі з’яўляецца польская. Аднак з-за спецыфікі арабскага алфавіта, які не заўсёды дакладна перадаваў польскую фанетыку, і з-за моцнага ўплыву мясцовага маўлення, першыя даследчыкі (як [[А. Мухлінскі]]) часта ідэнтыфікавалі гэтую мову як змешаную беларуска-ўкраінскую або паўднёвабеларускую. Нягледзячы на перавагу польскай мовы, у тэксце фіксуюцца асобныя [[беларуская фанетыка|беларускія фанетычныя рысы]], што сведчыць пра паступовы пераход татар да новай моўнай ідэнтычнасці{{sfn|Антонович|1968|с=156—157}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Хамаілы]] [[Катэгорыя:Лейпцыгскі ўніверсітэт]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на польскай мове]] d50x8p8fq8tpkbdz1cw4qv4xpvdny03 0 805816 5124143 2026-04-10T10:07:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Белару́ска-тата́рскае пісьме́нства''' (таксама ''пісьменства літоўскіх татар'') — унікальная культурная і лінгвістычная з’ява, якая ўяўляе сабой сукупнасць рукапісных тэкстаў, створаных [[Беларускія татары|беларуска-літоўскімі татарамі]] ў перыяд з XV...» 5124143 wikitext text/x-wiki '''Белару́ска-тата́рскае пісьме́нства''' (таксама ''пісьменства літоўскіх татар'') — унікальная культурная і лінгвістычная з’ява, якая ўяўляе сабой сукупнасць рукапісных тэкстаў, створаных [[Беларускія татары|беларуска-літоўскімі татарамі]] ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя. Гэтыя тэксты былі напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і, часткова, [[Польская мова|польская]] мовы. Помнікі гэтага пісьменства з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння [[Гісторыя беларускай мовы|гісторыі развіцця беларускай мовы]] (асабліва яе гістарычнай [[Фанетыка беларускай мовы|фанетыкі]] і [[Беларуская дыялекталогія|дыялекталогіі]]), а таксама рэлігійнага і паўсядзённага жыцця мусульман у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}. == Гістарычныя перадумовы ўзнікнення == З’яўленне спецыфічнага славянамоўнага пісьменства на арабскай графічнай аснове было выклікана працэсамі глыбокай моўнай і культурнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] татар, якія пачалі масава сяліцца на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XIV—XV стагоддзях. Ужо ў сярэдзіне XVI стагоддзя асноўная маса татарскага насельніцтва страціла сваю родную цюркскую мову і перайшла на мясцовыя [[Беларуская мова|беларускія]] і [[Польская мова|польскія]] гаворкі. Пра гэта сведчыць трактат невядомага аўтара «Рысале-і татар-ы лех» (1558), а таксама пазнейшыя назіранні ўсходазнаўца [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Мухлінскага]], які адзначаў, што татары забыліся на сваю мову, але захавалі [[Іслам|рэлігію]] і [[арабскае пісьмо]]{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}. Страта мовы стварыла праблему ў рэлігійнай сферы: новыя пакаленні мусульман перасталі разумець свяшчэнныя тэксты. Каб захаваць ісламскую ідэнтычнасць, узнікла неабходнасць перакладу рэлігійнай літаратуры на зразумелую вернікам мову. Паколькі ў ісламе прамы пераклад [[Каран]]а доўгі час лічыўся недапушчальным, татарскія кніжнікі пачалі ствараць падрадковыя каментарыі, якія атрымалі назву «[[тафсір]]». Тэксты запісваліся арабскімі літарамі, бо арабскі алфавіт лічыўся сакральным і быў добра знаёмы татарам па малітоўнай практыцы{{sfn|Сеўрук|2024|с=44—45}}. == Жанры беларуска-татарскага пісьменства == Уся рукапісная спадчына беларускіх татар выразна падзяляецца на некалькі асноўных жанраў. Найбольш фундаментальнымі помнікамі з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] — рукапісы, якія ўтрымліваюць арыгінальны арабскі тэкст Карана з падрадковым інтэрлінеарным перакладам на беларускую ці польскую мову. Самым старым з вядомых помнікаў такога роду лічыцца [[Мінскі тафсір]] 1686 года, перакладзены імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам{{sfn|Тарэлка|2024|с=125—126}}. Самым аб’ёмным і разнастайным жанрам з’яўляюцца [[Кітаб|кітабы]] (ад арабскага слова «кніга»). Кітабы ўяўлялі сабой зборнікі энцыклапедычнага характару. У іх змяшчаліся апакрыфічныя легенды, напрыклад, папулярнае «[[Мірадж-намэ]]» пра ўшэсце прарока Мухамеда на неба, апісанні мусульманскіх рытуалаў, маральна-этычныя павучанні, усходнія казкі і нават авантурныя аповесці. Аднымі з самых даследаваных з’яўляюцца [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] (першая палова XVIII стагоддзя) і [[Кітаб Абрагама Карыцкага]] (сярэдзіна XIX стагоддзя){{sfn|Мишкинене|2015|с=123—124}}. Шырокае распаўсюджванне ў штодзённым жыцці мелі [[Хамаіл|хамаілы]] — невялікія па памеры зборнікі, якія выконвалі ролю малітоўнікаў і даведнікаў. У хамаілах запісваліся штодзённыя малітвы, каляндарныя звесткі, парады па народнай медыцыне, а таксама магічныя замовы і тэксты для стварэння амулетаў (тальсімаў). Многія хамаілы мелі кішэнны фармат, бо воіны-татары насілі іх з сабой у ваенныя паходы ў якасці абярэгаў, як гэта бачна на прыкладзе [[Лейпцыгскі хамаіл|Лейпцыгскага хамаіла]] XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2024|с=114—116}}. Акрамя таго, існавалі [[Таджвід|таджвіды]] (кіраўніцтвы па правільным чытанні Карана) і [[Далавар|далавары]] (невялікія скруткі з малітвамі, якія клаліся ў магілу разам з нябожчыкам). Сустракаліся і помнікі выключна свецкага, практычнага прызначэння, такія як [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года]]{{sfn|Антонович|1968|с=16—18}}. == Мова і лексічныя асаблівасці == Моўная аснова помнікаў мянялася з цягам часу. У самых ранніх тэкстах (XVII — пачатак XVIII стагоддзя) абсалютна дамінуе [[беларуская мова]] з выразнай дыялектнай афарбоўкай. Даследчыкі адзначаюць, што мова кітабаў у першую чаргу адлюстроўвае [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] ([[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак|гродзенска-баранавіцкую групу гаворак]]), а таксама [[цэнтральныя беларускія гаворкі]], што адпавядае гістарычнаму арэалу пражывання татар{{sfn|Дургут|2015|с=135}}. З канца XVIII і ў XIX стагоддзі пад уплывам агульных [[Паланізацыя|паланізацыйных працэсаў]] у Рэчы Паспалітай у тэкстах пачынае пераважаць [[польская мова]], аднак яна застаецца шчыльна насычанай [[Беларуская фанетыка|беларускімі фанетычнымі]] і [[Лексіка|лексічнымі элементамі]] (так званая «[[пальшчызна крэсова]]»){{sfn|Тарэлка|2024|с=126}}. Характэрнай рысай мовы з’яўляецца наяўнасць вялікай колькасці [[Арыенталізм|арыенталізмаў]] — слоў [[Арабізмы|арабскага]], [[Цюркізмы|турэцкага]] і [[Персізмы|персідскага]] паходжання, якія абазначалі рэлігійныя і спецыфічныя побытавыя паняцці (''[[намаз]], абдэст, [[харам]], [[байрам]]''). Брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], прааналізаваўшы [[Кітаб з Брытанскага музея]], паказала, што гэтыя ўсходнія словы цалкам інтэграваліся ў славянскую [[Парадыгма (мовазнаўства)|марфалогію]]. Яны скланяліся паводле беларускіх правілаў і ўтваралі новыя словы з дапамогай славянскіх суфіксаў (напрыклад, ''к'афірін'' — няверны, ''шэйтанскі'' — д’ябальскі, ''сехабейове'' — паплечнікі прарока){{sfn|Akiner|1973|с=55—57}}. == Графіка-арфаграфічная сістэма == Для адэкватнай перадачы славянскай фанетыкі татарам давялося значна мадыфікаваць класічны арабскі алфавіт, стварыўшы ўнікальную сістэму [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцы]]. Паколькі ў арабскай мове не было многіх славянскіх [[Зычныя|зычных]], татары запазычылі з персідска-турэцкай традыцыі літары для гукаў [п] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|پ}}</span>), [ч] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|چ}}</span>), [ж] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ژ}}</span>). Аднак для спецыфічных беларускіх афрыкат [дз’] і [ц] яны вынайшлі ўласныя, нідзе больш не сустракаемыя графемы: літару ''[[Даль (арабская літара)|даль]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>) для [дз’] і літару ''[[Сад (арабская літара)|сад]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢯ}}</span>) для [ц]. Для размежавання беларускага фрыкатыўнага [г] і польскага выбухнога [g] выкарыстоўваліся розныя арабскія літары: беларускі гук перадаваўся праз ''[[Ха (арабская літара)|ха]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ه}}</span>), а польскі — праз ''[[Гайн (арабская літара)|гайн]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|غ}}</span>){{sfn|Антонович|1968|с=256—258}}{{sfn|Антонович|1968|с=335—336}}. Арабскае пісьмо з’яўляецца кансанантным, але для запісу беларускай мовы татары ўжывалі сістэму поўнагалоснага пісьма. Галосныя перадаваліся праз надрадковыя і падрадковыя [[Агаласоўка|агаласоўкі]] ([[фатха]], [[кясра]], [[Дама (агаласоўка)|дама]]), якія часта ставіліся над спецыяльнымі літарамі-падстаўкамі ([[Аліф (арабская літара)|аліф]] і [[Айн (арабская літара)|айн]]). З дапамогай фатхі татары паслядоўна фіксавалі беларускае [[Аканне|аканне]], перадаючы ненаціскное [о] як [а] (напрыклад, пісалі ''даброга''). Акрамя таго, выкарыстанне новых літар для [дз’] і [ц’] дазволіла дакладна фіксаваць жывыя працэсы [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], што рабіла арабіцу больш дакладнай у адлюстраванні беларускай фанетыкі, чым тагачасная [[кірыліца]]{{sfn|Антонович|1968|с=285—290}}. == Гісторыя даследаванняў (кітабістыка) == Навуковае даследаванне пісьменства беларускіх татар ([[кітабістыка]]) пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першым вучоным, які ўвёў гэтыя тэксты ў навуковы абарот і даказаў іх славянскі характар, быў прафесар [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Мухлінскі]] (праца 1857 года). У пачатку XX стагоддзя дасканалы лінгвістычны аналіз тэкстаў правёў акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], які ў сваёй працы «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» канчаткова даказаў беларускую моўную аснову ранніх татарскіх помнікаў{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. Новы штуршок даследаванням дала знаходка ў 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] аднаго з найбуйнейшых кітабаў у вёсцы [[Сорак Татараў]]. У 1920—1930-я гады вывучэннем тэкстаў і транскрыпцыяй займаліся [[Віталь Вольскі]] ў БССР і [[Ян Станкевіч]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. Фундаментальны ўклад у навуку зрабіў [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], які ў 1968 годзе выдаў манаграфію, дзе дэталёва апісаў графіка-арфаграфічную сістэму 24 рукапісаў і распрацаваў стандарты іх транслітарацыі{{sfn|Антонович|1968|с=362}}. На сучасным этапе кітабістыка развіваецца дзякуючы міжнароднаму супрацоўніцтву. Значныя працы па выданні і перакладзе помнікаў апублікаваны ў Літве пад кіраўніцтвам прафесара [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Галіны Мішкінене]]{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. У Беларусі актыўную працу па каталагізацыі, тэксталагічным і гісторыка-культурным вывучэнні рукапісаў праводзяць вучоныя Нацыянальнай акадэміі навук [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |ref=Сеўрук}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Літаратура Беларусі]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Іслам у Рэчы Паспалітай]] reegl4esrs9nrzzkuy7gar1sw6u16cx 5124147 5124143 2026-04-10T10:10:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124147 wikitext text/x-wiki [[Файл:Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя.jpg|thumb|Старонка з [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|кітаба Івана Луцкевіча]] першай паловы XVIII стагоддзя]] '''Белару́ска-тата́рскае пісьме́нства''' (таксама ''пісьменства літоўскіх татар'') — унікальная культурная і лінгвістычная з’ява, якая ўяўляе сабой сукупнасць рукапісных тэкстаў, створаных [[Беларускія татары|беларуска-літоўскімі татарамі]] ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя. Гэтыя тэксты былі напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і, часткова, [[Польская мова|польская]] мовы. Помнікі гэтага пісьменства з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння [[Гісторыя беларускай мовы|гісторыі развіцця беларускай мовы]] (асабліва яе гістарычнай [[Фанетыка беларускай мовы|фанетыкі]] і [[Беларуская дыялекталогія|дыялекталогіі]]), а таксама рэлігійнага і паўсядзённага жыцця мусульман у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}. == Гістарычныя перадумовы ўзнікнення == З’яўленне спецыфічнага славянамоўнага пісьменства на арабскай графічнай аснове было выклікана працэсамі глыбокай моўнай і культурнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] татар, якія пачалі масава сяліцца на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XIV—XV стагоддзях. Ужо ў сярэдзіне XVI стагоддзя асноўная маса татарскага насельніцтва страціла сваю родную цюркскую мову і перайшла на мясцовыя [[Беларуская мова|беларускія]] і [[Польская мова|польскія]] гаворкі. Пра гэта сведчыць трактат невядомага аўтара «Рысале-і татар-ы лех» (1558), а таксама пазнейшыя назіранні ўсходазнаўца [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Мухлінскага]], які адзначаў, што татары забыліся на сваю мову, але захавалі [[Іслам|рэлігію]] і [[арабскае пісьмо]]{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}. Страта мовы стварыла праблему ў рэлігійнай сферы: новыя пакаленні мусульман перасталі разумець свяшчэнныя тэксты. Каб захаваць ісламскую ідэнтычнасць, узнікла неабходнасць перакладу рэлігійнай літаратуры на зразумелую вернікам мову. Паколькі ў ісламе прамы пераклад [[Каран]]а доўгі час лічыўся недапушчальным, татарскія кніжнікі пачалі ствараць падрадковыя каментарыі, якія атрымалі назву «[[тафсір]]». Тэксты запісваліся арабскімі літарамі, бо арабскі алфавіт лічыўся сакральным і быў добра знаёмы татарам па малітоўнай практыцы{{sfn|Сеўрук|2024|с=44—45}}. == Жанры беларуска-татарскага пісьменства == Уся рукапісная спадчына беларускіх татар выразна падзяляецца на некалькі асноўных жанраў. Найбольш фундаментальнымі помнікамі з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] — рукапісы, якія ўтрымліваюць арыгінальны арабскі тэкст Карана з падрадковым інтэрлінеарным перакладам на беларускую ці польскую мову. Самым старым з вядомых помнікаў такога роду лічыцца [[Мінскі тафсір]] 1686 года, перакладзены імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам{{sfn|Тарэлка|2024|с=125—126}}. Самым аб’ёмным і разнастайным жанрам з’яўляюцца [[Кітаб|кітабы]] (ад арабскага слова «кніга»). Кітабы ўяўлялі сабой зборнікі энцыклапедычнага характару. У іх змяшчаліся апакрыфічныя легенды, напрыклад, папулярнае «[[Мірадж-намэ]]» пра ўшэсце прарока Мухамеда на неба, апісанні мусульманскіх рытуалаў, маральна-этычныя павучанні, усходнія казкі і нават авантурныя аповесці. Аднымі з самых даследаваных з’яўляюцца [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] (першая палова XVIII стагоддзя) і [[Кітаб Абрагама Карыцкага]] (сярэдзіна XIX стагоддзя){{sfn|Мишкинене|2015|с=123—124}}. Шырокае распаўсюджванне ў штодзённым жыцці мелі [[Хамаіл|хамаілы]] — невялікія па памеры зборнікі, якія выконвалі ролю малітоўнікаў і даведнікаў. У хамаілах запісваліся штодзённыя малітвы, каляндарныя звесткі, парады па народнай медыцыне, а таксама магічныя замовы і тэксты для стварэння амулетаў (тальсімаў). Многія хамаілы мелі кішэнны фармат, бо воіны-татары насілі іх з сабой у ваенныя паходы ў якасці абярэгаў, як гэта бачна на прыкладзе [[Лейпцыгскі хамаіл|Лейпцыгскага хамаіла]] XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2024|с=114—116}}. Акрамя таго, існавалі [[Таджвід|таджвіды]] (кіраўніцтвы па правільным чытанні Карана) і [[Далавар|далавары]] (невялікія скруткі з малітвамі, якія клаліся ў магілу разам з нябожчыкам). Сустракаліся і помнікі выключна свецкага, практычнага прызначэння, такія як [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года]]{{sfn|Антонович|1968|с=16—18}}. == Мова і лексічныя асаблівасці == Моўная аснова помнікаў мянялася з цягам часу. У самых ранніх тэкстах (XVII — пачатак XVIII стагоддзя) абсалютна дамінуе [[беларуская мова]] з выразнай дыялектнай афарбоўкай. Даследчыкі адзначаюць, што мова кітабаў у першую чаргу адлюстроўвае [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] ([[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак|гродзенска-баранавіцкую групу гаворак]]), а таксама [[цэнтральныя беларускія гаворкі]], што адпавядае гістарычнаму арэалу пражывання татар{{sfn|Дургут|2015|с=135}}. З канца XVIII і ў XIX стагоддзі пад уплывам агульных [[Паланізацыя|паланізацыйных працэсаў]] у Рэчы Паспалітай у тэкстах пачынае пераважаць [[польская мова]], аднак яна застаецца шчыльна насычанай [[Беларуская фанетыка|беларускімі фанетычнымі]] і [[Лексіка|лексічнымі элементамі]] (так званая «[[пальшчызна крэсова]]»){{sfn|Тарэлка|2024|с=126}}. Характэрнай рысай мовы з’яўляецца наяўнасць вялікай колькасці [[Арыенталізм|арыенталізмаў]] — слоў [[Арабізмы|арабскага]], [[Цюркізмы|турэцкага]] і [[Персізмы|персідскага]] паходжання, якія абазначалі рэлігійныя і спецыфічныя побытавыя паняцці (''[[намаз]], абдэст, [[харам]], [[байрам]]''). Брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], прааналізаваўшы [[Кітаб з Брытанскага музея]], паказала, што гэтыя ўсходнія словы цалкам інтэграваліся ў славянскую [[Парадыгма (мовазнаўства)|марфалогію]]. Яны скланяліся паводле беларускіх правілаў і ўтваралі новыя словы з дапамогай славянскіх суфіксаў (напрыклад, ''к'афірін'' — няверны, ''шэйтанскі'' — д’ябальскі, ''сехабейове'' — паплечнікі прарока){{sfn|Akiner|1973|с=55—57}}. == Графіка-арфаграфічная сістэма == Для адэкватнай перадачы славянскай фанетыкі татарам давялося значна мадыфікаваць класічны арабскі алфавіт, стварыўшы ўнікальную сістэму [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцы]]. Паколькі ў арабскай мове не было многіх славянскіх [[Зычныя|зычных]], татары запазычылі з персідска-турэцкай традыцыі літары для гукаў [п] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|پ}}</span>), [ч] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|چ}}</span>), [ж] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ژ}}</span>). Аднак для спецыфічных беларускіх афрыкат [дз’] і [ц] яны вынайшлі ўласныя, нідзе больш не сустракаемыя графемы: літару ''[[Даль (арабская літара)|даль]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>) для [дз’] і літару ''[[Сад (арабская літара)|сад]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢯ}}</span>) для [ц]. Для размежавання беларускага фрыкатыўнага [г] і польскага выбухнога [g] выкарыстоўваліся розныя арабскія літары: беларускі гук перадаваўся праз ''[[Ха (арабская літара)|ха]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ه}}</span>), а польскі — праз ''[[Гайн (арабская літара)|гайн]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|غ}}</span>){{sfn|Антонович|1968|с=256—258}}{{sfn|Антонович|1968|с=335—336}}. Арабскае пісьмо з’яўляецца кансанантным, але для запісу беларускай мовы татары ўжывалі сістэму поўнагалоснага пісьма. Галосныя перадаваліся праз надрадковыя і падрадковыя [[Агаласоўка|агаласоўкі]] ([[фатха]], [[кясра]], [[Дама (агаласоўка)|дама]]), якія часта ставіліся над спецыяльнымі літарамі-падстаўкамі ([[Аліф (арабская літара)|аліф]] і [[Айн (арабская літара)|айн]]). З дапамогай фатхі татары паслядоўна фіксавалі беларускае [[Аканне|аканне]], перадаючы ненаціскное [о] як [а] (напрыклад, пісалі ''даброга''). Акрамя таго, выкарыстанне новых літар для [дз’] і [ц’] дазволіла дакладна фіксаваць жывыя працэсы [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], што рабіла арабіцу больш дакладнай у адлюстраванні беларускай фанетыкі, чым тагачасная [[кірыліца]]{{sfn|Антонович|1968|с=285—290}}. == Гісторыя даследаванняў (кітабістыка) == Навуковае даследаванне пісьменства беларускіх татар ([[кітабістыка]]) пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першым вучоным, які ўвёў гэтыя тэксты ў навуковы абарот і даказаў іх славянскі характар, быў прафесар [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Мухлінскі]] (праца 1857 года). У пачатку XX стагоддзя дасканалы лінгвістычны аналіз тэкстаў правёў акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], які ў сваёй працы «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» канчаткова даказаў беларускую моўную аснову ранніх татарскіх помнікаў{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. Новы штуршок даследаванням дала знаходка ў 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] аднаго з найбуйнейшых кітабаў у вёсцы [[Сорак Татараў]]. У 1920—1930-я гады вывучэннем тэкстаў і транскрыпцыяй займаліся [[Віталь Вольскі]] ў БССР і [[Ян Станкевіч]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. Фундаментальны ўклад у навуку зрабіў [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], які ў 1968 годзе выдаў манаграфію, дзе дэталёва апісаў графіка-арфаграфічную сістэму 24 рукапісаў і распрацаваў стандарты іх транслітарацыі{{sfn|Антонович|1968|с=362}}. На сучасным этапе кітабістыка развіваецца дзякуючы міжнароднаму супрацоўніцтву. Значныя працы па выданні і перакладзе помнікаў апублікаваны ў Літве пад кіраўніцтвам прафесара [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Галіны Мішкінене]]{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. У Беларусі актыўную працу па каталагізацыі, тэксталагічным і гісторыка-культурным вывучэнні рукапісаў праводзяць вучоныя Нацыянальнай акадэміі навук [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |ref=Сеўрук}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Літаратура Беларусі]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Іслам у Рэчы Паспалітай]] noihk7wq4fa76zfz57io181qyxjkq9o 5124148 5124147 2026-04-10T10:11:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Жанры беларуска-татарскага пісьменства */ 5124148 wikitext text/x-wiki [[Файл:Старонка з кітаба Івана Луцкевіча першай паловы XVIII стагоддзя.jpg|thumb|Старонка з [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|кітаба Івана Луцкевіча]] першай паловы XVIII стагоддзя]] '''Белару́ска-тата́рскае пісьме́нства''' (таксама ''пісьменства літоўскіх татар'') — унікальная культурная і лінгвістычная з’ява, якая ўяўляе сабой сукупнасць рукапісных тэкстаў, створаных [[Беларускія татары|беларуска-літоўскімі татарамі]] ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя. Гэтыя тэксты былі напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і, часткова, [[Польская мова|польская]] мовы. Помнікі гэтага пісьменства з’яўляюцца каштоўнай крыніцай для вывучэння [[Гісторыя беларускай мовы|гісторыі развіцця беларускай мовы]] (асабліва яе гістарычнай [[Фанетыка беларускай мовы|фанетыкі]] і [[Беларуская дыялекталогія|дыялекталогіі]]), а таксама рэлігійнага і паўсядзённага жыцця мусульман у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}. == Гістарычныя перадумовы ўзнікнення == З’яўленне спецыфічнага славянамоўнага пісьменства на арабскай графічнай аснове было выклікана працэсамі глыбокай моўнай і культурнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] татар, якія пачалі масава сяліцца на землях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў XIV—XV стагоддзях. Ужо ў сярэдзіне XVI стагоддзя асноўная маса татарскага насельніцтва страціла сваю родную цюркскую мову і перайшла на мясцовыя [[Беларуская мова|беларускія]] і [[Польская мова|польскія]] гаворкі. Пра гэта сведчыць трактат невядомага аўтара «Рысале-і татар-ы лех» (1558), а таксама пазнейшыя назіранні ўсходазнаўца [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Мухлінскага]], які адзначаў, што татары забыліся на сваю мову, але захавалі [[Іслам|рэлігію]] і [[арабскае пісьмо]]{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}. Страта мовы стварыла праблему ў рэлігійнай сферы: новыя пакаленні мусульман перасталі разумець свяшчэнныя тэксты. Каб захаваць ісламскую ідэнтычнасць, узнікла неабходнасць перакладу рэлігійнай літаратуры на зразумелую вернікам мову. Паколькі ў ісламе прамы пераклад [[Каран]]а доўгі час лічыўся недапушчальным, татарскія кніжнікі пачалі ствараць падрадковыя каментарыі, якія атрымалі назву «[[тафсір]]». Тэксты запісваліся арабскімі літарамі, бо арабскі алфавіт лічыўся сакральным і быў добра знаёмы татарам па малітоўнай практыцы{{sfn|Сеўрук|2024|с=44—45}}. == Жанры беларуска-татарскага пісьменства == Уся рукапісная спадчына беларускіх татар выразна падзяляецца на некалькі асноўных жанраў. Найбольш фундаментальнымі помнікамі з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] — рукапісы, якія ўтрымліваюць арыгінальны арабскі тэкст Карана з падрадковым інтэрлінеарным перакладам на беларускую ці польскую мову. Самым старым з вядомых помнікаў такога роду лічыцца [[Мінскі тафсір]] 1686 года, перакладзены імамам Ур’яшам ібн Ісмаілам{{sfn|Тарэлка|2024|с=125—126}}. Самым аб’ёмным і разнастайным жанрам з’яўляюцца [[Кітаб|кітабы]] (ад арабскага слова «кніга»). Кітабы ўяўлялі сабой зборнікі энцыклапедычнага характару. У іх змяшчаліся апакрыфічныя легенды, напрыклад, папулярнае «[[Мірадж-намэ]]» пра ўшэсце прарока Мухамеда на неба, апісанні мусульманскіх рытуалаў, маральна-этычныя павучанні, усходнія казкі і нават авантурныя аповесці. Аднымі з самых даследаваных з’яўляюцца [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] (першая палова XVIII стагоддзя) і [[Кітаб Абрагама Карыцкага]] (сярэдзіна XIX стагоддзя){{sfn|Мишкинене|2015|с=123—124}}. Шырокае распаўсюджванне ў штодзённым жыцці мелі [[Хамаіл|хамаілы]] — невялікія па памеры зборнікі, якія выконвалі ролю малітоўнікаў і даведнікаў. У хамаілах запісваліся штодзённыя малітвы, каляндарныя звесткі, парады па народнай медыцыне, а таксама магічныя замовы і тэксты для стварэння амулетаў (тальсімаў). Многія хамаілы мелі кішэнны фармат, бо воіны-татары насілі іх з сабой у ваенныя паходы ў якасці абярэгаў, як гэта бачна на прыкладзе [[Лейпцыгскі хамаіл|Лейпцыгскага хамаіла]] XVII стагоддзя{{sfn|Сынкова|2024|с=114—116}}. [[Файл:Старонка_з_турэцка-беларускага_размоўніка_1836_года.jpg|thumb|Старонка з турэцка-беларускага размоўніка 1836 года]] Акрамя таго, існавалі [[Таджвід|таджвіды]] (кіраўніцтвы па правільным чытанні Карана) і [[Далавар|далавары]] (невялікія скруткі з малітвамі, якія клаліся ў магілу разам з нябожчыкам). Сустракаліся і помнікі выключна свецкага, практычнага прызначэння, такія як [[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года]]{{sfn|Антонович|1968|с=16—18}}. == Мова і лексічныя асаблівасці == Моўная аснова помнікаў мянялася з цягам часу. У самых ранніх тэкстах (XVII — пачатак XVIII стагоддзя) абсалютна дамінуе [[беларуская мова]] з выразнай дыялектнай афарбоўкай. Даследчыкі адзначаюць, што мова кітабаў у першую чаргу адлюстроўвае [[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы|паўднёва-заходні дыялект]] ([[Гродзенска-баранавіцкая група гаворак|гродзенска-баранавіцкую групу гаворак]]), а таксама [[цэнтральныя беларускія гаворкі]], што адпавядае гістарычнаму арэалу пражывання татар{{sfn|Дургут|2015|с=135}}. З канца XVIII і ў XIX стагоддзі пад уплывам агульных [[Паланізацыя|паланізацыйных працэсаў]] у Рэчы Паспалітай у тэкстах пачынае пераважаць [[польская мова]], аднак яна застаецца шчыльна насычанай [[Беларуская фанетыка|беларускімі фанетычнымі]] і [[Лексіка|лексічнымі элементамі]] (так званая «[[пальшчызна крэсова]]»){{sfn|Тарэлка|2024|с=126}}. Характэрнай рысай мовы з’яўляецца наяўнасць вялікай колькасці [[Арыенталізм|арыенталізмаў]] — слоў [[Арабізмы|арабскага]], [[Цюркізмы|турэцкага]] і [[Персізмы|персідскага]] паходжання, якія абазначалі рэлігійныя і спецыфічныя побытавыя паняцці (''[[намаз]], абдэст, [[харам]], [[байрам]]''). Брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], прааналізаваўшы [[Кітаб з Брытанскага музея]], паказала, што гэтыя ўсходнія словы цалкам інтэграваліся ў славянскую [[Парадыгма (мовазнаўства)|марфалогію]]. Яны скланяліся паводле беларускіх правілаў і ўтваралі новыя словы з дапамогай славянскіх суфіксаў (напрыклад, ''к'афірін'' — няверны, ''шэйтанскі'' — д’ябальскі, ''сехабейове'' — паплечнікі прарока){{sfn|Akiner|1973|с=55—57}}. == Графіка-арфаграфічная сістэма == Для адэкватнай перадачы славянскай фанетыкі татарам давялося значна мадыфікаваць класічны арабскі алфавіт, стварыўшы ўнікальную сістэму [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцы]]. Паколькі ў арабскай мове не было многіх славянскіх [[Зычныя|зычных]], татары запазычылі з персідска-турэцкай традыцыі літары для гукаў [п] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|پ}}</span>), [ч] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|چ}}</span>), [ж] (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ژ}}</span>). Аднак для спецыфічных беларускіх афрыкат [дз’] і [ц] яны вынайшлі ўласныя, нідзе больш не сустракаемыя графемы: літару ''[[Даль (арабская літара)|даль]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>) для [дз’] і літару ''[[Сад (арабская літара)|сад]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢯ}}</span>) для [ц]. Для размежавання беларускага фрыкатыўнага [г] і польскага выбухнога [g] выкарыстоўваліся розныя арабскія літары: беларускі гук перадаваўся праз ''[[Ха (арабская літара)|ха]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ه}}</span>), а польскі — праз ''[[Гайн (арабская літара)|гайн]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|غ}}</span>){{sfn|Антонович|1968|с=256—258}}{{sfn|Антонович|1968|с=335—336}}. Арабскае пісьмо з’яўляецца кансанантным, але для запісу беларускай мовы татары ўжывалі сістэму поўнагалоснага пісьма. Галосныя перадаваліся праз надрадковыя і падрадковыя [[Агаласоўка|агаласоўкі]] ([[фатха]], [[кясра]], [[Дама (агаласоўка)|дама]]), якія часта ставіліся над спецыяльнымі літарамі-падстаўкамі ([[Аліф (арабская літара)|аліф]] і [[Айн (арабская літара)|айн]]). З дапамогай фатхі татары паслядоўна фіксавалі беларускае [[Аканне|аканне]], перадаючы ненаціскное [о] як [а] (напрыклад, пісалі ''даброга''). Акрамя таго, выкарыстанне новых літар для [дз’] і [ц’] дазволіла дакладна фіксаваць жывыя працэсы [[Дзеканне|дзекання]] і [[Цеканне|цекання]], што рабіла арабіцу больш дакладнай у адлюстраванні беларускай фанетыкі, чым тагачасная [[кірыліца]]{{sfn|Антонович|1968|с=285—290}}. == Гісторыя даследаванняў (кітабістыка) == Навуковае даследаванне пісьменства беларускіх татар ([[кітабістыка]]) пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першым вучоным, які ўвёў гэтыя тэксты ў навуковы абарот і даказаў іх славянскі характар, быў прафесар [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|А.&nbsp;І.&nbsp;Мухлінскі]] (праца 1857 года). У пачатку XX стагоддзя дасканалы лінгвістычны аналіз тэкстаў правёў акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], які ў сваёй працы «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» канчаткова даказаў беларускую моўную аснову ранніх татарскіх помнікаў{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. Новы штуршок даследаванням дала знаходка ў 1915 годзе [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іванам Луцкевічам]] аднаго з найбуйнейшых кітабаў у вёсцы [[Сорак Татараў]]. У 1920—1930-я гады вывучэннем тэкстаў і транскрыпцыяй займаліся [[Віталь Вольскі]] ў БССР і [[Ян Станкевіч]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. Фундаментальны ўклад у навуку зрабіў [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антон Антановіч]], які ў 1968 годзе выдаў манаграфію, дзе дэталёва апісаў графіка-арфаграфічную сістэму 24 рукапісаў і распрацаваў стандарты іх транслітарацыі{{sfn|Антонович|1968|с=362}}. На сучасным этапе кітабістыка развіваецца дзякуючы міжнароднаму супрацоўніцтву. Значныя працы па выданні і перакладзе помнікаў апублікаваны ў Літве пад кіраўніцтвам прафесара [[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Галіны Мішкінене]]{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. У Беларусі актыўную працу па каталагізацыі, тэксталагічным і гісторыка-культурным вывучэнні рукапісаў праводзяць вучоныя Нацыянальнай акадэміі навук [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |ref=Сеўрук}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Літаратура Беларусі]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Іслам у Рэчы Паспалітай]] 96s6xpq6evk5osxdicpbi4voqurupci 0 805817 5124151 2026-04-10T10:13:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларуска-татарскае пісьменства]] 5124151 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларуска-татарскае пісьменства]] bqu2d6v2twb6se2qn5fwr56i192qhmm 0 805818 5124153 2026-04-10T10:22:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне | Назва = Казанскі кітаб | Арыгінал назвы = | Аўтар = Габдулвахаб Муса ібн Мустафа (перапісчык), Хадына (перакладчык) | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Цюркскія мовы|цюркская]] | Выдавецтв...» 5124153 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Казанскі кітаб | Арыгінал назвы = | Аўтар = Габдулвахаб Муса ібн Мустафа (перапісчык), Хадына (перакладчык) | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Цюркскія мовы|цюркская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = [[1645]] | Старонак = 76 аркушаў (захаваная пранумараваная частка) }} '''Каза́нскі кіта́б''' (у навуковай літаратуры таксама пазначаецца шыфрам ''КУ-1446'') — адзін з найстарэйшых датаваных рукапісных помнікаў ([[кітаб]]аў) [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], створаны ў [[1645]] годзе. Напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]] на цюркскай і [[Беларуская мова|беларускай]] мовах. З’яўляецца ўнікальнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай мовы, у прыватнасці, [[Палескія гаворкі беларускай мовы|гаворак Палесся]], а таксама ранняга этапу развіцця [[Беларуска-татарскае пісьменства|беларуска-татарскага пісьменства]]. Захоўваецца ў фондзе ўсходніх рукапісаў навуковай бібліятэкі [[Казанскі (Прыволжскі) федэральны ўніверсітэт|Казанскага ўніверсітэта]]{{sfn|Антонович|1968|с=120—121}}. == Гісторыя стварэння і бытавання == Казанскі кітаб з’яўляецца адным з нямногіх татарскіх рукапісаў, які мае дакладную дату стварэння. У тэксце пазначана, што ён быў напісаны ў 1055 годзе паводле мусульманскага летазлічэння ([[Хіджра]]), што адпавядае 1645 году. Перапісчыкам зборніка выступіў Габдулвахаб Муса ібн Мустафа. Гісторыка-лінгвістычны аналіз паказвае, што помнік быў створаны на тэрыторыі паўднёва-ўсходняй Беларусі. Мова беларускіх тэкстаў кітаба адлюстроўвае асаблівасці [[Слуцка-мазырская група гаворак|слуцка-мазырскай групы гаворак]], у прыватнасці, тых, што распаўсюджаны на стыку [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Капаткевіцкі раён|Капаткевіцкага]] і [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]] раёнаў{{sfn|Антонович|1968|с=123—124}}{{sfn|Антонович|1968|с=209}}. У пачатку XX стагоддзя рукапіс пакінуў тэрыторыю Беларусі. Згодна з запісамі, у 1916 годзе ён быў завезены з «[[Заходні край|Заходняга краю]]» [[Мула|мулой]] Сафаравым у Татарскую слабаду пад [[Кастрама|Кастрамой]]. Там з ім азнаёміўся вядомы татарскі пісьменнік і паэт Міргазіз Укмасы. У 1923 годзе Укмасы пакінуў на першым аркушы дарчы надпіс, плануючы перадаць кнігу ў Цэнтральную Казанскую бібліятэку, што і зрабіў у 1925 годзе{{sfn|Антонович|1968|с=40—41}}. Далейшы лёс рукапісу быў складаным: нейкім чынам ён трапіў да мусульманскага рэлігійнага дзеяча Кадыра Расулева, які, паводле яго ўласных слоў, знайшоў кнігу ў 1942 годзе ў адной з мячэцяў. У 1959 годзе Расулеў перадаў кітаб у бібліятэку Казанскага ўніверсітэта. Там у 1962 годзе на яго звярнуў увагу супрацоўнік бібліятэкі Альберт Фатхіеў, пасля чаго помнік трапіў у поле зроку філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]], які зрабіў яго дэталёвае навуковае апісанне{{sfn|Антонович|1968|с=120—121}}. == Палеаграфічнае апісанне == Рукапіс напісаны на паперы, датаванне якой пацвярджаецца [[Вадзяны знак|вадзянымі знакамі]]. На аркушах выразна прагледжваецца філігрань у выглядзе двухгаловага арла з каронай, на грудзях якога размешчаны сэрцападобны шчыт з напісанай на ім літарай «[[G (літара)|G]]». Гэты вадзяны знак цалкам супадае са знакамі на дакументах 1629—1630 гадоў, што пацвярджае ўзнікненне кнігі менавіта ў першай палове XVII стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=123}}. Тэкст размешчаны ў дзве калонкі. [[Нумарацыя старонак|Нумарацыя аркушаў]] (да 76-га) была зроблена пазней [[Чырвоны колер|чырвоным]] [[Аловак|алоўкам]]. Цэласнасць кнігі парушана: адсутнічае канец, а шосты сшытак (аркушы 35—42) страціў свой 42-і аркуш, прычым гэта адбылося яшчэ да правядзення нумарацыі{{sfn|Антонович|1968|с=121}}. == Змест і аўтарства тэкстаў == Паводле моўнага крытэрыю Казанскі кітаб выразна дзеліцца на дзве часткі. Аркушы з 1-га па 40-ы ўтрымліваюць тэксты на цюркскай мове. Пачынаючы з аркуша 41-га і да канца (аркуш 76) ідуць тэксты, напісаныя на беларускай мове{{sfn|Антонович|1968|с=121}}. Сярод беларускамоўных тэкстаў вылучаюцца два асноўныя блокі. Першы — гэта апакрыфічны дыялог прарока [[Мухамад]]а з [[Шайтан|шайтанам]], які абрываецца на сярэдзіне сказа і, відавочна, з’яўляецца копіяй з больш ранняга арыгінала. Падобны тэкст сустракаецца і ў [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітабе Івана Луцкевіча]]{{sfn|Антонович|1968|с=54—55}}. Другі, вельмі адметны тэкст (аркушы 40—55) — гэта «Аракул» (варажбітная кніга). У гэтым раздзеле прама пазначана імя перакладчыка: чалавек па імені Хадына (ці Хадзя). У тэксце ён паведамляе: «Я Хадыйна сую кнігу іс фарсійского і с турэцкого йазіка на рускій йезік пералажыў для неўмілых». Гэта рэдкі выпадак у гісторыі беларуска-татарскага пісьменства, калі дакладна вядома імя перакладчыка свецкага (або калясвецкага) твора з персідскай і турэцкай моў на [[Старабеларуская мова|старабеларускую]]. Тэкст «Аракула» змяшчае інструкцыі па варажбе, маральна-этычныя павучанні, прытчы пра ўсемагутнасць Бога і размову [[Муса (ісламскі прарок)|Мусы]] (Майсея) з Богам{{sfn|Антонович|1968|с=124—125}}. == Графіка і моўныя асаблівасці == Казанскі кітаб мае выключную каштоўнасць дзякуючы сваёй архаічнай графіцы. Паколькі гэта адзін з самых ранніх помнікаў, у ім яшчэ не да канца сфарміраваўся фанетычны прынцып пісьма, уласцівы пазнейшым татарскім рукапісам. У прыватнасці, [[Аканне|аканне]] ў ім адлюстравана значна слабей, чым у тэкстах XVIII—XIX стагоддзяў, і перапісчык часта захоўвае этымалагічнае «о» ў ненаціскных складах. Яшчэ адной архаічнай рысай з’яўляецца адсутнасць спецыяльна створанай літары для беларускай [[Афрыката|афрыкаты]] [дз’]. Калі ў пазнейшых помніках для яе выкарыстоўвалася літара ''[[Даль (арабская літара)|даль]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>), то ў Казанскім кітабе мяккі [дз’] перадаецца звычайнымі арабскімі літарамі ''даль'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|د}}</span>) або ''[[Заль (арабская літара)|заль]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ذ}}</span>). Гэта сведчыць пра тое, што спецыфічныя літары беларускай арабіцы былі вынайдзены татарамі пазней, у працэсе ўдасканалення свайго пісьменства{{sfn|Антонович|1968|с=126—129}}{{sfn|Антонович|1968|с=209}}. Таксама ў рукапісе зафіксавана ўнікальная для ўсёй кітабістыкі з’ява — выкарыстанне знака [[Гамза (знак)|гамза]] з [[Кясра|кясрай]] для пазначэння галоснага гуку [і] на пачатку слова{{sfn|Сынкова|2024|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1645 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Казанскі (Прыволжскі) федэральны ўніверсітэт]] ljbylc1gy8e0pxsyobnz63efwavvoqk 5124154 5124153 2026-04-10T10:23:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Казанскі (Прыволжскі) федэральны ўніверсітэт]]; дададзена [[Катэгорыя:Казанскі ўніверсітэт]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124154 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Казанскі кітаб | Арыгінал назвы = | Аўтар = Габдулвахаб Муса ібн Мустафа (перапісчык), Хадына (перакладчык) | Жанр = [[Кітаб]] | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Цюркскія мовы|цюркская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = [[1645]] | Старонак = 76 аркушаў (захаваная пранумараваная частка) }} '''Каза́нскі кіта́б''' (у навуковай літаратуры таксама пазначаецца шыфрам ''КУ-1446'') — адзін з найстарэйшых датаваных рукапісных помнікаў ([[кітаб]]аў) [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]], створаны ў [[1645]] годзе. Напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]] на цюркскай і [[Беларуская мова|беларускай]] мовах. З’яўляецца ўнікальнай крыніцай для вывучэння гісторыі беларускай мовы, у прыватнасці, [[Палескія гаворкі беларускай мовы|гаворак Палесся]], а таксама ранняга этапу развіцця [[Беларуска-татарскае пісьменства|беларуска-татарскага пісьменства]]. Захоўваецца ў фондзе ўсходніх рукапісаў навуковай бібліятэкі [[Казанскі (Прыволжскі) федэральны ўніверсітэт|Казанскага ўніверсітэта]]{{sfn|Антонович|1968|с=120—121}}. == Гісторыя стварэння і бытавання == Казанскі кітаб з’яўляецца адным з нямногіх татарскіх рукапісаў, які мае дакладную дату стварэння. У тэксце пазначана, што ён быў напісаны ў 1055 годзе паводле мусульманскага летазлічэння ([[Хіджра]]), што адпавядае 1645 году. Перапісчыкам зборніка выступіў Габдулвахаб Муса ібн Мустафа. Гісторыка-лінгвістычны аналіз паказвае, што помнік быў створаны на тэрыторыі паўднёва-ўсходняй Беларусі. Мова беларускіх тэкстаў кітаба адлюстроўвае асаблівасці [[Слуцка-мазырская група гаворак|слуцка-мазырскай групы гаворак]], у прыватнасці, тых, што распаўсюджаны на стыку [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Капаткевіцкі раён|Капаткевіцкага]] і [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]] раёнаў{{sfn|Антонович|1968|с=123—124}}{{sfn|Антонович|1968|с=209}}. У пачатку XX стагоддзя рукапіс пакінуў тэрыторыю Беларусі. Згодна з запісамі, у 1916 годзе ён быў завезены з «[[Заходні край|Заходняга краю]]» [[Мула|мулой]] Сафаравым у Татарскую слабаду пад [[Кастрама|Кастрамой]]. Там з ім азнаёміўся вядомы татарскі пісьменнік і паэт Міргазіз Укмасы. У 1923 годзе Укмасы пакінуў на першым аркушы дарчы надпіс, плануючы перадаць кнігу ў Цэнтральную Казанскую бібліятэку, што і зрабіў у 1925 годзе{{sfn|Антонович|1968|с=40—41}}. Далейшы лёс рукапісу быў складаным: нейкім чынам ён трапіў да мусульманскага рэлігійнага дзеяча Кадыра Расулева, які, паводле яго ўласных слоў, знайшоў кнігу ў 1942 годзе ў адной з мячэцяў. У 1959 годзе Расулеў перадаў кітаб у бібліятэку Казанскага ўніверсітэта. Там у 1962 годзе на яго звярнуў увагу супрацоўнік бібліятэкі Альберт Фатхіеў, пасля чаго помнік трапіў у поле зроку філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]], які зрабіў яго дэталёвае навуковае апісанне{{sfn|Антонович|1968|с=120—121}}. == Палеаграфічнае апісанне == Рукапіс напісаны на паперы, датаванне якой пацвярджаецца [[Вадзяны знак|вадзянымі знакамі]]. На аркушах выразна прагледжваецца філігрань у выглядзе двухгаловага арла з каронай, на грудзях якога размешчаны сэрцападобны шчыт з напісанай на ім літарай «[[G (літара)|G]]». Гэты вадзяны знак цалкам супадае са знакамі на дакументах 1629—1630 гадоў, што пацвярджае ўзнікненне кнігі менавіта ў першай палове XVII стагоддзя{{sfn|Антонович|1968|с=123}}. Тэкст размешчаны ў дзве калонкі. [[Нумарацыя старонак|Нумарацыя аркушаў]] (да 76-га) была зроблена пазней [[Чырвоны колер|чырвоным]] [[Аловак|алоўкам]]. Цэласнасць кнігі парушана: адсутнічае канец, а шосты сшытак (аркушы 35—42) страціў свой 42-і аркуш, прычым гэта адбылося яшчэ да правядзення нумарацыі{{sfn|Антонович|1968|с=121}}. == Змест і аўтарства тэкстаў == Паводле моўнага крытэрыю Казанскі кітаб выразна дзеліцца на дзве часткі. Аркушы з 1-га па 40-ы ўтрымліваюць тэксты на цюркскай мове. Пачынаючы з аркуша 41-га і да канца (аркуш 76) ідуць тэксты, напісаныя на беларускай мове{{sfn|Антонович|1968|с=121}}. Сярод беларускамоўных тэкстаў вылучаюцца два асноўныя блокі. Першы — гэта апакрыфічны дыялог прарока [[Мухамад]]а з [[Шайтан|шайтанам]], які абрываецца на сярэдзіне сказа і, відавочна, з’яўляецца копіяй з больш ранняга арыгінала. Падобны тэкст сустракаецца і ў [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітабе Івана Луцкевіча]]{{sfn|Антонович|1968|с=54—55}}. Другі, вельмі адметны тэкст (аркушы 40—55) — гэта «Аракул» (варажбітная кніга). У гэтым раздзеле прама пазначана імя перакладчыка: чалавек па імені Хадына (ці Хадзя). У тэксце ён паведамляе: «Я Хадыйна сую кнігу іс фарсійского і с турэцкого йазіка на рускій йезік пералажыў для неўмілых». Гэта рэдкі выпадак у гісторыі беларуска-татарскага пісьменства, калі дакладна вядома імя перакладчыка свецкага (або калясвецкага) твора з персідскай і турэцкай моў на [[Старабеларуская мова|старабеларускую]]. Тэкст «Аракула» змяшчае інструкцыі па варажбе, маральна-этычныя павучанні, прытчы пра ўсемагутнасць Бога і размову [[Муса (ісламскі прарок)|Мусы]] (Майсея) з Богам{{sfn|Антонович|1968|с=124—125}}. == Графіка і моўныя асаблівасці == Казанскі кітаб мае выключную каштоўнасць дзякуючы сваёй архаічнай графіцы. Паколькі гэта адзін з самых ранніх помнікаў, у ім яшчэ не да канца сфарміраваўся фанетычны прынцып пісьма, уласцівы пазнейшым татарскім рукапісам. У прыватнасці, [[Аканне|аканне]] ў ім адлюстравана значна слабей, чым у тэкстах XVIII—XIX стагоддзяў, і перапісчык часта захоўвае этымалагічнае «о» ў ненаціскных складах. Яшчэ адной архаічнай рысай з’яўляецца адсутнасць спецыяльна створанай літары для беларускай [[Афрыката|афрыкаты]] [дз’]. Калі ў пазнейшых помніках для яе выкарыстоўвалася літара ''[[Даль (арабская літара)|даль]]'' з трыма кропкамі ўнізе (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ࢮ}}</span>), то ў Казанскім кітабе мяккі [дз’] перадаецца звычайнымі арабскімі літарамі ''даль'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|د}}</span>) або ''[[Заль (арабская літара)|заль]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ذ}}</span>). Гэта сведчыць пра тое, што спецыфічныя літары беларускай арабіцы былі вынайдзены татарамі пазней, у працэсе ўдасканалення свайго пісьменства{{sfn|Антонович|1968|с=126—129}}{{sfn|Антонович|1968|с=209}}. Таксама ў рукапісе зафіксавана ўнікальная для ўсёй кітабістыкі з’ява — выкарыстанне знака [[Гамза (знак)|гамза]] з [[Кясра|кясрай]] для пазначэння галоснага гуку [і] на пачатку слова{{sfn|Сынкова|2024|с=138}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Кнігі 1645 года]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Казанскі ўніверсітэт]] 3t2ed9hcf0i2heabwhfgqstpcrgke15 0 805819 5124155 2026-04-10T10:35:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Выданне | Назва = Мядзельскі збор рукапісаў | Аўтар = [[Аляксандр (Алі) Адамовіч]] | Жанр = [[Хамаіл]], зборнік цытат з [[Тафсір|тафсіраў]], дакументы | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Польская мова|польская]], [[Руская мова|руская]] (беларуская арабіца|араб...» 5124155 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Мядзельскі збор рукапісаў | Аўтар = [[Аляксандр (Алі) Адамовіч]] | Жанр = [[Хамаіл]], зборнік цытат з [[Тафсір|тафсіраў]], дакументы | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Польская мова|польская]], [[Руская мова|руская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Арабская мова|арабская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = канец XIX — 1-я палова XX ст. | Старонак = больш за 600 аркушаў (у сукупнасці) }} '''Мя́дзельскі збор''' (таксама ''Рукапісы Аляксандра Адамовіча'') — унікальная калекцыя з васьмі арабскаграфічных рукапісаў і некалькіх асобных дакументаў, створаных або перапісаных імамам [[Мядзельская мячэць|мядзельскай мячэці]] [[Аляксандр (Алі) Адамовіч|Аляксандрам (Алі) Адамовічам]] (памёр у 1945 годзе). Помнік [[Беларуска-татарскае пісьменства|беларуска-татарскага пісьменства]] канца XIX — першай паловы XX стагоддзя. Збор з’яўляецца важнай крыніцай для вывучэння позняга этапу развіцця [[Кітабістыка|кітабістыкі]], узаемадзеяння мусульманскай традыцыі з [[Руская літаратура|рускамоўнай літаратурай]], а таксама для даследавання [[Народная медыцына|народнай медыцыны]] ([[знахарства]]) і рэлігійных уяўленняў беларускіх татар у [[міжваенны перыяд]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—124}}. == Гісторыя захавання і датаванне == Аляксандр Адамовіч выконваў абавязкі імама ў [[Мядзел|Мядзеле]] з 1925 па 1945 год. Пасля яго смерці рукапісная спадчына доўгі час зберагалася ў яго дзяцей. Дачка імама Ева Гембіцкая на мяжы 1990-х і 2000-х гадоў перадала адзін з рукапісаў ([[хамаіл]]) у [[Мядзельскі музей народнай славы]], а яшчэ адзін дакумент трапіў у бібліятэку [[Мінская саборная мячэць|Мінскай саборнай мячэці]]. Асноўная ж частка архіва (восем рукапісаў і тры дакументы) захоўвалася ў сына імама — Якуба Адамовіча (памёр у 2013 годзе). Менавіта гэты прыватны архіў быў уведзены ў навуковы абарот у 2024 годзе даследчыкамі [[Міхаіл Тарэлка|Міхаілам Тарэлкам]] і [[Ірына Сынкова|Ірынай Сынковай]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123}}. Дакладны час стварэння ўсіх тэкстаў невядомы, паколькі ў рукапісах адсутнічае традыцыйны [[Калафон (частка кнігі)|калафон]] перапісчыка з датай. Аднак даследчыкі адносяць іх напісанне да перыяду з канца XIX стагоддзя па 1930-я гады. Самы стары рукапіс напісаны на паперы з вадзяным знакам «Князя Паскевіча», што ўказвае на дарэвалюцыйны перыяд. У той жа час у пазнейшых рукапісах фіксуецца польскі тэрмін ''werset'' («верш, аят»), які стаў актыўна выкарыстоўвацца татарамі толькі пасля выдання перакладу Карана муфтыем [[Якуб Шынкевіч|Якубам Шынкевічам]] у 1935 годзе{{sfn|Тарэлка|2024|с=140—141}}. == Склад збору і крыніцы тэкстаў == Беларускі лінгвіст М.&nbsp;Тарэлка ўмоўна падзяліў прыватны архіў Якуба Адамовіча на восем асобных рукапісаў, пазначыўшы іх рымскімі лічбамі ад I да VIII (адпаведна колькасці аркушаў: ад 341 аркуша ў першым рукапісе да 6 аркушаў у восьмым). Паводле жанравай прыналежнасці рукапісы I і III з’яўляюцца класічнымі [[Хамаіл|хамаіламі]] — зборнікамі малітваў, замоў і рэлігійных інструкцый. Рукапісы з IV па VIII прадстаўляюць сабой рэдкую і спецыфічную катэгорыю — «зборнікі цытат з [[Тафсір|тафсіраў]]». У іх пераважна выпісаны асобныя аяты з Карана на арабскай мове, якія суправаджаюцца падрадковым перакладам на польскую ці рускую мовы. Рукапіс II мае змешаны характар{{sfn|Тарэлка|2024|с=145—146}}. Унікальнасць Мядзельскага збору заключаецца ў крыніцах, якія Аляксандр Адамовіч выкарыстоўваў для перакладу Карана. У адрозненне ад больш ранніх татарскіх кніжнікаў, ён карыстаўся не толькі старажытным польска-беларускім [[Мінскі тафсір|Мінскім тафсірам]] 1686 года (аўтарства Ур’яша ібн Ісмаіла), але і друкаваным рускамоўным перакладам Карана, зробленым расійскім усходазнаўцам [[Гордзій Саблукоў|Гордзіем Саблуковым]] (выданні 1877 і 1884 гадоў). Адамовіч перапісваў рускі пераклад Саблукова арабскімі літарамі, часам адаптуючы яго да мясцовага беларуска-польскага маўлення, напрыклад, перакладаючы рускія словы на «[[Пальшчызна крэсова|пальшчызну крэсову]]»{{sfn|Тарэлка|2024|с=126—129}}. == Унікальная графіка і арфаграфія == Спрабуючы перадаць гукі рускай і польскай моў, а таксама захоўваючы [[Беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], Аляксандр Адамовіч выпрацаваў уласнае, унікальнае графічнае вынаходніцтва ў межах [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцы]], якое не сустракаецца ў іншых перапісчыкаў: * Пазначэнне мяккага знака: Каб перадаць мяккасць зычнага на канцы слова або склада (рускі ці беларускі [[мяккі знак]]), Адамовіч ставіў пасля зычнага арабскую літару ''[[Йа (арабская літара)|йа]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ي}}</span>). Напрыклад, слова «Господь» ён запісваў як ''hospoid'', «смяяцца» — як ''smejaitsa'', «шлях» — як ''puit''. Літара ''йа'' ў гэтых выпадках выконвала ролю не галоснага гуку, а менавіта мяккага знака{{sfn|Тарэлка|2024|с=133—134}}. * Перадача гуку [е] на пачатку слова: Для слоў, якія пачыналіся на «э/е» (напрыклад, рускія займеннікі «этот», «эта»), Адамовіч выкарыстоўваў арабскі знак [[Гамза (знак)|гамза]] з надрадковай [[Фатха|фатхай]]. Гэта нестандартнае рашэнне для беларускай арабіцы, дзе звычайна для гэтых мэт выкарыстоўваўся ''[[Аліф (арабская літара)|аліф]]'' або ''[[Айн (арабская літара)|айн]]''{{sfn|Тарэлка|2024|с=137—138}}. * Перадача ў нескладовага ([ў]): У шэрагу выпадкаў пасля галоснага гуку для пазначэння [<nowiki/>[[ў]]] Адамовіч выкарыстоўваў арабскую літару ''[[Фа (арабская літара)|фа]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ف}}</span>). Напрыклад, слова «даўно» запісвалася як ''dafno'', «здароўе» — як ''zdarouja'', «ліўнямі» — як ''liuniami''{{sfn|Тарэлка|2024|с=139}}. == Знахарскія тэксты і народная медыцына == Частка тэкстаў у хамаілах Адамовіча была прысвечана гаючай магіі і [[Знахарства|знахарству]]. Даследчыца [[Ірына Сынкова]] адзначае, што ў татарскім асяроддзі такіх знахароў называлі «[[Фалдзей|фалдзеямі]]» (ад арабскага слова «фал» — прадказанне, знак). У рукапісах Мядзельскага збору падрабязна апісваюцца працэдуры лячэння ад розных хвароб з дапамогай малітваў ([[дуа]]), амулетаў ([[Тальсім|тальсімаў]]) і нават прыродных сродкаў, напрыклад, выкарыстанне [[Шпік|шпіку]] з конскай косці для лячэння болю ў нагах{{sfn|Сынкова|2024|с=114—116}}. Асаблівую цікавасць уяўляюць замовы супраць злых духаў, якіх татары называлі «ферэямі», магчыма, ад персідскага слова «перы». Хваробы, выкліканыя імі, лічыліся «ферэйскім заражэннем». Адамовіч апісваў гібрыдныя метады лячэння [[Эпілепсія|эпілепсіі]], якую называлі «Валянцінавай хваробай». Для ацалення выкарыстоўваліся як магічныя дзеянні, напрыклад, дым або курэнне над хворым, так і напісанне пэўных [[Аят|аятаў]] з [[Каран|Карана]] на паперы ці камянях, якія потым кідалі ў ваду, каб хворы яе выпіў. Выкарыстанне дакладных каранічных цытат для лячэння сведчыць пра высокі ўзровень рэлігійнай адукацыі імама Адамовіча{{sfn|Сынкова|2024|с=119—121}}. == Асабістыя дакументы імама == Акрамя рэлігійных кніг, у зборы захаваліся тры ўнікальныя дакументы, напісаныя Аляксандрам Адамовічам: ліст да сына Якуба, ліст да намесніка муфтыя Польшчы Якуба Рамановіча і асабісты [[тастамент]] (завяшчанне). У тастаменце, напісаным на бланку часоў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]] і багата аздобленым цытатамі з Карана, імам размяркоўвае маёмасць паміж жонкай Мар’емай і дзецьмі (Кубам, Хасанам і Эвай), просіць прабачэння ва ўсёй Мядзельскай парафіі (джамаата) за магчымыя недахопы ў сваёй службе і апісвае эсхаталагічныя ўяўленні татар. Ён згадвае, што ў [[Судны дзень]] кожная парафія пойдзе на суд са сваім імамам на гару Арасат (атаясамліваецца з гарой [[Арафат]] каля [[Мекка|Меккі]]), дзе прарок Мухамад збярэ вернікаў пад свой белы сцяг{{sfn|Тарэлка|2024|с=198—199}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |год=2024 |старонкі=114—122 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |год=2024 |старонкі=123—202 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Мядзел]] [[Катэгорыя:Народная медыцына]] [[Катэгорыя:Творы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя]] 706v553pmwvi0j1cg8z4tp31wmwjabc 5124157 5124155 2026-04-10T10:42:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Унікальная графіка і арфаграфія */ 5124157 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Мядзельскі збор рукапісаў | Аўтар = [[Аляксандр (Алі) Адамовіч]] | Жанр = [[Хамаіл]], зборнік цытат з [[Тафсір|тафсіраў]], дакументы | Мова = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Польская мова|польская]], [[Руская мова|руская]] ([[беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]), [[Арабская мова|арабская]] | Выдавецтва = рукапіс | Выпуск = канец XIX — 1-я палова XX ст. | Старонак = больш за 600 аркушаў (у сукупнасці) }} '''Мя́дзельскі збор''' (таксама ''Рукапісы Аляксандра Адамовіча'') — унікальная калекцыя з васьмі арабскаграфічных рукапісаў і некалькіх асобных дакументаў, створаных або перапісаных імамам [[Мядзельская мячэць|мядзельскай мячэці]] [[Аляксандр (Алі) Адамовіч|Аляксандрам (Алі) Адамовічам]] (памёр у 1945 годзе). Помнік [[Беларуска-татарскае пісьменства|беларуска-татарскага пісьменства]] канца XIX — першай паловы XX стагоддзя. Збор з’яўляецца важнай крыніцай для вывучэння позняга этапу развіцця [[Кітабістыка|кітабістыкі]], узаемадзеяння мусульманскай традыцыі з [[Руская літаратура|рускамоўнай літаратурай]], а таксама для даследавання [[Народная медыцына|народнай медыцыны]] ([[знахарства]]) і рэлігійных уяўленняў беларускіх татар у [[міжваенны перыяд]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—124}}. == Гісторыя захавання і датаванне == Аляксандр Адамовіч выконваў абавязкі імама ў [[Мядзел|Мядзеле]] з 1925 па 1945 год. Пасля яго смерці рукапісная спадчына доўгі час зберагалася ў яго дзяцей. Дачка імама Ева Гембіцкая на мяжы 1990-х і 2000-х гадоў перадала адзін з рукапісаў ([[хамаіл]]) у [[Мядзельскі музей народнай славы]], а яшчэ адзін дакумент трапіў у бібліятэку [[Мінская саборная мячэць|Мінскай саборнай мячэці]]. Асноўная ж частка архіва (восем рукапісаў і тры дакументы) захоўвалася ў сына імама — Якуба Адамовіча (памёр у 2013 годзе). Менавіта гэты прыватны архіў быў уведзены ў навуковы абарот у 2024 годзе даследчыкамі [[Міхаіл Тарэлка|Міхаілам Тарэлкам]] і [[Ірына Сынкова|Ірынай Сынковай]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123}}. Дакладны час стварэння ўсіх тэкстаў невядомы, паколькі ў рукапісах адсутнічае традыцыйны [[Калафон (частка кнігі)|калафон]] перапісчыка з датай. Аднак даследчыкі адносяць іх напісанне да перыяду з канца XIX стагоддзя па 1930-я гады. Самы стары рукапіс напісаны на паперы з вадзяным знакам «Князя Паскевіча», што ўказвае на дарэвалюцыйны перыяд. У той жа час у пазнейшых рукапісах фіксуецца польскі тэрмін ''werset'' («верш, аят»), які стаў актыўна выкарыстоўвацца татарамі толькі пасля выдання перакладу Карана муфтыем [[Якуб Шынкевіч|Якубам Шынкевічам]] у 1935 годзе{{sfn|Тарэлка|2024|с=140—141}}. == Склад збору і крыніцы тэкстаў == Беларускі лінгвіст М.&nbsp;Тарэлка ўмоўна падзяліў прыватны архіў Якуба Адамовіча на восем асобных рукапісаў, пазначыўшы іх рымскімі лічбамі ад I да VIII (адпаведна колькасці аркушаў: ад 341 аркуша ў першым рукапісе да 6 аркушаў у восьмым). Паводле жанравай прыналежнасці рукапісы I і III з’яўляюцца класічнымі [[Хамаіл|хамаіламі]] — зборнікамі малітваў, замоў і рэлігійных інструкцый. Рукапісы з IV па VIII прадстаўляюць сабой рэдкую і спецыфічную катэгорыю — «зборнікі цытат з [[Тафсір|тафсіраў]]». У іх пераважна выпісаны асобныя аяты з Карана на арабскай мове, якія суправаджаюцца падрадковым перакладам на польскую ці рускую мовы. Рукапіс II мае змешаны характар{{sfn|Тарэлка|2024|с=145—146}}. Унікальнасць Мядзельскага збору заключаецца ў крыніцах, якія Аляксандр Адамовіч выкарыстоўваў для перакладу Карана. У адрозненне ад больш ранніх татарскіх кніжнікаў, ён карыстаўся не толькі старажытным польска-беларускім [[Мінскі тафсір|Мінскім тафсірам]] 1686 года (аўтарства Ур’яша ібн Ісмаіла), але і друкаваным рускамоўным перакладам Карана, зробленым расійскім усходазнаўцам [[Гордзій Саблукоў|Гордзіем Саблуковым]] (выданні 1877 і 1884 гадоў). Адамовіч перапісваў рускі пераклад Саблукова арабскімі літарамі, часам адаптуючы яго да мясцовага беларуска-польскага маўлення, напрыклад, перакладаючы рускія словы на «[[Пальшчызна крэсова|пальшчызну крэсову]]»{{sfn|Тарэлка|2024|с=126—129}}. == Унікальная графіка і арфаграфія == Спрабуючы перадаць гукі рускай і польскай моў, а таксама захоўваючы [[Беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], Аляксандр Адамовіч выпрацаваў уласнае, унікальнае графічнае вынаходніцтва ў межах [[Беларуская арабіца|беларускай арабіцы]], якое не сустракаецца ў іншых перапісчыкаў: * Пазначэнне мяккага знака: Каб перадаць мяккасць зычнага на канцы слова або склада (рускі ці беларускі [[мяккі знак]]), Адамовіч ставіў арабскую літару ''[[Йа (арабская літара)|йа]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ي}}</span>) не пасля мяккага зычнага (як гэта рабілі іншыя татарскія пісцы), а перад ім. Напрыклад, рускае слова «Господь» ён запісваў як ''hospoid'' (дзе ''i'' — гэта транслітараваная літара ''йа''), слова «смеяться» — як ''smejaitsa'', «знать» — як ''znait'', а рускае слова «путь» — як ''puit''. Літара ''йа'' ў гэтых выпадках выконвала ролю не галоснага гуку, а менавіта папярэдняга мяккага знака{{sfn|Тарэлка|2024|с=133—134}}. * Перадача гуку [е] на пачатку слова: Для слоў, якія пачыналіся на «э/е» (напрыклад, рускія займеннікі «этот», «эта»), Адамовіч выкарыстоўваў арабскі знак [[Гамза (знак)|гамза]] з надрадковай [[Фатха|фатхай]]. Гэта нестандартнае рашэнне для беларускай арабіцы, дзе звычайна для гэтых мэт выкарыстоўваўся ''[[Аліф (арабская літара)|аліф]]'' або ''[[Айн (арабская літара)|айн]]''{{sfn|Тарэлка|2024|с=137—138}}. * Перадача ў нескладовага ([ў]): У шэрагу выпадкаў пасля галоснага гуку для пазначэння [<nowiki/>[[ў]]] Адамовіч выкарыстоўваў арабскую літару ''[[Фа (арабская літара)|фа]]'' (<span style="font-size:150%">{{lang|be-Arab|ف}}</span>). Напрыклад, слова «даўно» запісвалася як ''dafno'', «здароўе» — як ''zdarouja'', «ліўнямі» — як ''liuniami''{{sfn|Тарэлка|2024|с=139}}. == Знахарскія тэксты і народная медыцына == Частка тэкстаў у хамаілах Адамовіча была прысвечана гаючай магіі і [[Знахарства|знахарству]]. Даследчыца [[Ірына Сынкова]] адзначае, што ў татарскім асяроддзі такіх знахароў называлі «[[Фалдзей|фалдзеямі]]» (ад арабскага слова «фал» — прадказанне, знак). У рукапісах Мядзельскага збору падрабязна апісваюцца працэдуры лячэння ад розных хвароб з дапамогай малітваў ([[дуа]]), амулетаў ([[Тальсім|тальсімаў]]) і нават прыродных сродкаў, напрыклад, выкарыстанне [[Шпік|шпіку]] з конскай косці для лячэння болю ў нагах{{sfn|Сынкова|2024|с=114—116}}. Асаблівую цікавасць уяўляюць замовы супраць злых духаў, якіх татары называлі «ферэямі», магчыма, ад персідскага слова «перы». Хваробы, выкліканыя імі, лічыліся «ферэйскім заражэннем». Адамовіч апісваў гібрыдныя метады лячэння [[Эпілепсія|эпілепсіі]], якую называлі «Валянцінавай хваробай». Для ацалення выкарыстоўваліся як магічныя дзеянні, напрыклад, дым або курэнне над хворым, так і напісанне пэўных [[Аят|аятаў]] з [[Каран|Карана]] на паперы ці камянях, якія потым кідалі ў ваду, каб хворы яе выпіў. Выкарыстанне дакладных каранічных цытат для лячэння сведчыць пра высокі ўзровень рэлігійнай адукацыі імама Адамовіча{{sfn|Сынкова|2024|с=119—121}}. == Асабістыя дакументы імама == Акрамя рэлігійных кніг, у зборы захаваліся тры ўнікальныя дакументы, напісаныя Аляксандрам Адамовічам: ліст да сына Якуба, ліст да намесніка муфтыя Польшчы Якуба Рамановіча і асабісты [[тастамент]] (завяшчанне). У тастаменце, напісаным на бланку часоў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Рэчы Паспалітай]] і багата аздобленым цытатамі з Карана, імам размяркоўвае маёмасць паміж жонкай Мар’емай і дзецьмі (Кубам, Хасанам і Эвай), просіць прабачэння ва ўсёй Мядзельскай парафіі (джамаата) за магчымыя недахопы ў сваёй службе і апісвае эсхаталагічныя ўяўленні татар. Ён згадвае, што ў [[Судны дзень]] кожная парафія пойдзе на суд са сваім імамам на гару Арасат (атаясамліваецца з гарой [[Арафат]] каля [[Мекка|Меккі]]), дзе прарок Мухамад збярэ вернікаў пад свой белы сцяг{{sfn|Тарэлка|2024|с=198—199}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |год=2024 |старонкі=114—122 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |год=2024 |старонкі=123—202 |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабы]] [[Катэгорыя:Мядзел]] [[Катэгорыя:Народная медыцына]] [[Катэгорыя:Творы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Творы XIX стагоддзя]] gh4ijp95aumgx4mpyhzr3gehf6k8kxr 0 805820 5124160 2026-04-10T10:44:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Галіна Мішкінене]] 5124160 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галіна Мішкінене]] pbktx5rfysfmws0i09njhiesd94az15 0 805821 5124163 2026-04-10T10:46:48Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[1 швадрон браніраваных аўтамабіляў]] у [[1-ы эскадрон браніраваных аўтамабіляў]]: Уніфікацыя назваў 5124163 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[1-ы эскадрон браніраваных аўтамабіляў]] tp9kvefr3ogotcohqzoku1zg3irp1sl 0 805822 5124164 2026-04-10T10:48:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навуковец |Імя = Галіна Мішкінене |Арыгінал імя = {{lang-lt|Galina Miškinienė}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|29|4|1966}} |Месца нараджэння = [[Ігналіна]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці...» 5124164 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Галіна Мішкінене |Арыгінал імя = {{lang-lt|Galina Miškinienė}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|29|4|1966}} |Месца нараджэння = [[Ігналіна]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Літва}} |Род дзейнасці = [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]], [[філолаг]], перакладчыца |Месца працы = [[Вільнюскі ўніверсітэт]], [[Інстытут літоўскай мовы]] |Навуковая ступень = доктар гуманітарных навук (1998) |Навуковае званне = [[прафесар]], [[дацэнт]] |Альма-матэр = [[Вільнюскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Валерый Мікалаевіч Чакманаў]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» (2016) }} '''Галі́на Мішкіне́не''' (дзявочае прозвішча '''Александро́віч''', {{lang-lt|Galina Miškinienė}}; {{ДН|29|4|1966}}) — літоўская вучоная, [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]] і [[перакладчыца]]. Доктар гуманітарных навук, прафесар. Даследчыца рукапіснай спадчыны [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыкі]]). == Біяграфія == Нарадзілася 29 красавіка 1966 года ў горадзе [[Ігналіна]] [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у сям’і [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія захоўвалі мусульманскія традыцыі. Яе дзед, Мустафа Александровіч, быў майстрам па апрацоўцы скуры, а бабуля, Мар’ям Палтажыцкая, паходзіла са шляхты. Бацька — Антон Александровіч, маці — Танзіля Александровіч (1945—1992), працавала настаўніцай у сярэдняй школе. У сям’і дзяўчынка мела мусульманскае імя Галіфа, дадзенае [[Мула|мулой]] пры нараджэнні<ref>{{cite web |url=https://kazanutlary.ru/ |title=Татар тарихыннан энҗе эзләүче галимә |author=Дания Заһидуллина |work=Казан утлары |date=2022 |lang=tt}}</ref>. У 1983 годзе скончыла сярэднюю школу ў Ігналіне з залатым медалём і паступіла на [[Філалагічны факультэт Віленскага ўніверсітэта|філалагічны факультэт]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе вывучала рускую мову і літаратуру. Скончыла ўніверсітэт у 1988 годзе. Па парадзе свайго выкладчыка, прафесара [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;М.&nbsp;Чэкмана]], пачала даследаваць гісторыю і літаратурна-культурную спадчыну літоўскіх татар — славянамоўныя тэксты, напісаныя [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]. Такім чынам яна працягнула навуковыя традыцыі віленскай кітабістыкі, закладзеныя прафесарам [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|А.&nbsp;К.&nbsp;Антановічам]]<ref>{{cite web |url=http://kumukia.ru/?id=930 |title=Очерк истории и культуры литовских татар |website=Кумыкский мир |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123111731/http://kumukia.ru/?id=930 |archive-date=2021-11-23}}</ref>. У 1998 годзе Галіна Мішкінене скончыла дактарантуру Віленскага ўніверсітэта і абараніла дысертацыю на ступень доктара гуманітарных навук па тэме «Найстаражытнейшыя рукапісы літоўскіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Пераклад. Структура і змест тэкстаў)» ({{lang-lt|Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)}}). У 2001 годзе матэрыялы дысертацыі былі выдадзены ў выглядзе манаграфіі. У 1998—1999 гадах праходзіла стажыроўку ў [[Анкарскі ўніверсітэт|Анкарскім універсітэце]] ў [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. Муж — Вітаўтас Мішкініс, інжынер-цеплатэхнік. У сям’і нарадзілася двое сыноў. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == З 1988 года працуе на філалагічным факультэце і ў Цэнтры арыенталістыкі Вільнюскага ўніверсітэта. З 2007 года таксама з’яўляецца галоўным навуковым супрацоўнікам Цэнтра даследавання пісьмовай спадчыны [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]. Яе навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на комплексным тэксталагічным вывучэнні беларускіх рукапісаў сярэдзіны XVI стагоддзя ў арабскай графіцы, а таксама польскамоўных тэкстаў XVII—XX стагоддзяў. Галіна Мішкінене ўвяла ў навуковы абарот поўныя транслітараваныя тэксты многіх татарскіх помнікаў. Адной з самых значных яе прац стала выданне ў 2009 годзе манаграфіі «[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] — помнік культуры літоўскіх татар», якая ўключае факсіміле, транслітарацыю і пераклад гэтага важнага дакумента<ref>{{cite web |url=https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |title=Исследователь рукописей литовских татар в Национальной библиотеке Республики Татарстан |publisher=Национальная библиотека Республики Татарстан |date=2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711020623/https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |archive-date=2021-07-11}}</ref>. У Вільнюскім універсітэце Галіна Мішкінене распрацавала навучальныя праграмы «Літоўская філалогія і замежная (турэцкая) мова» (дзейнічае з 2001 года) і «Азіяцкія даследаванні (цюркалогія)» (з 2008 года). Яна выкладае такія курсы, як турэцкая мова, гісторыя і культура Турцыі, уводзіны ў цюркалогію, уводзіны ў іслам, дыялог ісламу і хрысціянства, а таксама спецкурс па рукапісах татар Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. З’яўляецца аўтарам больш за 100 навуковых і навукова-папулярных прац, апублікаваных на [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовах. == Грамадская дзейнасць і пераклады == Галіна Мішкінене вядзе актыўную грамадскую працу па захаванні культуры татарскай дыяспары. З 2004 года яна кіруе Асацыяцыяй супольнасці літоўскіх татар Віленскага павета. З 2012 года прадстаўляе татарскую меншасць у Савеце нацыянальных меншасцей пры [[Дэпартамент нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі|Дэпартаменце нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі]], а з 2015 года з’яўляецца старшынёй гэтага Савета<ref>{{cite web |url=https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |title=IV Бөтендөнья татар хатын-кызлары форумының Пленар утырышы стенограммасы |publisher=[[Сусветны кангрэс татар]] |date=2016 |lang=tt |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806084413/https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |archive-date=2023-08-06}}</ref>. За сваю дзейнасць у 2016 годзе была ўзнагароджана медалём «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» ад [[Сусветны кангрэс татар|Сусветнага кангрэса татар]]. Акрамя навуковай працы, яна займаецца мастацкім перакладам з турэцкай мовы на літоўскую. Сярод яе найбольш вядомых перакладаў — раман «[[Чорная кніга (раман)|Чорная кніга]]» нобелеўскага лаўрэата [[Архан Памук|Архана Памука]] (выдадзены па-літоўску ў 2005 годзе), кніга «Сеўдалінка» [[Айшэ Кулін]] (2006), а таксама творы [[Аслы Эрдаган]] і іншых сучасных турэцкіх пісьменнікаў. == Бібліяграфія == * ''[[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускi размоўнiк 1836 году з збораў Нацыянальнага Музэю Лiтоўскай Рэспублiкi ў Вiльнi]]'' / Г. Александровіч-Мішкінене, С. Шупа. — Нью-Ёрк, 1995. — 62 с. * ''Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)''. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2001. — 263 p. * ''Lietuviški – turkiški pasikalbėjimai. Turkų-lietuvių žodynas. Litvanca–Türkçe konuşma kılavuzu. Türkçe–Litvanca sözlük.'' — Vinius: Vilniaus universiteto leidykla, 2002. — 243 p. * ''Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар'' / Г. Мишкинене, С. Намавичюте, Е. Покровская. — Вильнюс: Изд-во Вильнюс. ун-та, 2005. — 138 с. * ''Turkų-lenkų kalbų žodynėlis iš Lietuvos totorių rankraščio (1840)''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. — 176 p. * ''Istorijos studijos 6: Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicijoje: totoriai ir karaimai''. — Vilnius, 2008 (у суаўтарстве). * ''[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Ivano Laucevičiaus kitabas. Lietuvos totorių kultūros paminklas]]''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. — 800 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://lki.academia.edu/GalinaMiskiniene Профіль даследчыцы на сайце Academia.edu] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мішкінене Галіна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ігналіне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Цюрколагі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] p30osq7rf1z4k45hnn1stql2j6amfyu 5124168 5124164 2026-04-10T10:51:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 +[[Катэгорыя:Кітабісты]]; ±[[Катэгорыя:Цюрколагі]]→[[Катэгорыя:Цюрколагі Літвы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124168 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Галіна Мішкінене |Арыгінал імя = {{lang-lt|Galina Miškinienė}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|29|4|1966}} |Месца нараджэння = [[Ігналіна]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Літва}} |Род дзейнасці = [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]], [[філолаг]], перакладчыца |Месца працы = [[Вільнюскі ўніверсітэт]], [[Інстытут літоўскай мовы]] |Навуковая ступень = доктар гуманітарных навук (1998) |Навуковае званне = [[прафесар]], [[дацэнт]] |Альма-матэр = [[Вільнюскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Валерый Мікалаевіч Чакманаў]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» (2016) }} '''Галі́на Мішкіне́не''' (дзявочае прозвішча '''Александро́віч''', {{lang-lt|Galina Miškinienė}}; {{ДН|29|4|1966}}) — літоўская вучоная, [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]] і [[перакладчыца]]. Доктар гуманітарных навук, прафесар. Даследчыца рукапіснай спадчыны [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыкі]]). == Біяграфія == Нарадзілася 29 красавіка 1966 года ў горадзе [[Ігналіна]] [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у сям’і [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія захоўвалі мусульманскія традыцыі. Яе дзед, Мустафа Александровіч, быў майстрам па апрацоўцы скуры, а бабуля, Мар’ям Палтажыцкая, паходзіла са шляхты. Бацька — Антон Александровіч, маці — Танзіля Александровіч (1945—1992), працавала настаўніцай у сярэдняй школе. У сям’і дзяўчынка мела мусульманскае імя Галіфа, дадзенае [[Мула|мулой]] пры нараджэнні<ref>{{cite web |url=https://kazanutlary.ru/ |title=Татар тарихыннан энҗе эзләүче галимә |author=Дания Заһидуллина |work=Казан утлары |date=2022 |lang=tt}}</ref>. У 1983 годзе скончыла сярэднюю школу ў Ігналіне з залатым медалём і паступіла на [[Філалагічны факультэт Віленскага ўніверсітэта|філалагічны факультэт]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе вывучала рускую мову і літаратуру. Скончыла ўніверсітэт у 1988 годзе. Па парадзе свайго выкладчыка, прафесара [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;М.&nbsp;Чэкмана]], пачала даследаваць гісторыю і літаратурна-культурную спадчыну літоўскіх татар — славянамоўныя тэксты, напісаныя [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]. Такім чынам яна працягнула навуковыя традыцыі віленскай кітабістыкі, закладзеныя прафесарам [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|А.&nbsp;К.&nbsp;Антановічам]]<ref>{{cite web |url=http://kumukia.ru/?id=930 |title=Очерк истории и культуры литовских татар |website=Кумыкский мир |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123111731/http://kumukia.ru/?id=930 |archive-date=2021-11-23}}</ref>. У 1998 годзе Галіна Мішкінене скончыла дактарантуру Віленскага ўніверсітэта і абараніла дысертацыю на ступень доктара гуманітарных навук па тэме «Найстаражытнейшыя рукапісы літоўскіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Пераклад. Структура і змест тэкстаў)» ({{lang-lt|Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)}}). У 2001 годзе матэрыялы дысертацыі былі выдадзены ў выглядзе манаграфіі. У 1998—1999 гадах праходзіла стажыроўку ў [[Анкарскі ўніверсітэт|Анкарскім універсітэце]] ў [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. Муж — Вітаўтас Мішкініс, інжынер-цеплатэхнік. У сям’і нарадзілася двое сыноў. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == З 1988 года працуе на філалагічным факультэце і ў Цэнтры арыенталістыкі Вільнюскага ўніверсітэта. З 2007 года таксама з’яўляецца галоўным навуковым супрацоўнікам Цэнтра даследавання пісьмовай спадчыны [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]. Яе навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на комплексным тэксталагічным вывучэнні беларускіх рукапісаў сярэдзіны XVI стагоддзя ў арабскай графіцы, а таксама польскамоўных тэкстаў XVII—XX стагоддзяў. Галіна Мішкінене ўвяла ў навуковы абарот поўныя транслітараваныя тэксты многіх татарскіх помнікаў. Адной з самых значных яе прац стала выданне ў 2009 годзе манаграфіі «[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] — помнік культуры літоўскіх татар», якая ўключае факсіміле, транслітарацыю і пераклад гэтага важнага дакумента<ref>{{cite web |url=https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |title=Исследователь рукописей литовских татар в Национальной библиотеке Республики Татарстан |publisher=Национальная библиотека Республики Татарстан |date=2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711020623/https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |archive-date=2021-07-11}}</ref>. У Вільнюскім універсітэце Галіна Мішкінене распрацавала навучальныя праграмы «Літоўская філалогія і замежная (турэцкая) мова» (дзейнічае з 2001 года) і «Азіяцкія даследаванні (цюркалогія)» (з 2008 года). Яна выкладае такія курсы, як турэцкая мова, гісторыя і культура Турцыі, уводзіны ў цюркалогію, уводзіны ў іслам, дыялог ісламу і хрысціянства, а таксама спецкурс па рукапісах татар Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. З’яўляецца аўтарам больш за 100 навуковых і навукова-папулярных прац, апублікаваных на [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовах. == Грамадская дзейнасць і пераклады == Галіна Мішкінене вядзе актыўную грамадскую працу па захаванні культуры татарскай дыяспары. З 2004 года яна кіруе Асацыяцыяй супольнасці літоўскіх татар Віленскага павета. З 2012 года прадстаўляе татарскую меншасць у Савеце нацыянальных меншасцей пры [[Дэпартамент нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі|Дэпартаменце нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі]], а з 2015 года з’яўляецца старшынёй гэтага Савета<ref>{{cite web |url=https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |title=IV Бөтендөнья татар хатын-кызлары форумының Пленар утырышы стенограммасы |publisher=[[Сусветны кангрэс татар]] |date=2016 |lang=tt |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806084413/https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |archive-date=2023-08-06}}</ref>. За сваю дзейнасць у 2016 годзе была ўзнагароджана медалём «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» ад [[Сусветны кангрэс татар|Сусветнага кангрэса татар]]. Акрамя навуковай працы, яна займаецца мастацкім перакладам з турэцкай мовы на літоўскую. Сярод яе найбольш вядомых перакладаў — раман «[[Чорная кніга (раман)|Чорная кніга]]» нобелеўскага лаўрэата [[Архан Памук|Архана Памука]] (выдадзены па-літоўску ў 2005 годзе), кніга «Сеўдалінка» [[Айшэ Кулін]] (2006), а таксама творы [[Аслы Эрдаган]] і іншых сучасных турэцкіх пісьменнікаў. == Бібліяграфія == * ''[[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускi размоўнiк 1836 году з збораў Нацыянальнага Музэю Лiтоўскай Рэспублiкi ў Вiльнi]]'' / Г. Александровіч-Мішкінене, С. Шупа. — Нью-Ёрк, 1995. — 62 с. * ''Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)''. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2001. — 263 p. * ''Lietuviški – turkiški pasikalbėjimai. Turkų-lietuvių žodynas. Litvanca–Türkçe konuşma kılavuzu. Türkçe–Litvanca sözlük.'' — Vinius: Vilniaus universiteto leidykla, 2002. — 243 p. * ''Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар'' / Г. Мишкинене, С. Намавичюте, Е. Покровская. — Вильнюс: Изд-во Вильнюс. ун-та, 2005. — 138 с. * ''Turkų-lenkų kalbų žodynėlis iš Lietuvos totorių rankraščio (1840)''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. — 176 p. * ''Istorijos studijos 6: Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicijoje: totoriai ir karaimai''. — Vilnius, 2008 (у суаўтарстве). * ''[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Ivano Laucevičiaus kitabas. Lietuvos totorių kultūros paminklas]]''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. — 800 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://lki.academia.edu/GalinaMiskiniene Профіль даследчыцы на сайце Academia.edu] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мішкінене Галіна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ігналіне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Цюрколагі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] du3c63z26xbftnkxcpmo4ihppzg0xl4 5124169 5124168 2026-04-10T10:51:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124169 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Галіна Мішкінене |Арыгінал імя = {{lang-lt|Galina Miškinienė}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|29|4|1966}} |Месца нараджэння = [[Ігналіна]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Літва}} |Род дзейнасці = [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]], [[філолаг]], перакладчыца |Месца працы = [[Вільнюскі ўніверсітэт]], [[Інстытут літоўскай мовы]] |Навуковая ступень = доктар гуманітарных навук (1998) |Навуковае званне = [[прафесар]], [[дацэнт]] |Альма-матэр = [[Вільнюскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Валерый Мікалаевіч Чакманаў]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» (2016) }} {{цёзкі2|Александровіч}} '''Галі́на Мішкіне́не''' (дзявочае прозвішча '''Александро́віч''', {{lang-lt|Galina Miškinienė}}; {{ДН|29|4|1966}}) — літоўская вучоная, [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]] і [[перакладчыца]]. Доктар гуманітарных навук, прафесар. Даследчыца рукапіснай спадчыны [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыкі]]). == Біяграфія == Нарадзілася 29 красавіка 1966 года ў горадзе [[Ігналіна]] [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у сям’і [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія захоўвалі мусульманскія традыцыі. Яе дзед, Мустафа Александровіч, быў майстрам па апрацоўцы скуры, а бабуля, Мар’ям Палтажыцкая, паходзіла са шляхты. Бацька — Антон Александровіч, маці — Танзіля Александровіч (1945—1992), працавала настаўніцай у сярэдняй школе. У сям’і дзяўчынка мела мусульманскае імя Галіфа, дадзенае [[Мула|мулой]] пры нараджэнні<ref>{{cite web |url=https://kazanutlary.ru/ |title=Татар тарихыннан энҗе эзләүче галимә |author=Дания Заһидуллина |work=Казан утлары |date=2022 |lang=tt}}</ref>. У 1983 годзе скончыла сярэднюю школу ў Ігналіне з залатым медалём і паступіла на [[Філалагічны факультэт Віленскага ўніверсітэта|філалагічны факультэт]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе вывучала рускую мову і літаратуру. Скончыла ўніверсітэт у 1988 годзе. Па парадзе свайго выкладчыка, прафесара [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;М.&nbsp;Чэкмана]], пачала даследаваць гісторыю і літаратурна-культурную спадчыну літоўскіх татар — славянамоўныя тэксты, напісаныя [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]. Такім чынам яна працягнула навуковыя традыцыі віленскай кітабістыкі, закладзеныя прафесарам [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|А.&nbsp;К.&nbsp;Антановічам]]<ref>{{cite web |url=http://kumukia.ru/?id=930 |title=Очерк истории и культуры литовских татар |website=Кумыкский мир |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123111731/http://kumukia.ru/?id=930 |archive-date=2021-11-23}}</ref>. У 1998 годзе Галіна Мішкінене скончыла дактарантуру Віленскага ўніверсітэта і абараніла дысертацыю на ступень доктара гуманітарных навук па тэме «Найстаражытнейшыя рукапісы літоўскіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Пераклад. Структура і змест тэкстаў)» ({{lang-lt|Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)}}). У 2001 годзе матэрыялы дысертацыі былі выдадзены ў выглядзе манаграфіі. У 1998—1999 гадах праходзіла стажыроўку ў [[Анкарскі ўніверсітэт|Анкарскім універсітэце]] ў [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. Муж — Вітаўтас Мішкініс, інжынер-цеплатэхнік. У сям’і нарадзілася двое сыноў. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == З 1988 года працуе на філалагічным факультэце і ў Цэнтры арыенталістыкі Вільнюскага ўніверсітэта. З 2007 года таксама з’яўляецца галоўным навуковым супрацоўнікам Цэнтра даследавання пісьмовай спадчыны [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]. Яе навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на комплексным тэксталагічным вывучэнні беларускіх рукапісаў сярэдзіны XVI стагоддзя ў арабскай графіцы, а таксама польскамоўных тэкстаў XVII—XX стагоддзяў. Галіна Мішкінене ўвяла ў навуковы абарот поўныя транслітараваныя тэксты многіх татарскіх помнікаў. Адной з самых значных яе прац стала выданне ў 2009 годзе манаграфіі «[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] — помнік культуры літоўскіх татар», якая ўключае факсіміле, транслітарацыю і пераклад гэтага важнага дакумента<ref>{{cite web |url=https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |title=Исследователь рукописей литовских татар в Национальной библиотеке Республики Татарстан |publisher=Национальная библиотека Республики Татарстан |date=2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711020623/https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |archive-date=2021-07-11}}</ref>. У Вільнюскім універсітэце Галіна Мішкінене распрацавала навучальныя праграмы «Літоўская філалогія і замежная (турэцкая) мова» (дзейнічае з 2001 года) і «Азіяцкія даследаванні (цюркалогія)» (з 2008 года). Яна выкладае такія курсы, як турэцкая мова, гісторыя і культура Турцыі, уводзіны ў цюркалогію, уводзіны ў іслам, дыялог ісламу і хрысціянства, а таксама спецкурс па рукапісах татар Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. З’яўляецца аўтарам больш за 100 навуковых і навукова-папулярных прац, апублікаваных на [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовах. == Грамадская дзейнасць і пераклады == Галіна Мішкінене вядзе актыўную грамадскую працу па захаванні культуры татарскай дыяспары. З 2004 года яна кіруе Асацыяцыяй супольнасці літоўскіх татар Віленскага павета. З 2012 года прадстаўляе татарскую меншасць у Савеце нацыянальных меншасцей пры [[Дэпартамент нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі|Дэпартаменце нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі]], а з 2015 года з’яўляецца старшынёй гэтага Савета<ref>{{cite web |url=https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |title=IV Бөтендөнья татар хатын-кызлары форумының Пленар утырышы стенограммасы |publisher=[[Сусветны кангрэс татар]] |date=2016 |lang=tt |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806084413/https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |archive-date=2023-08-06}}</ref>. За сваю дзейнасць у 2016 годзе была ўзнагароджана медалём «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» ад [[Сусветны кангрэс татар|Сусветнага кангрэса татар]]. Акрамя навуковай працы, яна займаецца мастацкім перакладам з турэцкай мовы на літоўскую. Сярод яе найбольш вядомых перакладаў — раман «[[Чорная кніга (раман)|Чорная кніга]]» нобелеўскага лаўрэата [[Архан Памук|Архана Памука]] (выдадзены па-літоўску ў 2005 годзе), кніга «Сеўдалінка» [[Айшэ Кулін]] (2006), а таксама творы [[Аслы Эрдаган]] і іншых сучасных турэцкіх пісьменнікаў. == Бібліяграфія == * ''[[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускi размоўнiк 1836 году з збораў Нацыянальнага Музэю Лiтоўскай Рэспублiкi ў Вiльнi]]'' / Г. Александровіч-Мішкінене, С. Шупа. — Нью-Ёрк, 1995. — 62 с. * ''Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)''. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2001. — 263 p. * ''Lietuviški – turkiški pasikalbėjimai. Turkų-lietuvių žodynas. Litvanca–Türkçe konuşma kılavuzu. Türkçe–Litvanca sözlük.'' — Vinius: Vilniaus universiteto leidykla, 2002. — 243 p. * ''Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар'' / Г. Мишкинене, С. Намавичюте, Е. Покровская. — Вильнюс: Изд-во Вильнюс. ун-та, 2005. — 138 с. * ''Turkų-lenkų kalbų žodynėlis iš Lietuvos totorių rankraščio (1840)''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. — 176 p. * ''Istorijos studijos 6: Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicijoje: totoriai ir karaimai''. — Vilnius, 2008 (у суаўтарстве). * ''[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Ivano Laucevičiaus kitabas. Lietuvos totorių kultūros paminklas]]''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. — 800 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://lki.academia.edu/GalinaMiskiniene Профіль даследчыцы на сайце Academia.edu] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мішкінене Галіна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ігналіне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Цюрколагі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] iaq73jd2524fxxz387w9yzfe2r0lxn9 5124170 5124169 2026-04-10T10:52:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124170 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Галіна Мішкінене |Арыгінал імя = {{lang-lt|Galina Miškinienė}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|29|4|1966}} |Месца нараджэння = [[Ігналіна]], [[Літоўская ССР]], [[СССР]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br>{{Сцягафікацыя|Літва}} |Род дзейнасці = [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]], [[філолаг]], перакладчыца |Месца працы = [[Вільнюскі ўніверсітэт]], [[Інстытут літоўскай мовы]] |Навуковая ступень = доктар гуманітарных навук (1998) |Навуковае званне = [[прафесар]], [[дацэнт]] |Альма-матэр = [[Вільнюскі ўніверсітэт]] |Навуковы кіраўнік = [[Валерый Мікалаевіч Чэкман]] |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» (2016) }} {{цёзкі2|Александровіч}} '''Галі́на Мішкіне́не''' (дзявочае прозвішча '''Александро́віч''', {{lang-lt|Galina Miškinienė}}; {{ДН|29|4|1966}}) — літоўская вучоная, [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]] і [[перакладчыца]]. Доктар гуманітарных навук, прафесар. Даследчыца рукапіснай спадчыны [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыкі]]). == Біяграфія == Нарадзілася 29 красавіка 1966 года ў горадзе [[Ігналіна]] [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у сям’і [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія захоўвалі мусульманскія традыцыі. Яе дзед, Мустафа Александровіч, быў майстрам па апрацоўцы скуры, а бабуля, Мар’ям Палтажыцкая, паходзіла са шляхты. Бацька — Антон Александровіч, маці — Танзіля Александровіч (1945—1992), працавала настаўніцай у сярэдняй школе. У сям’і дзяўчынка мела мусульманскае імя Галіфа, дадзенае [[Мула|мулой]] пры нараджэнні<ref>{{cite web |url=https://kazanutlary.ru/ |title=Татар тарихыннан энҗе эзләүче галимә |author=Дания Заһидуллина |work=Казан утлары |date=2022 |lang=tt}}</ref>. У 1983 годзе скончыла сярэднюю школу ў Ігналіне з залатым медалём і паступіла на [[Філалагічны факультэт Віленскага ўніверсітэта|філалагічны факультэт]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе вывучала рускую мову і літаратуру. Скончыла ўніверсітэт у 1988 годзе. Па парадзе свайго выкладчыка, прафесара [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;М.&nbsp;Чэкмана]], пачала даследаваць гісторыю і літаратурна-культурную спадчыну літоўскіх татар — славянамоўныя тэксты, напісаныя [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]. Такім чынам яна працягнула навуковыя традыцыі віленскай кітабістыкі, закладзеныя прафесарам [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|А.&nbsp;К.&nbsp;Антановічам]]<ref>{{cite web |url=http://kumukia.ru/?id=930 |title=Очерк истории и культуры литовских татар |website=Кумыкский мир |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123111731/http://kumukia.ru/?id=930 |archive-date=2021-11-23}}</ref>. У 1998 годзе Галіна Мішкінене скончыла дактарантуру Віленскага ўніверсітэта і абараніла дысертацыю на ступень доктара гуманітарных навук па тэме «Найстаражытнейшыя рукапісы літоўскіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Пераклад. Структура і змест тэкстаў)» ({{lang-lt|Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)}}). У 2001 годзе матэрыялы дысертацыі былі выдадзены ў выглядзе манаграфіі. У 1998—1999 гадах праходзіла стажыроўку ў [[Анкарскі ўніверсітэт|Анкарскім універсітэце]] ў [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. Муж — Вітаўтас Мішкініс, інжынер-цеплатэхнік. У сям’і нарадзілася двое сыноў. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == З 1988 года працуе на філалагічным факультэце і ў Цэнтры арыенталістыкі Вільнюскага ўніверсітэта. З 2007 года таксама з’яўляецца галоўным навуковым супрацоўнікам Цэнтра даследавання пісьмовай спадчыны [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]. Яе навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на комплексным тэксталагічным вывучэнні беларускіх рукапісаў сярэдзіны XVI стагоддзя ў арабскай графіцы, а таксама польскамоўных тэкстаў XVII—XX стагоддзяў. Галіна Мішкінене ўвяла ў навуковы абарот поўныя транслітараваныя тэксты многіх татарскіх помнікаў. Адной з самых значных яе прац стала выданне ў 2009 годзе манаграфіі «[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] — помнік культуры літоўскіх татар», якая ўключае факсіміле, транслітарацыю і пераклад гэтага важнага дакумента<ref>{{cite web |url=https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |title=Исследователь рукописей литовских татар в Национальной библиотеке Республики Татарстан |publisher=Национальная библиотека Республики Татарстан |date=2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711020623/https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |archive-date=2021-07-11}}</ref>. У Вільнюскім універсітэце Галіна Мішкінене распрацавала навучальныя праграмы «Літоўская філалогія і замежная (турэцкая) мова» (дзейнічае з 2001 года) і «Азіяцкія даследаванні (цюркалогія)» (з 2008 года). Яна выкладае такія курсы, як турэцкая мова, гісторыя і культура Турцыі, уводзіны ў цюркалогію, уводзіны ў іслам, дыялог ісламу і хрысціянства, а таксама спецкурс па рукапісах татар Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. З’яўляецца аўтарам больш за 100 навуковых і навукова-папулярных прац, апублікаваных на [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовах. == Грамадская дзейнасць і пераклады == Галіна Мішкінене вядзе актыўную грамадскую працу па захаванні культуры татарскай дыяспары. З 2004 года яна кіруе Асацыяцыяй супольнасці літоўскіх татар Віленскага павета. З 2012 года прадстаўляе татарскую меншасць у Савеце нацыянальных меншасцей пры [[Дэпартамент нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі|Дэпартаменце нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі]], а з 2015 года з’яўляецца старшынёй гэтага Савета<ref>{{cite web |url=https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |title=IV Бөтендөнья татар хатын-кызлары форумының Пленар утырышы стенограммасы |publisher=[[Сусветны кангрэс татар]] |date=2016 |lang=tt |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806084413/https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |archive-date=2023-08-06}}</ref>. За сваю дзейнасць у 2016 годзе была ўзнагароджана медалём «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» ад [[Сусветны кангрэс татар|Сусветнага кангрэса татар]]. Акрамя навуковай працы, яна займаецца мастацкім перакладам з турэцкай мовы на літоўскую. Сярод яе найбольш вядомых перакладаў — раман «[[Чорная кніга (раман)|Чорная кніга]]» нобелеўскага лаўрэата [[Архан Памук|Архана Памука]] (выдадзены па-літоўску ў 2005 годзе), кніга «Сеўдалінка» [[Айшэ Кулін]] (2006), а таксама творы [[Аслы Эрдаган]] і іншых сучасных турэцкіх пісьменнікаў. == Бібліяграфія == * ''[[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускi размоўнiк 1836 году з збораў Нацыянальнага Музэю Лiтоўскай Рэспублiкi ў Вiльнi]]'' / Г. Александровіч-Мішкінене, С. Шупа. — Нью-Ёрк, 1995. — 62 с. * ''Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)''. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2001. — 263 p. * ''Lietuviški – turkiški pasikalbėjimai. Turkų-lietuvių žodynas. Litvanca–Türkçe konuşma kılavuzu. Türkçe–Litvanca sözlük.'' — Vinius: Vilniaus universiteto leidykla, 2002. — 243 p. * ''Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар'' / Г. Мишкинене, С. Намавичюте, Е. Покровская. — Вильнюс: Изд-во Вильнюс. ун-та, 2005. — 138 с. * ''Turkų-lenkų kalbų žodynėlis iš Lietuvos totorių rankraščio (1840)''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. — 176 p. * ''Istorijos studijos 6: Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicijoje: totoriai ir karaimai''. — Vilnius, 2008 (у суаўтарстве). * ''[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Ivano Laucevičiaus kitabas. Lietuvos totorių kultūros paminklas]]''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. — 800 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://lki.academia.edu/GalinaMiskiniene Профіль даследчыцы на сайце Academia.edu] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мішкінене Галіна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ігналіне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Цюрколагі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] m3uyot5blt7mcru54bkj6u0oegz879c 5124174 5124170 2026-04-10T10:56:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124174 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Александровіч}} '''Галі́на Мішкіне́не''' (дзявочае прозвішча '''Александро́віч''', {{lang-lt|Galina Miškinienė}}; {{ДН|29|4|1966}}) — літоўская вучоная, [[усходазнаўства|усходазнавец]], [[цюрколаг]] і [[перакладчыца]]. Доктар гуманітарных навук, прафесар. Даследчыца рукапіснай спадчыны [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыкі]]). == Біяграфія == Нарадзілася 29 красавіка 1966 года ў горадзе [[Ігналіна]] [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] у сям’і [[Літоўскія татары|літоўскіх татар]], якія захоўвалі мусульманскія традыцыі. Яе дзед, Мустафа Александровіч, быў майстрам па апрацоўцы скуры, а бабуля, Мар’ям Палтажыцкая, паходзіла са шляхты. Бацька — Антон Александровіч, маці — Танзіля Александровіч (1945—1992), працавала настаўніцай у сярэдняй школе. У сям’і дзяўчынка мела мусульманскае імя Галіфа, дадзенае [[Мула|мулой]] пры нараджэнні<ref>{{cite web |url=https://kazanutlary.ru/ |title=Татар тарихыннан энҗе эзләүче галимә |author=Дания Заһидуллина |work=Казан утлары |date=2022 |lang=tt}}</ref>. У 1983 годзе скончыла сярэднюю школу ў Ігналіне з залатым медалём і паступіла на [[Філалагічны факультэт Віленскага ўніверсітэта|філалагічны факультэт]] [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], дзе вывучала рускую мову і літаратуру. Скончыла ўніверсітэт у 1988 годзе. Па парадзе свайго выкладчыка, прафесара [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;М.&nbsp;Чэкмана]], пачала даследаваць гісторыю і літаратурна-культурную спадчыну літоўскіх татар — славянамоўныя тэксты, напісаныя [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]]. Такім чынам яна працягнула навуковыя традыцыі віленскай кітабістыкі, закладзеныя прафесарам [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|А.&nbsp;К.&nbsp;Антановічам]]<ref>{{cite web |url=http://kumukia.ru/?id=930 |title=Очерк истории и культуры литовских татар |website=Кумыкский мир |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123111731/http://kumukia.ru/?id=930 |archive-date=2021-11-23}}</ref>. У 1998 годзе Галіна Мішкінене скончыла дактарантуру Віленскага ўніверсітэта і абараніла дысертацыю на ступень доктара гуманітарных навук па тэме «Найстаражытнейшыя рукапісы літоўскіх татар (Графіка. Транслітарацыя. Пераклад. Структура і змест тэкстаў)» ({{lang-lt|Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)}}). У 2001 годзе матэрыялы дысертацыі былі выдадзены ў выглядзе манаграфіі. У 1998—1999 гадах праходзіла стажыроўку ў [[Анкарскі ўніверсітэт|Анкарскім універсітэце]] ў [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. Муж — Вітаўтас Мішкініс, інжынер-цеплатэхнік. У сям’і нарадзілася двое сыноў. == Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць == З 1988 года працуе на філалагічным факультэце і ў Цэнтры арыенталістыкі Вільнюскага ўніверсітэта. З 2007 года таксама з’яўляецца галоўным навуковым супрацоўнікам Цэнтра даследавання пісьмовай спадчыны [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]. Яе навуковыя інтарэсы сканцэнтраваны на комплексным тэксталагічным вывучэнні беларускіх рукапісаў сярэдзіны XVI стагоддзя ў арабскай графіцы, а таксама польскамоўных тэкстаў XVII—XX стагоддзяў. Галіна Мішкінене ўвяла ў навуковы абарот поўныя транслітараваныя тэксты многіх татарскіх помнікаў. Адной з самых значных яе прац стала выданне ў 2009 годзе манаграфіі «[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Івана Луцкевіча]] — помнік культуры літоўскіх татар», якая ўключае факсіміле, транслітарацыю і пераклад гэтага важнага дакумента<ref>{{cite web |url=https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |title=Исследователь рукописей литовских татар в Национальной библиотеке Республики Татарстан |publisher=Национальная библиотека Республики Татарстан |date=2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711020623/https://kitaphane.tatarstan.ru/index.htm/news/625264.htm |archive-date=2021-07-11}}</ref>. У Вільнюскім універсітэце Галіна Мішкінене распрацавала навучальныя праграмы «Літоўская філалогія і замежная (турэцкая) мова» (дзейнічае з 2001 года) і «Азіяцкія даследаванні (цюркалогія)» (з 2008 года). Яна выкладае такія курсы, як турэцкая мова, гісторыя і культура Турцыі, уводзіны ў цюркалогію, уводзіны ў іслам, дыялог ісламу і хрысціянства, а таксама спецкурс па рукапісах татар Вялікага Княства Літоўскага<ref>{{cite web |url=http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |title=doc. dr. GALINA MIŠKINIENĖ |publisher=Lietuvių kalbos institutas |lang=lt |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812020352/http://www.lki.lt/LKI_LT/index.php?option=com_content&id=547&Itemid=1 |archive-date=2014-08-12}}</ref>. З’яўляецца аўтарам больш за 100 навуковых і навукова-папулярных прац, апублікаваных на [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]] мовах. == Грамадская дзейнасць і пераклады == Галіна Мішкінене вядзе актыўную грамадскую працу па захаванні культуры татарскай дыяспары. З 2004 года яна кіруе Асацыяцыяй супольнасці літоўскіх татар Віленскага павета. З 2012 года прадстаўляе татарскую меншасць у Савеце нацыянальных меншасцей пры [[Дэпартамент нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі|Дэпартаменце нацыянальных меншасцей Урада Літоўскай Рэспублікі]], а з 2015 года з’яўляецца старшынёй гэтага Савета<ref>{{cite web |url=https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |title=IV Бөтендөнья татар хатын-кызлары форумының Пленар утырышы стенограммасы |publisher=[[Сусветны кангрэс татар]] |date=2016 |lang=tt |archive-url=https://web.archive.org/web/20230806084413/https://tatar-congress.org/wp-content/uploads/2013/08/IV-Hatyn-kyzlar-Forumy-2016.docx |archive-date=2023-08-06}}</ref>. За сваю дзейнасць у 2016 годзе была ўзнагароджана медалём «За вялікія заслугі перад татарскай нацыяй» ад [[Сусветны кангрэс татар|Сусветнага кангрэса татар]]. Акрамя навуковай працы, яна займаецца мастацкім перакладам з турэцкай мовы на літоўскую. Сярод яе найбольш вядомых перакладаў — раман «[[Чорная кніга (раман)|Чорная кніга]]» нобелеўскага лаўрэата [[Архан Памук|Архана Памука]] (выдадзены па-літоўску ў 2005 годзе), кніга «Сеўдалінка» [[Айшэ Кулін]] (2006), а таксама творы [[Аслы Эрдаган]] і іншых сучасных турэцкіх пісьменнікаў. == Бібліяграфія == * ''[[Турэцка-беларускі размоўнік 1836 года|Турэцка-беларускi размоўнiк 1836 году з збораў Нацыянальнага Музэю Лiтоўскай Рэспублiкi ў Вiльнi]]'' / Г. Александровіч-Мішкінене, С. Шупа. — Нью-Ёрк, 1995. — 62 с. * ''Seniausieji Lietuvos totorių rankraščiai (Grafika. Transliteracija. Vertimas. Tekstų struktūra ir turinys)''. — Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2001. — 263 p. * ''Lietuviški – turkiški pasikalbėjimai. Turkų-lietuvių žodynas. Litvanca–Türkçe konuşma kılavuzu. Türkçe–Litvanca sözlük.'' — Vinius: Vilniaus universiteto leidykla, 2002. — 243 p. * ''Каталог арабскоалфавитных рукописей литовских татар'' / Г. Мишкинене, С. Намавичюте, Е. Покровская. — Вильнюс: Изд-во Вильнюс. ун-та, 2005. — 138 с. * ''Turkų-lenkų kalbų žodynėlis iš Lietuvos totorių rankraščio (1840)''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2008. — 176 p. * ''Istorijos studijos 6: Orientas Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos tradicijoje: totoriai ir karaimai''. — Vilnius, 2008 (у суаўтарстве). * ''[[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Ivano Laucevičiaus kitabas. Lietuvos totorių kultūros paminklas]]''. — Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 2009. — 800 p. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://lki.academia.edu/GalinaMiskiniene Профіль даследчыцы на сайце Academia.edu] {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мішкінене Галіна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 29 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1966 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ігналіне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Цюрколагі Літвы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Дактары гуманітарных навук]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] bnu4bvsfm6c4kdr4niokmsa65nik876 0 805823 5124165 2026-04-10T10:49:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Галіна Мішкінене]] 5124165 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галіна Мішкінене]] pbktx5rfysfmws0i09njhiesd94az15 0 805824 5124166 2026-04-10T10:49:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Галіна Мішкінене]] 5124166 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галіна Мішкінене]] pbktx5rfysfmws0i09njhiesd94az15 0 805825 5124167 2026-04-10T10:50:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Галіна Мішкінене]] 5124167 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галіна Мішкінене]] pbktx5rfysfmws0i09njhiesd94az15 0 805826 5124173 2026-04-10T10:53:31Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажусіеніс (Ігналінскі раён)]] у [[Ажусіені (Ігналінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5124173 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ажусіені (Ігналінскі раён)]] tv7gulrzzvzpcb1qqy2yoq1mbb9cufw 0 805827 5124175 2026-04-10T10:57:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навуковец |Імя = Чэслаў Лапіч |Арыгінал імя = {{lang-pl|Czesław Łapicz}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|10|2|1945}} |Месца нараджэння = [[Малое Глінішча]], [[Сакульскі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] |Дат...» 5124175 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Чэслаў Лапіч |Арыгінал імя = {{lang-pl|Czesław Łapicz}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|10|2|1945}} |Месца нараджэння = [[Малое Глінішча]], [[Сакульскі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[філолаг]], [[мовазнавец]] |Месца працы = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]], [[Гданьскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[Хабілітацыя|хабілітаваны доктар]] (1986) |Навуковае званне = [[прафесар]] (1990) |Альма-матэр = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) }} '''Чэ́слаў Ла́піч''' ({{lang-pl|Czesław Łapicz}}; нар. {{ДН|10|2|1945}}, [[Малое Глінішча]])&nbsp;— польскі [[філолаг]], які займаецца [[Славістыка|славістыкай]] і славянскім [[Мовазнаўства|мовазнаўствам]]<ref name="um_torun">{{cite web |url=https://www.um.torun.pl/pl/jubileusz-prof-czeslawa-lapicza |title=Jubileusz prof. Czesława Łapicza |publisher=www.um.torun.pl |accessdate=10 студзеня 2026 |lang=pl}}</ref>. Спецыяліст па пісьмовай спадчыне [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] (кітабістыцы). == Біяграфія == У 1963 годзе скончыў агульнаадукацыйны ліцэй у [[Сакулка|Сакулцы]]. Пасля гэтага пачаў вучыцца па спецыяльнасці «польская філалогія» ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэце Мікалая Каперніка ў Торуні]], які скончыў у 1968 годзе. Праз восем гадоў абараніў доктарскую дысертацыю на тэму ''«Геаграфічныя апелятывы ва ўсходніх гаворках Беласточчыны на ўсходнеславянскім фоне»'' ({{lang-pl|Apelatywy geograficzne w gwarach wschodniej Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim}}). У 1986 годзе прайшоў [[Хабілітацыя|хабілітацыю]], абараніўшы працу ''«Кітаб літоўска-польскіх татар. Палеаграфія. Графіка. Мова»'' ({{lang-pl|Kitab Tatarów litewsko-polskich. Paleografia. Grafia. Język}})<ref name="um_torun" />. У 1990 годзе стаў прафесарам Універсітэта Мікалая Каперніка. == Навуковая дзейнасць == З’яўляецца членам Польскага мовазнаўчага таварыства, Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі, а таксама [[Навуковае таварыства ў Торуні|Навуковага таварыства ў Торуні]], у якім выконваў абавязкі віцэ-прэзідэнта. У перыяд з 1974 па 1978 год працаваў у [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. Падчас працы ва Універсітэце Мікалая Каперніка двойчы займаў пасаду прарэктара (у 1993—1996 і 1999—2002 гадах). Таксама з’яўляўся дэканам і прадэканам філалагічнага факультэта ўніверсітэта<ref name="um_torun" />. == Узнагароды == * Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) * Ганаровы грамадзянін гміны [[Сакулка]] (2017)<ref name="isokolka">{{cite web |url=https://isokolka.eu/sokolka/20339-tytul-honorowego-obywatela-gminy-sokolka-to-nie-panna-na-wydaniu-z-sesji-rady-miejskiej-w-sokolce-wideo-foto |title=Tytuł Honorowego Obywatela Gminy Sokółka to nie panna na wydaniu. Z sesji Rady Miejskiej w Sokółce |publisher=isokolka.eu |date=29 красавіка 2017 |accessdate=13 студзеня 2022 |lang=pl}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–2004. Materiały do biografii |адказны=red. Sławomir Kalembka |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2006 |старонак=422 |isbn=83-231-1988-0 |ref=Kalembka}} == Спасылкі == * [https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=33279 Профіль навукоўца] у базе даных «Ludzie nauki» (Польшча). {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лапіч Чэслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакульскім павеце]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гданьскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Асобы, узнагароджаныя медалём Камісіі нацыянальнай адукацыі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Сакулкі]] j77tljnpah5pawv2i00a3uu3k2jhpmu 5124177 5124175 2026-04-10T10:58:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124177 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Чэслаў Лапіч |Арыгінал імя = {{lang-pl|Czesław Łapicz}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|10|2|1945}} |Месца нараджэння = [[Малое Глінішча]], [[Сакульскі павет]], [[Падляскае ваяводства]], [[Польшча]] |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[філолаг]], [[мовазнавец]] |Месца працы = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]], [[Гданьскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[Хабілітацыя|хабілітаваны доктар]] (1986) |Навуковае званне = [[прафесар]] (1990) |Альма-матэр = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) }} '''Чэ́слаў Ла́піч''' ({{lang-pl|Czesław Łapicz}}; нар. {{ДН|10|2|1945}}, [[Малое Глінішча]])&nbsp;— польскі [[філолаг]], які займаецца [[Славістыка|славістыкай]] і славянскім [[Мовазнаўства|мовазнаўствам]]<ref name="um_torun">{{cite web |url=https://www.um.torun.pl/pl/jubileusz-prof-czeslawa-lapicza |title=Jubileusz prof. Czesława Łapicza |publisher=www.um.torun.pl |accessdate=10 студзеня 2026 |lang=pl}}</ref>. Спецыяліст па пісьмовай спадчыне [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыцы]]). == Біяграфія == У 1963 годзе скончыў агульнаадукацыйны ліцэй у [[Сакулка|Сакулцы]]. Пасля гэтага пачаў вучыцца па спецыяльнасці «польская філалогія» ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэце Мікалая Каперніка ў Торуні]], які скончыў у 1968 годзе. Праз восем гадоў абараніў доктарскую дысертацыю на тэму ''«Геаграфічныя апелятывы ва ўсходніх гаворках Беласточчыны на ўсходнеславянскім фоне»'' ({{lang-pl|Apelatywy geograficzne w gwarach wschodniej Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim}}). У 1986 годзе прайшоў [[Хабілітацыя|хабілітацыю]], абараніўшы працу ''«Кітаб літоўска-польскіх татар. Палеаграфія. Графіка. Мова»'' ({{lang-pl|Kitab Tatarów litewsko-polskich. Paleografia. Grafia. Język}})<ref name="um_torun" />. У 1990 годзе стаў прафесарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка]]. == Навуковая дзейнасць == З’яўляецца членам [[Польскае мовазнаўчае таварыства|Польскага мовазнаўчага таварыства]], [[Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі]], а таксама [[Навуковае таварыства ў Торуні|Навуковага таварыства ў Торуні]], у якім выконваў абавязкі віцэ-прэзідэнта. У перыяд з 1974 па 1978 год працаваў у [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. Падчас працы ва Універсітэце Мікалая Каперніка двойчы займаў пасаду прарэктара (у 1993—1996 і 1999—2002 гадах). Таксама з’яўляўся дэканам і прадэканам філалагічнага факультэта ўніверсітэта<ref name="um_torun" />. == Узнагароды == * Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) * Ганаровы грамадзянін гміны [[Сакулка]] (2017)<ref name="isokolka">{{cite web |url=https://isokolka.eu/sokolka/20339-tytul-honorowego-obywatela-gminy-sokolka-to-nie-panna-na-wydaniu-z-sesji-rady-miejskiej-w-sokolce-wideo-foto |title=Tytuł Honorowego Obywatela Gminy Sokółka to nie panna na wydaniu. Z sesji Rady Miejskiej w Sokółce |publisher=isokolka.eu |date=29 красавіка 2017 |accessdate=13 студзеня 2022 |lang=pl}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–2004. Materiały do biografii |адказны=red. Sławomir Kalembka |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2006 |старонак=422 |isbn=83-231-1988-0 |ref=Kalembka}} == Спасылкі == * [https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=33279 Профіль навукоўца] у базе даных «Ludzie nauki» (Польшча). {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лапіч Чэслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакульскім павеце]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гданьскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Асобы, узнагароджаныя медалём Камісіі нацыянальнай адукацыі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Сакулкі]] lx0mswdrx16okmrgky1giwmwt1f4mpk 5124185 5124177 2026-04-10T11:09:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124185 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Чэслаў Лапіч |Арыгінал імя = {{lang-pl|Czesław Łapicz}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|10|2|1945}} |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[філолаг]], [[мовазнавец]] |Месца працы = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]], [[Гданьскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[Хабілітацыя|хабілітаваны доктар]] (1986) |Навуковае званне = [[прафесар]] (1990) |Альма-матэр = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) }} '''Чэ́слаў Ла́піч''' ({{lang-pl|Czesław Łapicz}}; нар. {{ДН|10|2|1945}}, [[Малое Глінішча]])&nbsp;— польскі [[філолаг]], які займаецца [[Славістыка|славістыкай]] і славянскім [[Мовазнаўства|мовазнаўствам]]<ref name="um_torun">{{cite web |url=https://www.um.torun.pl/pl/jubileusz-prof-czeslawa-lapicza |title=Jubileusz prof. Czesława Łapicza |publisher=www.um.torun.pl |accessdate=10 студзеня 2026 |lang=pl}}</ref>. Спецыяліст па пісьмовай спадчыне [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыцы]]). == Біяграфія == У 1963 годзе скончыў агульнаадукацыйны ліцэй у [[Сакулка|Сакулцы]]. Пасля гэтага пачаў вучыцца па спецыяльнасці «польская філалогія» ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэце Мікалая Каперніка ў Торуні]], які скончыў у 1968 годзе. Праз восем гадоў абараніў доктарскую дысертацыю на тэму ''«Геаграфічныя апелятывы ва ўсходніх гаворках Беласточчыны на ўсходнеславянскім фоне»'' ({{lang-pl|Apelatywy geograficzne w gwarach wschodniej Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim}}). У 1986 годзе прайшоў [[Хабілітацыя|хабілітацыю]], абараніўшы працу ''«Кітаб літоўска-польскіх татар. Палеаграфія. Графіка. Мова»'' ({{lang-pl|Kitab Tatarów litewsko-polskich. Paleografia. Grafia. Język}})<ref name="um_torun" />. У 1990 годзе стаў прафесарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка]]. == Навуковая дзейнасць == З’яўляецца членам [[Польскае мовазнаўчае таварыства|Польскага мовазнаўчага таварыства]], [[Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі]], а таксама [[Навуковае таварыства ў Торуні|Навуковага таварыства ў Торуні]], у якім выконваў абавязкі віцэ-прэзідэнта. У перыяд з 1974 па 1978 год працаваў у [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. Падчас працы ва Універсітэце Мікалая Каперніка двойчы займаў пасаду прарэктара (у 1993—1996 і 1999—2002 гадах). Таксама з’яўляўся дэканам і прадэканам філалагічнага факультэта ўніверсітэта<ref name="um_torun" />. == Узнагароды == * Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) * Ганаровы грамадзянін гміны [[Сакулка]] (2017)<ref name="isokolka">{{cite web |url=https://isokolka.eu/sokolka/20339-tytul-honorowego-obywatela-gminy-sokolka-to-nie-panna-na-wydaniu-z-sesji-rady-miejskiej-w-sokolce-wideo-foto |title=Tytuł Honorowego Obywatela Gminy Sokółka to nie panna na wydaniu. Z sesji Rady Miejskiej w Sokółce |publisher=isokolka.eu |date=29 красавіка 2017 |accessdate=13 студзеня 2022 |lang=pl}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–2004. Materiały do biografii |адказны=red. Sławomir Kalembka |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2006 |старонак=422 |isbn=83-231-1988-0 |ref=Kalembka}} == Спасылкі == * [https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=33279 Профіль навукоўца] у базе даных «Ludzie nauki» (Польшча). {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лапіч Чэслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакульскім павеце]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гданьскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Асобы, узнагароджаныя медалём Камісіі нацыянальнай адукацыі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Сакулкі]] 895be42wg68os5gedcunk1kj63ej3gl 5124210 5124185 2026-04-10T11:36:58Z Lš-k. 16740 5124210 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Чэслаў Лапіч |Арыгінал імя = {{lang-pl|Czesław Łapicz}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = {{ДН|10|2|1945}} |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[філолаг]], [[мовазнавец]] |Месца працы = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]], [[Гданьскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[Хабілітацыя|хабілітаваны доктар]] (1986) |Навуковае званне = [[прафесар]] (1990) |Альма-матэр = [[Універсітэт Мікалая Каперніка]] |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) }} '''Чэ́слаў Ла́піч''' ({{lang-pl|Czesław Łapicz}}; нар. {{ДН|10|2|1945}}, [[Малое Глінішча]])&nbsp;— польскі [[філолаг]], які займаецца [[Славістыка|славістыкай]] і славянскім [[Мовазнаўства|мовазнаўствам]]<ref name="um_torun">{{cite web |url=https://www.um.torun.pl/pl/jubileusz-prof-czeslawa-lapicza |title=Jubileusz prof. Czesława Łapicza |publisher=www.um.torun.pl |accessdate=10 студзеня 2026 |lang=pl}}</ref>. Спецыяліст па пісьмовай спадчыне [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]] ([[Кітабістыка|кітабістыцы]]). == Біяграфія == У 1963 годзе скончыў агульнаадукацыйны ліцэй у [[Саколка|Саколцы]]. Пасля гэтага пачаў вучыцца па спецыяльнасці «польская філалогія» ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэце Мікалая Каперніка ў Торуні]], які скончыў у 1968 годзе. Праз восем гадоў абараніў доктарскую дысертацыю на тэму ''«Геаграфічныя апелятывы ва ўсходніх гаворках Беласточчыны на ўсходнеславянскім фоне»'' ({{lang-pl|Apelatywy geograficzne w gwarach wschodniej Białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim}}). У 1986 годзе прайшоў [[Хабілітацыя|хабілітацыю]], абараніўшы працу ''«Кітаб літоўска-польскіх татар. Палеаграфія. Графіка. Мова»'' ({{lang-pl|Kitab Tatarów litewsko-polskich. Paleografia. Grafia. Język}})<ref name="um_torun" />. У 1990 годзе стаў прафесарам [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка]]. == Навуковая дзейнасць == З’яўляецца членам [[Польскае мовазнаўчае таварыства|Польскага мовазнаўчага таварыства]], [[Таварыства аматараў Вільні і Віленскай зямлі]], а таксама [[Навуковае таварыства ў Торуні|Навуковага таварыства ў Торуні]], у якім выконваў абавязкі віцэ-прэзідэнта. У перыяд з 1974 па 1978 год працаваў у [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. Падчас працы ва Універсітэце Мікалая Каперніка двойчы займаў пасаду прарэктара (у 1993—1996 і 1999—2002 гадах). Таксама з’яўляўся дэканам і прадэканам філалагічнага факультэта ўніверсітэта<ref name="um_torun" />. == Узнагароды == * Медаль Камісіі нацыянальнай адукацыі (1999) * Ганаровы грамадзянін гміны Саколка (2017)<ref name="isokolka">{{cite web |url=https://isokolka.eu/sokolka/20339-tytul-honorowego-obywatela-gminy-sokolka-to-nie-panna-na-wydaniu-z-sesji-rady-miejskiej-w-sokolce-wideo-foto |title=Tytuł Honorowego Obywatela Gminy Sokółka to nie panna na wydaniu. Z sesji Rady Miejskiej w Sokółce |publisher=isokolka.eu |date=29 красавіка 2017 |accessdate=13 студзеня 2022 |lang=pl}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Pracownicy nauki i dydaktyki Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1945–2004. Materiały do biografii |адказны=red. Sławomir Kalembka |месца=Toruń |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika |год=2006 |старонак=422 |isbn=83-231-1988-0 |ref=Kalembka}} == Спасылкі == * [https://nauka-polska.pl/#/profile/scientist?id=33279 Профіль навукоўца] у базе даных «Ludzie nauki» (Польшча). {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лапіч Чэслаў}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 10 лютага]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1945 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сакульскім павеце]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Філолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кітабісты]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Гданьскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Асобы, узнагароджаныя медалём Камісіі нацыянальнай адукацыі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Сакулкі]] oi0885h21bban15pp9anskk25abashp 0 805828 5124179 2026-04-10T10:59:20Z Lš-k. 16740 Перасылае да [[Дукштаўская сянюнія]] 5124179 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дукштаўская сянюнія]] qogqe3sqo2arww9rxumey0plut7w1th 0 805829 5124183 2026-04-10T11:08:12Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «{{Картка семінарыі}} '''Бабру{{subst:націск}}йская жано{{subst:націск}}чая наста{{subst:націск}}ўніцкая семіна{{subst:націск}}рыя''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў [[Бабруйск]]у, якая рыхтавала [[Настаўнік|настаўніц]] пачатковых Народныя вучылішчы|народн...» 5124183 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі}} '''Бабру́йская жано́чая наста́ўніцкая семіна́рыя''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў [[Бабруйск]]у, якая рыхтавала [[Настаўнік|настаўніц]] пачатковых [[Народныя вучылішчы|народных вучылішчаў]]. == Гісторыя == Семінарыя існавала ў 1916—1919 гадах. Уваходзіла ў склад [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], утрымлівалася на сродкі губернскага [[земства]]. Пры паступленні аддавалася перавага ўраджэнкам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Тэрмін навучання складаў 4 гады. Пры семінарыі было ўзорнае пачатковае вучылішча, дзе выхаванкі праходзілі практыку. У 1916 годзе навучаліся 34 выхаванкі<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйская жаночая настаўніцкая семінарыя|том=1|старонкі=255}}</ref>. Выкладаліся наступныя прадметы: [[руская мова]] і літаратура, [[царкоўнаславянская мова]] (з 1917 года), [[матэматыка]], [[фізіка]], [[прыродазнаўства]], [[мінералогія]], [[геалогія]], [[хімія]], [[гісторыя]] і [[геаграфія]], [[логіка]], [[псіхалогія]] і [[педагогіка]], дзіцячае чытанне, методыка выкладання прадметаў, графічныя мастацтвы (чыстапісанне, маляванне, чарчэнне), спевы, музыка, рукадзелле, Закон Божы, [[сельская гаспадарка]], фізічныя практыкаванні і інш. Начальніцай семінарыі была А.Д. Дудзіцкая-Лішына, настаўнікі — І.Д. Акімава, П.І. Ліпінскі, В.І. Рашчанка, Л.М. Фірасевіч і іншыя<ref name="ЭГБ" />. З 1 верасня 1917 года семінарыя рэарганізавана ў сярэднюю педагагічную навучальную ўстанову для асоб абодвух полаў. З кастрычніка 1918 года ўстанова стала пяцікласнай, рыхтавала выкладчыкаў для адзінай працоўнай школы першай ступені. У 1918/1919 навучальным годзе ў семінарыі займалася 193 чалавекі, былі ўведзены новыя прадметы: [[беларусазнаўства]], [[польская мова]], [[гігіена]]<ref name="ЭГБ" />. У 1919 годзе семінарыю пераўтварылі ў трохгадовыя педагагічныя курсы<ref name="ЭГБ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} kda67wsct4vpm2djfvviaq63da3giet 5124192 5124183 2026-04-10T11:16:53Z Jaŭhien 59102 катэгорыі 5124192 wikitext text/x-wiki {{Картка семінарыі}} '''Бабру́йская жано́чая наста́ўніцкая семіна́рыя''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў [[Бабруйск]]у, якая рыхтавала [[Настаўнік|настаўніц]] пачатковых [[Народныя вучылішчы|народных вучылішчаў]]. == Гісторыя == Семінарыя існавала ў 1916—1919 гадах. Уваходзіла ў склад [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], утрымлівалася на сродкі губернскага [[земства]]. Пры паступленні аддавалася перавага ўраджэнкам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Тэрмін навучання складаў 4 гады. Пры семінарыі было ўзорнае пачатковае вучылішча, дзе выхаванкі праходзілі практыку. У 1916 годзе навучаліся 34 выхаванкі<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйская жаночая настаўніцкая семінарыя|том=1|старонкі=255}}</ref>. Выкладаліся наступныя прадметы: [[руская мова]] і літаратура, [[царкоўнаславянская мова]] (з 1917 года), [[матэматыка]], [[фізіка]], [[прыродазнаўства]], [[мінералогія]], [[геалогія]], [[хімія]], [[гісторыя]] і [[геаграфія]], [[логіка]], [[псіхалогія]] і [[педагогіка]], дзіцячае чытанне, методыка выкладання прадметаў, графічныя мастацтвы (чыстапісанне, маляванне, чарчэнне), спевы, музыка, рукадзелле, Закон Божы, [[сельская гаспадарка]], фізічныя практыкаванні і інш. Начальніцай семінарыі была А.Д. Дудзіцкая-Лішына, настаўнікі — І.Д. Акімава, П.І. Ліпінскі, В.І. Рашчанка, Л.М. Фірасевіч і іншыя<ref name="ЭГБ" />. З 1 верасня 1917 года семінарыя рэарганізавана ў сярэднюю педагагічную навучальную ўстанову для асоб абодвух полаў. З кастрычніка 1918 года ўстанова стала пяцікласнай, рыхтавала выкладчыкаў для адзінай працоўнай школы першай ступені. У 1918/1919 навучальным годзе ў семінарыі займалася 193 чалавекі, былі ўведзены новыя прадметы: [[беларусазнаўства]], [[польская мова]], [[гігіена]]<ref name="ЭГБ" />. У 1919 годзе семінарыю пераўтварылі ў трохгадовыя педагагічныя курсы<ref name="ЭГБ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бабруйска]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі]] jwbt79u5rgnd837khod7g8be5p5bjh4 5124204 5124192 2026-04-10T11:22:36Z Jaŭhien 59102 шаблон 5124204 wikitext text/x-wiki {{Навучальная ўстанова}} '''Бабру́йская жано́чая наста́ўніцкая семіна́рыя''' — сярэдняя спецыяльная навучальная ўстанова ў [[Бабруйск]]у, якая рыхтавала [[Настаўнік|настаўніц]] пачатковых [[Народныя вучылішчы|народных вучылішчаў]]. == Гісторыя == Семінарыя існавала ў 1916—1919 гадах. Уваходзіла ў склад [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]], утрымлівалася на сродкі губернскага [[земства]]. Пры паступленні аддавалася перавага ўраджэнкам [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Тэрмін навучання складаў 4 гады. Пры семінарыі было ўзорнае пачатковае вучылішча, дзе выхаванкі праходзілі практыку. У 1916 годзе навучаліся 34 выхаванкі<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйская жаночая настаўніцкая семінарыя|том=1|старонкі=255}}</ref>. Выкладаліся наступныя прадметы: [[руская мова]] і літаратура, [[царкоўнаславянская мова]] (з 1917 года), [[матэматыка]], [[фізіка]], [[прыродазнаўства]], [[мінералогія]], [[геалогія]], [[хімія]], [[гісторыя]] і [[геаграфія]], [[логіка]], [[псіхалогія]] і [[педагогіка]], дзіцячае чытанне, методыка выкладання прадметаў, графічныя мастацтвы (чыстапісанне, маляванне, чарчэнне), спевы, музыка, рукадзелле, Закон Божы, [[сельская гаспадарка]], фізічныя практыкаванні і інш. Начальніцай семінарыі была А.Д. Дудзіцкая-Лішына, настаўнікі — І.Д. Акімава, П.І. Ліпінскі, В.І. Рашчанка, Л.М. Фірасевіч і іншыя<ref name="ЭГБ" />. З 1 верасня 1917 года семінарыя рэарганізавана ў сярэднюю педагагічную навучальную ўстанову для асоб абодвух полаў. З кастрычніка 1918 года ўстанова стала пяцікласнай, рыхтавала выкладчыкаў для адзінай працоўнай школы першай ступені. У 1918/1919 навучальным годзе ў семінарыі займалася 193 чалавекі, былі ўведзены новыя прадметы: [[беларусазнаўства]], [[польская мова]], [[гігіена]]<ref name="ЭГБ" />. У 1919 годзе семінарыю пераўтварылі ў трохгадовыя педагагічныя курсы<ref name="ЭГБ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы Бабруйска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бабруйска]] [[Катэгорыя:Настаўніцкія семінарыі]] t7tpkeui8hw9borcx3d7itnxw80hlc4 0 805830 5124189 2026-04-10T11:15:22Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Ажушыле]] у [[Заборцы (Ігналінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5124189 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Заборцы (Ігналінскі раён)]] r1v56cqewz4afdkzc0wwoz4ss0pus9j 0 805831 5124196 2026-04-10T11:18:13Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Відзішкі]] у [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]]: Вырашэнне неадназначнасці 5124196 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5toab5ghoy7y9u3o94y2ubewit0insg 0 805832 5124200 2026-04-10T11:19:56Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Відзішкес]] у [[Відзішкі (Ігналінскі раён)]]: Больш распаўсюджаная назва 5124200 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Ігналінскі раён)]] rzu3n4me5dze61rih2djs45nvpwdbjw 0 805833 5124209 2026-04-10T11:34:12Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Аза]] у [[Ааза]]: Больш распаўсюджаная назва 5124209 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ааза]] f2o2o3xji60sn3f9hn053xgb4sm1rng 0 805834 5124213 2026-04-10T11:41:53Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Акмянішке (Рымшэўская сянюнія)]] у [[Акмянішке (Рымшанаўская сянюнія)]] 5124213 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Акмянішке (Рымшанаўская сянюнія)]] 0zmqri66lcx7wxu9iwovjg2pjdci31w 0 805835 5124216 2026-04-10T11:44:03Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Цэйкіней]] у [[Цейкіні]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва 5124216 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цейкіні]] iatf82sii6vgy82akmug4ezwc4qn56j 0 805836 5124222 2026-04-10T11:46:41Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Акмянішке (Цэйкінейская сянюнія)]] у [[Акменішкі (Цейкінейская сянюнія)]] 5124222 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Акменішкі (Цейкінейская сянюнія)]] pbuwmufp47gxigduqbqb32qm4mmsn2p 0 805837 5124227 2026-04-10T11:49:01Z Lš-k. 16740 Lš-k. перанёс старонку [[Акрыемей]] у [[Ахраманцы]]: Больш распаўсюджаная назва 5124227 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ахраманцы]] bjr7hz8b2bdc03upwvclw4piu1j5m2w 0 805838 5124235 2026-04-10T11:55:30Z Lš-k. 16740 Lš-k. перайменаваў старонку [[Казіцішкіс]] у [[Казачызна]] па-над перасылкай: Больш распаўсюджаная назва 5124235 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Казачызна]] 9yk5tufex98lxu4roc4ib7vt3xf09sv