Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 1 студзеня 0 447 5124421 5046089 2026-04-10T22:19:22Z Brololwi 152931 дапаўненне, абнаўленне звестак 5124421 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Каляндар на студзень}}</noinclude> __NOTOC__ '''1 студзеня''' — першы дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]] == Падзеі == [[Выява:EU27-2007 European Union map enlargement.svg|thumb|right|150px|Еўрапейскі Саюз (2007)]] * [[154 да н.э.]]: У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] дзень пачатку гадавога консульства перанесены на 1 студзеня. * [[417]]: Будучы [[Рымская імперыя|рымскі]] імператар [[Канстанцый III]] ажаніўся з [[Гала Плацыдзія|Галай Плацыдзіяй]]. * [[1438]]: [[Альбрэхт II (кароль Германіі)|Альбрэхт II]] каранаваны [[каралі Венгрыі|каралём Венгрыі]]. * [[1700]]: Увядзенне ў [[Руская дзяржава|Расіі]] [[Юліянскі каляндар|Юліянскага календара]]. * [[1739]]: [[Жан-Батыст Шарль Бувэ дэ Лазье]] адкрыў ў паўднёвай Атлантыцы [[востраў Бувэ|востраў]], пазней названы яго імем. * [[1801]]: У выніку аб’яднання [[Каралеўства Вялікабрытанія|Каралеўства Вялікабрытаніі]] і [[Ірландыя|Ірландыі]] створана [[Вялікабрытанія]]. * [[1831]]: Улады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] спынілі дзеянне [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута ВКЛ 1588 года]] ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губернях. * [[1889]]: Заснаваны [[Універсітэт Тасманіі]]. * [[1901]]: З шасці калоній утвораны [[Аўстралія|Аўстралійскі Саюз]], як [[дамініён]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[1906]]: 1 — [[2 студзеня]] ([[19 снежня|19]] — [[20 снежня]] [[1905]] па [[Юліянскі каляндар|ст. ст.]]) адбылося [[Горвальскае выступленне сялян (1905)|Горвальскае выступленне сялян]]. * [[1908]]: На Беларусі пачала працаваць першая міжгародная тэлефонная лінія [[Мінск]] — [[Барысаў]]. * [[1919]]: У [[Смаленск]]у абвешчана [[ССРБ|Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь]]. * [[1919]]: Заснаваная [[Віленская беларуская гімназія]]. * [[1929]]: Адбылося ўрачыстае адкрыццё [[Акадэмія навук Беларусі|Акадэміі Навук БССР]]. * [[1946]]: Японскі імператар [[Хірахіта]] адракаецца ад свайго боскага статусу. * [[1990]]: Створаны [[Слонімскі драматычны тэатр]]. * [[1999]]: Пачалося абарачэнне [[еўра]] — агульнаеўрапейскай [[Валюта|валюты]]. * [[2007]]: [[Балгарыя]] і [[Румынія]] далучыліся да Еўрапейскага Саюза. * [[2014]]: [[Латвія]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2015]]: [[Літва]] ўвайшла ў зону еўра. * [[2021]]: [[Вялікабрытанія]] [[Выхад Вялікабрытаніі з Еўрапейскага саюза|афіцыйна выйшла]] з саставу [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]. * [[2024]]: Персанаж [[Мікі Маус]] з мультфільма «[[Параходзік Вілі]]» стаў грамадскім здабыткам. * [[2024]]: Спыніла існаванне самаабвешчаная [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка]]. * [[2024]]: Членамі групы [[БРІКС]] сталі [[Егіпет]], [[Эфіопія]], [[Іран]], [[Саудаўская Аравія]] і [[ААЭ]]. * [[2026]]: [[Балгарыя]] афіцыйна пераходзіць на еўра, становячыся 21-й краінай [[Еўразона|еўразоны]]. == Нарадзіліся == * [[1431]]: [[Аляксандр VI|Аляксандр VI, Папа Рымскі]] * [[1449]]: [[Ларэнца Медычы]], фларэнційскі дзяржаўны дзеяч * [[1467]]: [[Жыгімонт Стары]], кароль польскі і [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (пам. 1.4.[[1548]]) * [[1768]]: [[Марыя Эджварт]], англа-ірландская пісьменніца * [[1785]]: [[Джон Окслі]], даследчык [[Аўстралія|Аўстраліі]] (пам. 26.5.[[1828]]) * [[1809]]: [[Ашыль Генэ]], французскі энтамолаг * [[1852]]: [[Эжэн Анатоль Дэмарсэ]], французскі хімік, адкрыў хімічны элемент [[еўропій]] * [[1854]]: [[Джэймс Джордж Фрэзер]], англійскі антраполаг * [[1863]]: [[П'ер дэ Кубертэн]], французскі грамадскі дзеяч, ініцыятар арганізацыі сучасных [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]] (пам. 2.9.[[1937]]) * [[1864]]: [[Цы Байшы]], [[кітай]]скі мастак * [[1867]]: [[Жанна Ланвен]], французская мастачка-мадэльер * [[1878]]: [[Понтус Арці]], фінскі дыпламат * [[1899]]: [[Васіль Корж]], беларускі партызан * [[1904]]: [[Мечыслаў Багаткевіч]], [[каталіцтва|каталіцкі]] рэлігійны дзеяч. Расстраляны [[гестапа]]ўцамі, пазней [[беатыфікацыя|беатыфікаваны]] * [[1909]]: [[Сцяпан Бандэра]], украінскі палітычны дзеяч (пам. 15.10.[[1959]]) * [[1912]]: [[Кім Філбі]], савецкі разведчык * [[1919]]: [[Данііл Аляксандравіч Гранін|Данііл Гранін]], рускі пісьменнік * [[1920]]: [[Барыс Рагуля]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху ў 1940-я гады, адзін з кіраўнікоў [[СБМ|Саюзу Беларускай Моладзі]], намеснік прэзідэнта [[Рада БНР|Рады БНР]] (з [[1971]]) * [[1922]]: [[Тана Чымароза]], італьянскі акцёр * [[1923]]: [[Валянціна Картэзэ]], італьянская актрыса * [[1927]]: [[Марыс Бежар]], французскі харэограф * [[1932]]: [[Яўген Іванавіч Каршукоў|Яўген Каршукоў]], беларускі пісьменнік, перакладчык * [[1937]]: [[Станіслаў Багданкевіч]], беларускі банкір, доктар эканамічных навук, прафесар * [[1937]]: [[Пятро Паўлавіч Сушко|Пятро Сушко]], беларускі паэт, перакладчык * [[1938]]: [[Данута Бічэль-Загнетава]], беларуская паэтэса * [[1941]]: [[Мікалай Апанасавіч Ламан|Мікалай Ламан]], беларускі вучоны * 1941: [[Марцін Эванс]], англійскі вучоны * [[1944]]: [[Абдул Хамід]], прэзідэнт Бангладэш * [[1945]]: [[Вольга Іпатава]], беларуская пісьменніца * [[1946]]: [[Мілена Кананера]], італьянская мастачка па касцюмах * [[1947]]: [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]], беларускі [[рэжысёр]] * [[1951]]: [[Салва Кіір Маярдзіт]], прэзідэнт [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]] * [[1952]]: [[Юрый Захаранка]], беларускі палітык * [[1953]]: [[Хэнк Уільямс]], амерыканскі аўтар-выканаўца * [[1958]]: [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], беларускі [[мастак]], [[паэт]] * [[1959]]: [[Ніна Іванаўна Здановіч|Ніна Здановіч]], беларускі археолаг, гісторык * [[1960]]: [[Антоній Дзям'янка]], каталіцкі біскуп, Генеральны вікарый [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] * [[1960]]: [[Таццяна Рамуальдаўна Шаметавец|Таццяна Шаметавец]], беларуская артыстка балета * [[1961]]: [[Ігар Гермянчук]], беларускі журналіст, выдавец, грамадскі дзеяч * [[1961]]: [[Алтынай Абдуахімаўна Асылмуратава]], артыстка балета * [[1983]]: [[Мелані Уокер]], ямайская лёгкаатлетка, алімпійская чэмпіёнка * [[1986]]: [[Джэсіка Ганінг]], англійская актрыса * [[1993]]: [[Сіфан Хасан]], нідэрландская лёгкаатлетка == Памерлі == [[Файл:Ca' Rezzonico - Ritratto di Francesco Guardi 1764 - Pietro Longhi.jpg|thumb|100px|Франчэска Гвардзі]] * [[1515]]: [[Людовік XII]], 35-ы кароль [[Францыя|Францыі]] * [[1573]]: [[Малюта Скуратаў]], рускі ваенны і дзяржаўны дзеяч * [[1748]]: [[Іаган Бернулі]], швейцарскі [[матэматык]] * [[1782]]: [[Іаган Крысціян Бах]], нямецкі кампазітар * [[1793]]: [[Франчэска Гвардзі]], італьянскі мастак * [[1796]]: [[Аляксандр Тэафіл Вандэрмонд]], французскі матэматык * [[1817]]: [[Марцін Генрых Клапрот]], нямецкі [[хімік]] * [[1985]]: [[Уладзімір Рыгоравіч Вейсберг]], савецкі мастак * [[2024]]: [[Ніклаўс Вірт]], швейцарскі вучоны-інфарматык == Святкуюць == * [[Выява:The Earth seen from Apollo 17.jpg|25px]] '''[[Новы год]]''' паводле [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]] * {{Сцяг ААН}}: [[Сусветны дзень міру]] * {{HTI}}: Дзень незалежнасці Гаіці * {{IRQ}}: Дзень суверэнітэту * {{CUB}}: Дзень вызвалення * {{CMR}}: Дзень незалежнасці * {{LTU}}: Дзень сцяга * {{SVK}}: Дзень Рэспублікі * {{SDN}}: Дзень незалежнасці * {{TPE}}: Дзень заснавання Кітайскай Рэспублікі * {{TZA}}: Дзень пасадкі дрэў * {{CZE}}: Дзень аднаўлення незалежнага чэшскай дзяржавы * [[Каталіцтва|Каталікі]]: Урачыстасць Святой Багародзіцы Марыі ==Спасылкі== <noinclude> {{commons|Category:1 January}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1 студзеня| ]] [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|101]] </noinclude> {{Вонкавыя спасылкі}} m51ujm4l63q5qf1unbbkp53bb6ozbtf Брэст 0 1553 5124422 5064581 2026-04-10T22:31:33Z Mireyus 165948 /* Славутасці */ 5124422 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Брэст |вобласць = Брэсцкая |выява = Brest Montage (2017).jpg |від главы = старшыня гарвыканкама |ранейшыя імёны = Берасце, Брэст-Літоўск,<br /> Брэст-над-Бугам |статус з = |унутранае дзяленне=Ленінскі і Маскоўскі раёны|плошча=146|вышыня цэнтра НП=141|клімат=умерана-кантынентальны|этнахаронім=берасцейцы, берасцеец, берасцейка|раён=Брэсцкі|першае згадванне=1017}} '''Брэст'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Brest}}), часта '''Берасце''' або '''Бярэсце''' — горад у [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]], на рацэ [[Буг]] пры ўпадзенні ў яго [[Мухавец|Мухаўца]]. Месціцца за 349 км ад [[Мінск]]а. Эканамічны і культурны цэнтр, [[вузел чыгунак]] і аўтамабільных дарог, [[Аэрапорт Брэст|аэрапорт]], [[рачны порт (Брэст)|рачны порт]], звязаны [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскім каналам]] з басейнамі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Прыпяць|Прыпяці]]. == Назва == Упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад назваю ''Берестий''<ref name="Žuraŭski"/>, у гістарычных крыніцах таксама сустракаюцца напісанні ''Берестей,'' ''Бересть, Бересте''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [http://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref>, у нямецкіх летапісах ''Брэйзіка''<ref name="Wartberge"/>. Згодна з адной з версій, тапонім «Берасце» ўтварыўся ад слова «[[Бераст|бе́раст]]»<ref name="zurauski">[[Аркадзь Жураўскі|Жураўскі А.]] [http://mowaznaustwa.ru/2009/07/23/a-i-zhuraўski-staradaўniya-nazvy-garadoў-belarusi/ Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі] // «Навіны Беларускай акадэміі» № 31 (660), 14 жніўня 1992. С. 3—5.</ref> ([[Дрэвавыя расліны|дрэвавая]] ці [[куст]]авая расліна сямейства [[вязавыя|вязавых]]<ref name="ГВБ" />). Значэнне мае хутчэй за ўсё зборнае — бераставы гай<ref name="viacorka" />. На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва горада таксама магла паходзіць ад слова «[[бяроста]]» — [[бяроза]]вая кара<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 36.</ref>. Існуюць таксама меркаванні, што назва горада паходзіць ад [[асабовае імя|імя асабовага]] — Бераст<ref name="ГВБ" />. У Літве вядома паўтара дзясятка гідронімаў тыпу ''Brasta''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 69.</ref>. Гэтае паданне ў сярэдзіне XIX стагоддзя запісаў [[П. М. Шпілеўскі]] і ўключыў у кнігу «Падарожжы па Палессі і Беларускім краі». Згодна з паданнем, у няпамятныя часы купец са сваім таварам прабіраўся праз [[балота|балоты]], а каб прабрысці праз яго, загаціў гаць са ствалоў [[бяроза|бярозы]], заваліў балота [[бяроста|бяростай]] (верхні белы слой бярозавай кары) і так займеў магчымасць прайсці. Месца ён назваў ''Берасцем''<ref name="ГВБ">{{крыніцы/ГВБ|3-1|Брэст}}</ref>. Тыпалагічная паралель берасцейскай назве — назва [[Браслаў]], якая магла пайсці ад латышскага ''brasla'' «брод». У 1696 годзе [[сейм Рэчы Паспалітай]] скасаваў статус [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] як дзяржаўнай і такім чынам адкрыў шлях да татальнай [[Паланізацыя|паланізацыі]]. Назвы беларускіх паселішчаў запісваліся толькі графічнымі сродкамі [[Польская мова|польскай мовы]] ў характэрнай для яе [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Граматыка|граматычнай]] формах. У такім выглядзе большасць з іх увайшла ў дзяржаўныя дакументы, на карты, выцесніўшы з пісьмовай і [[картаграфія|картаграфічнай]] практыкі спрадвечныя формы<ref name="Прадмова"/>. Польскі варыянт назвы горада запісваўся як ''Brześć'' (вымаўляецца як ''Бжэсць''), пазней, каб пазбегнуць блытаніны з польскім горадам [[Бжэсць Куяўскі]] ({{lang-pl|Brześć Kujawski}}), пачала выкарыстоўвацца назва ''Brześć Litewski'' (літар. ''Берасце Літоўскае''). У [[Лацінская мова|лацінамоўных]] дакументах назвы абодвух гарадоў перадаваліся як ''Brest'', вытворны прыметнік — як ''Brestensis'', радзей ''Brescensis'', часам ''Brzestensis''<ref name=viacorka/>. Старажытная лацінская форма, відаць, з’яўляецца вытворнай ад назвы польскага Бжэсця. У сучаснай лацінскай мове, якая выкарыстоўваецца як богаслужбовая і навуковая мова [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай царквы]], аднавілі поўнагалосную форму тапоніма: дакументы [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] выйшлі ў 1970 годзе пад назвай «Documenta Unionis ''Berestensis'' eiusque Auctorum (1590—1600)»<ref name=viacorka/>. На еўрапейскіх картах XVII—XVIII стагоддзяў Берасце пазначалася як ''Brizestije'' ([[Антверпен]], 1612), ''Breßia al Brie∫tz'' ([[Амстэрдам]], 1632), ''Bres∫ia'' ([[Амстэрдам]], 1661), ''Brzesc'' ([[Лондан]], 1799)<ref name=viacorka/>. У складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ні дакументалісты, ні гісторыкі, ні картографы таксама не клапаціліся пра дакладнасць перадачы беларускіх [[айконімы|айконімаў]] на [[Руская мова|рускую мову]]. Яны запазычвалі ўжо гатовыя польскія формы і запісвалі іх [[кірыліца|кірыліцкай графікай]]. У выніку неаднаразовай перадачы з адной мовы на іншую без уліку арыгінала шэраг беларускіх айконімаў увайшоў у гісторыю ў чужамоўнай ці скажонай форме, з неўласцівымі для іх гукавымі, граматычнымі і словаўтваральнымі рысамі, што нанесла вялікую шкоду ўсёй айканімічнай сістэме Беларусі. У пісьмовай практыцы замацаваліся паланізаваныя формы<ref name="Прадмова"/>, так польскі варыянт назвы горада ''Brześć'' перанеслі ў рускую мову спачатку як ''Бржесть'', што пазней трансфармавалася ў ''Брест''<ref name="vm">Мухін В. [http://knihi.com/www/nazvy/ Спрадвечныя назовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241203182331/https://knihi.com/www/nazvy/ |date=3 снежня 2024 }} // «Студэнцкая думка», ?.</ref><ref name="Дайлід">Дайлід П. [http://c4u.omniton.net/by/11/60/299/Берасце-Брэст-Літоўск-Брэст-над-Бугам-Брэст.htm Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст…]{{Недаступная спасылка}} // «Газета для вас» № 712, 20 жніўня 2009.</ref>. Гэтую трансфармацую назвы ў рускай мове зафіксавалі лічбы аб баявых дзеяннях у ваколіцах горада рускага палкаводца [[Аляксандар Сувораў|А. Суворава]] і іншых расійскіх чыноўнікаў: спачатку пісалі ''Бржесць'', ''Бржесть'', пазней ''Бржест'' і ''Брест''. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] з’явілася назва ''Брестъ-Литовскъ'' ({{lang-be|Брэст-Літоўск}}), пры гэтым даволі працяглы час паралельна ўжывалася форма ''Бржестъ''. Адной з магчымых крыніц рускай формы ''Брест'' ({{lang-be|Брэст}}) разглядаюцца дакументы часоў [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667), у якіх датычна Берасця паслядоўна ўжываецца назва ''Бресть'' жаночага роду<ref name=viacorka/>. Перад пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] жыхары горада хадайнічалі перад [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай Думай Расійскай імперыі]] пра вяртанне гістарычнай назвы ''Берестье'' ({{lang-be|Берасце}}). У выдадзеным у горадзе Я. Хмялеўскім даведніку «Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ» адзначаецца, што першапачатковая старажытная назва горада «Бэресть» захавалася і па-ранейшаму жыве ў гаворцы мясцовых сялян: {{цытата|«Тамъ почти нельзя услышать Брестъ, а о составном названіи Брестъ-Литовскъ множество Полѣсскихъ крестьянъ даже не подозрѣваетъ».<ref>Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ. Изд. Я. М. Хмѣлевскаго. С. 32.</ref>}} Пасля далучэння да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў 1921 годзе горад атрымаў назву ''Бжэсць над Бугам'' (''Brześć nad Bugiem''), якая праіснавала да 1939 года. Тым часам у [[БССР]] да сярэдзіны 1930-х гадоў і ў [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] на Захадзе дагэтуль ужываюць спрадвечную назву — Берасце<ref name="vm"/>. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] назва горада ў [[Нямецкая мова|нямецкамоўных]] дакументах і шыльдах часцей за ўсё пісалася ''Brest-Litowsk'' (''Брэст-Літоўск''). Ужо пасля 1939 года з рускай мовы ў беларускую была запазычана сучасная афіцыйная беларуская назва ''Брэст''<ref name="vm"/><ref name="Дайлід"/>, якая не мае ў сабе кораню, ад якога пайшло першапачатковае імя горада, і застаецца ў беларускай мове ізаляванай і чужароднай<ref name="vm"/>. У вусных жа зносінах і зараз стабільна ўжываюцца формы (толькі з некаторымі гукавымі відазменамі), пад якімі горад згадваецца ў ранніх летапісах і іншых старажытнапісьмовых дакументах у сваім усходнеславянскім абліччы — '''Бе́расце''', '''Бэ́рэсць''', '''Бэ́рысць'''<ref name="Прадмова">{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |title=Лемцюгова В. П. : Прадмова да даведніка «Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь» |access-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130155121/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |archive-date=30 лістапада 2016 }}</ref>. У некаторых выданнях можна сустрэць варыянт '''Бярэсце'''<ref>{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 85.</ref>, які, аднак, не адпавядае традыцыйнаму вымаўленню мясцовых жыхароў<ref name=viacorka/>. == Гісторыя == === Ранняе Сярэднявечча === [[Археалагічныя даследаванні]] горада паказалі, што як пагранічная крэпасць і апорны пункт [[Славянская каланізацыя Беларусі|славянскай каланізацыі]] горад быў заснаваны ў канцы Χ стагоддзя<ref name="Lysienka-1"/>. Агульнае аблічча матэрыяльнай культуры старажытнага Берасця пацвярджае яго заснаванне адным з [[Усходнія славяне|усходне-славянскіх плямён]] — [[Дрыгавічы|дрыгавічамі]]<ref name="ГВБ"/><ref name="АрхБ">{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Брэст}}</ref>. Адносна дакладнасці дат першага ўспаміну думкі гісторыкаў разыходзяцца. Дакладна вядома, што звязана першае ўпамінанне з падзеямі 1015—1019, калі кіеўскі князь [[Святаполк Уладзіміравіч]] вёў барацьбу за кіеўскі сталец са сваім братам наўгародскім князем [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраславам Уладзіміравічам]]. Упершыню ўпамінаецца пад 1019 годам<ref name="ЭВКЛ"/>. Такога пункту гледжання прытрымліваецца [[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Пётр Лысенка]], абапіраючыся на «[[Аповесць мінулых гадоў]]» і складзеныя на яе аснове пазнейшыя зборы, дзе пра паход 1017 года ў Пабужжа нічога не сказана<ref name="Lysienka-2"/>. Другая група даследчыкаў — [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. Карамзін]], [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|С. Салаўёў]], [[Генрык Лаўмянскі|Г. Лаўмянскі]], [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. Штыхаў]] і інш. давяраюць сказанаму ў першым спісе [[Наўгародскі летапіс|Наўгародскага летапісу]]: {{цытата|в лето 6525 (1017) Ярослав иде к Берестью}}<ref name="Karamzin"/>. Старажытнае Берасце, размешчанае на сутоку рэк, кантралявала водныя шляхі па [[Мухавец (рака)|Мухаўцу]] з усходу, ад дняпроўскага вялікага воднага шляху [[З варагаў у грэкі|«з варагаў у грэкі»]] да Буга і па [[Буг]]у — шлях з поўдня, з [[Валынь|Валыні]] — да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. З самага пачатку існавання Берасце адыгрывала ролю палітычнага, эканамічнага, адміністрацыйнага і культурнага цэнтра [[Пабужжа]]<ref name="ГВБ"/>. Горад быў гандлёвым цэнтрам [[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускай дзяржавы]] на мяжы з [[польшча|польскімі]] і [[Літва (зямля)|літоўскім]] ўладаннямі<ref name="ЭГБ"/>. З прычыны прыгранічнага размяшчэння часта быў у цэнтры ваенных падзей<ref name="АрхБ"/>. У 1020 годзе Берасцем авалодаў польскі князь [[Баляслаў I Храбры|Баляслаў Храбры]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1022, 1031 і 1044 гадах кіеўскі князь [[Яраслаў Уладзіміравіч]] здзейсніў паходы да Берасця, які, як можна меркаваць, быў заняты [[Польскае каралеўства (1025—1385)|палякамі]]<ref name="АрхБ"/>. Наступны ўспамін Бярэсця ў летапісе звязана з барацьбой [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяслава Яраславіча]] з яго братамі Святаполкам і [[Усевалад Яраславіч|Усеваладам]] за кіеўскі сталец<ref name="Lysienka-3"/>. У {{нп5|Павучанне Уладзіміра Манамаха|«Павучанні»|ru|Поучение Владимира Мономаха}} [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] гаворыцца, што ў 1070-я гады яго<ref name="АрхБ"/>, па даручэнні праціўнікаў Ізяслава<ref name="Lysienka-3"/>, пасылалі пільнаваць Берасце, спалены палякамі<ref name="АрхБ"/>. Пётр Лысенка лічыць, што гэта адбылося ў 1073 годзе, пасля таго як кіеўскі князь Ізяслаў Яраславіч быў выгнаны з Кіева і ўцёк да польскага караля [[Баляслаў II Смелы|Баляслава II Смелага]]<ref name="Lysienka-3"/>. У 1097 годзе [[вялікі князь кіеўскі]] [[Святаполк Ізяславіч]] выгнаў з Берасця [[валынскі князь|валынскага князя]] [[Давыд Ігаравіч|Давыда Ігаравіча]]. У гэтых паведамленнях Берасце названы [[горад]]ам, што азначае існаванне там [[Абарончыя збудаванні|абарончых збудаванняў]]<ref name="АрхБ"/>. [[Дзяцінец (Брэст)|Дзяцінец]] (трохвугольнай у плане формы, умацаваны з боку поля ровам, замляным валам і частаколам<ref name="ГВБ"/>), найбольш умацаваная старажытная частка Берасця, размяшчалася на мысе, утвораным правым берагам ракі [[Буг]] і левым берагам левага рукава р. [[Мухавец (рака)|Мухавец]]. [[Вакольны горад (Брэст)|Вакольны горад]] месціўся супраць дзядзінца, на востраве, утвораным 2 рукавамі р. Мухавец у месцы ўпадзення яе ў Заходні Буг. Тут выяўлена неўмацаванае паселішча, якое датуецца матэрыяламі X стагоддзя<ref name="АрхБ"/>. На дзяцінцы раскапаны [[вуліца|вуліцы]] з драўляным насцілам, рэшткі больш як 200 жылых і гаспадарчых пабудоў. Знойдзены сведчанні развіцця тут [[Рамёствы|рамёстваў]], [[Гандаль|гандлевых]] і культурных сувязей з гарадамі [[Старажытная Русь|старажытнай Русі]] і суседнімі краінамі<ref name="ЭГБ">{{крыніцы/ЭГБ|2|Брэст}}</ref>. [[Файл:Old Bierascie.jpg|міні|Меркаваны выгляд Берасця ў XII—XIII стагоддзях]] У 1146 годзе горад у складзе [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]<ref name="ЭГБ"/>. З другой паловы XII стагоддзя Берасце уваходзіла ў склад [[Уладзіміра-Валынскае княства|Уладзіміра-Валынскага княства]]<ref name="АрхБ"/>. З 1199 года ў складзе [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]<ref name="ЭВКЛ"/>. У XII стагоддзі на месцы дзядзінца пабудаваны [[Брэсцкі замак|драўляны замак]] (адноўлены ў другой палове XIII стагоддзя)<ref name="ГВБ"/>. На працягу XII—XIII стагоддзяў летапісы неаднаразова адзначалі спробы Берасця стаць цэнтрам самастойнага княства<ref name="АрхБ"/>. Падчас [[Татара-мангольскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]] паблізу Берасця адбылася жорсткая бітва, але горад, відаць, не быў захоплены. З 1272 года Берасцем валодаў валынскі князь [[Уладзімір Васількавіч]], а з 1289 года — [[Мсціслаў Данілавіч]]<ref name="АрхБ"/>. У 1276—1288 гадах на тэрыторыі замка валынскім князем Уладзімірам Васількавічам была ўзведзена мураваная [[Берасцейская вежа|вежа-данжон]] (лёс яе невядомы, малаверагодна што знесена пры [[Будаўніцтва Брэсцкай крэпасці|пабудове Брэсцкай крэпасці]]). У XIII стагоддзі сінхронна з вежай у горадзе была змуравана царква Св. Пятра<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. === Вялікае Княства Літоўскае === У канцы XIII — пачатку XIV стагоддзяў за валоданне Берасцем змагаліся польскія каралі і літоўскія князі<ref name="ЭГБ"/>. У 1319 годзе [[вялікі князь літоўскі]] [[Гедзімін]] далучыў Берасце да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Неўзабаве Берасце зноў трапіла пад уладу валынскіх князёў<ref name="АрхБ"/>. Пасля ўладанне князя [[Кейстут]]а, у складзе [[Троцкае княства|Троцкага княства]]<ref name="ЭВКЛ"/>. У 1349 годзе Берасцем авалодаў [[польскі кароль]] [[Казімір III Вялікі]], але паводле дамовы 1366 года горад вернуты ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="ГВБ"/><ref name="АрхБ"/>. У 1379 годзе разрабаваны і спалены<ref name="ЭГБ"/> рыцарамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. З XIV стагоддзя існавалі [[Берасцейскія гарадскія ўмацаванні|гарадскія ўмацаванні]]. У 1382—1384 гадах уладанне князя [[Скіргайла|Скіргайлы]], потым князя [[Вітаўт]]а. У час [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|барацьбы паміж Ягайлам і Вітаўтам у 1388—1392 гадах]] [[Ягайла]] ў 1390 годзе авалодаў Берасцем і 15 жніўня 1390 года дараваў яму [[магдэбургскае права]]<ref name="ЭВКЛ"/> (першаму з беларускіх гарадоў). Паводле прывілею вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] Брэсту надавалася 60 ланаў (1500 га) [[Ворная зямля|ворнай зямлі]], уключаючы вёску [[Казловічы (Клейнікаўскі сельсавет)|Казловічы]]. Пры вымярэнні горада была ўжыта тая ж сістэма, што ў гарадах [[Польскае Памор’е|Памор’я]]<ref name="Ławrowska"/>. У XIV—XVIII стагоддзях цэнтрам абароны Берасця з’яўляўся [[Берасцейскі замак|замак]] з каменю і дрэва. Яго ўмацоўвалі роў і вал, на якім стаялі абарончыя сцены — [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]] і 5 вежаў; замак уваходзіў у [[Брэсцкія гарадскія ўмацаванні|комплекс гарадскіх умацаванняў]]. [[Берасцейская вежа|Берасцейская вежа-данжон]] XIII стагоддзя месцілася асобна па-за межамі замка<ref name="ГВБ"/>. 25 студзеня 1408 года права на самакіраванне горада паццвердзіў [[Вітаўт]]<ref name="ЭВКЛ"/>. Магдэбургскага права пацвярджалася таксама ў 1511, 1554, 1580, 1607, 1614, 1661 гадах<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. У [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзі]] існавалі [[гасціны двор]], мураваная кафедральная [[Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўская царква]]<ref name="ЭВКЛ"/>, праводзіліся [[кірмаш]]ы<ref name="ГВБ"/>, у [[XV стагоддзе|XV стагоддзі]] пабудаваны драўляныя [[Міхайлаўская царква (Брэст)|Міхайлаўская]] (ва ўрочышчы [[Пяскі (Брэст)|Пяскі]]) і [[Крыжаўзвіжанская (Брэст)|Крыжаўзвіжанская]] ([[Замухавечча|за Мухаўцом]]) цэрквы<ref name="ЭВКЛ"/>. З пачатку XV стагоддзя існавала [[Берасцейская сінагога|сінагога]] (да 1812 года перабудавана на патрэбы Брэсцкай крэпасці)<ref name="ГВБ"/> У 1409 годзе ў Берасці адбылася [[Берасцейская сустрэча (1409)|сустрэча]], на якой Вітаўт і Ягайла вырашылі распачаць [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікую вайну 1409—1411 гадоў]] супраць Тэўтонскага ордэна. У [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе прымала ўдзел Берасцейская [[харугва]]<ref name="ЭВКЛ"/>. У 1411 годзе паводле фундацыі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а па-за межамі горада, паміж рэкамі [[Угрынка]] і Мухавец, былі пабудаваны драўляны [[Троіцкі касцёл (Брэст)|Троіцкі касцёл]] (на месцы ранейшага закладзенага Ягайлам; паводле некаторых даведачных выданняў, касцёл пабудавалі пасля 1380 года) і кляштар каталіцкага манаскага ордэна [[аўгусціны|аўгусцінаў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1446, 1454, 1460, 1471, 1478, 1505, 1511, 1515 і 1518 гадах адбываліся [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|соймы Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="ГВБ"/>. У 1450—1480 гадах існавала каля 40 відаў [[рамёствы|рамёстваў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1500 годзе горад, акрамя замка<ref name="ЭВКЛ"/>, разрабаваны<ref name="ЭГБ"/> і захоплены<ref name="ЭВКЛ"/> [[крымскі хан|крымскім ханам]] [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэем]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. З 1520<ref name="ЭГБ"/> года цэнтр [[Берасцейскі павет|павета]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. У 1525 годзе [[пажар]] знішчыў цэнтр горада і замак. У 1553 годзе [[берасцейскі староста]] [[Мікалай Радзівіл Чорны]]<ref name="ЭГБ"/> заснаваў тут [[кальвінскі збор (Брэст)|кальвінскі збор]], які існаваў у XVI—XVII стагоддзях<ref name="ЭВКЛ"/>, і першую на Беларусі [[берасцейскія друкарні|друкарню]]<ref name="ЭГБ"/>, дзе ў 1563 годзе была выдадзена [[Радзівілаўская біблія]]<ref name="ГВБ"/>. У 1550—1570-я гады ў Берасці дзейнічалі некалькі [[берасцейскія друкарні|друкарняў]]<ref name="ЭВКЛ"/>, мецэнатам большасці з якіх таксама быў Мікалай Радзівіл Чорны<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=берасцейскія друкарні|аўтар=}}</ref>. [[Файл:Bieraście. Берасьце (1840-49).jpg|170пкс|міні|злева|[[Герб Берасця|Гарадскі герб]], 1840-я]] З XVI стагоддзя Берасце карысталася [[герб Брэста|гербам]]: у блакітным полі сярэбраны лук са стралой. З 1554 года, згодна з прывілеем караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], гораду дазвалялася карыстацца гербавай пячаткаю з выявай шатровай вежы пры зліцці дзвюх рэк<ref name="ГВБ"/>. З 1566 года цэнтр створанага [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]<ref name="ГВБ"/>. У той час у Берасці існавалі [[Спаса-Праабражэнская царква (Брэст)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Сімяонаўскі манастыр (Брэст)|Сімяонаўскі манастыр]] і [[манастыр Нараджэння Багародзіцы (Брэст)|манастыр Нараджэння Багародзіцы]] з 2 цэрквамі<ref name="ЭВКЛ"/>, горад складаўся з частак: замка, «места у паркане» (на востраве, які ўтвараўся Заходнім Бугам і рукавамі Мухаўца) і трох прадмесці: Заўгрынецкага, Пясецкага і [[Замухавечча|прадмесця Замухавецкага]] (на правым беразе Мухаўца). [[Места (Брэст)|«Места»]] авальнай у плане канфігурацыі складалася з цэнтральнай часткі, умацаванай абарончай сцяной, і перыферыйнай, умацаванай валам. Асновай планіроўкі цэнтральнай часткі горада была паўавальная рынкавая плошча, якая злучалася мостам цераз Мухавец з замкам. Усяго ў 1566 годзе ў Берасці налічвалася каля 1 тысяч сядзіб (паводле іншых даных — 26 вуліц, 1091 домаўладальнік, 1166 сядзіб). Горад меў каля 6—7 тысяч жыхароў, сярод якіх рамеснікі 56 рамесных спецыяльнасцей складалі прыкладна 24—25 %.<ref name="ГВБ"/> У адпаведнасці з [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй 1569 года]] Берасце ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўвайшло ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1588 годзе з’явіліся першыя брукаваныя вуліцы, у 1583 годзе адкрыта [[аптэка]]. Гарадскія [[купцы]] развівалі гандаль з гарадамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Карона Польскага каралеўства|Польшчы]], [[Руская дзяржава|Рускай дзяржавы]]. [[Берасцейская мытня]] ў першай палове [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] займала 2-е месца ў даходах дзяржаўнай казны<ref name="ГВБ"/>. [[Файл:Bieraście, Unijacki, Sabornaja. Берасьце, Уніяцкі, Саборная (1759).jpg|міні|злева|[[Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўская царква]], у якой была падпісаная [[Берасцейская унія]]]] Берасце таксама з’яўлялася значным рэлігійным цэнтрам. У 1591 годзе пры [[Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўскай царкве]] ўзнікла [[Брэсцкае праваслаўнае брацтва|праваслаўнае брацтва]] і адчынілася школа пры ім, у якой у 1592—1595 гадах выкладаў беларускі гуманіст-асветнік [[Лаўрэнцій Зізаній]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. 9 кастрычніка 1596 года на царкоўным саборы ў берасцейскай [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўскай царкве]] была падпісана [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/> — спецыяльны акт пра арганізацыйнае аб’яднанне [[каталіцтва|каталіцкай]] і [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай цэркваў]] на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, стварэнне [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. У XIV—XVIII стагоддзях<ref name="ЭВКЛ"/> у горадзе дзейнічалі і будавалі свае касцёлы і кляштары каталіцкія манаскія ордэны [[Брэсцкі кляштар аўгусцінцаў|аўгусцінцаў]], [[Брэсцкі кляштар бернардзінцаў|бернардзінцаў]], [[Брэсцкі кляштар бернардзінак|бернардзінак]], [[Брэсцкі кляштар брыгітак|брыгітак]], [[Брэсцкі кляштар езуітаў|езуітаў]], [[Брэсцкі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]], [[Брэсцкі кляштар дамініканцаў|дамініканцаў]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. Пры кляштарах адчыняліся школы<ref name="ЭГБ"/>. У 1589 годзе створана [[Берасцейская эканомія]]<ref name="ЭВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Берасце|аўтар=}}</ref>. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Берасці існавалі 14 [[цэх]]аў, якія аб’ядноўвалі майстроў 48 прафесій<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. Горад быў месцам збору [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|ваенных канфедэрацый]] у 1605 і 1612 гадоў<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. З 1615 года ў горадзе з’явілася езуіцкая місія, з 1623 года пры езуіцкай рэзідэнцыі працавала школа, з 1633 года дзейнічаў [[Берасцейскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]]<ref name="ЭГБ"/>, дзе вучыўся беларускі мысліцель, грамадска-палітычны дзеяч і педагог [[Казімір Лышчынскі]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1620 годзе пабудаваны [[Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Брэст)|касцёл і кляштар базыльян]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1696—1760 гадах пры калегіуме дзейнічаў тэатр<ref name="ЭГБ"/>. [[Файл:Bieraście Litoŭskaje. Берасьце Літоўскае (E. Dahlbergh, 1657) (2).jpg|міні|[[Эрык Дальберг]]. Аблога Берасця Літоўскага ў [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайну Швецыі з Рэччу Паспалітай]], 1657 год]] У час [[Антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў|антыфеадальнай вайны 1648—1651 гадоў]] у 1648 годзе лагерам каля горада размясцілася апалчэнне<ref name="ГВБ"/>, якое сабрала шляхта Берасцейскага павета супраць казакоў<ref name="ГВБ"/>. 5 (15) верасня таго ж года былі пакараны смерцю 17 гараджан, якіх абвінавачвалі ў падрыхтоўцы паўстання. Сярод пакараных быў грамадскі і царкоўны дзеяч, ігумен Сімяонаўскага манастыра [[Афанасій Філіповіч]]. Калі да Берасця падышлі атрады казакоў, пасланых [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] на Беларусь, у горадзе пачалося паўстанне. Паўстанцы і казацка-сялянскія атрады разбілі вялікі атрад апалчэнцаў на чале з [[Берасцейскі кашталян|берасцейскім кашталянам]] [[К. Тышкевіч]]ам. У лістападзе — снежні 1648 года каля горада адбываліся баі паміж паўстанцамі і войскам (наёмнікамі і шляхтай) пад камандаваннем [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Я. Радзівіла]]. У пачатку 1649 года яго войска здолела захапіць Берасце; загінула каля 2 тысяч чалавек, горад быў моцна разбураны<ref name="ГВБ"/>. У 1653 годзе замак берасцейскі стаў месцам правядзення [[сойм Рэчы Паспалітай|сойму Рэчы Паспалітай]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. Берасце значна пацярпела таксама ў час [[Паўночная вайна (1655—1660)|Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1657 годзе заняты і спалены шведскімі войскамі, вызвалены 20 жніўня 1658 года атрадам пад камандаваннем [[Міхал Казімір Радзівіл|М. К. Радзівіла]]. У 1659 годзе адкрыты [[Берасцейскі манетны двор|манетны двор]]<ref name="ЭВКЛ"/>, дзе ў 1664—1666 гадах чаканілі дробныя медныя манеты ([[барацінкі]])<ref name="ГВБ"/>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у студзені—чэрвені 1660 года заняты войскамі маскоўскага ваяводы [[І. А. Хаванскі|І. А. Хаванскага]]<ref name="ЭВКЛ"/>, якія выразалі ў захопленым замку каля 1,7 тыс. чал.<ref>Курукин И. В., Булычев А. А. Повседневная жизнь опричников Ивана Грозного. — Москва: Молодая гвардия, 2010. С. 336.</ref>, а сам горад цалкам знішчылі<ref>Гладыщук А. А. Никитчик А. Д. Инвентари Берестейского замка и города после 1660 года // Вестник Брестского государственного технического университета. — № 6. — 2013. С. 42. [http://www.bstu.by/uploads/vestnik/13-6.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181223012012/http://www.bstu.by/uploads/vestnik/13-6.pdf|date=23 снежня 2018}}</ref>; у 1661 годзе — польска-літоўскімі войскамі<ref name="ЭГБ"/>. У выніку ваенных дзеянняў колькасць [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|«дымоў»]] скарацілася на 42 % — з 1500 да 869<ref name="ГВБ"/>. {{Панарама|Bieraście. Берасьце (XVII).jpg|1000px|Выгляд цэнтра Берасця з бастыённымі ўмацаваннямі ў XVII стагоддзі (фрагмент гравюры Э. Дальберга) <br />''Умоўныя пазначэнні'': '''A'''. ''Castellum'' — [[Берасцейскі замак|Замак]]; '''B'''. ''Templum Iesuilarum'' — [[Касцёл Ісуса і Святога Казіміра і калегіум езуітаў (Брэст)|Касцёл езуітаў]]; '''C'''. ''Templum Parochiale'' — [[Фарны касцёл (Брэст)|Фарны касцёл]]; '''D'''. ''Templ. Graco-rum'' — [[Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Брэст)|Грэка-каталіцкая царква]]; '''E'''. ''Templ. Dominicanorum'' — [[Берасцейскі дамініканскі касцёл|Дамініканскі касцёл]]; '''F'''. ''Coenob. Bernhardinorum'' — [[Берасцейскі кляштар бернардзінцаў|Кляштар бернардзінцаў]]; '''G'''. ''Synagogux Iudcorum'' — [[Берасцейская сінагога|Сінагога]].}} У час [[Паўночная вайна 1700—1721 гадоў|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] праз Берасце праходзілі расійскія і шведскія войскі, былі створаны правіянцкія склады забеспячэння расійскай арміі<ref name="ЭВКЛ"/>. У 1706 годзе горад Берасце захапілі і разрабавалі чужые войскі<ref name="ГВБ"/>. Разбураны горад Дэкрэтам караля вызвалены на 4 гады амаль ад усіх [[дзяржаўныя павіннасці|дзяржаўных павіннасцей]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. Другая палова XVII стагоддзя і першая палова XVIII стагоддзя адзначаны эканамічным заняпадам горада, выкліканым войнамі<ref name="ЭГБ"/>. Толькі ў другой палове XVIII стагоддзя пачалося ажыўленне гандлю і эканомікі горада, які паступова стаў галоўным [[Рачны порт|рачным портам]] на [[Буг]]у, вывозілі [[збожжа]], [[пянька|пяньку]], [[лес]] і іншае<ref name="ГВБ"/>. Каля 1770 года падскарбій вялікі літоўскі [[Антоні Тызенгаўз]] заснаваў у Берасці суконную мануфактуру, у якой на момент закрыцця ў 1780 годзе працавалі 20 рабочых. У канцы XVIII стагоддзя горад налічваў 3,5 тысяч жыхароў. У 1792 годзе тут знаходзілася Генеральнасць (рэзідэнцыя кіраўнікоў) [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]]. [[Файл:Bieraście,_Piasieckaja._Берасьце,_Пясецкая_(1823).jpg|thumb|Якуб Кубіцкі. Панарама Пясецкай вуліцы, 1823 год]] З XVIII стагоддзя існавала [[Берасцейская грэка-каталіцкая епархія]]. У 1726 годзе створана [[Берасцейская рымска-каталіцкая епархія]]. У 1792 годзе у Берасці знаходзілася [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]]<ref name="ЭВКЛ"/>. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе горад далучаны да складу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], перайменаваны ў '''Брэст-Літоўск''', абвешчаны павятовым горадам [[Слонімская губерня|Слонімскай]], потым з 1797<ref name="ГВБ"/> года ў [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1797 годзе 623 дамы, з іх 21 мураваны, суконная фабрыка, вінакурня. У 1811 годзе 3596 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. [[Файл:Brest-Litovsk COA (Grodno Governorate) (1845).png|міні|злева|150пкс|Герб Брэст-Літоўска ўзору 1845 года]] З пачаткам [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] горад стаў арэнай ваенных дзеянняў. Неаднаразова ён быў захоплены часцямі [[напалеонаўская армія|напалеонаўскай арміі]]. Вызвалены рускай арміяй 25 снежня 1812 года<ref name="ЭГБ"/>. Вялікія страты гораду і яго жыхарам нанеслі [[Пажары ў Брэсце|пажары]] 1802, 1822, 1828, 1835 гадоў. У час пажару 1828 года згарэлі 220 пабудоў, у тым ліку уніяцкая царква, [[кляштар брыгітак (Брэст)|кляштар брыгітак]], 150 крам<ref name="ГВБ"/>. У 1834 годзе ў Брэсце заснавана [[метэаралагічная станцыя]]<ref name="ЭПБ1">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Брэсцкая метэаралагічная станцыя|Таўціева З. Х.|342}}</ref>. [[Файл:Крэпасьць Брэст-Літоўск 1840 год.jpg|міні|[[Марцін Залескі]]. Будаўніцтва крэпасці Брэст-Літоўск, 1846 год]] Важнае ваенна-стратэгічнае размяшчэнне Брэст-Літоўска на захадзе Расіі абумовіла выбар яго месцам для будаўніцтва [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]<ref name="ЭГБ"/> як часткі сістэмы ўмацаванняў на задзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="ГВБ"/>. Праект крэпасці распрацаваны рускім ваенным інжынерамі [[К. І. Оперман]]ам, [[Н. М. Малецкі]]м і [[А. І. Фельдман]]ам (зацверджаны ў 1830 годзе)<ref name="ЭГБ"/>; нагляд за будаўніцтвам ажыццяўлялі генерал [[І. І. Дэн]], пазней генерал-фельдмаршал [[І. Ф. Паскевіч]]<ref name="ГВБ"/>. Першы камень будучай крэпасці закладзены 1 чэрвеня 1836 года, адкрыта 26 красавіка 1842 года<ref name="ЭГБ"/>. Напачатку былі ўзведзены 4 часовыя ўмацаванні: [[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цэнтральнае ўмацаванне (Цытадэль)]] (на месцы былога [[Вакольны горад (Брэст)|вакольнага горада]]) і [[Валынскае ўмацаванне|Валынскае]] (на месцы былога замка, пабудаванага ў XV стагоддзі з дрэва і каменю) [[Кобрынскае ўмацаванне|Кобрынскае]] і [[Цярэспальскае ўмацаванне|Цярэспальскае]] перадмаставыя ўмацаванні<ref name="ЭГБ"/>. Крэпасць знаходзілася на 4 астравах, утвораных рукавамі рэк [[Мухавец (рака)|Мухавец]], [[Буг]] і сістэмай каналаў<ref name="ГВБ"/>. Пры будаўніцтве крэпасці былі пакінуты некаторыя пабудовы старога горада. У перабудаваных будынках [[брэсцкі кляштар езуітаў|кляштараў езуітаў]], [[брэсцкі кляштар базыльян|базыльян]], [[брэсцкі кляштар бернардзінцаў|бернардзінцаў]] размяшчаліся канцылярыя каменданта, [[Белы палац|афіцэрскае казіно]], кадэцкі корпус (у 1841—1860)<ref name="ГВБ"/>. У 1833—1842 гадах вялася перабудова гэтых умацаванняў<ref name="ЭГБ"/>. Жылая забудова горада перамясцілася за 2 км ад крэпасці, на 3 фарштаты: [[Кобрынскі фарштат|Кобрынскі]], [[Валынскі фарштат|Валынскі]], [[Забугскі фарштат|Забугскі]]<ref name="ГВБ"/>. У 1864 годзе па прапанове генерала [[Э. І. Татлебен]]а пачалася першая рэканструкцыя крэпасці, у 1911—1914 гадах праведзена другая яе рэканструкцыя, у якой прымаў удзел [[Дз. М. Карбышаў]]<ref name="ЭГБ"/>. Развіццё Брэста адбывалася пераважна на ўсход ад крэпасці, на месцы [[Кобрынскі фарштат|Кобрынскага фарштата]]. [[Рэгулярная планіроўка|Рэгулярная планіровачная сетка вуліц]] утварала дробныя прамавугольныя або трапецападобныя [[квартал]]ы<ref name="ГВБ"/>. У 1842 годзе з горадзе адкрыты [[Брэсцкі кадэцкі корпус|кадэцкі корпус]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1845 годзе Брэст налічваў каля 18 тыс. жыхароў, быў зацверджаны яго новы герб: на мысе пры зліцці дзвюх рэк круг з сярэбраных шчытоў, над ім узвышаецца штандар крэпасці, у верхняй частцы гербавы знак [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] — [[зубр]]. У 1846 годзе на Гандлёвай плошчы былі пабудаваны [[гандлёвыя рады (Брэст)|гандлёвыя рады]], у 1856 годзе кафедральны [[Крыжаўзвіжанскі касцёл (Брэст)|Крыжаўзвіжанскі касцёл]], у 1865 годзе [[Сімяонаўская царква (Брэст)|Сімяонаўская царква]]. У 1860 годзе ў горадзе 6 [[плошча]]ў, 225 вуліц і завулкаў, у 1861 годзе — 20,9 тыс. жыхароў, 178 [[лаўка|лавак]], 27 [[заезны дом|заезных дамоў]], [[карчма]]. У 1860-я гады працавалі 8 [[завод]]аў<ref name="ЭГБ"/>, 5 тытунёвых фабрык<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>, 6 прадпрыемстваў па вырабе свечак, розныя майстэрні<ref name="ГВБ"/>, 178 [[крама|крам]], 60 карчэм, 5 [[пастаялы двор|пастаялых]] і 2 [[заезны дом|заезныя дамы]]<ref name="ЭГБ"/>, з 1865 года мужчынская 4-класная [[прагімназія]]<ref name="ГВБ"/>. У канцы 1870-х гадоў дзейнічалі гарадское 4-класнае і царкоўна-прыходскае вучылішчы, прыватны пансіён для шляхетных дзяўчат, з 1874 года — прыватная бібліятэка, з 1885 года — музычна-драматычнае таварыства<ref name="ЭГБ"/>. Пасля завяршэння будаўніцтва чыгунак, што звязвалі Брэст з {{нп5|Варшаўска-Цярэспальская чыгунка|Варшавай|ru|Варшавско-Тереспольская железная дорога}} (1869), [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка|Масквой]] (1871), {{нп5|Кіева-Брэсцкая чыгунка|Кіевам|ru|Киево-Брестская железная дорога}} (1873), [[Палескія чыгункі|Гомелем]] (1886), горад стаў буйным [[Чыгуначны вузел|чыгуначным вузлом]]<ref name="ЭГБ"/> (уключаў 5 станцый, 4 вакзалы, 5 лакаматыўных і 2 вагонныя дэпо, іншыя прадпрыемствы)<ref name="ГВБ"/>. У 1883—1886 гадах узведзены будынак [[Чыгуначны вакзал (Брэст)|Цэнтральнага чыгуначнага вакзала]] (архітэктары [[Я. Гарбуноў]], [[В. Лорберг]], [[Л. Нікалаі]]); з 1888 года ў будынку і на перонах мелася [[электрычнае асвятленне]]<ref name="ГВБ"/>. У 1895 годзе існавалі 12 бальнічных устаноў (на 713 ложкаў), 5 [[аптэка|аптэк]]<ref name="ГВБ"/>. У 1897 годзе ў Брэсце 46 568 жыхароў<ref name="ЭГБ"/> (з іх 45,5 % [[Пісьменнасць|пісьменных]])<ref name="ГВБ"/>. Першае рэвалюцыйнае выступленне рабочых адзначана ў 1873 годзе на цагельным заводзе<ref name="ЭГБ"/>. === Пачатак XX стагоддзя === У 1903—1904 гадах дзейнічалі [[брэсцкія гімназіі|2 гімназіі]]. У 1904 годзе працавалі 75 [[фабрыка|фабрычна]]-[[завод]]скіх прадпрыемстваў (858 рабочых), 784 [[майстэрня|рамесныя майстэрні]] (2834 чал.). Працоўныя горада і яго жыхары актыўна ўдзельнічалі ў [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1902—1906 гадах існавала [[Брэсцкая арганізацыя Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве|Брэсцкая арганізацыя Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС у Літве)]], у канцы 1905 года ў горадзе аформілася [[Брэсцкая арганізацыя РСДРП]]. Гэтыя арганізацыі кіравалі падрыхтоўкай і правядзеннем [[забастоўка|забастовак]], [[маніфестацыя|маніфестацый]] і інш. выступленняў працоўных горада і салдат крэпасці<ref name="ГВБ"/>. У 1905 годзе працоўныя горада правялі студзеньскую палітычную стачку, у тым жа годзе падтрымалі выступленні салідарнасці рабочых Беларусі з пралетарыятам [[Адэса|Адэсы]] і [[Лодзь|Лодзі]]. Палітычную работу сярод салдат гарнізона вяла [[Брэсцкая ваенна-рэвалюцыйная арганізацыя РСДРП]], якая ўзначаліла [[Брэсцкія выступленні салдат 1905 і 1906 гадоў|выступленні салдат 1905 і 1906 гадоў]]. У 1912 годзе ў горадзе створана [[праўдзісты|праўдзісцкая]] група<ref name="ЭГБ"/>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Брэст-Літоўск {{OldStyleDate|8|верасня|1915|28|жніўня}} года акупіраваны [[кайзераўскія войскі|войскамі кайзераўскай Германіі]]<ref name="ЭГБ"/>. Усё насельніцтва Брэста — хто пад уздзеяннем расійскай антынямецкай прапаганды, хто пад прымусам [[казакі|казакаў]] — вымушана было пакінуць горад і падацца ў глыб [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Чыгуначных вагонаў для эвакуацыі хапіла толькі на невялікую колькасць гараджанаў. Большасці ж брэсцкіх сем’яў, якія вымушаныя былі пакінуць свае дамы і нажытую гадамі маёмасць, давялося дабірацца ў цэнтральныя раёны імперыі на ўласных падводах і пешшу, многія на гэтым шляху загінулі ад голаду і хвароб<ref name="vb1915">Рубашевский Ю. [http://www.vb.by/society/history/brest_sdan_avstrijcam.html Сто лет назад Брест был сдан австрийцам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161104164958/http://www.vb.by/society/history/brest_sdan_avstrijcam.html |date=4 лістапада 2016 }} // Вечерний Брест, 21 августа 2015 г.</ref>. Адступаючае расійскае войска мела загад падарваць фарты [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] і масты, а сам горад — спаліць. Вельмі многія будынкі ў горадзе сапраўды былі зруйнаваны і спаленыя спецыяльнымі камандамі расійскай арміі<ref name="vb1915"/>. За перыяд акупацыі (да канца 1918) у горадзе было спалена і разбурана 2500 будынкаў з 3670, узарвана частка ўмацаванняў крэпасці<ref name="ГВБ"/>. З {{OldStyleDate|22|снежня|1917|9}} года менавіта ў будынках на тэрыторыі крэпасці праходзіла мірная канферэнцыя [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]] і краін [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацвяртнога саюза]]<ref name="elib">[[В. М. Бароўская]]. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/187493/1/%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-2017.pdf «Здольны на хітрасць» — беларускае пытанне ў дзейнасці А. А. Іофе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191126124004/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/187493/1/%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-2017.pdf|date=26 лістапада 2019}}</ref>, пасля перагавораў 3 сакавіка 1918 года ў будынку [[Белы палац|Белага палаца]] крэпасці быў падпісаны [[Брэсцкі мірны дагавор|мірны дагавор]]<ref name="ГВБ"/>. 4 сакавіка 1918 года ўрад [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] абвясціў горада сваёй часткай. Разам з тым, пасля [[Абвяшчэнне незалежнасці БНР|абвяшчэння незалежнасці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка 1918 года, якое стала рэакцыяй беларусаў на Брэсцкі мір, што не ўлічваў інтарэсаў Беларусі, урад БНР абвясціў Брэст і ваколіцы тэрыторыяй беларускай дзяржавы. Тэрыторыя [[Палессе|Палесся]] ад Брэста да [[Гомель|Гомеля]] стала прадметам спрэчкі і перамоў паміж БНР і УНР<ref>Лебедзева В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm |date=19 лістапада 2008 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 15.</ref>. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] Брэст быў уключаны ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], дзе стаў цэнтрам раёна<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Аднак на справе ўвесь гэты час, да лютага 1919 года, Брэст і ваколіцы знаходзіліся пад акупацыяй і поўным кантролем германскай арміі. У пачатку студзеня 1919 года немцы пачалі эвакуіравацца з Брэст-Літоўска, эвакуацыя ішла на працягу месяца<ref name="brl"/>. 9 лютага 1919 года польскія атрады з аператыўнай групы генерала [[А. Лістоўскі|А. Лістоўскага]] і ўланы ўвайшлі ў Брэст-Літоўск<ref name="brl">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/741-13-zhniunya-2015-g-100-gadou-z-chasu-akupatsyi-g-bresta-vajskami-kajzerauskaj-germanii-padchas-pershaj-susvetnaj-vajny-1915/741-13-zhniunya-2015-g-100-gadou-z-chasu-akupatsyi-g-bresta-vajskami-kajzerauskaj-germanii-padchas-pershaj-susvetnaj-vajny-1915 13 жніўня 2015 г. — 100 гадоў з часу акупацыі г. Брэста вайскамі кайзераўскай Германіі падчас Першай сусветнай вайны (1915)]</ref>. === У складзе Польскай Рэспублікі === 9 лютага 1919 года ў Брэст-Літоўск увайшлі польскія атрады [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароны]] пад камандаваннем ротмістра {{нп5|Ежы Даброўскі (падпалкоўнік)|Ежы Дамброўскага|pl|Jerzy Dąbrowski (podpułkownik)}}. Палякі панеслі невялікія страты, здабыўшы значную колькасць нямецкай тэхнікі{{sfn|Rąkowski|2005|p=29}}. 10 лютага 1919 года Віленскі атрад польскіх войск аб’яднаўся з атрадам 9-й пяхотнай дывізіі генерала {{нп5|Антоній Лістоўскі|Антонія Лістоўскага|pl|Antoni Listowski}}{{sfn|Rąkowski|2005|p=29}}<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Самаабарона Літвы і Беларусі}}</ref>. У сакавіку 1919 — жніўні 1920 гадоў пад кіраўніцтвам [[ЦК КП(б)ЛіБ]] у горадзе і наваколлі дзейнічалі [[Брэсцкі падпольны камітэт КП(б)ЛіБ]] (старшыня [[Я. Б. Быкін]]) і [[камуністычнае падполле|Брэсцкае камуністычнае падполле]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič6.jpg|thumb|left|[[Станіслаў Булак-Балаховіч]] з польскімі афіцэрамі ў Брэсце, 1920 год]] 26 лютага 1920 года было прынятае рашэнне перадыслакаваць у Брэст з [[Эстонія|Эстоніі]] [[Асобны атрад БНР]] пад камандаваннем генерала [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]. З 5 сакавіка цягнікамі з [[Дзвінск]]у ў Брэст ген. С. Булак-Балаховіч змог перавесці толькі частку салдат свайго атрада, якія адмовіліся раззбройвацца<ref>{{Кніга|загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонкі = 151—152|старонак = 470|isbn = 978-5-9904531-9-7|тыраж = 750|ref=Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні}}</ref>. Атрад генерала С. Булак-Балаховіча з некалькіх сотняў салдат быў размешчаны ў [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] для падмацавання і перафарміравання і быў падпарадкаваны непасрэдна начальніку Польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі|Юзафу Пілсудскаму]]. 1 жніўня 1920 года ў горад увайшлі часці [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], 19 жніўня 1920 года зноў заняты войскамі Польскай Рэспублікі<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. [[Файл:POL Brześć nad Bugiem COA.svg|thumb|150px|Герб Брэста-над-Бугам узору 1938 года, паводле выявы на пячатцы магістрата XVI ст.]] Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] Брэст-Літоўск у складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адышоў да Польшчы, перайменаваны ў '''Брэст-над-Бугам''' і стаў цэнтрам [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1921 годзе горад, цэнтр [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага павета]], налічваў 1941 будынак, 29 460 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. Тут працавалі чыгуначныя, швейныя, зброевая і механічныя майстэрні, тытуневая фабрыка, гарэлачны завод акцыянернага таварыства «Познань», піваварны завод «Карона», лесапільны завод, млын. Без расійскага рынку страцілі былое значэнне [[Дняпроўска-Бугскі канал]] і [[чыгуначны вузел]]. У 1920—1930 гадах дзейнічаў акруговы камітэт «[[Чырвоная дапамога|Чырвонай дапамогі]]» — {{нп5|МАПР|міжнароднай арганізацыі помачы барацьбітам рэвалюцыі (МАПР)|ru|МОПР}} Заходняй Беларусі. На працягу 1923—1938 гадоў дзейнічалі Брэсцкая акруговыя і гарадскія арганізацыі [[КПЗБ]], [[КСМЗБ]]<ref name="ЭГБ"/>; рэвалюцыйна-дэмакратычныя арганізацыі: [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]], [[Змаганне|клуб «Змаганне»]]; культурна-асветніцкая арганізацыя [[Таварыства беларускай школы]]<ref name="ГВБ"/>. У 1922—1925 гадах баставалі рабочыя друкарні, тытунёвай фабрыкі, лесапільнага завода, чыгуначнікі, швейнікі і інш<ref name="ЭГБ"/>. 21 лютага 1926 года адбылася дэманстрацыя [[беспрацоўны]]х<ref name="ГВБ"/>. У студзені 1927 года ў Брэсце [[Працэс 31-го|адбыўся суд]], арганізаваны польскімі ўладамі, над групай дзеячаў [[КПЗБ]], у т.л. [[В. З. Харужая|В. З. Харужай]], [[З. Ф. Паплаўскі]]м<ref name="ЭГБ"/>. У 1928—1930 гадах адбыліся выступленні рабочых лесапільных прадпрыемстваў, чыгуначнікаў<ref name="ГВБ"/>. У 1925 годзе пабудавана [[электрастанцыя]]. У 1929 годзе пражывалі 37 684 жыхары, дзейнічалі 2 [[бібліятэка|бібліятэкі]] (гарадская і настаўніцкая), 2 [[кінатэатр]]ы, 19 [[школа|школ]] (з іх 7 пачатковых, 7 прыватных, сярэдняя тэхнічная, гандлёвая, гарадская кваліфікацыйная, 2 рамесныя), 7 [[гімназія|гімназій]] (у т.л. 1 дзяржаўная, 3 прыватныя польскія, 2 прыватныя яўрэйская, 1 прыватная руская), 3 [[бальніца|бальніцы]] (гарадская на 60 ложкаў, чыгуначная на 150 ложкаў, яўрэйская на 90 ложкаў), некалькі прыватных [[лячэбніца|лячэбніц]]. 21 чэрвеня 1929 года і 29 лістапада 1933 года да гарадской гміны Брэста былі далучаны часткі {{нп5|гміна Косічы|гмін Косічы|pl|Gmina Kosicze}} і {{нп5|гміна Камяніца Жыравецкая|Камяніцы Жыравецкай|pl|Gmina Kamienica Żyrowiecka}}<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19290430354 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1929 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 43, poz. 354] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120612161012/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19290430354 |date=12 чэрвеня 2012 }}{{ref-pl}}</ref><ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330930716 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 listopada 1933 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 93, poz. 716] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120612161018/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330930716 |date=12 чэрвеня 2012 }}{{ref-pl}}</ref>. Сярод іншых у 1929 годзе ў межы горада былі ўключаны [[Граеўская Слабодка]] (іншая назва Граеўка), [[Кіеўская Слабодка]] (іншая назва Кіеўка), в. [[Шпановічы]]<ref name="ГВБ"/>. 1 снежня 1933 года далучана таксама частка {{нп5|гміна Кабыляны|гміны Кабыляны|pl|Gmina Kobylany}}<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330940719 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1933 r. o zmianie granic województw lubelskiego i poleskiego (Dz. U. Nr 94 poz. 719)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161009120816/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330940719 |date=9 кастрычніка 2016 }}{{ref-pl}}</ref>. У 1936 годзе ў горадзе 18 школ, 5 [[гімназія|гімназій]], 3 [[кінатэатр]]ы, [[бібліятэка]]. У 1937 годзе 51,2 тыс. жыхароў<ref name="ЭГБ"/>. === У Другой сусветнай вайне === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-121-0007-24, Polen, polnische Panzer Renault FT-17.jpg|міні|злева|Танкі {{нп5|Рэно FT|Рэно FT-17|ru|Рено FT}} блакуюць [[Паўночная брама Брэсцкай крэпасці|Паўночную браму крэпасці]], 1939 год]] 1 верасня 1939 года [[нацысцкая Германія]] [[Польская кампанія вермахта (1939)|напала на Польшчу]], 14 верасня захапіла Брэст (акрамя крэпасці)<ref name="ЭГБ"/>. У час [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1939)|абароны Брэсцкай крэпасці]] палякі за тры дні адбілі 7 атак нямецкіх атак, пры гэтым людзкія страты з боку абаронцаў склалі каля 40 %. Познім вечарам 17 верасня і ноччу з [[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэлі]] выйшла большасць абаронцаў у напрамку [[Кодзень|Кодня]], для прыкрыцця асноўных сіл у крэпасці засталіся добраахвотнікі. Толькі 18 верасня немцы з боку [[Цярэспаль|Цярэспаля]] ўвайшлі ў Цытадэль<ref name="brl2">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/1786-22-verasnya-2019-g-80-gadou-z-dnya-ustuplennya-chyrvonaj-armii-u-g-brest-u-chas-vyzvalenchaga-pakhodu-u-zakhodnyuyu-belarus-1939 22 верасня 2019 г. — 80 гадоў з дня ўступлення Чырвонай арміі ў г. Брэст у час Вызваленчага паходу ў Заходнюю Беларусь (1939)]</ref>. [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-121-0011A-23, Polen, Siegesparade, Guderian, Kriwoschein.jpg|thumb|Урачыстая перадача Брэст-Літоўска і Брэсцкай крэпасці савецкаму боку 22 верасня 1939 года. На трыбуне — нямецкі генерал [[Гайнц Гудэрыян]] і савецкі камандзір брыгады [[Сямён Майсеевіч Крывашэін|Сямён Крывашэін]].]] 17 верасня 1939 года [[Польскі паход РСЧА|Чырвоная Армія перайшла савецка-польскую граніцу]]<ref name="ЭГБ"/>. 20 верасня перадавыя часткі 29-й лёгкатанкавай брыгады 4-й арміі пад камандаваннем [[Сямён Майсеевіч Крывашэін|Сямёна Крывашэіна]] падышлі да Брэста. У горад была накіравана разведка, а ў штаб 29-й брыгады прыбыла нямецкая дэлегацыя<ref name="brl2"/>. Паводле савецка-нямецкага пратакола аб усталяванні дэмаркацыйнай лініі на тэрыторыі былой Польскай дзяржавы, падпісанага 21 верасня 1939 года прадстаўнікамі савецкага і нямецкага камандаванняў, горад адыходзіў да [[СССР]]. 22 верасня адбылася афіцыйная працэдура перадачы Брэст-Літоўска і Брэсцкай крэпасці савецкаму боку, у час якой па [[Вуліца Леніна (Брэст)|цэнтральнай вуліцы]] [[Германа-савецкі ваенны парад у Брэст-Літоўску|ўрачыстым маршам прайшлі нямецкія і савецкія падраздзяленні]]<ref name="Mezhduburie">{{кніга |аўтар = Кривошеин С. М. |загаловак = Междубурье |спасылка = http://forgb.awardspace.com/krivoshein.html |месца = Воронеж |выдавецтва = Центрально-Черноземное книжное издательство |год = 1964 |старонкі = 250−262 |тыраж = 15 000 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100612131153/http://forgb.awardspace.com/krivoshein.html |archivedate = 12 чэрвеня 2010 }}</ref><ref name="WIF">{{Кніга|загаловак=A World in Flames: A Short History of the Second World War |аўтар=Martin Kitchen |год=1990 | мова = en|выдавецтва=Longman |isbn=0582034086 |старонкі=74 |каментар=The joint invasion of Poland was celebrated with a parade by the Wehrmacht and the Red Army in Brest Litovsk |спасылка=http://books.google.com/books?id=0t-fAAAAMAAJ&q=%22The+joint+invasion+of+Poland+was+celebrated+with+a+parade+by+the+Wehrmacht+and+the+Red+Army+in+Brest+Litovsk%22&dq=%22The+joint+invasion+of+Poland+was+celebrated+with+a+parade+by+the+Wehrmacht+and+the+Red+Army+in+Brest+Litovsk%22&lr=&ei=N0_USde1H5SwMpL1zeQC&pgis=1 }}</ref><ref name="SDtW">{{Кніга|загаловак=Stalin's Drive to the West, 1938-1945 |аўтар=Raack Richard C. |год=1995 |выдавецтва=Stanford University Press|isbn=0804724156 |старонкі=58 |каментар=The generals of the two invading armies went over the details of the prearranged line that would mark the two zones of conquest for Germany and Soviet Russia, subsequently to be rearranged one more time in Moscow. The military parade that followed was recorded by Nazi cameras and celebrated in the German newsreel: German and Soviet generals cheek by jowl n military homage to each other's armies and victories. |спасылка=http://books.google.com/books?id=pAdZMaWn8cIC&pg=PA58&dq}}</ref><ref name="Семиряга">М. И. Семиряга. [http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/index.html Тайны сталинской дипломатии. 1939—1941.] — М.: Высшая школа, 1992. — 303 с.</ref>, пасля чаго ў цэнтр горада ўвайшлі падраздзяленні Чырвонай арміі<ref name="ЭГБ"/><ref name="brl2"/>. З 4 снежня 1939 года — цэнтр [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], з 15 студзеня 1940 года — [[Брэсцкі раён|аднайменнага раёна]]<ref name="ГВБ"/>. На 1 верасня 1940 года<ref name="ЭГБ"/> ў горадзе 24 прамысловыя прадпрыемствы<ref name="ГВБ"/>, 17 школ, 2 тэхнікумы, 3 вучылішчы, [[Брэсцкі рускі драматычны тэатр|Рускі драматычны тэатр]], 68,8 тыс. жыхароў<ref name="ЭГБ"/>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] Брэст у ліку першых [[Абарона Брэста (1941)|прыняў на сябе ўдар]] [[Нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкіх захопнікаў]] і 22 чэрвеня 1941 года быў захоплены. Гераічная [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1941)|абарона Брэсцкай крэпасці]] савецкімі воінамі доўжылася да канца ліпеня 1941 года<ref name="ГВБ"/>. Гітлераўцы ўстанавілі ў горадзе жорсткі акупацыйны рэжым<ref name="ЭГБ"/>. Яны стварылі ў горадзе 4 [[канцлагер]]ы з 8 аддзяленнямі і філіяламі<ref name="ГВБ"/>, знішчылі звыш 40 тысяч чалавек (у вобласці больш за 83,9 тыс. чал.), зруйнавалі ўсе прадпрыемствы і культурна-асветныя ўстановы, 48,7 % жыллёвага фонду<ref name="ЭГБ"/>. З пачаткам нямецкай акупацыі Брэст некалькі разоў мяняла сваю адміністрацыйную прыналежнасць. На пачатку акупацыі 1 жніўня 1941 года Брэст і ўся тагачасная Брэсцкая вобласць БССР, як і [[Беластоцкая вобласць]], былі далучаны да [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і ўваходзілі ў склад [[Беластоцкая акруга|Беластоцкай акругі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Золотарев В., Кульков Е. |загаловак= Генеральный план «Ост»|выданне= Международная жизнь|выдавецтва= МИД РФ|год= 2011|нумар= 6}}</ref>. Але ўжо 1 верасня 1941 года тэрыторыю [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]] (Брэсцкая, Пінская і Палеская вобласці) разам Брэстам далучылі да [[Рэйхскамісарыят Украіна|Рэйхскамісарыята «Украіна»]]. Генеральны камісар Беларусі [[Вільгельм Кубэ]] лічыў памылкай уключэнне поўдня Беларусі ў склад Рэйхскамісарыята «Украіна» і на нарадзе гебітскамісараў у Мінску ў красавіку 1943 года выказваў сваю нязгоду з перадачай апошняму «значнай часткі тэрыторыі Паўднёвай Беларусі», а таму прапаноўваў рэйхскамісару Украіны [[Эрых Кох|Эрыху Коху]] перанесці лінію падзелу да «пінскіх балот». Аднак гэта пытанне вырашала кіраўніцтва іншых устаноў [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйху]], у першую чаргу Галоўнае камандаванне сухапутных войскаў і кіраўніцтва міністэрства па занятых усходніх тэрыторыях. Менавіта рэйхсміністр [[Альфрэд Розенберг]] вызначыў мяжу паміж Украінай і Беларуссю на поўнач ад [[Прыпяць|Прыпяці]], бо такі падзел, хоць і не адпавядаў інтарэсам ваеннага кіраўніцтва, але забяспечваў Рэйхскамісарыят «Украіна» лесам і дрэваматэрыяламі, а таксама ствараліся ўмовы для выкарыстання сістэмы каналаў Прыпяці і чыгункі Брэст — Гомель<ref name="vsu">[https://lib.vsu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/4884/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%86.%D0%AF..pdf]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне дня была афіцыйна створана [[Генеральная акруга Валынь-Падолле|Генеральная акруга «Брэст-Літоўск»]] ({{lang-de|Generalbezirk Brest-Litowsk}})<ref name="generalbezirk">[http://www.territorial.de/ukra/wolhyn/wolh.htm#fn2 Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874—1945. {{ref-de}}]</ref>. Месцазнаходжаннем генеральнага камісарыяту быў Брэст-Літоўск. На працягу восені 1941 года тут утварыліся кіруемыя органы новай грамадзянскай адміністрацыі — гебітскамісарыяту (акругі) ў Брэст-Літоўску. 1 студзеня 1942 года адбылося перайменаванне Генеральнай акругі «Брэст-Літоўск» у [[Генеральная акруга Валынь-Падолле|Генеральную акругу «Валынь-Падолле»]]. Аднак да 19 чэрвеня 1942 года адміністрацыйны цэнтр акругі яшчэ знаходзіўся ў Брэст-Літоўску, пасля чаго яго перанеслі ў [[Луцк]]. 8 верасня 1942 года Брэсцкі гарадскі ({{lang-de|Kreisgebiet Brest-Litowsk-Stadt}}) і Брэсцкі сельскі гебіт ({{lang-de|Kreisgebiet Brest-Litowsk-Land}}) аб’ядналі ў адзін новы [[Брэсцкі гебіт]] ({{lang-de|Kreisgebiet Brest Litowsk}}). У лютым 1944 года тэрыторыю Брэсцкага гебіта (а таксама [[Кобрынскі гебіт|Кобрынскага]] і [[Пінскі гебіт|Пінскага]] гебітаў) з Генеральнай акругі «Валынь-Падолле» перадалі ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], якая ўваходзіла ў склад [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]<ref name="Generalbezirk ">[http://www.territorial.de/ukra/wolhyn/brestlit.htm Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874—1945. {{ref-de}}]</ref>. У Брэсце дзейнічалі [[Брэсцкая абласная антыфашысцкая арганізацыя|абласная]] і [[Брэсцкая гарадская антыфашысцкая арганізацыя|гарадская]] антыфашысцкія арганізацыі, [[Брэсцкае патрыятычнае падполле|патрыятычнае падполле]], [[Брэсцкае камсамольска-маладзёжнае падполле|камсамольска-маладзёжнае падполле]], [[Брэсцкі падпольны абком КП(б)Б|падпольны абком КП(б)Б]], [[Брэсцкае партызанскае злучэнне|партызанскае злучэнне]], [[Брэсцкі падпольны гаркам КП(б)Б|падпольны гаркам КП(б)Б]], [[ЛКСМБ]], у кантакце з якімі працавалі падпольныя камсамольскія органы. З мая 1942 года дзейнічала падпольная друкарня, выдаваліся падпісныя газеты [[За Родину|«За Родину»]] і [[Заря (газета)|«Заря»]]. Горад вызвалены 28 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Люблін-Брэсцкая аперацыя|Люблін-Брэсцкай аперацыі]]<ref name="ЭГБ"/> войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]. === Пасляваеннае развіццё === Пасля вызвалення горад паступова адрадзіўся і вырас у буйны прамысловы і культурны цэнтр Беларусі<ref name="ГВБ"/>. 8 мая 1965 года Брэсцкай крэпасці было нададзена ганаровае званне [[Гарады-героі|крэпасць-герой]], з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медаля «Залатая Зорка»]]. У 1969—1971 гадах на тэрыторыі Брэсцкай крэпасці ўтварыўся [[мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»]]. У пасляваенны перыяд у межы горада ўвайшлі навакольныя вёскі: [[Адамкова]], [[Бярозаўка 1 (Брэст)|Бярозаўка 1-я]], [[Бярозаўка 2 (Брэст)|Бярозаўка-2-я]] (усе 1958), [[Бярозаўка (Брэст)|Бярозаўка]] (1968), [[Валынка (Брэст)|Валынка]] (у 1921—1939 гадах называлася Траўгутава), [[Вулька Падгародская|Вулька-Падгародска]], [[Гузні (Брэст)|Гузні]] (абедзве 1968), [[Дуброўка (Брэст)|Дуброўка]] (1979), [[Кавалёва (Брэст)|Кавалёва]] (1958), [[Кацельня Падгародская|Кацельня-Падгародская]] (1968), [[Кацінбор]] (1979), [[Крушына (Брэст)|Крушына]] (1968), [[Лысая Гара (Брэст)|Лысая Гара]] (1958), [[Пугачова (Брэст)|Пугачова]] (1979), [[Рэчыца (Брэст)|Рэчыца]], [[Трышын]] (абедзве 1968); [[Паўднёвы пасёлак (Брэст)|Паўднёвы пасёлак]] (1958)<ref name="ГВБ"/>. === Сучаснасць === З 1990 года Брэст — адзін з шасці абласных цэнтраў незалежнай Беларусі. Тут размясціліся Генеральныя консульствы Рэспублікі Польшча, Расійскай Федэрацыі і [[Пасольства Украіны ў Беларусі#Генеральнае консульства Украіны ў Брэсце|Украіны]] (закрыта з сакавіка 2022 года). З 1991 года працуе мытня «Заходні Буг». У 1996 годзе ўтварылася свабодная эканамічная зона «Брэст». Са студзеня 2018 года ў горадзе праходзілі [[пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода]]. Брэст стаў адным з цэнтраў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]<ref>[https://www.dw.com/ru/kogo-i-za-chto-sudjat-v-breste-posle-protestov/a-54737595 Кого и за что судят в Бресте после протестов], [[Deutsche Welle]], 28.08.2020 г.</ref>. 10 жніўня 2020 года тут праходзілі сутыкненні супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] з пратэстоўцамі, у час якіх карнікі ўжывалі светлашумавыя шашкі. 11 жніўня ў Брэсце быў паранены ўдзельнік пратэстаў [[Генадзь Валер’евіч Шутаў|Генадзь Шутаў]]. Яго ў крытычным стане перавялі ў шпіталь Міністэрства абароны, дзе 19 жніўня ён памёр<ref>{{Cite web|date=2020-08-19|title=Сьледчы камітэт апісаў абставіны забойства берасьцейца падчас акцыі пратэсту|url=https://www.svaboda.org/a/30792603.html|dead-url=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910151007/https://www.svaboda.org/a/30792603.html|archive-date=2020-09-10|access-date=2020-09-10|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be}}</ref>. 16 жніўня 2020 года ў Брэсце прайшоў {{нп3|Марш за свабоду (Брэст, 2020)|Марш за свабоду|be-x-old|Марш за свабоду (Берасьце, 2020)}}. == Архітэктура == Ужо ў 1945 годзе ў адпаведнасці з рашэннем [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] пачаліся работы па генеральным плане аднаўлення і рэканструкцыі Брэста. Распрацоўка яго вялася супрацоўнікамі інстытута «[[Белдзяржпраект]]» і была завершана ў 1948 годзе (план удакладняўся і карэкціраваўся архітэктарам [[Г. А. Парсаданаў|Г. А. Парсаданавым]] да 1953 года). Генеральны план вызначаў напрамак развіцця горада на 2 пасляваенныя дзесяцігоддзі і прадугледжваў удасканаленне [[планіровачная структура|планіровачнай структуры]] горада, разбіваў усю тэрыторыю Брэста на планіровачныя раёны, якія, у сваю чаргу, дзяліліся на [[прамысловы раён|прамысловыя]] і [[жылы раён|жылыя раёны]], [[мікрараён]]ы. Горад развіваўся ва ўсходнім (раёны [[Кіеўка]] і [[Усход (жылы раён, Брэст)|Усходні]]), паўночным ([[Адамкава]] — [[Рэчыца (Брэст)|Рэчыца]] — [[Граеўка]]) і часткова паўднёвых напрамках. Прадугледжвалася аднаўленне, рэканструкцыя і добраўпарадкаванне [[Гістарычны цэнтр Брэста|цэнтра горада]] і галоўных магістралей — [[Вуліца Леніна (Брэст)|вул. Леніна]] (звязвала [[Прывакзальная плошча (Брэст)|Прывакзальную плошчу]] з набярэжнай р. [[Мухавец]]) і [[Вуліца Маскоўская (Брэст)|вул. Маскоўскай]] (пачыналася каля [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] і пераходзіла ў [[Магістраль М1|шашу Брэст—Масква]]). Забудоўвалася [[Плошча Леніна (Брэст)|плошча Леніна]] як адміністрацыйна-грамадскі цэнтр Брэста. У цэнтры ўзводзіліся 4—5-і павярховыя дамы (архітэктары [[А. Сувораў (архітэктар)|А. Сувораў]], [[З. Леўчанка]]); рэканструяваны [[Чыгуначны вакзал (Брэст)|чыгуначны вакзал]] (1956), пабудаваны [[універмаг (Брэст)|універмаг]] (1955), [[Буг (гасцініца)|гасцініца «Буг»]] (1958)<ref name="ГВБ"/>. Згодна з новым генеральным планам развіцця Брэста, які быў зацверджаны [[Савет Міністраў БССР|Саветам Міністраў БССР]] у 1965 годзе (распрацаваны ў інстытуце «[[Белдзяржпраект]]», архітэктары [[Ю. Глінка]], [[Яраслаў Львовіч Ліневіч|Я. Ліневіч]], [[Анатоль Васілевіч Гарбачоў|А. Гарбачоў]]), далейшае развіццё горада адбывалася ва ўсходнім напрамку: ствараўся [[Усходні прамысловы вузел (Брэст)|ўсходні прамысловы вузел]], вялося будаўніцтва буйнейшага [[Усход (жылы раён, Брэст)|раёна Усход]], які ўключае 7 мікрараёнаў і грамадскі цэнтр. Спрыяльным для прамысловага і жыллёвага будаўніцтва па генеральным плане з’яўляўся і паўднёвы напрамак. У 1976 годзе план быў скарэкціраваны да 2000 года ў [[Мінскі філіял Цэнтральнага навукова-даследчага і праектнага інстытута горадабудаўніцтва|Мінскім філіяле Цэнтральнага навукова-даследчага і праектнага інстытута горадабудаўніцтва]] (архітэктары [[Г. Булдаў]], [[Р. Арцёмчык]]). У 1970-я гады пачалося асваенне зямель пад жылую забудову ў паўднёвым напрамку (левабярэжная частка р. [[Мухавец (рака)|Мухавец]]). Паўднёвы жылы раён разлічаны на 70—80 тыс. жыхароў і складаецца з 6 мікрараёнаў. У пачатку 1970-х гадоў у Брэсце сфарміравалася 6 раёнаў, дзе вялося будаўніцтва жылля: паўднёвы, цэнтральны, усходні, Граеўскі, Адамкова—Рэчыца і раён [[Камянецкая шаша|Камянецкай шашы]]. Паводле праекта планіроўкі цэнтра Брэста 1968 года (архітэктары [[В. Анікір]], [[Г. Трушнікава]]) фарміруецца ансамбль [[грамадскі будынак|грамадскіх будынкаў]] у раёне плошчы Леніна, рэканструюцца [[Вуліца Леніна (Брэст)|вуліцы Леніна]] і [[Савецкая вуліца (Брэст)|Савецкая]], забудоўваецца [[Маскоўская вуліца (Брэст)|Маскоўская вуліца]]<ref name="ГВБ"/>. У 1985 годзе ў [[Беларускі навукова-даследчы і праектны інстытут горадабудаўніцтва|Беларускім навукова-даследчым і праектным інстытуце горадабудаўніцтва]] распрацаваны праект [[рэгенерацыя|рэгенерацыі]] [[Гістарычны цэнтр Брэста|гістарычнай часткі Брэста]], які прадугледжваў захаванне планіроўкі, што склалася гістарычна, як помніка горадабудаўніцтва. Гэты праект стаў першым вопытам у серыі праектаў рэгенерацыі гістарычных гарадоў Беларусі. У сувязі з будаўніцтвам прадпрыемстваў [[паўднёвы прамысловы вузел (Брэст)|паўднёвага прамысловага вузла]] ў 1980-я гады асвойваецца новы раён горада — паўднёва-ўсходні (з 1983 года забудоўваецца мікрараён [[Паўднёвы Усход (Брэст)|Паўднёвы Усход-3]]; архітэктары [[Карват]], [[М. Козік]]). У паўднёвым прамысловым вузле размешчана машына-будаўнічае аб’яднанне<ref name="ГВБ"/>. У 1992 годзе [[БелНДІПгорадабудаўніцтва]] распрацаваў чарговы ген. план развіцця Брэста (галоўны архітэктар [[А. Зайцава]]), які прапануе канцэпцыю комплекснага развіцця горада. Адметнай асаблівасцю праекта з’яўляецца сацыяльная накіраванасць горадабудаўнічых рашэнняў. У ім больш поўна ўлічана інтэграцыя паміж горадам і сумежнымі з ім тэрыторямі. Умовы планіровачнага развіцця дазваляюць пашырэнне горада ў паўночным і паўднёвым напрамках. Асноўнае жыллёвае будаўніцтва весці на тэрыторыях, якія прымыкаюць да [[Паркавая магісталь (Брэст)|вул. Паркавай]] і [[вуліца Махновіча (Брэст)|працягу бульвара Шаўчэнкі]] ў паўднёвай частцы горада, да [[Вуліца Лейтэнанта Рабцава|вул. Лейтэнанта Рабцава]] ў паўночнай частцы, а таксама да [[Вуліца Піянерская (Брэст)|вуліцы Піянерскай]] у раёне [[Бярозаўка 1 (Брэст)|Бярозаўкі]]. Актыўнаму асваенню належыць тэрыторыя, абмежаваная вул. Маскоўскай і р. Мухавец<ref name="ГВБ"/>.<!-- Помнікі: М. В. Гогалю, У. I. Леніну, А. Міцкевічу, А. В. Сувораву, Герою Сав. Саюза А. М. Карасёву, А. Ф. Наганаву, бюст П. I. Клімука, помнікі Вызвалення, пагранічнікам, сав. воінам-артылеры-стам, сав. танкістам, сав. воінам-інтэрна-цыяналістам; 72 брацкія магільг сав. во-інаў, 5 магіл ахвяр фашьгзму; мемары-яльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-ге-рой», устаноўлена 12 мемарыяльных до-шак і інш. Захаваліся помнікі архітэкту-ры: Брацкая Мікалаеўская і Сімяонаў-ская цэрквы, кафедральны касцёл<ref name="ЭГБ"/>. --> == Геаграфія == === Клімат === {{main|Клімат Брэста}} Метэаназіранні ў Брэсце вядуцца з 1834 года<ref name="Брэст. Энцыклапедычны даведнік Стар.9"/>. Клімат у раёне горада — [[Кантынентальны клімат|умерана кантынентальны]]<ref name="Брэст. Энцыклапедычны даведнік Стар.9"/>. З-за ўплыву марскіх паветраных мас характэрна мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. Цыклоны, якія з’яўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з Атлантычнага акіяна з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпература студзеня −2,6&nbsp;°C, ліпеня +19,3&nbsp;°C. Гадавая колькасць ападкаў 609 мм. Сярэднегадавая [[тэмпература]] паветра ў Брэсце складае +8,2&nbsp;°C, сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасць ветру]] — {{s|2,6 м/с}}, сярэднегадавая [[Адносная вільготнасць|вільготнасць паветра]] — 76 %. [[Вегетацыйны перыяд]] доўжыцца 214 сутак<ref name="brest_rayon"/>. У годзе ў сярэднім 160 дзён ідзе дождж, 68 дзён — снег. Туманы назіраюцца на працягу 33 дзён, навальніцы — 27 дзён<ref name="Надвор'е і климат3"/>. {{Клімат горада |Горад_род=Брэста (норма 1981-2010) |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33008.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-2.6 | Сту_сяр_апад=34 | Лют_сяр=-1.9 | Лют_сяр_апад=33 | Сак_сяр=2.2 | Сак_сяр_апад=33 | Кра_сяр=8.7 | Кра_сяр_апад=37 | Май_сяр=14.5 | Май_сяр_апад=63 | Чэр_сяр=17.1 | Чэр_сяр_апад=68 | Ліп_сяр=19.3 | Ліп_сяр_апад=74 | Жні_сяр=18.5 | Жні_сяр_апад=72 | Вер_сяр=13.3 | Вер_сяр_апад=56 | Кас_сяр=8.3 | Кас_сяр_апад=37 | Ліс_сяр=2.7 | Ліс_сяр_апад=42 | Сне_сяр=-1.3 | Сне_сяр_апад=41 | Год_сяр=8.2 | Год_сяр_апад=590 | Сту_сяр_мін=-4.9 | Сту_сяр_макс=-0.1 | Лют_сяр_мін=-4.5 | Лют_сяр_макс=1.2 | Сак_сяр_мін=-1.2 | Сак_сяр_макс=6.3 | Кра_сяр_мін=3.8 | Кра_сяр_макс=14.0 | Май_сяр_мін=9.0 | Май_сяр_макс=20.1 | Чэр_сяр_мін=12.0 | Чэр_сяр_макс=22.6 | Ліп_сяр_мін=14.2 | Ліп_сяр_макс=24.9 | Жні_сяр_мін=13.3 | Жні_сяр_макс=24.2 | Вер_сяр_мін=9.1 | Вер_сяр_макс=18.4 | Кас_сяр_мін=4.8 | Кас_сяр_макс=12.5 | Ліс_сяр_мін=0.4 | Ліс_сяр_макс=5.4 | Сне_сяр_мін=-3.5 | Сне_сяр_макс=0.9 | Год_сяр_мін=4.4 | Год_сяр_макс=12.5 | Сту_а_макс=15.9 | Сту_а_мін=-35.5 | Лют_а_макс=17.2 | Лют_а_мін=-28.1 | Сак_а_макс=22.6 | Сак_а_мін=-22.6 | Кра_а_макс=30.7 | Кра_а_мін=-6.2 | Май_а_макс=32.1 | Май_а_мін=-4.2 | Чэр_а_макс=34.3 | Чэр_а_мін=2.1 | Ліп_а_макс=36.6 | Ліп_а_мін=5.8 | Жні_а_макс=36.7 | Жні_а_мін=1.3 | Вер_а_макс=34.4 | Вер_а_мін=-2.8 | Кас_а_макс=26.4 | Кас_а_мін=-9.9 | Ліс_а_макс=19.0 | Ліс_а_мін=-19.2 | Сне_а_макс=14.5 | Сне_а_мін=-25.1 | Год_а_макс=36.6 | Год_а_мін=-35.5 |}}{{Клімат горада |Горад_род=Брэста за перыяд 2012—2022 гадоў |Крыніца=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2001&LMM=12&LYY=2011&WMO=33008&CONT=euro&REGION=0005&LAND=BY&ART=TMX&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=33008 экстрэмумы і ападкі з Кліматычнага манітора] | Сту_сяр=-1.9 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-0.3 | Лют_сяр_апад=34 | Сак_сяр=3.5 | Сак_сяр_апад=33 | Кра_сяр=9.1 | Кра_сяр_апад=39 | Май_сяр=14.7 | Май_сяр_апад=67 | Чэр_сяр=19.2 | Чэр_сяр_апад=68 | Ліп_сяр=20.6 | Ліп_сяр_апад=83 | Жні_сяр=20.0 | Жні_сяр_апад=62 | Вер_сяр=14.3 | Вер_сяр_апад=50 | Кас_сяр=9.3 | Кас_сяр_апад=42 | Ліс_сяр=4.6 | Ліс_сяр_апад=39 | Сне_сяр=0.5 | Сне_сяр_апад=40 | Год_сяр=9.5 | Год_сяр_апад=557 | Сту_сяр_мін=-4.6 | Сту_сяр_макс=0.6 | Лют_сяр_мін=-2.7 | Лют_сяр_макс=2.2 | Сак_сяр_мін=-0.5 | Сак_сяр_макс=7.1 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=14.2 | Май_сяр_мін=9.4 | Май_сяр_макс=20.0 | Чэр_сяр_мін=13.9 | Чэр_сяр_макс=24.7 | Ліп_сяр_мін=15.2 | Ліп_сяр_макс=26.0 | Жні_сяр_мін=14.4 | Жні_сяр_макс=25.5 | Вер_сяр_мін=9.3 | Вер_сяр_макс=19.5 | Кас_сяр_мін=5.6 | Кас_сяр_макс=13.0 | Ліс_сяр_мін=2.4 | Ліс_сяр_макс=6.8 | Сне_сяр_мін=-1.2 | Сне_сяр_макс=2.3 | Год_сяр_мін=5.5 | Год_сяр_макс=13.5 | Сту_а_макс=15.9 | Сту_а_мін=-21.6 | Лют_а_макс=14.4 | Лют_а_мін=-25.8 | Сак_а_макс=19.8 | Сак_а_мін=-19.0 | Кра_а_макс=30.3 | Кра_а_мін=-3.3 | Май_а_макс=31.3 | Май_а_мін=-1.0 | Чэр_а_макс=34.3 | Чэр_а_мін=6.5 | Ліп_а_макс=35.5 | Ліп_а_мін=8.6 | Жні_а_макс=36.7 | Жні_а_мін=7.4 | Вер_а_макс=34.4 | Вер_а_мін=0.9 | Кас_а_макс=24.4 | Кас_а_мін=-6.3 | Ліс_а_макс=18.3 | Ліс_а_мін=-10.0 | Сне_а_макс=13.2 | Сне_а_мін=-14.4 | Год_а_макс=36.7 | Год_а_мін=-26.1 |}} Паводле [[фізіка-геаграфічнае раянаванне|фізіка-геаграфічнага раянавання]], горад размешчаны на [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніне]] ў межах заходняй часткі [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]] — [[Брэсцкае Палессе|Брэсцкім Палессі]]<ref name="Кравчук"/>. === Экалогія === Ад стацыянарных крыніц, размешчаных у горадзе, у атмасферу паступае 3,2 тыс. тон [[забруджвальнае рэчыва|забруджвальных рэчываў]], высокая доля [[Выкід шкоднага рэчыва|выкідаў]] ад [[транспарт]]у (для Брэсцкай вобласці дасягае 87 % ад усіх выкідаў)<ref name="Кравчук"/>. === Гідраграфія === [[Гідраграфія|Гідраграфічная]] сітуацыя вызначаецца ракой [[Буг]], якая праходзіць на паўднёва-заходняй ускраіне горада і [[Мухавец (рака)|Мухавец]], які ўпадае ў яе і перасякае горад з усходу на захад. У межах горада рака Мухавец утварае шматлікія [[затока|затокі]], [[старыца|старыцы]] і [[выспа|выспы]]. У забудаванай частцы горада размешчана некалькі невялікіх [[сажалка|сажалак]]. У [[Пойма|поймах рэк]] развіта сістэма [[меліярацыйны канал|меліярацыйных каналаў]], прымеркаваных пераважна да паўднёвай ускраіны<ref name="Кравчук"/>. === Рэльеф === [[Рэльеф (геаграфія)|Рэльеф]] мясцовасці, на якой размясціўся горад, вызначаецца размяшчэннем у межах [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніны]], а таксама [[Даліна ракі|далінамі рэк]]. Даліны рэк у межах горада шырокія, у раёне Брэсцкай крэпасці яны злучаюцца<ref name="Кравчук"/>. === Глебы === Паводле глебава-геаграфічнага раянавання, тэрыторыя Брэста адносіцца да [[Брэсцка-Драгічынска-Іванаўскі раён|Брэсцка-Драгічынска-Іванаўскага раёна]]. Натуральнае глебавае покрыва ў забудаванай частцы горада моцна змененае, на прысядзібных участках акультураны. Захаваныя на адкрытых прасторах (у лясах, лесапарках, водна-зялёнай сістэме) натуральныя глебы пераважна [[Дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[слабаглеяватыя глебы|слабаглеяватыя]] на [[супескі|супесках]], сустракаюцца [[дзярнова-глеяватыя глебы|дзярнова-глеяватыя]] і [[глеевыя глебы|глеевыя]] на [[суглінкі|суглінках]], супесках і [[пясок|пясках]], а таксама [[Тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]] (у поймах рэк)<ref name="Кравчук"/>. === Клімат === Паводле [[клімат]]у Брэст размешчаны ў [[Паўднёвая агракліматычная вобласць Беларусі|Паўднёвай агракліматычнай вобласці]]. Сума тэмператур паветра вышэй за +10 [[°C]] перавышае 2400&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпература [[ліпень|ліпеня]] +18,0—18,5&nbsp;°C, [[студзень|студзеня]] −4,5&nbsp;°C. [[Абсалютны мінімум тэмпературы]] набліжаецца да —36&nbsp;°C. За год выпадае менш за 600 мм [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]]. [[Вегетацыйны перыяд|Перыяд вегетацыі]] раслін складае 198—204 дні. Горад адносіцца да [[Паўднёвы раён інтрадукцыі|Паўднёвага раёна інтрадукцыі]]<ref name="Кравчук"/>. У складзе гарадскіх зямель Брэста [[лясны масіў|лясныя масівы]] і [[Дрэвавыя расліны|дрэвава]]-[[хмызняк]]овая расліннасць займаюць 20,2 %, [[ворныя землі]] — 12,2, землі пад воднымі аб’ектамі, [[луг]]амі і [[балота]]мі — 5, 5,2 і 1,7 % адпаведна, пад [[забудова]]й, [[дарога]]мі і [[камунікацыя]]мі — 28,5 %<ref name="Кравчук">Кравчук, Л. А. Структурно-функциональная организация ландшафтно-рекреационного комплекса в городах Беларуси / Л. А. Кравчук. — Минск: Беларус. навука, 2011. — 171 с. — ISBN 978-985-08-1264-3. стар. 90-91</ref> === Флора === Фізіка-геаграфічныя і глебава-кліматычныя ўмовы вызначылі асаблівасці натуральнай расліннасці, што расце на тэрыторыі горада, якая прадстаўлена [[лес|лясамі]], размешчанымі на паўночным усходзе, паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе горада, а таксама [[поймавы луг|поймавымі лугамі]] і дрэвава-хмызняковай расліннасцю<ref name="Кравчук"/>. Лясы Брэста прымеркаваны да падзоны [[Шырокалісцевыя лясы|шырокалісцева]]-[[Іглічны лес|іглічных]] лясоў, размешчаны ў межах [[Бугска-Палеская геабатанічная акруга|Бугска-Палескай геабатанічнай акругі]], [[Бугска-Прыпяцкі лесараслінны раён|Бугска-Прыпяцкага лесарасліннага раёна]]<ref name="Кравчук"/>. [[Луг]]і прадстаўлены [[мурожныя лугі|мурожнымі]] на незабудаваных участках у міжрэччах і надабалонных тэрасах і [[поймавыя лугі|поймавымі]] — у далінах рэк Мухавец і Буг. На гарадской тэрыторыі яны досыць моцна антрапагенна ператвораны ў час [[добраўпарадкаванне|добраўпарадкавання]]<ref name="Кравчук"/>. ==== Ландшафтна-рэкрэацыйны комплекс ==== У горадзе маецца (2010) 5 [[парк]]аў (140,2 [[Гектар|га]]), 13 [[сквер]]аў (23,3 га), 6 [[бульвар]]ы (15,1 га), 1 [[сад]] (0,4 га), 7 азелянёных тэрыторый грамадскіх цэнтраў (12,0 га), водна-зялёная сістэма (499,5 га), 4 гарадскія [[пляж]]ы (9,8 га), 7 [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|асабліва ахоўных тэрыторый]] (70,1 га), а таксама гарадскія [[лес|лясы]], [[лесапарк]]і і іншыя азелянённыя тэрыторыі (1282,0 га)<ref name="Экбюл2010">{{Cite web |url=http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000632_410797_10.doc |title=Экалагічны бюлетэнь за 2010 год. Глава 10. Зялёныя насаджэнні і прыродныя экасістэмы ў гарадах |access-date=6 ліпеня 2019 |archive-date=6 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706113503/http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000632_410797_10.doc |url-status=dead }}</ref>. Ландшафтна-рэкрэацыйны комплекс Брэста складаецца як з добраўпарадкаваных тэрыторый: паркаў (з улікам [[Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»|Мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць»]] — 117,3 га), сквераў (74,7 га), бульвараў (39,1 га), азелянёных тэрыторый водна-зялёнай сістэмы (107 га з улікам тэрыторый, якія прылягаюць да [[Вяслярны канал (Брэст)|вяслярнага канала]]), так і рэкрэацыйных лясоў, якія займаюць амаль 80 % у структуры комплексу<ref name="Кравчук"/>. Станам на 2019 год у горадзе маецца 9 [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|асабліва ахоўных прыродных тэрыторый]], сярод якіх [[біялагічныя заказнікі]] мясцовага значэння [[Барбастэла (заказнік)|Барбастэла]] (6,61 га) і [[Брэсцкі заказнік|Брэсцкі]] (66,71 га), [[батанічны помнік прыроды]] рэспубліканскага значэння [[Брэсцкія елкі|елкі звычайныя змеепадобнай формы «Брэсцкія»]], помнікі прыроды мясовага значэння [[бук лясны (Брэст)|бук лясны]], [[вішня птушыная (Брэст)|вішня птушыная]], [[дуб чарэшчаты (Брэст)|дуб чарэшчаты]], [[плюшч звычайны (Брэст)|плюшч звычайны]], [[Дуброўка (тарфянік)|тарфянік Дуброўка]], [[Брэсцкая крынічная струга]]<ref name="priroda.brest">[http://www.priroda.brest.by/files/OOPT%202019.xlsx Особо охраняемые природные территории (ООПТ) Брестской области]</ref>. Узровень азелянення горада складае 21,4 %, што значна ніжэй за норму (40 %), забяспечанасць насаджэннямі агульнага карыстання — 76,6 м²/чал. пры норме для буйных гарадоў 10—11 м²/чал.<ref name="Экбюл2009">{{Cite web |url=http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000585_592692_10.pdf |title=Экалагічны бюлетэнь за 2009 год. Глава 10. Зялёныя насаджэнні і прыродныя экасістэмы ў гарадах |access-date=6 ліпеня 2019 |archive-date=18 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818171924/https://minpriroda.gov.by/uploads/files/000585_592692_10.pdf |url-status=dead }}</ref>. Размяшчэнне аб’ектаў агульнага карыстання ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу Брэста арганізавана неадпаведна месцам лакалізацыі [[рэкрэацыя|рэкрэацыйнага]] попыту. У цэнтры горада забяспечанасць насельніцтва аптымальная, на некаторых участках вышэй за існую норму. На перыферыі горада, у тым ліку і ў раёнах высакашчыльнай шматкватэрнай забудовы, дзе пражывае значная частка гараджан, адзначаецца іх дэфіцыт. Найбольшы дэфіцыт — на ўчастках, ізаляваных ад аб’ектаў рэкрэацыі [[прамысловая зона|прамысловымі зонамі]], спецтэрыторыямі, [[чыгунка]]й, г. з. у граніцах [[Фартэчная вуліца (Брэст)|вуліц Фартэчнай]], [[Вуліца Кіжаватава (Брэст)|Кіжаватава]], [[Чыгуначная вуліца (Брэст)|Чыгуначнай]], на паўночным захадзе Брэста. Пры ўліку лясоў і рэзервовых азелянёных тэрыторый сітуацыя некалькі змяняецца ў паўночна-ўсходняй частцы горада. Аднак у яго паўночна-заходняй частцы на ўчастках жылой забудовы, якія акружаны прамзонамі, спецтэрыторыямі, чыгункай і характарызуюцца адсутнасцю добраўпарадкаваных рэкрэацыйных аб’ектаў, а таксама рэзерву для іх стварэння, дэфіцыт захаваецца<ref name="Кравчук"/>. === Флора і фаўна === Паводле папярэдніх дадзеных у межах горада насяляюць і растуць больш за 40 ахоўных відаў (у тым ліку 24 віды раслін і каля 20 відаў пазваночных жывёл). Такія лічбы ідуць побач з колькасцю ахоўных відаў на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях<ref name="ptushki"/> === Раёны горада === Падзяляецца на 2 раёны — [[Ленінскі раён (Брэст)|Ленінскі]] і [[Маскоўскі раён (Брэст)|Маскоўскі]]. Мікрараёны: Адамкова, Бярозаўка, Валынка, Вулька, [[Вычулкі]], Гершоны, Граеўка, [[Дуброўка (Брэсцкі раён)|Дуброўка]], [[Новыя Задворцы]], [[Старыя Задворцы]], [[Кіеўка]], [[Кавалёва (Брэст)|Кавалёва]], [[Кацін Бор]], [[Лысая Гара (Брэст)|Лысая Гара]], [[Паўднёвы (Брэст)|Паўднёвы]], [[Плоска (Брэсцкі раён)|Плоска]], [[Пугачова (Брэст)|Пугачова]], [[Рэчыца (Брэст)|Рэчыца]], [[Трышын]], [[Усход (Брэст)|Усход]]. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Брэста}} Насельніцтва Брэста на 1 студзеня 2020 года склала 339 700 чалавек. Брэст — найбуйнейшы горад [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і шосты па колькасці насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь пасля [[Мінск]]а, [[Гомель|Гомеля]], [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]] і [[Гродна]]. За 1959—2019 гады колькасць насельніцтва горада вырасла амаль у 5 разоў<ref>https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/cff/cff240929a52d907db4b984b367395c7.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831012414/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/cff/cff240929a52d907db4b984b367395c7.pdf |date=31 жніўня 2021 }}</ref>. {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Брэст — буйны прамысловы цэнтр Беларусі, пры гэтым 70 % усёй прамысловасці горада — перапрацоўчыя прадпрыемствы (2021 г.)<ref>[https://www.belta.by/regions/view/rogachuk-ekonomika-bresta-pokazala-v-2021-godu-rekordnyj-rezultat-477283-2021/ Рагачук: эканоміка Брэста паказала ў 2021 годзе рэкордны вынік]</ref>. У 1996 годзе створана свабодная эканамічная зона «Брэст»<ref name="РБ"/>. === Прамысловасць === Найбуйнейшыя прадпрыемствы [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудавання і металаапрацоўкі]]: [[Брэсцкі электратэхнічны завод]], [[Брэстгазаапарат|«Брэстгазаапарат»]], [[Брэстсельмаш|Брэсцкі завод сельскагаспадарчага машынабудавання]], [[Брэсцкі машынабудаўнічы завод]], [[Брэсцкі электралямпавы завод]] і інш. Вядучыя прадпрыемствы [[Харчовая прамысловасць|харчовай галіны прамысловасці]]: [[Белалка|Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод «Белалка»]], [[Савушкін прадукт|«Савушкін прадукт»]], [[Брэсцкі мясакамбінат|мясакамбінат]], СП «Санта Брэмар» і іншыя. З галін [[Лёгкая прамысловасць|лёгкай прамысловасці]] развіты трыкатажная ([[Брэсцкі панчошны камбінат]]), вытворчасць дываноў і дывановых вырабаў (Брэсцкі філіял [[Віцебскія дываны|ААТ «Віцебскія дываны»]]) і інш. Дзейнічаюць прадпрыемствы і іншых галін прамысловасці. === Турызм === Брэст — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы [[Беларусь (гасцініца, Брэст)|«Беларусь»]], [[Інтурыст (гасцініца, Брэст)|«Брэст-Інтурыст»]], «[[Буг (гасцініца)|Буг]]» і іншыя<ref name="РБ">{{крыніцы/Рэспубліка Беларусь|2|Брест}}</ref>. У межах горада находзяцца 4 ведамасных санаторыя-прафілакторыя, у т.л. РУП «[[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі]]». == Транспарт == [[Выява:Belarus-Brest-Railway Station-1.jpg|thumb|[[Брэсцкі чыгуначны вакзал]]]] Вузел аўтамабільных дарог і чыгунак у напрамку на [[Баранавічы]], [[Лунінец]], [[Ковель]], [[Беласток]], [[Варшава|Варшаву]]. На тэрыторыі горада 3 памежных пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь. За 3,5 км на ўсход ад Брэста знаходзіцца [[Аэрапорт Брэст]] (міжнародны код — BQT), які быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Брэсцкаму аэрапорту нададзены статус міжнароднага, магчымая колькасць пасажыраў складае 400 чалавек за гадзіну. У лютым 1947 года з’явіўся [[Брэсцкі аўтобус|гарадскі аўтобус]] і [[Брэсцкае таксі|таксі]], у 1969 годзе — [[Брэсцкае маршрутнае таксі|маршрутнае таксі]], у 1981 годзе — [[Брэсцкі тралейбус|тралейбусы]]<ref name="virtual"/>. У 1940 годзе заснаваны [[Брэсцкі рачны порт]]. == Культура == [[Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»|Мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой]] з музеем Брэсцкай крэпасці-героя (Пабудова мемарыялу ажыццяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара [[СССР]] У. А. Караля, урачыстае адкрыццё адбылося 25 верасня 1971 года), [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей]] з філіялам — [[Археалагічны музей «Бярэсце»|археалагічным музеем «Бярэсце»]], [[Брэсцкі чыгуначны музей]], [[Музей гісторыі горада Брэста]], [[Брэсцкі музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці»]], музей прыроды, музей авіацыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Усход) У Брэсце дзейнічае [[Брэсцкі акадэмічны тэатр драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі|Брэсцкі тэатр драмы]], [[Брэсцкі абласны тэатр лялек]], [[Брэсцкая абласная філармонія]], 2 [[Кінатэатры Брэста|кінатэатры]] і інш. У рэпертуары Брэсцкага лялечнага тэатра сёння каля 30 дзіцячых і сямейных спектакляў. Праводзяцца фестывалі: міжнародны класічнай музыкі «Студзеньскія музычныя вечары», «Беларуская музычная восень», гарадскія «Залатая восень», «Брэсцкі баль», міжнародны тэатральны [[фестываль «Белая вежа»]] і фестываль беларускага нацыянальнага кіно. Працуе [[Брэсцкая абласная бібліятэка імя М.Горкага]]. Штогод у Брэсце праводзіцца амаль 2 тыс. мерапрыемстваў, у тым ліку міжнародныя і рэспубліканскія. У горадзе працуюць два прафесійныя тэатры, філармонія, 12 дамоў культуры, 85 бібліятэк. У 2014 годзе Брэст атрымаў статус «Горад, дружалюбны дзецям». У 2015 годзе Брэст з’яўляўся [[культурная сталіца Беларусі|культурнай сталіцай Беларусі]].<!-- Дзейнічаюць абласныя Тэатр драмы і музыкі і Тэ-атр лялек; Дзярж. архіў Брэсцкай вобл.; музеі: археалагічны «Бярэсце» (з 1983), абласны краязнаўчы, абароны Брэсцкай крэпасці-героя, «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці». У Брэсце праводзяцца міжнар. штогадовыя фестывалі: [[Белая вежа (фестываль)|тэатральны «Белая вежа»]], [[Пралескі (фестываль)|дзіцячы музычны «Пралескі»]]<ref name="ГВБ"/>. --> == Адукацыя == 32 агульнаадукацыйныя школы, 6 гімназій, 2 ліцэі. '''Вышэйшыя навучальныя ўстановы''': * [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]] * [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] '''Сярэднія спецыяльныя ўстановы''': * [[Брэсцкі дзяржаўны гандлёва-тэхналагічны каледж]] * [[Брэсцкі дзяржаўны каледж чыгуначнага транспарту]] * [[Брэсцкі дзяржаўны музычны каледж імя Рыгора Шырмы]] * [[Брэсцкі дзяржаўны медыцынскі каледж]] У адукацыйных установах горада працуе 18 музеяў розных профіляў: гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя, ваеннай славы, мемарыяльныя, у тым ліку музей Баявой Славы гімназіі № 1, музей «Хлапчукі несмяротнага Брэста» паста Памяці ля Вечнага агню мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой», краяназнаўчы музей «Амістад» гімназіі № 5. == Спорт == Буйныя спартыўныя збудаванні — спартыўны комплекс «Брэсцкі», [[Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж]], [[Брэсцкі лядовы палац спорту]], картынг-стадыён і інш. У горадзе дзейнічаюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартыўных школ. У мікрараёне Кіеўка размешчаны стадыён «Лакаматыў». У абласным спартыўным комплексе «Брэсцкі» адбываюцца трэніроўкі і гульні футбольнага клуба [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]. == СМІ == '''Газеты''' * «Брестский вестник» * «Вечерний Брест» * «Заря» * «Духовный вестник» '''Радыё''' * Беларускае [[Радыё Рацыя]] (99,2 FM) * Брэсцкае радыё (104,8 FM) '''Тэлебачанне''' * Брэсцкая тэлерадыёкампанія (ТРК-Брэст) * «Буг-ТВ» (камерцыйны канал) == Славутасці == <!--Сярод шматлікіх помнікаў гісторыі горада самы значны — мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой» (створаны ў 1969—71). Помнікі архітэктуры: будынкі банка (1926), гарадскіх асабнякоў пач. 19 ст. (перакрыжаванні вул. Міцкевіча з вуліцамі Савецкай і Камсамольскай), пошты (сярэдзіна 19 ст.), чыг. вакзала (1886); Мікалаеўская царква(1906), Сі-мяонаўскі кафедральны сабор (1865), кафедральны Крыжаўзвіжанскі касцёл (1856), жылыя дамы канца 19 — сярэ-дзіны 20 ст. на вуліцах Савецкай, 17 Верасня, Савецкіх пагранічнікаў<ref name="ГВБ"/>. --> [[File:Вуліца Савецкая, студзень-2017.png|thumb|Вуліца Савецкая, студзень-2017. Адна з вуліц у цэнтральнай часцы горада. Пешаходная.]] '''Брэсцкая крэпасць''' * [[Брэсцкая крэпасць-герой (мемарыяльны комплекс)|Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»]]: галоўны ўваход, галоўны манумент, пад’езды і плошчы, [[плошча Цырыманіялаў, Брэст|плошча Цырыманіялаў]], тэрасы-трыбуны, трох’ярусныя пахаванні (некропаль), [[скульптурная кампазіцыя «Смага»]], штык-абеліск (1971), заходняя ўскраіна горада — {{ГККРБ 4|111Г000004}}. * [[Брэсцкая крэпасць|Комплекс фартыфікацыйных збудаванняў Брэсцкай крэпасці]] (1836—1842 гады, 1911—1914 гады), заходняя ўскраіна горада — {{ГККРБ 4|110Г000707}}. ** [[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэль]] — абарончая казарма, руіны Белага палаца, Інжынернага ўпраўлення, Арсенала, казармы пагранічнікаў, фундамент сталовай каманднага складу — {{ГККРБ 4|111Г000724}}. ** [[Валынскае ўмацаванне Брэсцкай крэпасці|Валынскае ўмацаванне]] — 2 бастыённыя франты з 2 равелінамі знешняй агароджы, руіны ўпраўлення Брэсцкага ваеннага шпіталя № 2396 (былы [[Брэсцкі кляштар бернардзінак|кляштар бернардзінак]]), крапасны будынак, каземаціраваны рэдзюіт, 12 казематаў, парахавы склеп, 2 доты 62-га Брэсцкага ўмацаванага раёна — {{ГККРБ 4|111Г000725}}. ** [[Кобрынскае ўмацаванне Брэсцкай крэпасці|Кобрынскае ўмацаванне]] — знешняя агароджа з 4 бастыённымі франтамі і 3 равелінамі, расходнымі парахавымі склепамі, казематамі, паўночнай і паўночна-заходняй брамамі, 3 надроўныя капаніры, 20 казематаў ценальнага фронту, 12 казематаў І бастыённага фронту з патэрнай да капаніра, 12 казематаў II бастыённага фронту, 20 казематаў бастыёна, усходні і заходні рэдуты, 3 парахавыя склепы, асобная каземаціраваная артылерыйская батарэя, скляпеністая артылерыйская лабараторыя, 2 двухпавярховыя казармы 125-га стралковага палка, дот 62-га Брэсцкага ўмацаванага раёна — {{ГККРБ 4|111Г000726}}. *** Форт «А», [[мікрараён Казловічы]]. *** Абарончая казарма «А — Б», мікрараён Казловічы. *** Парахавы склеп «Ж — З», [[мікрараён Гершоны]]. *** Парахавы склеп № 4, [[мікрараён Аркадзія]]. *** Абарончая казарма «Ж — З», мікрараён Гершоны. *** Форт «3», [[мікрараён Дуброўка]]. *** Абарончая казарма «Б — В», мікрараён Гершоны. ** Абарончыя збудаванні (форт № 5) з тэрыторыяй у межах 10 м ад рова — {{ГККРБ 4|112Г000077}}. *** Форт «Граф Берг», вул. Шасэйная. *** Форт «1», мікрараён Казловічы. *** Форт «8», вул. Беларуская. *** Парахавы склеп № 2, вул. Асіпенкі, 11/1. *** Парахавы склеп № 3, вул. Луцкая. '''Сакральная архітэктура''' * [[Царква ў гонар Ціхвінскай іконы Божай Маці (Брэст)|Царква ў гонар Ціхвінскай іконы Божай Маці]]. * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць» (Брэст)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць»]] (1997). * [[Царква прападобнага Серафіма Сароўскага (Брэст)|Царква прападобнага Серафіма Сароўскага]] (2001). * [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўская брацкая царква]] (1906), вул. Савецкая, 10 — {{ГККРБ 4|113Г000021}}. * [[Свята-Мікалаеўскі сабор (Брэст)|Свята-Мікалаеўскі сабор]] (XIX стагоддзе) — {{ГККРБ 4|113Г000005}}. * [[Свята-Сімяонаўскі сабор (Брэст)|Свята-Сімяонаўскі кафедральны сабор (найстарэйшы праваслаўны храм горада)]], (1865), вул. К. Маркса, 84 — {{ГККРБ 4|113Г000016}}. * [[Касцёл Святога Крыжа (Брэст)|Кафедральны касцёл Святога Крыжа]] (1856), вул. Леніна, 34 — {{ГККРБ 4|113Г000015}} * [[Свята-Васкрасенскі сабор (Брэст)|Васкрасенскі сабор]]. * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гершоны)|Царква Раства Багародзіцы]] (1866—1869), вул. Свята-Афанасьеўская, 112, [[Гершоны (Брэст)|мікрараён Гершоны]] — {{ГККРБ 4|113Г000079}}. * [[Свята-Афанасьеўская капліца (Брэст)|Свята-Афанасьеўская капліца]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзяў), вул. Свята-Афанасьеўская, 39, мікрараён Гершоны — {{ГККРБ 4|113Г000071}}. * Гарнізонны [[Касцёл Святога Антонія Падунскага]] 1938 г. '''Памятныя мясціны''' * [[Трышынскія могілкі|Трышынскія могілкі (у межах агароджы)]], (XIX стагоддзе), вул. Маскоўская — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|113Д000743}}. * Памятныя знакі Вялікай Айчыннай вайны. * Брацкая магіла (1944—1945), [[Парк імя Першага мая (Брэст)|парк культуры і адпачынку імя 1 Мая]] — {{ГККРБ 4|113Д000019}}. * Магіла савецкіх лётчыкаў (1944), за 0,5 км ад вул. Уладаўскай, [[Гершоны (Брэст)|мікрараён Гершоны]] — {{ГККРБ 4|113Д000078}}. '''Помнікі''' * Помнік заснаванню горада. * Мемарыяльны ансамбль на [[Гарнізонныя могілкі (Брэст)|Гарнізонных могілках]] — {{ГККРБ 4|113Д000008}}. * [[Помнік Тысячагоддзя Брэста]] (2009). * [[Бюст П. І. Клімука]] (1979), [[Бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвар Касманаўтаў]] — {{ГККРБ 4|112Ж000012}}. * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Брэст)|Помнік У. І. Леніну]] (1958), пл. Леніна — {{ГККРБ 4|112Ж000014}}. * [[Парк імя Першага мая (Брэст)|Парк імя Першага мая]]. * Мемарыяльны комплекс «Вартавым межаў». * Бюст [[Менахем Бегін|М. Бегіну]]. * [[Бюст П. І. Клімука (Брэст)|Бюст П. І. Клімука]] (1979), [[Бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвар]] [[Бульвар Касманаўтаў (Брэст)|Касманаўтаў]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|112Ж000012}}. * Стэла «Алімпійская слава Берасцейшчыны». * Помнікі [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічу]], [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніну]], [[Мікалай Васілевіч Гогаль|М. Гогалю]], [[Уладзімір Мікалаевіч Карват|У. Карвату]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіну]], [[Афанасій Філіповіч|А. Філіповічу]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], [[Мікалай Фёдаравіч Іконнікаў|М. Іконнікаву]]. * Мемарыяльны знак падзеям 1794 года. * Абеліск падзеям 1794 года. * Памятны знак маракам Брэстчыны, удзельнікам руска-японскай вайны 1904—1905 гг. Адкрыты 28 мая 2005 года з нагоды 100-годдзя [[Цусімская бітва|Цусімскай бітвы]] ля [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўскай брацкай царквы]]. * Мемарыяльны знак «Месца бою 1812 г.». * Памятны знак «Жывая памяць удзячных пакаленняў» (28.07.2024). Усталяваны на тэрыторыі [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]], каля маладзёжнага патрыятычнага цэнтра. * Скульптурная кампазіцыя «Савецкім памежнікам прысвячаецца», на пляцоўцы каля Паўночных варот [[Брэсцкая крэпасць-герой (мемарыяльны комплекс)|мемарыяльнага комплексу]] [[Брэсцкая крэпасць-герой (мемарыяльны комплекс)|«Брэсцкая крэпасць-герой»]] (2025). '''Помнікі часоў II Рэчы Паспалітай (1918—1939)''' * Польскі Банк (арх. Мар’ян Лалевіч). * Дом грамадскага аб’яднання Харцэраў (1932, арх. Я.Рыбіцкі). * [[Будынак Брэсцкага аблвыканкама|Будынак ваяводскай адміністрацыі]]. * Рамеснае вучылішча (1937, арх. Е.Бейл). * Жылая калонія «Нарутовіча» (1921—1939, арх. Я.Лісецкі). * Афіцэрскі гатэль (1938, арх. Ян Захватовіч). * [[Плошча Леніна (Брэст)|Забудова плошчы Леніна]] (1920—1930-я), [[Вуліца Леніна (Брэст)|вул. Леніна]], 7, 9, 11, 13, 15 — {{ГККРБ 4|113Г000013}}. * [[Будынак банка (Брэст)|Будынак банка]] (1926, арх. С.Філасевіч). * [[Будынак суда Брэсцкага раёна]] (1928), вул. Будзённага, 31 — {{ГККРБ 4|113Г000007}}. '''Архітэктура часоў Расійскай імперыі''' * [[Гістарычны цэнтр Брэста]] (XIX — пачатак XX стагоддзяў), на тэрыторыі Валынскага ўмацавання Брэсцкай крэпасці — {{ГККРБ 4|112Е000002}}. * [[Брэст-Цэнтральны|Чыгуначны вакзал з будынкам прычыгуначнага паштамта і будынкам адміністрацыі Брэсцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] (1886, 1956), у паўночна-заходняй частцы горада — {{ГККРБ 4|112Г000010}} * будынак мужчынскай гімназіі (1905). * [[Брэсцкая абласная філармонія|Будынак Брэсцкай абласной філармоніі]] (1901 год, 1930-я гады), вул. Арджанікідзэ, 14 — {{ГККРБ 4|113Г000003}}. * [[Галоўпаштамт (Брэст)|Галоўпаштамт]] (сярэдзіна XIX стагоддзя), пр. Машэрава, 32 — {{ГККРБ 4|113Г000018}} * гарадскія асабнякі (першая палова XIX стагоддзя). * жылыя дамы (XIX — пачатак XX стагоддзяў). * Казармы (канец XIX стагоддзя), Паўночны гарадок, вул. Брэсцкай Дывізіі — {{ГККРБ 4|113Г000009}}. * Будынак (XIX стагоддзе), вул. Камсамольская, 40 — {{ГККРБ 4|113Г000011}}. * Будынак (XIX стагоддзе), вул. Пушкінская, 10 — {{ГККРБ 4|112Г000020}}. '''Археалагічныя славутасці''' * Бескурганны могільнік перыяду ранняга жалезнага веку (II—III стагоддзі), вул. Маскоўская, 215, 217, 219 — {{ГККРБ 4|113В000017}}. * [[Археалагічны музей «Бярэсце»|Гарадзішча старажытнага Бярэсця]] (XI—XIV стагоддзі) — {{ГККРБ 4|112Е000002}}. '''Жанравая скульптура''' * [[Алея каваных ліхтароў (Брэст)|Алея каваных ліхтароў]]. * Памятны знак «Стары ліхтар». * Скульптурная кампазіцыя «Стары горад». * Помнік «Брэсцкая біблія». * Знак «Да сонца». * Знак «Нулявы кіламетр». * Межавай знак. * Паненка з парасонам. * Ліхтар-паказальнік адлегласцей. * Арт-аб'ект «Гузік ліхтарніка» (26.07.2025), [[Савецкая вуліца (Брэст)|вул. Савецкая]]<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/trehmetrovaja-pugovitsa-stala-esche-odnoj-dostoprimechatelnostjju-peshehodnoj-ulitsy-v-breste-728586-2025|title=Трехметровая пуговица стала еще одной достопримечательностью пешеходной улицы в Бресте|website=[[БелТА]]}}</ref>. '''Страчаная спадчына''' * [[Касцёл Святога Крыжа і Святой Ганны (Брэст)|Фара Вітаўта]]. * Свята-Сімяонаўскі манастыр. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Брэста|Ганаровы грамадзянін горада Брэста}} * [[Леў Барысавіч Алімаў]] (нар. 1945) — беларускі мастак. * [[Аляксандр Аляксандравіч Алонцаў]] (1941—2013) — беларускі мастак. * [[Якаў Балглей]] — французскі мастак. * [[Менахем Бегін]] (1913—1992) — сёмы [[прэм’ер-міністр Ізраіля]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (1978)<ref name="ГВБ"/>. * [[Вольга Іванаўна Бельская]] — беларуская мастачка. * [[Аляксей Сяргеевіч Благавешчанскі]] (1909—1994) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Ларыса Дзмітрыеўна Глазырына]] — беларуская выкладніца. * [[Якаў Пінхусавіч Громер]] (1879—1933) — беларускі матэматык. * [[Андрэй Васілевіч Дынько]] (нар. 1974) — журналіст, рэдактар. * [[Пётр Іванавіч Івашуцін]] (1909—2002) — кіраўнік органаў дзяржаўнай бяспекі і ваеннай разведкі СССР, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Васіль Васілевіч Кандрасюк]] — беларускі кампазітар. * [[Уладзімір Мікалаевіч Карват]] (1958—1996) — беларускі ваенны лётчык, [[Герой Беларусі]]. * [[Ігар Карнялюк]] — савецкі і расійскі музыкант. * [[Алена Кіевіч]] — беларуская лёгкаатлетка. * [[Андрэй Кудзіненка]] — беларускі кінарэжысёр. * [[Абрам Купчык]] — амерыканскі шахматыст. * [[Уладзімір Мікалаевіч Лапата-Загорскі]] — беларускі дыпламат. * [[Алег Васілевіч Ляшук]] — беларускі архітэктар. * [[Ілля Паўлавіч Мазурук]] (1906—1989) — савецкі палярны лётчык, Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Вікенцій Васілевіч Макушаў||ru|Макушев, Викентий Васильевич}} (1837—1883) — вучоны-славіст. * [[Віктар Мікалаевіч Навумчык]] — беларускі педагог. * [[Мікалай Мікалаевіч Пракаповіч]] (нар. 1948) — беларускі паэт і журналіст. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Прохараў]] — беларускі і савецкі футбаліст. * [[Людміла Васілеўна Разянкова]] (нар. 1952) — беларуская баскетбалістка, шматразовы чэмпіён БССР, трэнер, доктар спартыўнай медыцыны. * {{нп5|Віктар Мікалаевіч Сарока-Расінскі||ru|Сорока-Росинский, Виктор Николаевич}} (1882—1960) — расійскі і савецкі педагог. * [[Валерый Уладзіміравіч Страмук]] (нар. 1957) — беларускі палітык. * {{нп5|Віктар Мікалаевіч Трамбіцкі||ru|Трамбицкий, Виктор Николаевич}} (1895—1970) — савецкі кампазітар і дырыжор. * [[Віктар Мікалаевіч Хвалюк]] — беларускі хімік. * [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч]] (1888—1937) — рэпрэсаваны беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[гісторык]], [[юрыст]], [[філосаф]], [[публіцыст]]. * [[Алесь Мікалаевіч Чаркашын]] (1982—2015) — [[Беларусь|беларускі]] грамадскі і ваенны дзеяч, удзельнік [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]]. * [[Любоў Віктараўна Чаркашына]] — беларуская гімнастка. * [[Надзея Шнаркевіч]] — беларуская культурная і грамадская дзяячка. * [[Генадзь Валер’евіч Шутаў]] (1975—2020) — ахвяра падчас пратэстаў супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]]. == Гарады-пабрацімы == <div style="-moz-column-count: 3; column-count: 3;"> * {{сцяг|Расія}} [[Арол (горад)|Арол]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Астрахань]], [[Расія]] * {{сцяг|Ізраіль}} [[Ашдод]], [[Ізраіль]]<ref name="ashrus"/> * {{сцяг|Грузія}} [[Батумі]], [[Грузія]] (з 2015)<ref name="tut"/> * {{сцяг|Польшча}} [[Бяла-Падляска]], [[Польшча]] * {{сцяг|Расія}} [[Калінінград]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Каўроў]], [[Расія]] * {{сцяг|Украіна}} [[Луцк]], [[Украіна]] * {{сцяг|Расія}} [[Масква]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Навадзвінск]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Ніжні Тагіл]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Новарасійск]], [[Расія]] (з 2014) * {{сцяг|Расія}} [[Петразаводск]], [[Расія]] * {{сцяг|Балгарыя}} [[Плевен]], [[Балгарыя]] * {{сцяг|Германія}} [[Равенсбург]], [[Германія]] * {{сцяг|Германія}} [[Вайнгартэн (Вюртэмберг)|Вайнгартэн]], [[Германія]] * {{сцяг|Расія}} [[Разань]], [[Расія]] (з 2012) * {{сцяг|Германія}} [[:de:Gemeindeverwaltungsverband Mittleres Schussental|Саюз абшчын Сярэдняй Шусэнталі]], [[Германія]]<ref name="vb"/> * {{сцяг|Бельгія}} [[Сінт-Ніклас]], [[Бельгія]] * {{сцяг|Кітай}} [[Сяогань]], [[Кітай]] </div> == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Брэста]] * [[Аб’ект 802]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc Государственный земельный кадастр Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924022402/http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc |date=24 верасня 2015 }} (по состоянию на 1 января 2012 г.)</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D912b0053094&p1=1 РЕШЕНИЕ БРЕСТСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 11 сентября 2012 г. № 219 Об изменении границ некоторых административно-территориальных единиц Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211112252/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D912b0053094&p1=1 |date=11 снежня 2013 }}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20110812005902/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_brest.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Брестской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Žuraŭski">''Жураўскі А. І.'' [http://zagorodde.na.by/govor8_1.html Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926215854/http://zagorodde.na.by/govor8_1.html |date=26 верасня 2011 }} // Навіны Беларускай акадэміі — Мінск. — 1992. — № 31 (660). — С. 3—5.</ref> <ref name="Wartberge">[[Хроніка Вартберга]].</ref> <ref name="Lysienka-1">Лысенко, П. Ф. Берестье. — Мн., 1985. — С. 11.</ref> <ref name="Lysienka-2">Лысенка, П. Ф. Берестье… — С. 12.</ref> <ref name="Karamzin">Карамзин, Н. Н. История государства Российского. Т. II—III. — М., 1991. — С. 196.</ref> <ref name="Lysienka-3">Лысенко, П. Ф. Берестье… — С. 14—20.</ref> <ref name="Ławrowska">[[Ірына Лаўроўская|Irena Ławrowska]]. Analysis of the Territorial Layout of Brest Litovski (XIV—XVI century). Structural Analysis of Historical Constructions- Jerzy Jasieńko(ed) © 2012 DWE, Wrocław, Poland, ISSN 0860-2395, ISBN 978-83-7125-216-7. — S. 1220—1230.</ref> <ref name="Брэст. Энцыклапедычны даведнік Стар.9">{{кніга |загаловак = Брест. Энциклопедический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = Белорусская энциклопедия им. П.&nbsp;Бровки |год = 1987 |старонкі = 9 }}</ref> <ref name="brest_rayon">[http://gerb.brestobl.com/breraj0.html «Пасля раздзела Рэчы Паспалітай»], gerb.brestobl.com {{праверана|27|4|2009}}</ref> <ref name="Надвор'е і климат3">[http://pogoda.ru.net/climate/33008.htm Надвор'е і Клімат. Клімат Брэста]</ref> <ref name="ptushki">[http://www.ptushki.org/info/press/item/12915.html#sthash.pcK0pMBB.dpuf Брест перегоняет многие заказники по количеству редких видов животных и растений!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160926075233/http://www.ptushki.org/info/press/item/12915.html#sthash.pcK0pMBB.dpuf |date=26 верасня 2016 }} {{ref-ru}}</ref> <ref name="virtual">{{Cite web |url=http://virtual.brest.by/news5239.php |title=Расклад руху брэсцкіх тралейбусаў на вясну 2013 года |access-date=30 кастрычніка 2013 |archive-date=20 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820213054/http://virtual.brest.by/news5239.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="ashrus">{{Cite web |url=http://www.ashrus.co.il/index.php/world/world-news/europe/710-ashbrrest-pobratim |title=Ашдод и Брест — побратимы |access-date=25 красавіка 2015 |archive-url=https://archive.today/20120720224739/http://www.ashrus.co.il/index.php/world/world-news/europe/710-ashbrrest-pobratim |archive-date=20 ліпеня 2012 }}</ref> <ref name="tut">[http://news.tut.by/society/445302.html Брест и грузинский Батуми стали городами-побратимами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150425092948/http://news.tut.by/society/445302.html |date=25 красавіка 2015 }}</ref> <ref name="vb">{{cite web |url = http://vb.by/article.php?topic=48&article=6075 |title = Пол-Европы на двух колесах |work = Вечерний Брест |date = 2009-07-02 |access-date = 2012-03-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130423162929/http://vb.by/article.php?topic=48&article=6075 |archive-date = 23 красавіка 2013 }}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Брэсцкая}} * {{крыніцы/ЗП|Брестская}} * {{крыніцы/ЭДГБ|Брэст}} * [[Т. І. 3абела|3абела Т. І.]] Места Берасцейскае ў XVI сталецці: (Сац.-экан. нарыс). Мн., 1930; * [[X. Зоненберг|Зоненберг X.]] История города Брест-Литовска, 1016—1907: По достоверным источникам и правдоподобным умозаключенням. Варшава, 1908; * [[Г. В. Штыхаў|Штыхов Г. В.]] Города Белоруссии по летописям и раскопкам (IX—XIII вв.). Мн., 1975; * Науменко В. Я. Брест: Ист.-экон. очерк. 2 изд. Мн., 1977; * Лысенко П. Ф. Открытие Берестья. Мн., 1989. * {{Cite book|last = Rąkowski| first = Grzegorz| title = Czar Polesia|chapter=Brześć — brama Polesia| publisher = Rewasz| location = Pruszków| date = 2005| series = Smak Kresów| isbn = 83-85557-92-X}} '''Тапаграфічныя карты''' * {{Карта|N-34-XXXVI}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Brest, Belarus|Брэст}} {{OSM relation|72615|Брэст}} * [http://belarusdigest.com/story/brest-region-place-where-soviet-union-collapsed-14291 Brest Region: The Place Where The Soviet Union Collapsed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309163652/http://belarusdigest.com/story/brest-region-place-where-soviet-union-collapsed-14291 |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://gdv.name/by/11/60/299/ ГАЗЕТА ДЛЯ ВАС // Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст…]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/brest.html Здымкі на Radzima.org] * [http://szlachta.io.ua/album46624 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Фартэцыя ў Берасьці 1836—1842 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180114021319/http://szlachta.io.ua/album46624 |date=14 студзеня 2018 }} * [http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/ Каму належаў Брэст у 1918 годзе? Дзмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў «Брэсцкая Газета»] * [http://grl.brest.by/chron-locallore.html Хроніка падзей горада Брэста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927215948/http://grl.brest.by/chron-locallore.html |date=27 верасня 2007 }} * [http://txt.knihi.com/hierb/biera.html А. Цітоў «Геральдыка беларускіх гарадоў» на «Беларускай Палічцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060512012446/http://txt.knihi.com/hierb/biera.html |date=12 мая 2006 }} * [http://brestonline.com/be/ BrestOnline.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060821042212/http://brestonline.com/be/ |date=21 жніўня 2006 }} * [http://brestobl.com/gorod/centr/2.html Інфармацыя на старонцы BrestObl.com] * [http://www.ournet.md/~byelorussian/03.htm Клімат Брэста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060820112302/http://www.ournet.md/~byelorussian/03.htm |date=20 жніўня 2006 }} * [http://brest.museum.by/ Брэсцкі абласны краязнаўчы музей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016182950/http://brest.museum.by/ |date=16 кастрычніка 2011 }} * [https://locator.by/brest Карта Брэста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170904013610/https://locator.by/brest |date=4 верасня 2017 }} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Брэсцкі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Брэст| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] cx330k015epx6wno9r5ocr4fvf1now9 Ваенна-прамысловы комплекс 0 1599 5124405 4381679 2026-04-10T21:21:19Z Brololwi 152931 Добавлено изображение 5124405 wikitext text/x-wiki [[Файл:Dwight_D._Eisenhower,_White_House_photo_portrait,_February_1959.jpg | міні | справа | Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр]]'''Ваенна-прамысловы комплекс''' (ВПК) — сімбіятычны альянс [[Ваенная прамысловасць|ваеннай прамысловасці]], [[Узброеныя сілы|узброеных сіл]] і звязаных з імі [[Дзяржаўны апарат|дзяржаўнага апарату]], [[Навука|навукі]] і [[Сродкі масавай інфармацыі|сродкаў масавай інфармацыі]]. Пачаў фарміравацца ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Францыя|Францыі]] ў 1880—1890-х як следства іх ваенна-марскога суперніцтва. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адпаведныя комплексы ўзніклі ў [[Германія|Германіі]], [[Японія|Японіі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Тэрмін уведзены амерыканскім прэзідэнтам [[Д. Эйзенхаўэр|Дуайтам Эйзенхаўэрам]] у [[1961]]. Тэрмінамі [[Ваенная эканоміка|«ваенная эканоміка»]] і [[Ваенны карпаратызм|«ваенны карпаратызм»]] апісваюцца роднасныя паняцці. ВПК асабліва актыўна развіваўся пасля Другой сусветнай вайны ў сувязі з нарастаннем супрацьстаяння дзвюх процілеглых сусветных сістэм. У ВПК выкарыстоўваліся найноўшыя дасягненні [[Навукова-тэхнічны прагрэс|навукова-тэхнічнага прагрэсу]], ён быў асновай [[Мілітарызм|мілітарызацыі]] эканомікі. У канцы 1980-х па ўсім свеце ў ваеннай вытворчасці было занята каля 30 млн. чалавек і амаль столькі ж знаходзілася ва ўзброеных сілах, каля 500 тысяч вучоных займаліся ваенна-навуковымі распрацоўкамі. У сувязі з [[раззбраенне]]м, асабліва пасля распаду СССР, [[Сусветная сацыялістычная сістэма|сусветнай сацыялістычнай сістэмы]] і яе [[Арганізацыя Варшаўскага дагавору|ваеннага блока]] на многіх прадпрыемствах ВПК пачалася [[канверсія]], але ён па-ранейшаму мае магутны патэнцыял, выпускае вялікую колькасць [[Узбраенне|узбраенняў]] для сваіх краін і ваеннага бізнесу. == Беларускі ВПК == === Агульныя звесткі === У савецкі час у [[Беларусь|Беларусі]] на ВПК працавала больш за 100 прадпрыемстваў — пераважна [[Радыёэлектронная прамысловасць|радыёэлектроннай прамысловасці]] і [[Прыладабудаванне|прыладабудавання]]. Беларуская эканоміка была састаўной часткай народнай гаспадаркі СССР, большасць функцыянальна завершаных узораў [[Баявая тэхніка|баявой тэхнікі]] выраблялася на тэрыторыі [[Расія|Расійскай Федэрацыі]]. Пасля распаду СССР Беларусь здолела захаваць матэрыяльна-тэхнічную базу для падтрымання ўзбраення ў баяздольным стане, а вытворцы абачліва ўстрымаліся ад суцэльнай канверсіі, правялі неабходныя рэформы, дзякуючы якім спад агульнага аб'ёма вытворчасці быў неістотны. Беларускія прадпрыемствы ВПК здолелі адаптавацца да новых эканамічных умоў: да 70% прадукцыі прызначаецца для экспарту і, перш за ўсё, у Расію. У той жа час у [[Мадэрнізацыя|мадэрнізацыі]] беларускага парка ўзбраенняў удзельнічаюць і расійскія прадпрыемствы (каля 200), развіваецца [[ваенна-тэхнічнае супрацоўніцтва]] з [[Украіна|украінскім]] бокам. Найбольшага прагрэсу ВПК Беларусі ўдалося дасягнуць у кірунку распрацоўкі і стварэння перспектыўных [[Аўтаматызаваная сістэма кіравання войскамі|аўтаматызаваных сістэм кіравання войскамі]], [[Лічбавая картаграфічная сістэма|лічбавых картаграфічных сістэм]], [[Прыцэльны комплекс|прыцэльных комплексаў]] для [[танк]]аў і [[Баявая машына пяхоты|баявых машын пяхоты]], базавых шасі пад мантаж разнастайных комплексаў ваеннага прызначэння, [[Разведвальна-дыверсійная машына|разведвальна-дыверсійных машын]], [[Навігацыйна-пілатажная сістэма|навігацыйна-пілатажных сістэм]], а таксама сучаснай [[Элементная база|элементнай базы]]: [[Інтэгральная мікрасхема|інтэгральных мікрасхем]] і іншых [[Паўправадніковыя элементы|паўправадніковых элементаў]]. Паспяхова ідзе мадэрнізацыя [[Ваенная тэхніка|ваеннай тэхнікі]], што знаходзіцца на ўзбраенні [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|беларускай арміі]] і армій іншых краін свету. Сярод мадэрнізаваных узораў ваеннай тэхнікі варта адзначыць многафункцыянальныя [[знішчальнік]]і МіГ-29БМ і Су-27БМ1, [[верталёт]] Мі-8МТКО1, [[Сістэма залпавага агню|сістэму залпавага агню]] «Град» на базе шасі [[МАЗ]] («БелГрад»), перасоўны пункт кіравання і навядзення знішчальнай авіяцыі, транспартна-зараджальная машына, [[Вылічальны комплекс|вылічальныя комплексы]] спецыяльнага прызначэння, аўтаматызаваная сістэма апрацоўкі палётнай інфармацыі «Дзвіна-М», прыцэльныя прыстасаванні да [[Стралковая зброя|стралковай зброі]], [[поўнапрывадны аўтамабіль]] павышанай праходнасці «МАЗ» з калёснай формулай 4х4 грузападымальнасцю 6 т, сродкі радыёэлектроннага процідзеяння, спецыяльная тэхніка [[Пагранічныя войскі Рэспублікі Беларусь|Пагранічных войск]], трэнажорныя комплексы рознага прызначэння, імітацыйныя сродкі для навучання і падрыхтоўкі разлікаў і спецыялістаў [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сіл]]. Практычна ўся наменклатура ўзбраення і тэхнікі сучаснай арміі (больш 4 тысяч найменаванняў) можа быць адрамантавана на беларускіх прадпрыемствах, што робіць Беларусь прывабным партнёрам па ваенна-тэхнічнаму супрацоўніцтву для многіх краін свету. ===Дзяржаўнае кіраванне ВПК=== Для правядзення дзяржаўнай палітыкі ў ваенна-прамысловай сферы, каардынацыі дзейнасці рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання, іншых дзяржаўных арганізацый, падпарадкаваных [[Урад Рэспублікі Беларусь|Ураду Рэспублікі Беларусь]], па пытаннях ВПК у 2004 створаны [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]]. На яго ўскладзены функцыі фарміравання праграм развіцця ВПК, арганізацыі і каардынацыі іх выканання, ліцэнзавання выпуску прадукцыі ваеннага прызначэння. У веданне Дзяржкамваенпрама былі перададзены ўнітарныя прадпрыемствы [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністэрства абароны]], а таксама шэраг прадпрыемстваў [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністэрства прамысловасці]]. У канцы 2004 прынята Канцэпцыя ваенна-тэхнічнай палітыкі Рэспублікі Беларусь на 2005—2015. У 2005 — Дзяржаўная праграма ўзбраення на 2006—2015. == Спасылкі == * [http://schema-root.org/commerce/corporation/military/ Навіны ВПК (па-англійску)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050302122601/http://schema-root.org/commerce/corporation/military/ |date=2 сакавіка 2005 }} * [http://www.sourcewatch.org/wiki.phtml?title=Military-industrial_complex ВПК на SourceWatch (па-англійску)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061011061107/http://www.sourcewatch.org/wiki.phtml?title=Military-industrial_complex |date=11 кастрычніка 2006 }} * [http://www.vpk.gov.by/ Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151208133224/http://www.vpk.gov.by/ |date=8 снежня 2015 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ваенна-прамысловы комплекс| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальная бяспека]] s8eaocfh54je0gj9eaqw52q2oeft35y Злучаныя Штаты Амерыкі 0 1990 5124425 5119516 2026-04-11T01:34:34Z ~2026-22391-65 166530 5124425 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|US}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Злучаныя Штаты Амерыкі | Арыгінальная назва = {{lang-en|United States of America}} | Родны склон = ЗША | Дэвіз = [[In God We Trust]]»&nbsp;(з&nbsp;1956)<br /><small>бел. «На Бога спадзяемся»</small><br />«[[E Pluribus Unum]]»&nbsp;<small>([[Лацінская мова|лац.]],&nbsp;традыцыйны)</small><br /><small>англ. «Out of Many, One», бел. «Са шматлікіх — адзінае», ці «Адзінства са шматлікіх»</small> | Гімн = The Star-Spangled Banner | Дзяржаўны лад = [[федэратыўная рэспубліка]] | Аўдыё = Star-spangled banner.ogg | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 0 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 100 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | region = US | CoordScale = 20000000 | Дата незалежнасці = [[4 ліпеня]]&nbsp;[[1776]] года | Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]])<br />(прызнана [[Парыжскі мір (1783)|3 верасня 1783]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Нью-Ёрк]], [[Лос-Анджэлес]], [[Чыкага]], [[Х’юстан]], [[Філадэльфія]], [[Фінікс]], [[Сан-Антоніа]], [[Сан-Дыега]], [[Далас]] | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]]<br />[[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] | Кіраўнікі = [[Дональд Трамп]]<br />[[Джэймс Дэвід Вэнс]] | Месца па тэрыторыі = 4 | Тэрыторыя = 9 518 900{{efn|Без залежных тэрыторый.}} | Працэнт вады = 6,76 | Месца па насельніцтву = 3 | Насельніцтва = 313 232 044<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=U.S. POPClock Projection|lang=en|accessdate=9 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%20|archivedate=25 снежня 2018|url-status=dead}}</ref> | Год перапісу = 2010 | Шчыльнасць насельніцтва = 32 | Этнахаронім = амерыканец, амерыканка, [[Амерыканцы ЗША|амерыканцы]] | ВУП = 14,256 трлн<ref name="IMF_GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=10|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707172248/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=10|archivedate=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ВУП = 2009 | Месца па ВУП = 1 | ВУП на душу насельніцтва = 46 381<ref name="IMF_GDP" /> | ІРЧП = {{steady}} 0,910<ref name="hdi">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Human Development Index and its components] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101121150504/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |date=21 лістапада 2010 }}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2011 | Месца па ІРЧП = 4 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> }} '''Злу́чаныя Шта́ты Аме́рыкі''' <= осуществить этнические чистки в США. Обезьянок косоглазых уничтожить полностью, коммуняк и комсомолок тоже. И массовые атомные удары по территории китая, японии, корее, азиатов в СССР вырезать и затравить боевыми газами. Планета станет чище, жить станет легче и веселее. Go! Хайнань, формозу взорвать, деньги косоглазым уничтожить и засифачить.. ({{Lang-en|United States of America, USA}}) — [[Федэрацыя|федэратыўная]] дзяржава ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Саюз з 50 штатаў ([[Штаты ЗША|state]]), кожны з якіх афіцыйна лічыцца самастойнай (але не суверэннай або незалежнай) дзяржавай, што дэлегуе частку сваіх паўнамоцтваў [[Федэральны Урад ЗША|федэральнаму ўраду]]. Тэрыторыя дзяржавы складаецца з трох частак: * асноўнай — 48 [[Кантынентальныя штаты|сумежных штатаў]] і [[Вашынгтон|федэральнай акругі і сталіцы краіны — горада Вашынгтон]], на іх прыпадае 83,6% тэрыторыі і 99,4% насельніцтва ЗША (у 2022 годзе), * полуэксклава — штата [[Аляска]], размешчанага на крайнім паўночным захадзе мацерыка Паўночная Амерыка; 16,2% тэрыторыі і 0,2% насельніцтва, * эксклава — штата [[Гаваі]], архіпелага у цэнтральнай частцы Ціхага акіяна; 0,2% тэрыторыі і 0,4% насельніцтва. Сумежныя штаты на поўначы маюць сухапутныя межы з [[Канада]]й, на поўдні — з [[Мексіка]]й. Аляска мае на ўсходзе і поўдні сухапутную мяжу з Канадай. Сумежныя штаты на захадзе абмываюцца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]; на поўдні, паўднёвым усходзе і ўсходзе — [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] (у прыватнасці, на поўдні — водамі [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]], ад [[Багамскія Астравы|Багамскіх астравоў]] і [[Куба|Кубы]] аддзелены [[Фларыдскі праліў|Фларыдскім пралівам]]). Аляска абмываецца на поўдні і захадзе водамі Ціхага акіяна (на захадзе — [[Берынгава мора|Берынгава мора]], на поўдні — [[Аляска (заліў)|заліва Аляска]]), на поўначы — [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] ([[мора Бофарта]] і [[Чукоцкае мора|Чукоцкага мора]]). Гаваі абмываюцца водамі Ціхага акіяна. Плошча тэрыторыі складае 9,15 млн км² (з улікам унутраных вод 9,83 млн км²). Колькасць насельніцтва 335,0 млн чалавек (ліпень 2023, ацэнка)<ref>[https://bigenc.ru/c/soedinionnye-shtaty-ameriki-640c9b Соединённые Штаты Америки]{{ref-ru}}</ref>. == Назва == У англійскай мове найбольш ужываемай назвай краіны з’яўляецца '''Злучаныя Штаты''' ({{lang-en|the United States}}), якая ў беларускай мове мае больш афіцыйнае адценне, і ўтворная ад яго абрэвіятура '''the U.S.''', якая таксама з’яўляецца стандартным азначэннем, напр. ''the U.S. history'' — «гісторыя ЗША». Таксама сустракаюцца больш размоўныя варыянты '''Амерыка''' ({{lang-en|America}}) і '''Штаты''' ({{lang-en|the States}}), але ў беларускай мове яны ўжываецца часцей за англійскую. Ад першага слова ў абедзвюх мовах утвараецца назва жыхароў краіны — ''[[амерыканцы]]'' ({{lang-en|the Americans}}). На некаторых афіцыйных мерапрыемствах, у кантэксце гадоў утварэння федэрацыі і эпохі [[грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] для апісання дзяржавы ўжываецца тэрмін '''Саюз''' ({{lang-en|the Union}}) == Гісторыя == {{Main|Гісторыя ЗША}} [[Файл:United States Declaration of Independence.jpg|thumb|left|[[Дэкларацыя незалежнасці ЗША]]]] Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню з’явіліся, паводле ацэнак археолагаў, ад 12 да 40 тыс. гадоў назад. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз Аляску, якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. Гісторыі англійскіх паселішчаў, з якіх пасля сфарміраваліся ЗША, пачалася з заснавання Джэймстаўна ў Віргініі ([[1607]]). У [[1696]], прыняцце чарговага закона аб мараплаўстве і ўсталяванне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імперскай сістэмы. На працягу дзевяці дзесяцігоддзяў утварыліся 13 калоній, там развілася сістэма рабаўладання, укараніліся англійская культура, англійская мова і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны перыяд каланіяльнай гісторыі ([[1696]]—[[1763]]) быў адзначаны малаважнымі зменамі ў сістэме імперскай адміністрацыі і пераўтварэннем практычна ўсіх бакоў жыцця калоній. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, развівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблей — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыццё калоній дзівіла сваёй разнастайнасцю. Усе сем дзесяцігоддзяў былі апалены пажарамі еўрапейскіх войн, якія дакочваліся і да амерыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калоній з метраполіяй у агульным змаганні супраць французаў і іспанцаў, што ўгрунтаваліся ў Амерыцы. У выніку гэтых войн іспанцаў выцеснілі з [[Фларыда (штат)|Фларыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калоній была адведзена пагроза знешняй агрэсіі. У [[1763]] брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амерыканскімі паселішчамі. Новае імперскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калоніях. У выніку дзесяцігадовага супрацьстаяння і лютага змагання ў [[1776]] калоніі прынялі Дэкларацыю незалежнасці. Да [[1783]] мяцежныя калоніі заваявалі незалежнасць сілай зброі і ўтварылі вольную канфедэрацыю пад назвай Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[1789]] суверэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхвалена канстытуцыя, якая заклала асновы новай дзяржавы. [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|thumb|left|360px]] Паводле першага перапісу [[1790]], у краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За перыяд з [[1790]] па [[1815]] колькасць насельніцтва падвоілася, а да [[1860]] дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы [[19 ст.]] адбывалася міграцыя амерыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты Агая, [[Індыяна]], Ілінойс, Мічыган і Вісконсін, узрасло з 51 тыс. у [[1800]] да 6,9 млн у 1860. За той жа перыяд колькасць насельніцтва [[Новая Англія|Новай Англіі]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 у складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей ([[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швейцарцы]], [[галандцы]]). Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязменным да наплыву нямецкіх і [[ірландцы|ірландскіх]] імігрантаў у 1840-1850-х гадах. У 1790 афрыканцы, якія былі дастаўлены сюды ў якасці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводства ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасць у большасці штатаў увоз рабоў быў забаронены, і ў [[1808]] годзе [[Кангрэс ЗША]] заканадаўча замацаваў гэту забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасці паўночных штатаў атрымалі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы ({{далей}} [[Англа-амерыканская вайна 1812-1814]]). === Гістарычныя даты === [[Файл:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|thumb|[[Новы Амстэрдам]] (будучы Нью-Ёрк) каля 1650 года]] * [[1565]] — [[іспанцы]] заснавалі першае паселішча на тэрыторыі сучасных ЗША — горад [[Сент-Агасін]]. * 1585 — заснаванне [[Раанок (калонія)|калоніі]] на востраве [[Раанок (востраў)|Раанок]] — першая няўдалая спроба [[Каралеўства Англія|англійскай]] каланізацыі Амерыкі. * 1607 — заснавана першая пастаянная калонія [[Англічане|англічан]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] — [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]] ([[Вірджынія]]). * 1609 — іспанцы заснавалі [[Санта-Фэ]] — пачатак сур’ёзнага пашырэння [[Іспанская каланізацыя Амерыкі|іспанскай каланізацыі]] на Паўднёвым Захадзе сучасных ЗША. * 1620 — заснавана першая ў [[Новая Англія|Новай Англіі]] (гістарычным цэнтры ЗША) [[Плімуцкая калонія|калонія Плімут]]. * 1623 — заснаванне калоніі [[Нью-Гэмпшыр]]. * 1626 — [[Нідэрланды]] засноўваюць [[Новы Амстэрдам]] — сталіцу галандскіх уладанняў у Паўночнай Амерыцы, якая пазней стала [[Нью-Ёрк]]ам. * 1630 — брытанскія [[Пурытанства|пурытанне]] заснавалі [[Калонія Масачусецкага заліва|Калоніі Масачусетскага заліва]], сталіца якіх — [[Бостан]] — стала найбуйнейшым горадам брытанскіх калоній Паўночнай Амерыкі. * 1634 — англійскія перасяленцы-каталікі заснавалі калонію [[Мэрыленд]]. * 1636 — [[Баптызм|баптысты]], выгнаныя з калоніі Масачусетскага заліва, заснавалі калонію [[Род-Айленд]]. * 1638 — [[шведы]] заснавалі сваю калонію [[Новая Швецыя]] на тэрыторіі сучаснага штата [[Дэлавэр]]. Меней чым праз 20 год калонія пераходзіць пал кантроль Нідэрландаў. * 1638 — заснаванне калоніі [[Канектыкут]] выхадцамі з Калоніі Масачусетскага заліва. * 1670 — заснаванне брытанскай калоніі [[Караліна, калонія|Караліна]], якая ў 1729 годзе падзялілася на 2 калоніі — [[Паўночная Караліна|Паўночную]] і [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвую]]. * 1682 — абвяшчэнне басейна ракі [[Місісіпі]] ўладаннем караля Людовіка XIV. * 1682 — [[Квакеры|квакер]] [[Вільям Пэн]] заснаваў калонію [[Пенсільванія]], першая сталіца якой ([[Філадэльфія]]) — стала сталіцай Трынаццаці калоній у час [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]] і першай сталіцай ЗША. * 1701 — заснаваны порт [[Дэтройт]] — найбуйнейшага пункту французскай каланіяльнай экспансіі ў раёне [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. * 1718 — французы засноўваюць [[Новы Арлеан]], які стаў цэнтрам прасоўвання [[Французская каланізацыя Амерыкі|французскай каланізацыі]] на тэрыторыі сучасных ЗША. * 1724 — заснаванне самай паўднёвай брытанскай калоніі ў Паўночнай Амерыцы — [[Джорджыя|Джорджыі]]. * 1756—1763 — [[Сямігадовая вайна]]. Большасць калоній у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] апынулася ў руках [[Англічане|англічан]]. * 1763 — французы засноўваюць [[Сент-Луіс]] — найважнейшага апорнага пункту ў сярэдняй плані [[Місісіпі]]. * 1763—1764 — [[Паўстанне Пантыяка|паўстанне]] [[Індзейцы|індзейцаў]] на чале з правадыром [[Пантыяк (правадыр)|Пантыякам]]. * 1769 — іспанцы засноўваюць [[Сан-Дыега]], што робіцца пачаткам іспанскай каланізацыі [[Верхняя Каліфорнія|Верхняй Каліфорніі]]. * 1773 — [[Бостанскае чаяпіцце]] — пачатак [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць ЗША]]. * 1774 — [[Першы Кантынентальны Кангрэс|Першы Кантынентальны кангрэс]] — пачатак адкрытага супрацьстаянна паўночнаамерыканскіх калоній і метраполіі. * 1775—1783 — [[Вайна за незалежнасць ЗША]], якая таксама завецца Амерыканскай рэвалюцыяй.[[Файл:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|thumb|[[Вайна за незалежнасць ЗША]], Капітуляцыя брытанскіх войскаў у Ёркутане, 19 кастрычніка 1781]] * 1784 — Заснаванне першага рускага паселішча ў [[Бухта Трох Свяціцеляў|Бухце Трох Свяціцеляў]] на востраве [[Кадзьяк, востраў|Кадзьяк]]. * 1787, 17 верасня — [[Філадэльфійскі канвент|Канстытуцыйным канвентам]], які склікалі ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], прынята [[Канстытуцыя ЗША]]. * 1789, 25 верасня — Прыняцце [[Біль аб правах (ЗША)|Білю аб правах]] — першых дзесяці паправах да Канстытуцыі ЗША, якія гарантавалі асноўныя Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна. * 1789 — першыя прээзідэнцкія выбары ў ЗША. Прэзідэнтам стаў [[Джордж Вашынгтон|Джордж Вашынгтан]], які атрымаў 100 %. Кіраваў 2 тэрміны, адмовіўся ад трэцяга і ў 1799 годзе сышоў у адстаўку. * 1799 — Заснаванне [[Расійска-амерыканская кампанія|Расійска-Амерыканскай кампаніі]] — пачатак комплекснага засваення [[Аляска|Аляскі]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]]. * 1800 — Перанос сталіцы ЗША з Філадэльфіі ў [[Вашынгтон|Вашынгон]]. * 1803 — [[Луізіянская купля|Луізіанская купля]] — набытак у [[Першая французская імперыя|напалеонаўскай Францыі]] французскіх уладанняў у Паўночнай Амерыцы за 15 мільёнаў долараў. У выніку плошча ЗША вырасла ўдвая. * 1804 — заснаванне Новаархангельска (цяпер горад [[Сітка]]) — будучай сталіцы [[Руская Амерыка|Рускай Амерыкі]]. * 1812 — заснаванне [[Форт Рос]]а — самай паўднёвай кропкі расійскай экспансіі ў ЗША. * 1812—1814 — [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|англа-амерыканская вайна]], «Другая вайна за незалежнасць». * 1816—1817 — стварэнне расійскай [[Елізавецінская крэпасць|Елізавецінскай крэпасці]] на [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравах]]. * 1818 — Дамова з [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Велікабрытаніяй]] пра вызначэнне межаў паміж ЗША і брытанскімі ўладаннямі ў басейне [[Місісіпі]], у выніку чаго да ЗША адыйшла частка тэрыторыі [[Мінесота|Мінесоты]] і [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоты]]. * 1819, 21 лютага — ратыфікавана [[дамова Адамс-Оніс]] аб куплі [[Фларыда (штат)|Фларыды]] за 5 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў ЗША]]. * 1820 — [[Місурыйскі кампраміс]], які дазволіў захаваць баланс паміж свабоднымі паўночнымі штатамі і [[Рабства|рабаўладальніцкімі]] паўднёвымі яшчэ на тры дзесяцігоддзі. * 1823 — Першы выклад [[Дактрына Манро|Дактрыны Манро]] як асноватворнай знешнепалітычнай канцэпцыі ЗША. * 1828 — Заснаванне [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі ЗША]]. * 1830, 28 мая — [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс ЗША]] прымае [[Закон аб перасяленні індзейцаў]] на захад, у будучую [[Індзейская тэрыторыя|Індзейскую тэрыторыю]]. Закон прывёў да шматлікіх дэмаграфічных трагедый сярод [[Індзейцы|індзейскага]] насельніцтва. Іх землі вызваляліся ад карэнных жыхароў дзеля белых пасяленцаў.[[Файл:Mexican–American War-ru.svg|thumb|[[Амерыкана-мексіканская вайна]]]] * Продаж Форт-Роса грамадзяніну ЗША [[Джон Сатэр|Джону Сатэру]]. * 1845, 29 снежня — Далучэнне [[Рэспубліка Тэхас|Рэспублікі Тэхас]] да ЗША. * 1846 — Далучэнне (паводле дагаворы з Велікабрытаніяй) тэрыторыі [[Арэгон]]а — паўночнага захаду сучасных Злучаных Штатаў. * 1846—1848 — [[Амерыкана-мексіканская вайна]]. * 1848—1855 — Перасяленне [[Мармоны|мармонаў]] з [[Ілінойс]]а ў [[Юта|Юту]] — адно з найбольш масавых арганізаваных перасяленняў на [[Дзікі Захад|Захадзе ЗША]]. * 1850 — [[Закон аб беглых рабах]] на ўсёй тэрыторыі ЗША ў якасці кампраміса з Поўднем па пытанні прыняцця [[Каліфорнія|Каліфорніі]] ў Саюз у якасці вольнага штата. * 1853 — [[Купля Гадсдэна]]. ЗША набываюць частку тэрыторыі сучасных штатаў [[Арызона]] і [[Нью-Мексіка]]. Канчатковае ўсталяванне паўднёва-заходняй мяжы. * 1854 — Заснаванне [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі ЗША]]. * 2001, 11 верасня — [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычныя акты 11 верасня]]. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{main|Геаграфія ЗША}} Злучаныя Штаты Амерыкі — чацвёртая паводле плошчы краіна ў свеце пасля [[Расія|Расіі]], [[Канада|Канады]] і [[Кітай|Кітаю]]. Кантынентальная частка ЗША займае тэрыторыю ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] да [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіяна, ляжыць паміж Канадай і [[Мексіка]]й і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]]. [[Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынентальнай часткі Канадай, узбярэжжа Аляскі выходзіць да Ціхага і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] акіянаў. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпелаг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амерыкі. Уладанне ЗША [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходдзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі (выключэнне — толькі тэрыторыя вострава [[Гуам]], які належыць ЗША, і заходняя частка Аляскі. === Рэльеф === [[Файл:Barns grand tetons.jpg|thumb|Скалістыя горы]] [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|thumb|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША па асаблівасцях рэльефу дзеляць на восем правінцый: [[Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны (у т.л. [[Цэнтральныя раўніны]]), узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Межгорныя плато і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і Гавайскія астравы таксама з’яўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[гара Дэналі]] (6193 м). === Унутраныя воды === [[Файл:LightningVolt Lake Michigan Sunset.jpg|thumb|left|250px|возера Мічыган]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлантычны акіян]] і [[Ціхі акіян]]. Вялікая частка рачнога сцёку накіроўваецца ў [[Мексіканскі заліў]] (які з’яўляецца часткай Атлантычнага акіяна). Яго вадазборны басейн распасціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, Апалачаў на ўсходзе і межы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыа-Грандэ]], цякуць непасрэдна ў Мексіканскі заліў. Большасць рэк належыць да гіганцкай сістэмы, сфарміраванай р. [[Місісіпі]] (даўжыня — 3757 км) і яе галоўным прытокам р. [[Місуры (рака)|Місуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлантычны акіян. Самыя доўгія з іх, працягласцю ў некалькі сотняў кіламетраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сцёк з вобласці Вялікіх азёр накіраваны на паўночны ўсход па р. [[рака Святога Лаўрэнція|Святога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлантычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сістэмы рэк [[Каларада (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамента-Сан-Хоакін утвораць асноўныя вадазборныя басейны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і семіарыдных раёнах, аддаленых ад узбярэжжа акіяна, мноства пересыхаючых рэк і некалькі рэк з сталым сцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінесота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басейна, сцёк з якога накіраваны да поўначы праз [[Вініпег (возера)|возера Вініпег]], [[Нельсан (рака)|р. Нельсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Паўночны Ледавіты акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёр. Самае вялікае з іх — [[Мічыган (возера)|возера Мічыган]] (57 440 км²), адзінае з пяці [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], цалкам змешчанае ў межах ЗША. Другое па памерах [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 км²). === Клімат === ЗША адрозніваюцца вялікай разнастайнасцю кліматычных умоў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзве галоўныя кліматычныя вобласці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мерыдыяна 100° з.д. Усходняя вобласць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам з сярэдняй гадавой колькасцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мерыдыяна 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мексіканскага заліва, і — у значна меншай ступені — з боку Атлантычнага акіяна. Тэмпературы ў гэтай вобласці больш залежаць ад шыраты мясцовасці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Усходняй вобласці падвержана частым зменам надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зменлівае надвор’е ў Новай Ангдіі, дзе ветраныя дажджлівыя перыяды хутка змяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасферы. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяна на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забяспечаныя вільгаццю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, размешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласці ўласцівы арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні [[Пустыня Санора|Санора]] да больш 2500 мм у некаторых мясцовасцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпературы ў Заходняй вобласці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўздзеянне акіяна. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку года пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварвання халодных паветраных мас з поўначы. === Флора === Раёны ад усходняга ўзбярэжжа да [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]] да 19 стагоддзя былі пакрыты лясамі, заходняе ўзбярэжжа ў раёне вільготных лясоў умеранага пояса было пакрыта лясамі, дрэвы якіх дасягалі 100 метраў у вышыню. У выніку гаспадарчай дзейнасці плошча лясоў скарацілася. На Гаваях расце 1 800 відаў [[кветкавыя|кветкавых раслін]], многія з іх — [[эндэмік]]і<ref>[http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf ''Plants'', National Biological Service] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |date=24 ліпеня 2013 }} (PDF, 888&nbsp;kB)</ref>. Схілы [[Кардыльеры|Кардыльер]] пакрыты густымі хваёвымі лясамі, [[Апалачы]] — [[Шыракалістыя лясы|шыракалістымі лясамі]]. [[Прэрыя|Прэрый]] амаль не засталося. На поўначы [[Аляска|Аляскі]] распаўсюджана [[тундра]]вая расліннасць. Дастатак вільгаці судзейнічае развіццю самай разнастайнай расліннасці ў Прыатлантычных рэгіёнах і Апалачах, асабліва — лясной расліннасці. Дрэвы не сустракаюцца толькі на голых скалах і ў нізінных [[балота]]х; у апошніх расце высокі [[чарот]] і [[Мохападобныя|мхі]]. Апалачская флора вылучаецца вялікім багаццем [[Біялагічны від|біялагічных відаў]], у тым ліку драўнінных парод ([[амерыканскі каштан]], [[платан]]а, [[гікоры]], [[магнолія]], [[цюльпаннае дрэва]]). Лясная вобласць [[Новая Англія|Новай Англіі]] падобная сваімі драўніннымі пародамі на прычарнаморскія правінцыі [[Канада|Канады]]. На поўначы яе падпярэзвае вобласць хвояў з яе важнай прадстаўніцай — [[Хвоя веймутава|хвояй веймутавай]]. Вобласць лісцяных дрэваў цягнецца прыблізна да ракі [[Алегейні]], якая служыць мяжой для двух раслінных абласцей (пенсільванскай і перадмісісіпскай), але гэта размежаванне нярэзкае (адныя і тыя ж пароды сустракаюцца як у паўночных, так і ў паўднёвых прыатлантычных абласцях, нягледзячы на рознасць [[клімат]]у). Прыбярэджныя пясчаныя і балоцістыя нізіны паўдднёвых прыатлантычных штатаў пакрыты хваёвымі лясамі. Побач з [[Сосны|соснамі]] растуць вялізныя [[кіпарыс]]ы з прамымі стваламі, якія патоўшчаны ля «падмурку» (накшталт лукавіны). Галіны кіпарысаў абрастаюць сівой «[[Іспанская барада|іспанскай барадой]]». === Фаўна === [[Файл:Opossum 1.jpg|thumb|left|240px|[[Апосум]]]] [[Файл:Hystrix cristata qtl1.jpg|thumb|left|240px|[[Дзікабраз]]]] [[Файл:Haliaeetus leucocephalus2 flopped.jpg|thumb|240px|[[Белагаловы арлан]] — сімвал ЗША]] [[Файл:Grizzly_Denali_edit.jpg|thumb|240px|[[Мядзведзь Грызлі]] ў нацыянальным парку [[Дэналі, нацыянальны парк|Дэналі]]]] Фаўну ЗША прадстаўляюць 400 відаў [[сысуны|сысуноў]], 750 відаў [[птушкі|птушак]], 500 відаў [[рэптыліі|рэптылій]] і амфібій, а таксама больш 90000 відаў [[насякомыя|насякомых]]<ref>[http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species, in: Sustainable Development Indicators, 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html |date=18 студзеня 2009 }}</ref>, з 1973 года прыняты закон, які абараняе віды, якім пагражае знікненне. На тэрыторыі ЗША дзейнічаюць 58 нацыянальных паркаў і некалькі соцен ахоўных тэрыторый. Характэрная асаблівасць [[Фаўна|жывёльнага свету]] ЗША ў тым, што большасць [[Жывёлы|жывёл]] падобныя на тых, што насяляюць [[Еўразія|Еўразію]]. Магчыма, прычына — у [[Рух кантынентаў|сухапутнай сувязі]], якая раней існавала паміж [[кантынент]]амі. Акрамя падобных відаў ёсць і ўнікальныя. Фаўна і флора моцна залежаць ад кліматычнай зоны. Буйная [[Біялагічны від|віды]] [[Тундра|тундры]] — [[аўцабык]], [[мускусны бык]], паўночны алень [[Паўночны алень|карыбу]], дробная фаўна — [[палярная ласка]], [[палярны воўк]], а таксама грызуны — [[лемінгі]], [[Заяц-бяляк|зайцы-белякі]]. Багаты жывёльны свет прыбярэжных раёнаў поўначы ЗША (грэнландскі кіт, бялуха, нарвал, цюлені, маржы). У зоне [[Тайга|тайгі]] сустракаюцца лось, алень, снежны баран, [[мядзведзь грызлі]], [[барсук]], [[Янот-паласкун|янот]], [[Норка амерыканская|норка]], [[воўк]], расамаха. Найбуйнейшай жывёлінай тайгі быў лясны бізон, які цяпер захаваўся толькі ў запаведніках, — як і алені-вапіці, якія калісьці пасліся на волі вялізнымі статкамі. Шматлікія драпежнікі тайгі, большасць якіх — каштоўныя пушныя жывёлы ([[Скунсы|паўночны скунс]], [[выдра]], паўночнаамерыканская куніца). Сярод грузуноў найбольш тыповыя — [[канадскі бабёр]], [[андатра]]. Раней іх цалкам вынішчылі ў многіх раёнах, але пасля абмежавання палавяння зноў распаўсюдзіліся. Цікавы [[эндэмік]] [[паркупайн]] (буйны грызун з сямейства дзікабразавых, які жыве пераважна на дрэвах)<ref>[http://welcome-usa.ru/geography/fauna.html Фаўна ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170506071730/http://welcome-usa.ru/geography/fauna.html |date=6 мая 2017 }}</ref>. Дробныя грызуны тайгі — [[чырвоная вавёрка]], [[амерыканскі заяц]], [[бурундук]], мышы. У цэнтральнай зоне, дзе дамініруюць змешаныя лясы, жывёльны свет надобны на фаўну тайгі, аднак ёсць і свае мясцовыя віды — [[Алені|алень]], [[апосум]], [[Барыбал|чорны мядзведзь барыбал]], воўк, [[Лісы|ліса]], норка, [[Індык дзікі|дзікая індзейка]], [[вілахвосты лунь]]. У шыракалістых лясах сустракаюцца некалькі відаў [[калібры]], на поўдні — [[Алігатаравая чарапаха|місісіпкая алігатаравая чарапаха]], а таксама [[місісіпскі алігатар]]. На [[Вялікія раўніны|раўніннай мясцовасці]] вядуцца [[бізон]]ы, коні ([[мустанг]]і), каёты, лугавыя сабачкі, розныя грызуны, мноства відаў паўзуноў ([[яшчаркі]], [[змеі]], [[скарпіёны]]). У гарах Кардыльерах жыве [[пума]] і [[мядзведзь грызлі]]. * [[Іасеміцкі нацыянальны парк]] * [[Нацыянальны парк Кінгс-Каньён]] * [[Нацыянальны парк Рэдвуд]] == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка ЗША}} [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|380px|thumb|[[Капітолій, Вашынгтон|Капітолій]], у якім праводзіць свае пасяджэнні [[Кангрэс ЗША]]]] Дзяржаўны лад ЗША — прэзідэнцкая рэспубліка. Прэзідэнт абіраецца на дзвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партый спачатку павінны перамагчы ў [[праймерыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ва ўзросце ад 18 гадоў незалежна ад палавой і расавай праналежнасці. Заканадаўчую ўладу ў краіне ажыццяўляе [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палата прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасць месцаў у Палаце Прадстаўнікоў маюць члены дзвюх партый — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] і [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амерыканскую палітычную сістэму дзвюхпартыйнай. Уладу ў штатах прадстаўляюць губернатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Прэзідэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнай сістэмы, вядомай як ''[[калегія выбаршчыкаў]]''. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя Сілы ЗША}} Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сіл * Ваенна-марскіх сіл * Ваенна-паветраных сіл * Берагавой аховы * Касмічных сіл Колькасць на красавік 2007 года — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзерве. Бюджэт 2007 года — 553 млрд долараў. == Праваахоўныя органы == {{Асноўны артыкул|Праваахоўныя органы ЗША}} * [[ЦРУ]] (Цэнтральнае раследвальнае ўпраўленне) * [[ФБР]] (Федэральнае бюро расследаванняў) Па становішчу на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1 % ад усяго насельніцтва краіны. З зняволеных 2.77 працэнта латынаамерыканцы, 6.66 працэнта афраамерыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, спажывана 49 млрд долараў ЗША, да 2011 года выдаткі, як чакаецца, дасягнуць 74 млрд долараў. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Map of USA with state names.svg|thumb|справа|lang=be]] Дзяржава складаецца з 50 [[Штаты ЗША|штатаў]], якія з’яўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі федэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон|федэральнай акругі Калумбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[графствы ЗША|графствы]] (у [[Луізіяна|Луізіяне]] гістарычна склаўся тэрмін «парафія» (parish); у [[Аляска|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (borough), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, звычайна не якія маюць істотных урадавых функцый. Найбольш вядомай функцыяй графстваў з’яўляецца кіраванне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыццём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агая]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдаха]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклахома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вермонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлавэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ілінойс]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канектыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізіяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусетс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінесота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місуры (штат)|Місуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрыленд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Небраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Невада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрсі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мексіка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пенсільванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айленд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнесі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Фларыда (штат)|Фларыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> == Насельніцтва == {{Асноўны|Насельніцтва ЗША}} === Колькасць, рассяленне === [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|thumb|290px|Найбуйнейшыя групы паводле паходжання па акругах у [[2000]] годзе]] Згодна са звесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за [[20 стагоддзе|XX стагоддзе]], ад прыкладна 76 мільёнаў у [[1900]] годзе да сённяшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты з’яўляюцца трэцяй самай населенай краінай у свеце, пасля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША з’яўляецца адзінай буйной прамыслова развітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэнне колькасці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам з’яўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з [[1990]] па [[2000]] год назіраўся ў штатах [[Невада]] (66,3 %), [[Арызона]] (40 %) і [[Каларада]] (30,6 %). === Гарады === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%" width=100% |- style="background:#3751bb; color:white; " !colspan=5|'''Найбуйнейшыя гарады ЗША''' |- style="background:#3751bb; color:white" !scope="col"|'''№''' !scope="col"|'''Горад''' !scope="col"|'''Штат''' !scope="col"|'''Насельніцтва''' |rowspan=21 style="background:white; text-align:center" width=230px|[[Файл:Top of Rock Cropped.jpg|190px]]<br />[[Нью-Ёрк]]<br />[[Файл:LA Skyline Mountains2.jpg|190px]]<br />[[Лос-Анджэлес]]<br />[[Файл:ChicagoFromCellularField.jpg|190px]]<br />[[Чыкага]]<br />[[Файл:Aerial views of the Houston, Texas, 28005u.tif|190px]]<br />[[Х’юстан]] |- |style="text-align:center"|1 |[[Нью-Ёрк]] |[[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] |style="text-align:center"|8,537,673 |- |style="text-align:center"|2 |[[Лос-Анджэлес]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|3,976,322 |- |style="text-align:center"|3 |[[Чыкага]] |[[Ілінойс]] |style="text-align:center"|2,704,958 |- |style="text-align:center"|4 |[[Х’юстан]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|2,303,482 |- |style="text-align:center"|5 |[[Фінікс]] |[[Арызона]] |style="text-align:center"|1,615,017 |- |style="text-align:center"|6 |[[Філадэльфія]] |[[Пенсільванія]] |style="text-align:center"|1,567,872 |- |style="text-align:center"|7 |[[Сан-Антоніа]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|1,492,510 |- |style="text-align:center"|8 |[[Сан-Дыега]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|1,406,630 |- |style="text-align:center"|9 |[[Далас]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|1,317,929 |- |style="text-align:center"|10 |[[Сан-Хасэ]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|1,025,350 |- |style="text-align:center"|11 |[[Остын]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|947,890 |- |style="text-align:center"|12 |[[Джэксанвіл]] |[[Фларыда (штат)|Фларыда]] |style="text-align:center"|880,619 |- |style="text-align:center"|13 |[[Сан-Францыска]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|870,887 |- |style="text-align:center"|14 |[[Калумбус (Агая)|Калумбус]] |[[Агая]] |style="text-align:center"|860,090 |- |style="text-align:center"|15 |[[Індыянапаліс]] |[[Індыяна]] |style="text-align:center"|855,164 |- |style="text-align:center"|16 |[[Форт-Уэрт]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|854,113 |- |style="text-align:center"|17 |[[Шарлат]] |[[Паўночная Караліна]] |style="text-align:center"|842,051 |- |style="text-align:center"|18 |[[Сіэтл]] |[[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] |style="text-align:center"|704,352 |- |style="text-align:center"|19 |[[Дэнвер]] |[[Каларада]] |style="text-align:center"|693,060 |- |style="text-align:center"|20 |[[Эль-Паса (Тэхас)|Эль-Паса]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|683,080 |} === Нацыянальны склад === Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, гэта значыць налічваецца 31 этнічная група паводле паходжання, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Прыбыццё прадстаўнікоў этнасаў еўрапейскага паходжання мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часцяком у [[19 стагоддзе|XIX]] або нават [[18 стагоддзе|XVIII]] стст., некаторыя з іх святаў укараніліся ў агульнаамерыканскай культуры (напрыклад, [[Дзень Святога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжанне ад пурытанаў — першых еўрапейскіх насельнікаў сучаснай тэрыторыі ЗША. Нямецкія амерыканцы з’яўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іх шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні з’яўляюцца ірландскія амерыканцы (каля 35 млн), наступныя — амерыканцы мексіканскага паходжання (каля 31 млн) і англійскія амерыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы еўрапейскага паходжання ўключаюць у сябе італьянцаў, шведаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе з пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. з эканамічных прычын узнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагоддзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасць, у прыватнасці, беларусы былі прызнаны ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжання, якая адзначылася вядомай дзейнасцю ў ЗША, з’яўляецца [[Тадэвуш Касцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амерыканцы з’яўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамерыканцы]] ёсць найбуйнейшай у краіне расавай меншасцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжання<ref name="ancestry"/>. Амерыканцы азіяцкага паходжання з’яўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амерыканскімі этнічнымі групамі з’яўляюцца амерыканцы кітайскага паходжання, філіпінскія амерыканцы і амерыканцы індыйскага паходжання<ref name="ancestry"/>. Амерыканцы індзейскага паходжання дагэтуль з’яўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзервацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] і [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзеллю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае праз дзейнасць расійскіх даамерыканскіх каланізатараў. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амерыканскі варыянт англійскай мовы}} 1 сакавіка 2025 года прэзідэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнанне англійскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іх гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацверджанай на федэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні англійская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Па дадзеных урада за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-англійску. Відавочная большасць з іх гаварылі на іспанскай мове: іх колькасць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ў ЗША|Пратэстантызм у ЗША|Каталіцызм у ЗША}} [[Файл:Saint Patrick's Cathedral by David Shankbone.jpg|thumb|300px|[[Сабор святога Патрыка, Нью-Ёрк|Сабор святога Патрыка]] ў Нью-Ёрку]] [[Файл:2009-0528-MN-IA10-Harmony-church.jpg|thumb|225px|Лютэранская царква [[Горад Хармані, Мінесота|Хармані]], [[Мінесота]]]] [[Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША|Першая папраўка ў канстытуцыі ЗША]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.cornell.edu/anncon/html/amdt1toc_user.html |title=Первая поправка: CRS Annotated Constitition |archiveurl=https://archive.today/20120805/http://www.law.cornell.edu/anncon/html/amdt1toc_user.html |archivedate=5 жніўня 2012 |accessdate=9 сакавіка 2017 |url-status=live }}{{Ref-en}}</ref>, прынятая 15 снежна 1791 года, абвяшчае аддзяленне царквы ад дзяржавы, якое «[[Бацькі-заснавальнікі ЗША|Бацькі-заснавальнікі]]» ЗША разумелі як забарону на ўсталяванне дзяржаўнай рэлігіі (якая [[Царква Англіі|мела месца]], напрыклад, у [[Вялікабрытанія|Велікабрытаніі]]). Паводле даследвання 2002 года, ЗША — адзіная развітая краіна, дзе большасць насельніцтва адказала, што рэлігія мае «вельмі важнае значэнне» у іх жыцці<ref>{{cite web|title=U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|work=Pew Global Attitudes Project|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VVVp2K?url=http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|archivedate=21 жніўня 2011|lang=en|accessdate=9 сакавіка 2017|url-status=live}}</ref>. Амерыканскі ўрад не вядзе афіцыйнай статыстыкі па рэлігіі. Паводле дадзеных «[[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|Сусветнай кнігі фактаў ЦРУ]]» на 2007 год, 51,3 % насельніцтва ЗША лічаць сябе [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]]. 25 % з іх — [[Баптызм|баптысты]], якія належаць да найбуйнейшых рэлігійных арганізацый «[[Паўднёвая баптысцкая кавенцыя]]» (каля 15,9 млн чалавек) і «[[Амерыканская баптысцкая царква]]» (''{{lang-en|American Baptist Churches USA}}''). * [[Пратэстанцтва|Пратэстанты]] — 46,5 % ** [[пяцідзесятнікі]] — 8,9 % (13,6 млн); ** [[Лютэранства|лютэране]] — 5,1 % (пераважваюць у Паўночнай і Паўднёвай Дакоце, 7,8 млн); ** [[Кальвінізм|кальвіністы]] — 3,8 % (5,8 млн); ** метадысты — 3,6 % (5,4 млн, пераважваюць у Дэлавэры); ** [[Царква Англіі|англікане]] — 1,5 % (2,3 млн); ** [[Адвентызм|адвентысты]] — 1,4 % (2,2 млн); ** [[рух святасці]] — 1,4 % (2,1 млн); ** іншыя — 0,9 % (1,3 млн)); * [[каталіцкая царква|Каталікі]] — 20,8 % (дамініруюць у паўднёва-заходніх і паўночна ўсходніх штатах); * не належаць ні да якай канфесіі — 12,1 %; * [[мармоны]] — 1,6 % (дамініруюць у Юце); * члены іншай [[Галіны хрысціянства|хрысціянскай канфесіі]] — 1,6 %; * [[Іўдаізм|іўдзеі]] — 1,9 %; * [[Будызм|будысты]] — 0,7 %; * 0,9 % — [[Іслам|мусульмане]]; * 2,5 % — іншае ці не пазначана; * 4 % — [[атэізм|атэісты]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html#People |title=United States — People — Religions |archiveurl=https://archive.today/20120805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%23People#People |archivedate=5 жніўня 2012 |accessdate=9 кастрычніка 2012 |url-status=live }}{{Ref-en}}</ref>. == Эканоміка == Эканоміка ЗША — буйнейшая нацыянальная эканоміка свету. ВУП ЗША ў 2008 склаў 14,3 трлн долараў. Даход на душу насельніцтва — 46,8 тыс. дол. з’яўляецца адным з самых высокіх у свеце (краіна ўваходзіць у першую дзесятку). Разам з тым для ЗША ўласцівыя высокая знешняя запазычанасць (13,6 трлн долл. у 2008), вялікія карпаратыўныя запазычанасці і запазычанасці па іпатэцы, нізкі ўзровень ашчаджэнняў, падзенне цэнаў на нерухомасць (праблема інвесціравання), вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5 % (май 2009). Асноўныя сектары: [[сельская гаспадарка]] (0,9 %), прамысловасць (20,6 %), сфера паслуг (78,5 %). Асноўныя галіны прамысловасці: нафтаперапрацоўка, металургія, машынабудаванне, аэракасмічная, хімічная, электронная, харчовая, [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенная прамысловасць]]. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb|250px|Універсітэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэферсанам у 1819 годзе, з’яўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных універсітэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: федэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартаментам адукацыі ЗША шляхам увядзення абмежаванняў на федэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сістэма дзяржаўных школ. У большасці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросце ад шасці або сямі гадоў, пакуль ім не споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сістэма з 12 класаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучання ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12 % дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2 % дзяцей праходзяць хатняе навучанне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў свеце, гэта значыць на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за 11 тысяч долараў<ref>[http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows/ U.S. education spending tops global list, study shows] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows |date=26 ліпеня 2013 }}. CBS.</ref>. Каля 80 % амерыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўніверсітэты<ref>[http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |date=1 жніўня 2014 }}. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных устаноў. У адпаведнасці з міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амерыканскіх каледжаў і ўніверсітэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных устаноў свету<ref>[http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Topuniversities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97 %, аднак паводле перапісу [[2003]] толькі 84,5 % амерыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычын адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя федэральныя стандарты для навучальных устаноў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мексіка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага свету|каледжаў міжнароднай супольнасці]] — Заходнеамерыканскі. == Культура і мастацтва == {{main|Культура ЗША}} === Літаратура === {{main|Літаратура ЗША}} [[Файл:Mark Twain, Brady-Handy photo portrait, Feb 7, 1871, cropped.jpg|left|thumb|225px|[[Марк Твэн]] — адзін з найбольш вядомых пісьменнікаў свету. Фота 7.2.1871 года]] [[Файл:Лонгфелло Генри.JPG|thumb|225px|[[Генры Лангфела]] — амерыканскі паэт, Аўтар «Песні аб Гаяваце»]] У 18-м і пачатку 19 стагоддзя амерыканская літаратура была сфарміравана пад уплывам [[Англійская літаратура|англійскай]] і еўрапейскай літаратуры<ref>{{cite web|url=http://englishstory.ru/amerikanskaya-literatura-periodizatsiya.html|title=Американская классическая литература, периодизация|publisher=englishstory.ru|accessdate=2016-06-03}}</ref>. Найбольш вядомыя постаці першай паловы XIX стагоддзя — [[Джэймс Фенімар Купер]], [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтан Ірвінг]]. Такія пісьменнікі, як [[Нітаніэль Гордан]], [[Эдгар Алан По|Эдгар По]], [[Генры Лангфела|Генры Лонгфела]], [[Марк Твэн]], [[Генры Дэвід Тора]], [[Герман Мэлвіл]], паэт [[Уолт Уітмен]] былі найбольш значнымі літаратарамі сярэдіны і другой паловы XIX стагоддзя<ref name=":2">{{кніга|аўтар=Emily Dickinson|загаловак=Bloom, Harold|адказны=|выданне=1999|месца=Broomall, PA: Chelsea House. p. 9.|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=0-7910-5106-4.}}</ref>. [[Эмілі Дзікінсан]], практычна невядомая пры жыцці, цяпер лічыцца найважнейшай амерыканскай паэткай. Раманы, якія адлюстроўваюць фундаментальныя аспекты нацыянальнага вопыту і характару — такія, як «[[Мобі Дзік]]» [[Герман Мэлвіл|Германа Мэлвіла]] ([[1951]]), «[[Прыгоды Гекльберы Фіна]]» [[Марк Твэн|Марка Твэна]] ([[1885]]), «[[Вялікі Гэтсбі (раман)|Вялікі Гэтсбі]]» [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд|Фрэнсіса Скота Фіцжэральда]] (1925) і «[[Забіць перасмешніка]]» [[Харпер Лі]] (1960) — маюць права быць аднесеныя да «вялікага амерыканскага рамана». 11 грамадзян ЗША атрымалі [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]], у тым ліку [[Тоні Морысан]] ў 1993 годзе. [[Уільям Катберт Фолкнер|Уільям Фолкнер]], [[Эрнест Хемінгуэй|Эрнест Хэмінгуэй]] і [[Джон Стэйнбек]] часта лічацца найбольш уплывовымі пісьменнікамі XX стагоддзя. Пісьменнікі [[Бітнікі|біт-пакалення]] ([[Джэк Керуак]], [[Чарлз Букоўскі]], [[Ален Гінзберг|Алэн Гінзберг]] і іншыя) адкрылі новыя літаратурныя стылі, пазней новы прарыў здзеснілі постмадэрністы ([[Пол Остэр]], [[Томас Пінчон]], [[Джон Барт]] і іншыя). === Філасофія === [[Трансцэндэнталісты|Трансцэндэнталістамі]] на чале з Г. Тора і [[Ралф Уолда Эмерсан|Ральфам Улда Эмерсанам]] быў створаны першы буйны [[Амерыканская філасофія|амерыканскі філасоўскі рух]]. Пасля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] [[Чарлз Сандэрс Пірс]], а пазней [[Уільям Элісан Андэрс|Уільям Сандэрс]] і [[Джон Дзьюі]] былі лідарамі ў развіцці прагматызму. У XX стагоддзі працы У. О. Куайна і [[Рычард Рорці|Рычарда Рорці]], а пазней [[Ноам Хомскі|Ноама Хомскага]], паставіла аналітычную філасофію на першы план амерыканскай філасоўскай навуковай супольнасці. Працы [[Джон Ролс|Джона Ролса]] і [[Роберт Нозік|Роберта Нозіка]] прывялі да адраджэння паэтычнай філасофіі<ref>{{кніга|аўтар=Buell, Lawrence.|загаловак=The Unkillable Dream of the Great American Novel: Moby-Dick as Test Case".|адказны=|выданне=American Literary History 20|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=132–155.|старонак=|isbn=}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Broadway_Crowds_(5896264776)_crop.jpg|thumb|306px|[[Брадвей, Нью-Ёрк|Брадвей]]]] Асабісты ўнёсак у выяўленчае мастацтва ЗША зрабілі: * мастакі: Гілберт Сцюарт, Джон Джэймс Одзюбан, Томас Гарт Бентан, Альберд Бірштат, Мэры Касат, Фрэдэрык Эдвін Чорч Томас Коўл, Эдварт С. Керціс, Рычард Дыберкорн, Томас Ікінс, Хелен Франкенталер, Аршыл Горкі, Марсдэн Хартлі, Эл Гіршфельд, Ганс Хофман, Уінслоў Хомер, Джорджыя О’Кіф, Лі Краснер, [[Веллем де Кунінг]], Рой Ліхтэнштэйн, Морыс Луіс, Джон Марцін, Агнэс Марцін, [[Джэнсан Полак]], Ман Рэй Роберт Раўшэнберг, [[Марк Ротка]], Альберт Нінкгем Райдэр, [[Эндзі Уорхал]], Уайет; * фатографы: Ансэль Адамс, Даратэя Ланж, Сінды Шерман; * скульптары: Аляксандр Кодлер, Дэвід Сміт, Фрэнк Стэла; * ілюстратары: Фрэдэрык Рэмінгтан, Норман Роквел, Ньюэл Конверс Уайет; * дызайнеры: Луіс Комфарт Тыфані, Фрэнк Ллойд Райт<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|загаловак=History of Art: The Western Tradition. Prentice Hall Professional|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=2003|старонкі=|старонак=955|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. === Музыка === {{main|Музыка ЗША}} [[Файл:Louis Armstrong restored.jpg|thumb|300px|[[Луі Армстранг]] — амерыканскі джазавы трубач]] Рытмічныя і лірычныя кірункі афра-амерыканскай музыкі, пад вялікім уплывам амерыканскай музыкі ў цэлым, адрознікаюцца ад еўрапейскіх традыцый. Элементы ідыём, такіх як блюз, і тое, што і цяпер вядома, як старадаўняя музыка, былі запазычаны і ператвораны ў папулярныя жанры, якія маюць сусветную аўдыторыю. === Кінематограф === {{main|Кінематограф ЗША}} [[Файл:Walt Disney 1946.JPG|thumb|225px|[[Уолт Дысней]] — амерыканскі мастак, аніматар, рэжысёр, прадзюсэр, заснавальнік сусветна папулярнай стыдіі «[[The Walt Disney Company]]»]] Амерыканскі кінематограф і мультыплікацыя не толькі сусветна вядомыя, але і паўплывалім на развіццё кінамастацтва ва ўсім свеце. == Спорт == Рынак для прафесійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна 69 млрд долараў, прыкладна на 50 % больш за ўсе краіны [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit,1 billion in 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 |date=4 кастрычніка 2014 }}. Reuters.</ref>. [[Бейсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]], не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША з’яўляецца [[амерыканскі футбол]]<ref>[http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] з’яўляюцца наступнымі дзвюма вядучымі прафесійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Каледжаўскі амерыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |date=7 красавіка 2014 }}. National Football Foundation.</ref>. == Міжнародныя адносіны == {{main|Знешняя палітыка ЗША}} === Беларуска-амерыканскія адносіны === {{Main|Беларуска-амерыканскія адносіны}} Злучаныя Штаты прызналі незалежнасць Беларусі [[25 снежня]] [[1991]] года. Пасля таго, як дзве краіны ўсталявалі дыпламатычныя адносіны, у Мінску [[31 студзеня]] [[1992]] года было афіцыйна адкрыта пасольства ЗША. Першы пасол ЗША ў Беларусі Дэвід Суорц прыступіў да выканання сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 года і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 года. Наступнымі пасламі ЗША ў Беларусі былі Кенет Ялавіц, Дэніел Спекхард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 года Прэзідэнт Джордж Буш рэкамендаваў на пасаду пасла ЗША ў Беларусі Карэн Сцюарт. Яна прыбыла ў Мінск 18 верасня 2006 года і працавала да 2008 года, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаванні на колькасць амерыканскіх дыпламатаў і вымусіў Злучаныя Штаты адазваць з Беларусі пасла. Дзве краіны абмяняліся афіцыйнымі візітамі на вышэйшым узроўні: [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з Прэзідэнтам [[Біл Клінтан|Клінтанам]] у ліпені 1993 года, а Прэзідэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 года. == Гл. таксама == * [[Тэрыторыі ЗША]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} * Нарысы амерыканскай гісторыі / Рэд.: Г. Сіннкота і інш., пер. Л. Калабан. — Вена: Інфарм. агенцтва ЗША, 1993(?). — 406 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|United States of America}} * [http://www.mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/americas/aa86af2dd4c6af36.html Адмысловая старонка на сайце МЗС Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ЗША ў тэмах}} {{НАТА}} {{G8}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўночная Амерыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:ЗША| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] mz1v598i3puzuh7llnwncnlm7qjaeub 5124426 5124425 2026-04-11T01:35:41Z Железный капут 151538 Бот: хуткі адкат правак [[Special:Contribs/~2026-22391-65|~2026-22391-65]] па запыце [[:User:Mitte27|Mitte27]] 5124426 wikitext text/x-wiki {{Перанакіраванне|US}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Злучаныя Штаты Амерыкі | Арыгінальная назва = {{lang-en|United States of America}} | Родны склон = ЗША | Дэвіз = [[In God We Trust]]»&nbsp;(з&nbsp;1956)<br /><small>бел. «На Бога спадзяемся»</small><br />«[[E Pluribus Unum]]»&nbsp;<small>([[Лацінская мова|лац.]],&nbsp;традыцыйны)</small><br /><small>англ. «Out of Many, One», бел. «Са шматлікіх — адзінае», ці «Адзінства са шматлікіх»</small> | Гімн = The Star-Spangled Banner | Дзяржаўны лад = [[федэратыўная рэспубліка]] | Аўдыё = Star-spangled banner.ogg | lat_dir = N | lat_deg = 40 | lat_min = 0 | lat_sec = 0 | lon_dir = W | lon_deg = 100 | lon_min = 0 | lon_sec = 0 | region = US | CoordScale = 20000000 | Дата незалежнасці = [[4 ліпеня]]&nbsp;[[1776]] года | Незалежнасць ад = [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]])<br />(прызнана [[Парыжскі мір (1783)|3 верасня 1783]] | Найбуйнейшыя гарады = [[Нью-Ёрк]], [[Лос-Анджэлес]], [[Чыкага]], [[Х’юстан]], [[Філадэльфія]], [[Фінікс]], [[Сан-Антоніа]], [[Сан-Дыега]], [[Далас]] | Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнт]]<br />[[Віцэ-прэзідэнт ЗША|Віцэ-прэзідэнт]] | Кіраўнікі = [[Дональд Трамп]]<br />[[Джэймс Дэвід Вэнс]] | Месца па тэрыторыі = 4 | Тэрыторыя = 9 518 900{{efn|Без залежных тэрыторый.}} | Працэнт вады = 6,76 | Месца па насельніцтву = 3 | Насельніцтва = 313 232 044<ref name="cia.gov">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html|title=U.S. POPClock Projection|lang=en|accessdate=9 кастрычніка 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181225135647/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%20|archivedate=25 снежня 2018|url-status=dead}}</ref> | Год перапісу = 2010 | Шчыльнасць насельніцтва = 32 | Этнахаронім = амерыканец, амерыканка, [[Амерыканцы ЗША|амерыканцы]] | ВУП = 14,256 трлн<ref name="IMF_GDP">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=10|title=United States|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2010-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707172248/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=111&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=40&pr.y=10|archivedate=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> | Год разліку ВУП = 2009 | Месца па ВУП = 1 | ВУП на душу насельніцтва = 46 381<ref name="IMF_GDP" /> | ІРЧП = {{steady}} 0,910<ref name="hdi">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf Human Development Index and its components] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101121150504/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Table1.pdf |date=21 лістапада 2010 }}</ref> | Год разліку ІРЧП = 2011 | Месца па ІРЧП = 4 | Узровень ІРЧП = <span style="color:#090;">вельмі высокі</span> }} '''Злу́чаныя Шта́ты Аме́рыкі''' ({{Lang-en|United States of America, USA}}) — [[Федэрацыя|федэратыўная]] дзяржава ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Саюз з 50 штатаў ([[Штаты ЗША|state]]), кожны з якіх афіцыйна лічыцца самастойнай (але не суверэннай або незалежнай) дзяржавай, што дэлегуе частку сваіх паўнамоцтваў [[Федэральны Урад ЗША|федэральнаму ўраду]]. Тэрыторыя дзяржавы складаецца з трох частак: * асноўнай — 48 [[Кантынентальныя штаты|сумежных штатаў]] і [[Вашынгтон|федэральнай акругі і сталіцы краіны — горада Вашынгтон]], на іх прыпадае 83,6% тэрыторыі і 99,4% насельніцтва ЗША (у 2022 годзе), * полуэксклава — штата [[Аляска]], размешчанага на крайнім паўночным захадзе мацерыка Паўночная Амерыка; 16,2% тэрыторыі і 0,2% насельніцтва, * эксклава — штата [[Гаваі]], архіпелага у цэнтральнай частцы Ціхага акіяна; 0,2% тэрыторыі і 0,4% насельніцтва. Сумежныя штаты на поўначы маюць сухапутныя межы з [[Канада]]й, на поўдні — з [[Мексіка]]й. Аляска мае на ўсходзе і поўдні сухапутную мяжу з Канадай. Сумежныя штаты на захадзе абмываюцца водамі [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]; на поўдні, паўднёвым усходзе і ўсходзе — [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] (у прыватнасці, на поўдні — водамі [[Мексіканскі заліў|Мексіканскага заліва]], ад [[Багамскія Астравы|Багамскіх астравоў]] і [[Куба|Кубы]] аддзелены [[Фларыдскі праліў|Фларыдскім пралівам]]). Аляска абмываецца на поўдні і захадзе водамі Ціхага акіяна (на захадзе — [[Берынгава мора|Берынгава мора]], на поўдні — [[Аляска (заліў)|заліва Аляска]]), на поўначы — [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] ([[мора Бофарта]] і [[Чукоцкае мора|Чукоцкага мора]]). Гаваі абмываюцца водамі Ціхага акіяна. Плошча тэрыторыі складае 9,15 млн км² (з улікам унутраных вод 9,83 млн км²). Колькасць насельніцтва 335,0 млн чалавек (ліпень 2023, ацэнка)<ref>[https://bigenc.ru/c/soedinionnye-shtaty-ameriki-640c9b Соединённые Штаты Америки]{{ref-ru}}</ref>. == Назва == У англійскай мове найбольш ужываемай назвай краіны з’яўляецца '''Злучаныя Штаты''' ({{lang-en|the United States}}), якая ў беларускай мове мае больш афіцыйнае адценне, і ўтворная ад яго абрэвіятура '''the U.S.''', якая таксама з’яўляецца стандартным азначэннем, напр. ''the U.S. history'' — «гісторыя ЗША». Таксама сустракаюцца больш размоўныя варыянты '''Амерыка''' ({{lang-en|America}}) і '''Штаты''' ({{lang-en|the States}}), але ў беларускай мове яны ўжываецца часцей за англійскую. Ад першага слова ў абедзвюх мовах утвараецца назва жыхароў краіны — ''[[амерыканцы]]'' ({{lang-en|the Americans}}). На некаторых афіцыйных мерапрыемствах, у кантэксце гадоў утварэння федэрацыі і эпохі [[грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] для апісання дзяржавы ўжываецца тэрмін '''Саюз''' ({{lang-en|the Union}}) == Гісторыя == {{Main|Гісторыя ЗША}} [[Файл:United States Declaration of Independence.jpg|thumb|left|[[Дэкларацыя незалежнасці ЗША]]]] Людзі на тэрыторыі ЗША ўпершыню з’явіліся, паводле ацэнак археолагаў, ад 12 да 40 тыс. гадоў назад. Як мяркуецца, яны трапілі сюды праз Аляску, якая ў той час злучалася з [[Азія]]й. Гісторыі англійскіх паселішчаў, з якіх пасля сфарміраваліся ЗША, пачалася з заснавання Джэймстаўна ў Віргініі ([[1607]]). У [[1696]], прыняцце чарговага закона аб мараплаўстве і ўсталяванне новага міністэрства гандлю [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] заклалі асновы імперскай сістэмы. На працягу дзевяці дзесяцігоддзяў утварыліся 13 калоній, там развілася сістэма рабаўладання, укараніліся англійская культура, англійская мова і брытанскія палітычныя інстытуты. Наступны перыяд каланіяльнай гісторыі ([[1696]]—[[1763]]) быў адзначаны малаважнымі зменамі ў сістэме імперскай адміністрацыі і пераўтварэннем практычна ўсіх бакоў жыцця калоній. У гэты час адбываўся няўхільны рост насельніцтва, развівалася дынамічная, арыентаваная на экспарт, эканоміка, умацоўваўся аўтарытэт асамблей — незалежных інстытутаў прадстаўнічай улады, рэлігійнае і культурнае жыццё калоній дзівіла сваёй разнастайнасцю. Усе сем дзесяцігоддзяў былі апалены пажарамі еўрапейскіх войн, якія дакочваліся і да амерыканскіх берагоў. Гэтыя войны спрыялі кансалідацыі калоній з метраполіяй у агульным змаганні супраць французаў і іспанцаў, што ўгрунтаваліся ў Амерыцы. У выніку гэтых войн іспанцаў выцеснілі з [[Фларыда (штат)|Фларыды]], а французаў — з [[Канада|Канады]], і ад 13 калоній была адведзена пагроза знешняй агрэсіі. У [[1763]] брытанскі ўрад паспрабаваў замацаваць свой кантроль над амерыканскімі паселішчамі. Новае імперскае заканадаўства выклікала бурную рэакцыю ў калоніях. У выніку дзесяцігадовага супрацьстаяння і лютага змагання ў [[1776]] калоніі прынялі Дэкларацыю незалежнасці. Да [[1783]] мяцежныя калоніі заваявалі незалежнасць сілай зброі і ўтварылі вольную канфедэрацыю пад назвай Злучаныя Штаты Амерыкі. У [[1789]] суверэннымі грамадзянамі некалькіх штатаў была ўхвалена канстытуцыя, якая заклала асновы новай дзяржавы. [[Файл:USA Territorial Growth small.gif|thumb|left|360px]] Паводле першага перапісу [[1790]], у краіне пражывалі каля 4 млн чалавек. За перыяд з [[1790]] па [[1815]] колькасць насельніцтва падвоілася, а да [[1860]] дасягнула 31,5 млн. На працягу першай паловы [[19 ст.]] адбывалася міграцыя амерыканцаў на захад. Насельніцтва Паўночна-Заходняй тэрыторыі, дзе ўтварыліся штаты Агая, [[Індыяна]], Ілінойс, Мічыган і Вісконсін, узрасло з 51 тыс. у [[1800]] да 6,9 млн у 1860. За той жа перыяд колькасць насельніцтва [[Новая Англія|Новай Англіі]] ўзрасла з 1,2 млн чалавек да 3,1 млн. У 1790 у складзе насельніцтва пераважалі выхадцы з Брытанскіх астравоў, але былі таксама прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей ([[немцы]], [[валійцы]], [[французы]], [[швейцарцы]], [[галандцы]]). Этнічны склад насельніцтва фактычна заставаўся нязменным да наплыву нямецкіх і [[ірландцы|ірландскіх]] імігрантаў у 1840-1850-х гадах. У 1790 афрыканцы, якія былі дастаўлены сюды ў якасці рабоў, складалі пятую частку ўсяго насельніцтва, аднак з-за заняпаду тытуняводства ўвоз рабоў скарачаўся. Падчас Вайны за незалежнасць у большасці штатаў увоз рабоў быў забаронены, і ў [[1808]] годзе [[Кангрэс ЗША]] заканадаўча замацаваў гэту забарону. Аднак падпольны гандаль рабамі квітнеў яшчэ доўгія гады. Падчас рэвалюцыі рабы ў большасці паўночных штатаў атрымалі волю, аднак ім рэдка даводзілася атрымаць усе грамадзянскія правы ({{далей}} [[Англа-амерыканская вайна 1812-1814]]). === Гістарычныя даты === [[Файл:GezichtOpNieuwAmsterdam.jpg|thumb|[[Новы Амстэрдам]] (будучы Нью-Ёрк) каля 1650 года]] * [[1565]] — [[іспанцы]] заснавалі першае паселішча на тэрыторыі сучасных ЗША — горад [[Сент-Агасін]]. * 1585 — заснаванне [[Раанок (калонія)|калоніі]] на востраве [[Раанок (востраў)|Раанок]] — першая няўдалая спроба [[Каралеўства Англія|англійскай]] каланізацыі Амерыкі. * 1607 — заснавана першая пастаянная калонія [[Англічане|англічан]] у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] — [[Джэймстаўн (востраў Святой Алены)|Джэймстаўн]] ([[Вірджынія]]). * 1609 — іспанцы заснавалі [[Санта-Фэ]] — пачатак сур’ёзнага пашырэння [[Іспанская каланізацыя Амерыкі|іспанскай каланізацыі]] на Паўднёвым Захадзе сучасных ЗША. * 1620 — заснавана першая ў [[Новая Англія|Новай Англіі]] (гістарычным цэнтры ЗША) [[Плімуцкая калонія|калонія Плімут]]. * 1623 — заснаванне калоніі [[Нью-Гэмпшыр]]. * 1626 — [[Нідэрланды]] засноўваюць [[Новы Амстэрдам]] — сталіцу галандскіх уладанняў у Паўночнай Амерыцы, якая пазней стала [[Нью-Ёрк]]ам. * 1630 — брытанскія [[Пурытанства|пурытанне]] заснавалі [[Калонія Масачусецкага заліва|Калоніі Масачусетскага заліва]], сталіца якіх — [[Бостан]] — стала найбуйнейшым горадам брытанскіх калоній Паўночнай Амерыкі. * 1634 — англійскія перасяленцы-каталікі заснавалі калонію [[Мэрыленд]]. * 1636 — [[Баптызм|баптысты]], выгнаныя з калоніі Масачусетскага заліва, заснавалі калонію [[Род-Айленд]]. * 1638 — [[шведы]] заснавалі сваю калонію [[Новая Швецыя]] на тэрыторіі сучаснага штата [[Дэлавэр]]. Меней чым праз 20 год калонія пераходзіць пал кантроль Нідэрландаў. * 1638 — заснаванне калоніі [[Канектыкут]] выхадцамі з Калоніі Масачусетскага заліва. * 1670 — заснаванне брытанскай калоніі [[Караліна, калонія|Караліна]], якая ў 1729 годзе падзялілася на 2 калоніі — [[Паўночная Караліна|Паўночную]] і [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвую]]. * 1682 — абвяшчэнне басейна ракі [[Місісіпі]] ўладаннем караля Людовіка XIV. * 1682 — [[Квакеры|квакер]] [[Вільям Пэн]] заснаваў калонію [[Пенсільванія]], першая сталіца якой ([[Філадэльфія]]) — стала сталіцай Трынаццаці калоній у час [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]] і першай сталіцай ЗША. * 1701 — заснаваны порт [[Дэтройт]] — найбуйнейшага пункту французскай каланіяльнай экспансіі ў раёне [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]]. * 1718 — французы засноўваюць [[Новы Арлеан]], які стаў цэнтрам прасоўвання [[Французская каланізацыя Амерыкі|французскай каланізацыі]] на тэрыторыі сучасных ЗША. * 1724 — заснаванне самай паўднёвай брытанскай калоніі ў Паўночнай Амерыцы — [[Джорджыя|Джорджыі]]. * 1756—1763 — [[Сямігадовая вайна]]. Большасць калоній у [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] апынулася ў руках [[Англічане|англічан]]. * 1763 — французы засноўваюць [[Сент-Луіс]] — найважнейшага апорнага пункту ў сярэдняй плані [[Місісіпі]]. * 1763—1764 — [[Паўстанне Пантыяка|паўстанне]] [[Індзейцы|індзейцаў]] на чале з правадыром [[Пантыяк (правадыр)|Пантыякам]]. * 1769 — іспанцы засноўваюць [[Сан-Дыега]], што робіцца пачаткам іспанскай каланізацыі [[Верхняя Каліфорнія|Верхняй Каліфорніі]]. * 1773 — [[Бостанскае чаяпіцце]] — пачатак [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць ЗША]]. * 1774 — [[Першы Кантынентальны Кангрэс|Першы Кантынентальны кангрэс]] — пачатак адкрытага супрацьстаянна паўночнаамерыканскіх калоній і метраполіі. * 1775—1783 — [[Вайна за незалежнасць ЗША]], якая таксама завецца Амерыканскай рэвалюцыяй.[[Файл:Surrender of Lord Cornwallis.jpg|thumb|[[Вайна за незалежнасць ЗША]], Капітуляцыя брытанскіх войскаў у Ёркутане, 19 кастрычніка 1781]] * 1784 — Заснаванне першага рускага паселішча ў [[Бухта Трох Свяціцеляў|Бухце Трох Свяціцеляў]] на востраве [[Кадзьяк, востраў|Кадзьяк]]. * 1787, 17 верасня — [[Філадэльфійскі канвент|Канстытуцыйным канвентам]], які склікалі ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], прынята [[Канстытуцыя ЗША]]. * 1789, 25 верасня — Прыняцце [[Біль аб правах (ЗША)|Білю аб правах]] — першых дзесяці паправах да Канстытуцыі ЗША, якія гарантавалі асноўныя Правы і свабоды чалавека і грамадзяніна. * 1789 — першыя прээзідэнцкія выбары ў ЗША. Прэзідэнтам стаў [[Джордж Вашынгтон|Джордж Вашынгтан]], які атрымаў 100 %. Кіраваў 2 тэрміны, адмовіўся ад трэцяга і ў 1799 годзе сышоў у адстаўку. * 1799 — Заснаванне [[Расійска-амерыканская кампанія|Расійска-Амерыканскай кампаніі]] — пачатак комплекснага засваення [[Аляска|Аляскі]] ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]]. * 1800 — Перанос сталіцы ЗША з Філадэльфіі ў [[Вашынгтон|Вашынгон]]. * 1803 — [[Луізіянская купля|Луізіанская купля]] — набытак у [[Першая французская імперыя|напалеонаўскай Францыі]] французскіх уладанняў у Паўночнай Амерыцы за 15 мільёнаў долараў. У выніку плошча ЗША вырасла ўдвая. * 1804 — заснаванне Новаархангельска (цяпер горад [[Сітка]]) — будучай сталіцы [[Руская Амерыка|Рускай Амерыкі]]. * 1812 — заснаванне [[Форт Рос]]а — самай паўднёвай кропкі расійскай экспансіі ў ЗША. * 1812—1814 — [[Англа-амерыканская вайна (1812—1814)|англа-амерыканская вайна]], «Другая вайна за незалежнасць». * 1816—1817 — стварэнне расійскай [[Елізавецінская крэпасць|Елізавецінскай крэпасці]] на [[Гавайскія астравы|Гавайскіх астравах]]. * 1818 — Дамова з [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Велікабрытаніяй]] пра вызначэнне межаў паміж ЗША і брытанскімі ўладаннямі ў басейне [[Місісіпі]], у выніку чаго да ЗША адыйшла частка тэрыторыі [[Мінесота|Мінесоты]] і [[Паўночная Дакота|Паўночнай Дакоты]]. * 1819, 21 лютага — ратыфікавана [[дамова Адамс-Оніс]] аб куплі [[Фларыда (штат)|Фларыды]] за 5 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў ЗША]]. * 1820 — [[Місурыйскі кампраміс]], які дазволіў захаваць баланс паміж свабоднымі паўночнымі штатамі і [[Рабства|рабаўладальніцкімі]] паўднёвымі яшчэ на тры дзесяцігоддзі. * 1823 — Першы выклад [[Дактрына Манро|Дактрыны Манро]] як асноватворнай знешнепалітычнай канцэпцыі ЗША. * 1828 — Заснаванне [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі ЗША]]. * 1830, 28 мая — [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс ЗША]] прымае [[Закон аб перасяленні індзейцаў]] на захад, у будучую [[Індзейская тэрыторыя|Індзейскую тэрыторыю]]. Закон прывёў да шматлікіх дэмаграфічных трагедый сярод [[Індзейцы|індзейскага]] насельніцтва. Іх землі вызваляліся ад карэнных жыхароў дзеля белых пасяленцаў.[[Файл:Mexican–American War-ru.svg|thumb|[[Амерыкана-мексіканская вайна]]]] * Продаж Форт-Роса грамадзяніну ЗША [[Джон Сатэр|Джону Сатэру]]. * 1845, 29 снежня — Далучэнне [[Рэспубліка Тэхас|Рэспублікі Тэхас]] да ЗША. * 1846 — Далучэнне (паводле дагаворы з Велікабрытаніяй) тэрыторыі [[Арэгон]]а — паўночнага захаду сучасных Злучаных Штатаў. * 1846—1848 — [[Амерыкана-мексіканская вайна]]. * 1848—1855 — Перасяленне [[Мармоны|мармонаў]] з [[Ілінойс]]а ў [[Юта|Юту]] — адно з найбольш масавых арганізаваных перасяленняў на [[Дзікі Захад|Захадзе ЗША]]. * 1850 — [[Закон аб беглых рабах]] на ўсёй тэрыторыі ЗША ў якасці кампраміса з Поўднем па пытанні прыняцця [[Каліфорнія|Каліфорніі]] ў Саюз у якасці вольнага штата. * 1853 — [[Купля Гадсдэна]]. ЗША набываюць частку тэрыторыі сучасных штатаў [[Арызона]] і [[Нью-Мексіка]]. Канчатковае ўсталяванне паўднёва-заходняй мяжы. * 1854 — Заснаванне [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі ЗША]]. * 2001, 11 верасня — [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычныя акты 11 верасня]]. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === {{main|Геаграфія ЗША}} Злучаныя Штаты Амерыкі — чацвёртая паводле плошчы краіна ў свеце пасля [[Расія|Расіі]], [[Канада|Канады]] і [[Кітай|Кітаю]]. Кантынентальная частка ЗША займае тэрыторыю ад [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] да [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіяна, ляжыць паміж Канадай і [[Мексіка]]й і [[Мексіканскі заліў|Мексіканскім залівам]]. [[Аляска]] — самы вялікі паводле плошчы штат. Ён аддзелены ад кантынентальнай часткі Канадай, узбярэжжа Аляскі выходзіць да Ціхага і [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага]] акіянаў. [[Гаваі]] ўтвараюць архіпелаг у Ціхім акіяне на паўднёвы захад ад Паўночнай Амерыкі. Уладанне ЗША [[Пуэрта-Рыка]] — востраў у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]]. Тэрыторыя краіны амаль цалкам знаходдзіцца ў Заходнім пашар’і Зямлі (выключэнне — толькі тэрыторыя вострава [[Гуам]], які належыць ЗША, і заходняя частка Аляскі. === Рэльеф === [[Файл:Barns grand tetons.jpg|thumb|Скалістыя горы]] [[Файл:Dry Arkansas River.jpg|thumb|Вялікія раўніны]] Асноўную частку тэрыторыі ЗША па асаблівасцях рэльефу дзеляць на восем правінцый: [[Апалачы]], Берагавыя раўніны, Унутраныя ўзвышшы, Унутраныя раўніны (у т.л. [[Цэнтральныя раўніны]]), узвышша ля возера Верхняга, [[Скалістыя горы]], Межгорныя плато і Ціхаакіянскія Берагавыя горы. Аляска і Гавайскія астравы таксама з’яўляюцца самастойнымі правінцыямі. Найвышэйшы пункт краіны — [[гара Дэналі]] (6193 м). === Унутраныя воды === [[Файл:LightningVolt Lake Michigan Sunset.jpg|thumb|left|250px|возера Мічыган]] Амаль усе рэкі асноўнай тэрыторыі ЗША ўпадаюць у [[Атлантычны акіян]] і [[Ціхі акіян]]. Вялікая частка рачнога сцёку накіроўваецца ў [[Мексіканскі заліў]] (які з’яўляецца часткай Атлантычнага акіяна). Яго вадазборны басейн распасціраецца да [[Скалістыя горы|Скалістых гор]] на захадзе, Апалачаў на ўсходзе і межы з Канадай на поўначы. Некаторыя рэкі, як напрыклад [[Рыа-Грандэ]], цякуць непасрэдна ў Мексіканскі заліў. Большасць рэк належыць да гіганцкай сістэмы, сфарміраванай р. [[Місісіпі]] (даўжыня — 3757 км) і яе галоўным прытокам р. [[Місуры (рака)|Місуры]] (даўжыня — 4127 км). Мноства рэк, пераважна кароткіх, упадае ў Атлантычны акіян. Самыя доўгія з іх, працягласцю ў некалькі сотняў кіламетраў, пачынаюцца ў Апалачах. Сцёк з вобласці Вялікіх азёр накіраваны на паўночны ўсход па р. [[рака Святога Лаўрэнція|Святога Лаўрэнція]], якая ўпадае ў Атлантычны акіян на тэрыторыі Канады. На Захадзе ЗША сістэмы рэк [[Каларада (рака)|Калумбія]], [[Каларада (рака)|Каларада]] і Сакрамента-Сан-Хоакін утвораць асноўныя вадазборныя басейны і ўпадаюць у Ціхі акіян. Аднак у арыдных і семіарыдных раёнах, аддаленых ад узбярэжжа акіяна, мноства пересыхаючых рэк і некалькі рэк з сталым сцёкам упадаюць у азёры ў замкнёных катлавінах. Невялікая частка тэрыторыі ЗША, пераважна ў штатах [[Мінесота]] і [[Паўночная Дакота]], прымеркаваная да вадазборнага басейна, сцёк з якога накіраваны да поўначы праз [[Вініпег (возера)|возера Вініпег]], [[Нельсан (рака)|р. Нельсан]] і [[Гудзонаў заліў]] у [[Паўночны Ледавіты акіян]]. У ЗША знаходзіцца мноства азёр. Самае вялікае з іх — [[Мічыган (возера)|возера Мічыган]] (57 440 км²), адзінае з пяці [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], цалкам змешчанае ў межах ЗША. Другое па памерах [[Вялікае Салёнае возера]] ў штаце [[Юта]] (2850 км²). === Клімат === ЗША адрозніваюцца вялікай разнастайнасцю кліматычных умоў. На асноўнай тэрыторыі краіны вылучаюць дзве галоўныя кліматычныя вобласці — Усходнюю і Заходнюю. Мяжа паміж імі праходзіць прыкладна ўздоўж мерыдыяна 100° з.д. Усходняя вобласць у цэлым характарызуецца вільготным кліматам з сярэдняй гадавой колькасцю ападкаў ад 500 мм уздоўж мерыдыяна 100° з.д. да больш 1500 мм на паўднёвым усходзе. Асноўная крыніца ападкаў — цёплае вільготнае паветра, якое паступае з боку Мексіканскага заліва, і — у значна меншай ступені — з боку Атлантычнага акіяна. Тэмпературы ў гэтай вобласці больш залежаць ад шыраты мясцовасці, чым ад вышыні паверхні, і даволі раўнамерна падвышаюцца з поўначы на поўдзень. У выніку лета на поўначы кароткае і цёплае, на поўдні працяглае і гарачае, а зіма на поўначы доўгая і халодная, на поўдні кароткая і вельмі цёплая. Вялікая частка Усходняй вобласці падвержана частым зменам надвор’я, галоўным чынам таму, што струмені цёплага паветра з поўдня часта перарываюцца масамі халоднага паветра, якое пранікае з поўначы. Асабліва зменлівае надвор’е ў Новай Ангдіі, дзе ветраныя дажджлівыя перыяды хутка змяняюцца бясхмарнымі і сухімі. У Заходняй вобласці горны рэльеф аказвае вялікі ўплыў на цыркуляцыю атмасферы. Калі вільготныя паветраныя масы, якія рухаюцца ад Ціхага акіяна на ўсход, падымаюцца над высокімі гарамі, там выпадаюць ападкі. Адпаведна наветраныя заходнія схілы гор значна лепш забяспечаныя вільгаццю, чым шырокія арыдныя тэрыторыі, размешчаныя з зацішнога боку ў дажджавым цені гор. Хоць у цэлым Заходняй вобласці ўласцівы арыдны клімат, сярэдняя гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад меней 120 мм у пустыні [[Пустыня Санора|Санора]] да больш 2500 мм у некаторых мясцовасцях Берагавых хрыбтоў. Тэмпературы ў Заходняй вобласці залежаць ад шыраты і вышыні мясцовасці, а ў прыбярэжных раёнах адчуваецца ўздзеянне акіяна. Самыя высокія часткі гор знаходзяцца ў зімовых умовах, тады як у самых паўднёвых пустынях вялікую частку года пераважае гарачае надвор’е. Скалістыя горы абараняюць іх ад уварвання халодных паветраных мас з поўначы. === Флора === Раёны ад усходняга ўзбярэжжа да [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]] да 19 стагоддзя былі пакрыты лясамі, заходняе ўзбярэжжа ў раёне вільготных лясоў умеранага пояса было пакрыта лясамі, дрэвы якіх дасягалі 100 метраў у вышыню. У выніку гаспадарчай дзейнасці плошча лясоў скарацілася. На Гаваях расце 1 800 відаў [[кветкавыя|кветкавых раслін]], многія з іх — [[эндэмік]]і<ref>[http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf ''Plants'', National Biological Service] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130724222726/http://www.fungaljungal.org/papers/National_Biological_Service.pdf |date=24 ліпеня 2013 }} (PDF, 888&nbsp;kB)</ref>. Схілы [[Кардыльеры|Кардыльер]] пакрыты густымі хваёвымі лясамі, [[Апалачы]] — [[Шыракалістыя лясы|шыракалістымі лясамі]]. [[Прэрыя|Прэрый]] амаль не засталося. На поўначы [[Аляска|Аляскі]] распаўсюджана [[тундра]]вая расліннасць. Дастатак вільгаці судзейнічае развіццю самай разнастайнай расліннасці ў Прыатлантычных рэгіёнах і Апалачах, асабліва — лясной расліннасці. Дрэвы не сустракаюцца толькі на голых скалах і ў нізінных [[балота]]х; у апошніх расце высокі [[чарот]] і [[Мохападобныя|мхі]]. Апалачская флора вылучаецца вялікім багаццем [[Біялагічны від|біялагічных відаў]], у тым ліку драўнінных парод ([[амерыканскі каштан]], [[платан]]а, [[гікоры]], [[магнолія]], [[цюльпаннае дрэва]]). Лясная вобласць [[Новая Англія|Новай Англіі]] падобная сваімі драўніннымі пародамі на прычарнаморскія правінцыі [[Канада|Канады]]. На поўначы яе падпярэзвае вобласць хвояў з яе важнай прадстаўніцай — [[Хвоя веймутава|хвояй веймутавай]]. Вобласць лісцяных дрэваў цягнецца прыблізна да ракі [[Алегейні]], якая служыць мяжой для двух раслінных абласцей (пенсільванскай і перадмісісіпскай), але гэта размежаванне нярэзкае (адныя і тыя ж пароды сустракаюцца як у паўночных, так і ў паўднёвых прыатлантычных абласцях, нягледзячы на рознасць [[клімат]]у). Прыбярэджныя пясчаныя і балоцістыя нізіны паўдднёвых прыатлантычных штатаў пакрыты хваёвымі лясамі. Побач з [[Сосны|соснамі]] растуць вялізныя [[кіпарыс]]ы з прамымі стваламі, якія патоўшчаны ля «падмурку» (накшталт лукавіны). Галіны кіпарысаў абрастаюць сівой «[[Іспанская барада|іспанскай барадой]]». === Фаўна === [[Файл:Opossum 1.jpg|thumb|left|240px|[[Апосум]]]] [[Файл:Hystrix cristata qtl1.jpg|thumb|left|240px|[[Дзікабраз]]]] [[Файл:Haliaeetus leucocephalus2 flopped.jpg|thumb|240px|[[Белагаловы арлан]] — сімвал ЗША]] [[Файл:Grizzly_Denali_edit.jpg|thumb|240px|[[Мядзведзь Грызлі]] ў нацыянальным парку [[Дэналі, нацыянальны парк|Дэналі]]]] Фаўну ЗША прадстаўляюць 400 відаў [[сысуны|сысуноў]], 750 відаў [[птушкі|птушак]], 500 відаў [[рэптыліі|рэптылій]] і амфібій, а таксама больш 90000 відаў [[насякомыя|насякомых]]<ref>[http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species, in: Sustainable Development Indicators, 2007] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090118023008/http://www.sdi.gov/curtis/TxTab4x1.html |date=18 студзеня 2009 }}</ref>, з 1973 года прыняты закон, які абараняе віды, якім пагражае знікненне. На тэрыторыі ЗША дзейнічаюць 58 нацыянальных паркаў і некалькі соцен ахоўных тэрыторый. Характэрная асаблівасць [[Фаўна|жывёльнага свету]] ЗША ў тым, што большасць [[Жывёлы|жывёл]] падобныя на тых, што насяляюць [[Еўразія|Еўразію]]. Магчыма, прычына — у [[Рух кантынентаў|сухапутнай сувязі]], якая раней існавала паміж [[кантынент]]амі. Акрамя падобных відаў ёсць і ўнікальныя. Фаўна і флора моцна залежаць ад кліматычнай зоны. Буйная [[Біялагічны від|віды]] [[Тундра|тундры]] — [[аўцабык]], [[мускусны бык]], паўночны алень [[Паўночны алень|карыбу]], дробная фаўна — [[палярная ласка]], [[палярны воўк]], а таксама грызуны — [[лемінгі]], [[Заяц-бяляк|зайцы-белякі]]. Багаты жывёльны свет прыбярэжных раёнаў поўначы ЗША (грэнландскі кіт, бялуха, нарвал, цюлені, маржы). У зоне [[Тайга|тайгі]] сустракаюцца лось, алень, снежны баран, [[мядзведзь грызлі]], [[барсук]], [[Янот-паласкун|янот]], [[Норка амерыканская|норка]], [[воўк]], расамаха. Найбуйнейшай жывёлінай тайгі быў лясны бізон, які цяпер захаваўся толькі ў запаведніках, — як і алені-вапіці, якія калісьці пасліся на волі вялізнымі статкамі. Шматлікія драпежнікі тайгі, большасць якіх — каштоўныя пушныя жывёлы ([[Скунсы|паўночны скунс]], [[выдра]], паўночнаамерыканская куніца). Сярод грузуноў найбольш тыповыя — [[канадскі бабёр]], [[андатра]]. Раней іх цалкам вынішчылі ў многіх раёнах, але пасля абмежавання палавяння зноў распаўсюдзіліся. Цікавы [[эндэмік]] [[паркупайн]] (буйны грызун з сямейства дзікабразавых, які жыве пераважна на дрэвах)<ref>[http://welcome-usa.ru/geography/fauna.html Фаўна ЗША] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170506071730/http://welcome-usa.ru/geography/fauna.html |date=6 мая 2017 }}</ref>. Дробныя грызуны тайгі — [[чырвоная вавёрка]], [[амерыканскі заяц]], [[бурундук]], мышы. У цэнтральнай зоне, дзе дамініруюць змешаныя лясы, жывёльны свет надобны на фаўну тайгі, аднак ёсць і свае мясцовыя віды — [[Алені|алень]], [[апосум]], [[Барыбал|чорны мядзведзь барыбал]], воўк, [[Лісы|ліса]], норка, [[Індык дзікі|дзікая індзейка]], [[вілахвосты лунь]]. У шыракалістых лясах сустракаюцца некалькі відаў [[калібры]], на поўдні — [[Алігатаравая чарапаха|місісіпкая алігатаравая чарапаха]], а таксама [[місісіпскі алігатар]]. На [[Вялікія раўніны|раўніннай мясцовасці]] вядуцца [[бізон]]ы, коні ([[мустанг]]і), каёты, лугавыя сабачкі, розныя грызуны, мноства відаў паўзуноў ([[яшчаркі]], [[змеі]], [[скарпіёны]]). У гарах Кардыльерах жыве [[пума]] і [[мядзведзь грызлі]]. * [[Іасеміцкі нацыянальны парк]] * [[Нацыянальны парк Кінгс-Каньён]] * [[Нацыянальны парк Рэдвуд]] == Дзяржаўны лад і палітыка == {{main|Дзяржаўны лад і палітыка ЗША}} [[Файл:Capitol Building Full View.jpg|380px|thumb|[[Капітолій, Вашынгтон|Капітолій]], у якім праводзіць свае пасяджэнні [[Кангрэс ЗША]]]] Дзяржаўны лад ЗША — прэзідэнцкая рэспубліка. Прэзідэнт абіраецца на дзвюхступенных выбарах. Кандыдаты ад палітычных партый спачатку павінны перамагчы ў [[праймерыз]] (якія ў некаторых штатах маюць назву ''кокусы''). У выбарах удзельнічае ўсё насельніцтва краіны ва ўзросце ад 18 гадоў незалежна ад палавой і расавай праналежнасці. Заканадаўчую ўладу ў краіне ажыццяўляе [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палата прадстаўнікоў]]. Гістарычна склалася, што большасць месцаў у Палаце Прадстаўнікоў маюць члены дзвюх партый — [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай]] і [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай]], што дало падставу лічыць амерыканскую палітычную сістэму дзвюхпартыйнай. Уладу ў штатах прадстаўляюць губернатары, якія абіраюцца мясцовым насельніцтвам. Прэзідэнт краіны абіраецца паводле традыцыйнай сістэмы, вядомай як ''[[калегія выбаршчыкаў]]''. == Узброеныя сілы == {{Асноўны артыкул|Узброеныя Сілы ЗША}} Узброеныя сілы Злучаных Штатаў складаюцца з: * Марской пяхоты * Сухапутных сіл * Ваенна-марскіх сіл * Ваенна-паветраных сіл * Берагавой аховы * Касмічных сіл Колькасць на красавік 2007 года — 1 426 700 чалавек рэгулярнага войска, 1 458 500 чалавек у рэзерве. Бюджэт 2007 года — 553 млрд долараў. == Праваахоўныя органы == {{Асноўны артыкул|Праваахоўныя органы ЗША}} * [[ЦРУ]] (Цэнтральнае раследвальнае ўпраўленне) * [[ФБР]] (Федэральнае бюро расследаванняў) Па становішчу на 2007 год у турмах ЗША заставалася 2 323 000 чалавек, гэта каля 1 % ад усяго насельніцтва краіны. З зняволеных 2.77 працэнта латынаамерыканцы, 6.66 працэнта афраамерыканцы. Для таго, каб пасадзіць у турмы, у 2007 годзе, спажывана 49 млрд долараў ЗША, да 2011 года выдаткі, як чакаецца, дасягнуць 74 млрд долараў. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Map of USA with state names.svg|thumb|справа|lang=be]] Дзяржава складаецца з 50 [[Штаты ЗША|штатаў]], якія з’яўляюцца раўнапраўнымі суб’ектамі федэрацыі, і сталічнай [[Вашынгтон|федэральнай акругі Калумбія]]. Кожны штат мае сваю [[канстытуцыя|канстытуцыю]], заканадаўчую, выканаўчую і судовую ўлады. Штаты падзяляюцца на [[графствы ЗША|графствы]] (у [[Луізіяна|Луізіяне]] гістарычна склаўся тэрмін «парафія» (parish); у [[Аляска|Алясцы]] ўжываюць тэрмін «бора» (borough), — драбнейшыя адміністрацыйныя адзінкі, звычайна не якія маюць істотных урадавых функцый. Найбольш вядомай функцыяй графстваў з’яўляецца кіраванне дзяржаўнымі школамі. Мясцовым жыццём населеных пунктаў кіруюць муніцыпалітэты. <center> {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Агая]] | [[Файл:Flag of Ohio.svg|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аёва]] | [[Файл:Flag of Iowa.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Айдаха]] | [[Файл:Flag of Idaho.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аклахома]] | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Алабама]] | [[Файл:Flag of Alabama.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Аляска]] | [[Файл:Flag of Alaska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арканзас]] | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арызона]] | [[Файл:Flag of Arizona.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Арэгон]] | [[Файл:Flag of Oregon.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ваёмінг]] | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] | [[Файл:Flag of Washington.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | | [[Вермонт]] | [[Файл:Flag of Vermont.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вірджынія]] | [[Файл:Flag of Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Вісконсін]] | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Гаваі]] | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Джорджыя]] | [[Файл:Flag of the State of Georgia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Дэлавэр]] | [[Файл:Flag of Delaware.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Заходняя Вірджынія]] | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Ілінойс]] | [[Файл:Flag of Illinois.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Індыяна]] | [[Файл:Flag of Indiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Каларада]] | [[Файл:Flag of Colorado.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Каліфорнія]] | [[Файл:Flag of California.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канектыкут]] | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Канзас]] | [[Файл:Flag of Kansas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Кентукі]] | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Луізіяна]] | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мантана]] | [[Файл:Flag of Montana.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Масачусетс]] | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мінесота]] | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] | [[Файл:Flag of Mississippi.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Місуры (штат)|Місуры]] | [[Файл:Flag of Missouri.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мічыган]] | [[Файл:Flag of Michigan.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Мэн (штат)|Мэн]] | [[Файл:Flag of Maine.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Мэрыленд]] | [[Файл:Flag of Maryland.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Небраска]] | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Невада]] | [[Файл:Flag of Nevada.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | [[Нью-Гэмпшыр]] | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Нью-Джэрсі]] | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] | [[Файл:Flag of New York.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Нью-Мексіка]] | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- style="height:32px" | [[Паўднёвая Дакота]] | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўднёвая Караліна]] | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Паўночная Дакота]] | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap | nowrap |[[Паўночная Караліна]] | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Пенсільванія]] | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | nowrap |[[Род-Айленд]] | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэнесі]] | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Тэхас]] | [[Файл:Flag of Texas.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Фларыда (штат)|Фларыда]] | [[Файл:Flag of Florida.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" | [[Юта]] | [[Файл:Flag of Utah.svg|border|33x22px]] |- style="height:32px" |} |} </center> == Насельніцтва == {{Асноўны|Насельніцтва ЗША}} === Колькасць, рассяленне === [[Файл:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.svg|thumb|290px|Найбуйнейшыя групы паводле паходжання па акругах у [[2000]] годзе]] Згодна са звесткамі Бюро перапісу насельніцтва ЗША насельніцтва краіны цяпер складае амаль 318,5 млн чалавек<ref>[http://www.census.gov/population/www/popclockus.html U.S. POPClock Projection]. U.S. Census Bureau.</ref>, уключаючы 11,2 млн нелегальных імігрантаў. Насельніцтва ЗША павялічылася амаль у чатыры разы за [[20 стагоддзе|XX стагоддзе]], ад прыкладна 76 мільёнаў у [[1900]] годзе да сённяшняга паказчыку<ref>[http://www.census.gov/prod/2005pubs/06statab/pop.pdf Statistical Abstract of the United States]. United States Census Bureau. 2005.</ref>. Злучаная Штаты з’яўляюцца трэцяй самай населенай краінай у свеце, пасля [[Кітай|Кітаю]] і [[Індыя|Індыі]], аднак ЗША з’яўляецца адзінай буйной прамыслова развітай краінай, у якой прагназуецца значнае павелічэнне колькасці насельніцтва<ref>[https://web.archive.org/web/20070604165856/http://www.prcdc.org/summaries/uspopperspec/uspopperspec.html Executive Summary: A Population Perspective of the United States]. Population Resource Center.</ref>. Самым густанаселеным штатам з’яўляецца [[Каліфорнія]] з насельніцтвам у 36 893 799 чалавек. Паводле Бюро перапісу, самы хуткі рост насельніцтва з [[1990]] па [[2000]] год назіраўся ў штатах [[Невада]] (66,3 %), [[Арызона]] (40 %) і [[Каларада]] (30,6 %). === Гарады === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%" width=100% |- style="background:#3751bb; color:white; " !colspan=5|'''Найбуйнейшыя гарады ЗША''' |- style="background:#3751bb; color:white" !scope="col"|'''№''' !scope="col"|'''Горад''' !scope="col"|'''Штат''' !scope="col"|'''Насельніцтва''' |rowspan=21 style="background:white; text-align:center" width=230px|[[Файл:Top of Rock Cropped.jpg|190px]]<br />[[Нью-Ёрк]]<br />[[Файл:LA Skyline Mountains2.jpg|190px]]<br />[[Лос-Анджэлес]]<br />[[Файл:ChicagoFromCellularField.jpg|190px]]<br />[[Чыкага]]<br />[[Файл:Aerial views of the Houston, Texas, 28005u.tif|190px]]<br />[[Х’юстан]] |- |style="text-align:center"|1 |[[Нью-Ёрк]] |[[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] |style="text-align:center"|8,537,673 |- |style="text-align:center"|2 |[[Лос-Анджэлес]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|3,976,322 |- |style="text-align:center"|3 |[[Чыкага]] |[[Ілінойс]] |style="text-align:center"|2,704,958 |- |style="text-align:center"|4 |[[Х’юстан]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|2,303,482 |- |style="text-align:center"|5 |[[Фінікс]] |[[Арызона]] |style="text-align:center"|1,615,017 |- |style="text-align:center"|6 |[[Філадэльфія]] |[[Пенсільванія]] |style="text-align:center"|1,567,872 |- |style="text-align:center"|7 |[[Сан-Антоніа]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|1,492,510 |- |style="text-align:center"|8 |[[Сан-Дыега]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|1,406,630 |- |style="text-align:center"|9 |[[Далас]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|1,317,929 |- |style="text-align:center"|10 |[[Сан-Хасэ]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|1,025,350 |- |style="text-align:center"|11 |[[Остын]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|947,890 |- |style="text-align:center"|12 |[[Джэксанвіл]] |[[Фларыда (штат)|Фларыда]] |style="text-align:center"|880,619 |- |style="text-align:center"|13 |[[Сан-Францыска]] |[[Каліфорнія]] |style="text-align:center"|870,887 |- |style="text-align:center"|14 |[[Калумбус (Агая)|Калумбус]] |[[Агая]] |style="text-align:center"|860,090 |- |style="text-align:center"|15 |[[Індыянапаліс]] |[[Індыяна]] |style="text-align:center"|855,164 |- |style="text-align:center"|16 |[[Форт-Уэрт]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|854,113 |- |style="text-align:center"|17 |[[Шарлат]] |[[Паўночная Караліна]] |style="text-align:center"|842,051 |- |style="text-align:center"|18 |[[Сіэтл]] |[[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] |style="text-align:center"|704,352 |- |style="text-align:center"|19 |[[Дэнвер]] |[[Каларада]] |style="text-align:center"|693,060 |- |style="text-align:center"|20 |[[Эль-Паса (Тэхас)|Эль-Паса]] |[[Тэхас]] |style="text-align:center"|683,080 |} === Нацыянальны склад === Злучаныя Штаты маюць вельмі разнастайнае насельніцтва, гэта значыць налічваецца 31 этнічная група паводле паходжання, у якія ўваходзяць больш за мільён жыхароў<ref name="ancestry">[http://www.census.gov/prod/2004pubs/c2kbr-35.pdf Ancestry 2000]. U.S.Census Bureau.</ref>. Прыбыццё прадстаўнікоў этнасаў еўрапейскага паходжання мае даўнюю гісторыю, сыходзячы часцяком у [[19 стагоддзе|XIX]] або нават [[18 стагоддзе|XVIII]] стст., некаторыя з іх святаў укараніліся ў агульнаамерыканскай культуры (напрыклад, [[Дзень Святога Патрыка]]). Прыкладна адна дзясятая ад насельніцтва ЗША вядзе паходжанне ад пурытанаў — першых еўрапейскіх насельнікаў сучаснай тэрыторыі ЗША. Нямецкія амерыканцы з’яўляюцца самай вялікай этнічнай групай, у іх шэрагах налічваецца больш за 50 мільёнаў чалавек. Другой паводле велічыні з’яўляюцца ірландскія амерыканцы (каля 35 млн), наступныя — амерыканцы мексіканскага паходжання (каля 31 млн) і англійскія амерыканцы (каля 27 млн). Іншыя буйныя групы еўрапейскага паходжання ўключаюць у сябе італьянцаў, шведаў, фінаў і палякаў, пры гэтым усе з пералічаных этнасаў, як правіла, гістарычна сканцэнтраваныя ў тым ці іншым рэгіёне. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. з эканамічных прычын узнікае [[беларусы ў ЗША|беларуская дыяспара]], якая папаўняецца ў сярэдзіне наступнага стагоддзя дзякуючы эміграцыі антысавецкай інтэлігенцыі; дзякуючы ёй была разгорнутая параўнальна актыўная культурная дзейнасць, у прыватнасці, беларусы былі прызнаны ў рамках Акту аб паняволеных народах. Першай асобай беларускага паходжання, якая адзначылася вядомай дзейнасцю ў ЗША, з’яўляецца [[Тадэвуш Касцюшка]], які пэўны час удзельнічаў у незалежніцкім руху ЗША. Белыя амерыканцы з’яўляюцца самай вялікай расавай групай. [[Афраамерыканцы]] ёсць найбуйнейшай у краіне расавай меншасцю і трэцяй паводле велічыні групай паводле паходжання<ref name="ancestry"/>. Амерыканцы азіяцкага паходжання з’яўляюцца другой паводле велічыні расавай меншасцю краіны. Трыма найбуйнейшымі азіяцкімі амерыканскімі этнічнымі групамі з’яўляюцца амерыканцы кітайскага паходжання, філіпінскія амерыканцы і амерыканцы індыйскага паходжання<ref name="ancestry"/>. Амерыканцы індзейскага паходжання дагэтуль з’яўляюцца прыкметнай часткай насельніцтва ва ўсходніх штатах, па ўсёй краіне яны маюць рэзервацыі — своеасаблівую форму мясцовай аўтаноміі. У Алясцы пражываюць [[эскімосы]] і [[алеуты]] — апошнія адзначаюцца значнай дзеллю ахрышчаных у маскоўскае праваслаўе, атрыманае праз дзейнасць расійскіх даамерыканскіх каланізатараў. === Мовы === {{Асноўны артыкул|Амерыканскі варыянт англійскай мовы}} 1 сакавіка 2025 года прэзідэнт [[Дональд Трамп]] падпісаў указ пра прызнанне англійскай мовы дзяржаўнай мовай у краіне. Да гэтага ў ЗША за ўсю іх гісторыю ніколі не было дзяржаўнай мовы, зацверджанай на федэральным узроўні. На рэгіянальным узроўні англійская прызнана афіцыйнай мовай у 32 з 50 штатаў. Па дадзеных урада за 2019 год, амаль 68 мільёнаў жыхароў ЗША гаварылі ў сябе дома не па-англійску. Відавочная большасць з іх гаварылі на іспанскай мове: іх колькасць ацэньваецца звыш 40 мільёнаў<ref>[https://www.bbc.com/russian/articles/cq6y744j6e1o Трамп своим указом объявил официальным языком США английский. До сих пор у США официального языка не было]{{ref-ru}}</ref>. === Рэлігійны склад === {{main|Рэлігія ў ЗША|Пратэстантызм у ЗША|Каталіцызм у ЗША}} [[Файл:Saint Patrick's Cathedral by David Shankbone.jpg|thumb|300px|[[Сабор святога Патрыка, Нью-Ёрк|Сабор святога Патрыка]] ў Нью-Ёрку]] [[Файл:2009-0528-MN-IA10-Harmony-church.jpg|thumb|225px|Лютэранская царква [[Горад Хармані, Мінесота|Хармані]], [[Мінесота]]]] [[Першая папраўка да Канстытуцыі ЗША|Першая папраўка ў канстытуцыі ЗША]]<ref>{{cite web |url=http://www.law.cornell.edu/anncon/html/amdt1toc_user.html |title=Первая поправка: CRS Annotated Constitition |archiveurl=https://archive.today/20120805/http://www.law.cornell.edu/anncon/html/amdt1toc_user.html |archivedate=5 жніўня 2012 |accessdate=9 сакавіка 2017 |url-status=live }}{{Ref-en}}</ref>, прынятая 15 снежна 1791 года, абвяшчае аддзяленне царквы ад дзяржавы, якое «[[Бацькі-заснавальнікі ЗША|Бацькі-заснавальнікі]]» ЗША разумелі як забарону на ўсталяванне дзяржаўнай рэлігіі (якая [[Царква Англіі|мела месца]], напрыклад, у [[Вялікабрытанія|Велікабрытаніі]]). Паводле даследвання 2002 года, ЗША — адзіная развітая краіна, дзе большасць насельніцтва адказала, што рэлігія мае «вельмі важнае значэнне» у іх жыцці<ref>{{cite web|title=U.S. Stands Alone in its Embrace of Religion|work=Pew Global Attitudes Project|url=http://pewglobal.org/reports/display.php?ReportID=167|archiveurl=https://www.webcitation.org/616VVVp2K?url=http://pewglobal.org/2002/12/19/among-wealthy-nations/|archivedate=21 жніўня 2011|lang=en|accessdate=9 сакавіка 2017|url-status=live}}</ref>. Амерыканскі ўрад не вядзе афіцыйнай статыстыкі па рэлігіі. Паводле дадзеных «[[Сусветная кніга фактаў ЦРУ|Сусветнай кнігі фактаў ЦРУ]]» на 2007 год, 51,3 % насельніцтва ЗША лічаць сябе [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]]. 25 % з іх — [[Баптызм|баптысты]], якія належаць да найбуйнейшых рэлігійных арганізацый «[[Паўднёвая баптысцкая кавенцыя]]» (каля 15,9 млн чалавек) і «[[Амерыканская баптысцкая царква]]» (''{{lang-en|American Baptist Churches USA}}''). * [[Пратэстанцтва|Пратэстанты]] — 46,5 % ** [[пяцідзесятнікі]] — 8,9 % (13,6 млн); ** [[Лютэранства|лютэране]] — 5,1 % (пераважваюць у Паўночнай і Паўднёвай Дакоце, 7,8 млн); ** [[Кальвінізм|кальвіністы]] — 3,8 % (5,8 млн); ** метадысты — 3,6 % (5,4 млн, пераважваюць у Дэлавэры); ** [[Царква Англіі|англікане]] — 1,5 % (2,3 млн); ** [[Адвентызм|адвентысты]] — 1,4 % (2,2 млн); ** [[рух святасці]] — 1,4 % (2,1 млн); ** іншыя — 0,9 % (1,3 млн)); * [[каталіцкая царква|Каталікі]] — 20,8 % (дамініруюць у паўднёва-заходніх і паўночна ўсходніх штатах); * не належаць ні да якай канфесіі — 12,1 %; * [[мармоны]] — 1,6 % (дамініруюць у Юце); * члены іншай [[Галіны хрысціянства|хрысціянскай канфесіі]] — 1,6 %; * [[Іўдаізм|іўдзеі]] — 1,9 %; * [[Будызм|будысты]] — 0,7 %; * 0,9 % — [[Іслам|мусульмане]]; * 2,5 % — іншае ці не пазначана; * 4 % — [[атэізм|атэісты]]<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html#People |title=United States — People — Religions |archiveurl=https://archive.today/20120805/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html%23People#People |archivedate=5 жніўня 2012 |accessdate=9 кастрычніка 2012 |url-status=live }}{{Ref-en}}</ref>. == Эканоміка == Эканоміка ЗША — буйнейшая нацыянальная эканоміка свету. ВУП ЗША ў 2008 склаў 14,3 трлн долараў. Даход на душу насельніцтва — 46,8 тыс. дол. з’яўляецца адным з самых высокіх у свеце (краіна ўваходзіць у першую дзесятку). Разам з тым для ЗША ўласцівыя высокая знешняя запазычанасць (13,6 трлн долл. у 2008), вялікія карпаратыўныя запазычанасці і запазычанасці па іпатэцы, нізкі ўзровень ашчаджэнняў, падзенне цэнаў на нерухомасць (праблема інвесціравання), вялікі плацёжны дэфіцыт. Узровень беспрацоўя — 9,5 % (май 2009). Асноўныя сектары: [[сельская гаспадарка]] (0,9 %), прамысловасць (20,6 %), сфера паслуг (78,5 %). Асноўныя галіны прамысловасці: нафтаперапрацоўка, металургія, машынабудаванне, аэракасмічная, хімічная, электронная, харчовая, [[ваенна-прамысловы комплекс|ваенная прамысловасць]]. == Адукацыя == [[Файл:University-of-Virginia-Rotunda.jpg|thumb|250px|Універсітэт Вірджыніі, які быў заснаваны Томасам Джэферсанам у 1819 годзе, з’яўляецца адным са шматлікіх дзяржаўных універсітэтаў краіны]] Пачатковая адукацыя ў ЗША пераважна дзяржаўная, кантралюецца і фінансуецца на трох узроўнях: федэральным, штату, мясцовым, і рэгулююцца Дэпартаментам адукацыі ЗША шляхам увядзення абмежаванняў на федэральныя гранты. Існуе разгалінаваная сістэма дзяржаўных школ. У большасці штатаў, дзеці абавязаны наведваць школу ва ўзросце ад шасці або сямі гадоў, пакуль ім не споўніцца 18 гадоў. Такім чынам існуе сістэма з 12 класаў, якая дае базавую сярэдную адукацыю. У некаторых штатах час навучання ў школе меншы<ref>[http://nces.ed.gov/programs/digest/d02/dt150.asp Ages for Compulsory School Attendance]. U.S. Dept. of Education</ref>. Каля 12 % дзяцей навучаюцца ў парафіяльных або рэлігійных прыватных школых. Крыху больш за 2 % дзяцей праходзяць хатняе навучанне. ЗША выдатковаўюць на адукацыю аднаго чалавека больш чым любая іншая краіна ў свеце, гэта значыць на 2010 год на кожнага школьніка была выдаткавана больш за 11 тысяч долараў<ref>[http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows/ U.S. education spending tops global list, study shows] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130726002619/http://www.cbsnews.com/8301-202_162-57590921/u.s-education-spending-tops-global-list-study-shows |date=26 ліпеня 2013 }}. CBS.</ref>. Каля 80 % амерыканскіх студэнтаў наведваюць дзяржаўныя ўніверсітэты<ref>[http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php Public Education for the Common Good] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140801114734/http://cla.umn.edu/news/clatoday/summer2002/dean.php |date=1 жніўня 2014 }}. University of Minnesota.</ref>. У Злучаных Штатаў існуе вялікая колькасць прыватных і дзяржаўных вышэйшых навучальных устаноў. У адпаведнасці з міжнародных рэйтынгамі, 13 або 15 амерыканскіх каледжаў і ўніверсітэтаў уваходзіць у топ-20 навучальных устаноў свету<ref>[http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2010 QS World University Rankings]. Topuniversities.</ref>. Узровень адукацыі ў ЗША складае 97 %, аднак паводле перапісу [[2003]] толькі 84,5 % амерыканцаў ад 25 гадоў і старэй мелі сярэднюю адукацыю. З гістарычных прычын адукацыя не ўпамінаецца ў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыі]], з-за чаго рэгулюецца ў асноўным на ўзроўні штату. Адсутнічаюць уніфікаваныя федэральныя стандарты для навучальных устаноў. У горадзе [[Мантэсума]] (акруга Сан-Мігель, штат [[Нью-Мексіка]]) дзейнічае адзін з [[Каледжы аб’яднанага свету|каледжаў міжнароднай супольнасці]] — Заходнеамерыканскі. == Культура і мастацтва == {{main|Культура ЗША}} === Літаратура === {{main|Літаратура ЗША}} [[Файл:Mark Twain, Brady-Handy photo portrait, Feb 7, 1871, cropped.jpg|left|thumb|225px|[[Марк Твэн]] — адзін з найбольш вядомых пісьменнікаў свету. Фота 7.2.1871 года]] [[Файл:Лонгфелло Генри.JPG|thumb|225px|[[Генры Лангфела]] — амерыканскі паэт, Аўтар «Песні аб Гаяваце»]] У 18-м і пачатку 19 стагоддзя амерыканская літаратура была сфарміравана пад уплывам [[Англійская літаратура|англійскай]] і еўрапейскай літаратуры<ref>{{cite web|url=http://englishstory.ru/amerikanskaya-literatura-periodizatsiya.html|title=Американская классическая литература, периодизация|publisher=englishstory.ru|accessdate=2016-06-03}}</ref>. Найбольш вядомыя постаці першай паловы XIX стагоддзя — [[Джэймс Фенімар Купер]], [[Вашынгтон Ірвінг|Вашынгтан Ірвінг]]. Такія пісьменнікі, як [[Нітаніэль Гордан]], [[Эдгар Алан По|Эдгар По]], [[Генры Лангфела|Генры Лонгфела]], [[Марк Твэн]], [[Генры Дэвід Тора]], [[Герман Мэлвіл]], паэт [[Уолт Уітмен]] былі найбольш значнымі літаратарамі сярэдіны і другой паловы XIX стагоддзя<ref name=":2">{{кніга|аўтар=Emily Dickinson|загаловак=Bloom, Harold|адказны=|выданне=1999|месца=Broomall, PA: Chelsea House. p. 9.|выдавецтва=|год=|старонкі=|старонак=|isbn=0-7910-5106-4.}}</ref>. [[Эмілі Дзікінсан]], практычна невядомая пры жыцці, цяпер лічыцца найважнейшай амерыканскай паэткай. Раманы, якія адлюстроўваюць фундаментальныя аспекты нацыянальнага вопыту і характару — такія, як «[[Мобі Дзік]]» [[Герман Мэлвіл|Германа Мэлвіла]] ([[1951]]), «[[Прыгоды Гекльберы Фіна]]» [[Марк Твэн|Марка Твэна]] ([[1885]]), «[[Вялікі Гэтсбі (раман)|Вялікі Гэтсбі]]» [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд|Фрэнсіса Скота Фіцжэральда]] (1925) і «[[Забіць перасмешніка]]» [[Харпер Лі]] (1960) — маюць права быць аднесеныя да «вялікага амерыканскага рамана». 11 грамадзян ЗША атрымалі [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскую прэмію па літаратуры]], у тым ліку [[Тоні Морысан]] ў 1993 годзе. [[Уільям Катберт Фолкнер|Уільям Фолкнер]], [[Эрнест Хемінгуэй|Эрнест Хэмінгуэй]] і [[Джон Стэйнбек]] часта лічацца найбольш уплывовымі пісьменнікамі XX стагоддзя. Пісьменнікі [[Бітнікі|біт-пакалення]] ([[Джэк Керуак]], [[Чарлз Букоўскі]], [[Ален Гінзберг|Алэн Гінзберг]] і іншыя) адкрылі новыя літаратурныя стылі, пазней новы прарыў здзеснілі постмадэрністы ([[Пол Остэр]], [[Томас Пінчон]], [[Джон Барт]] і іншыя). === Філасофія === [[Трансцэндэнталісты|Трансцэндэнталістамі]] на чале з Г. Тора і [[Ралф Уолда Эмерсан|Ральфам Улда Эмерсанам]] быў створаны першы буйны [[Амерыканская філасофія|амерыканскі філасоўскі рух]]. Пасля [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны]] [[Чарлз Сандэрс Пірс]], а пазней [[Уільям Элісан Андэрс|Уільям Сандэрс]] і [[Джон Дзьюі]] былі лідарамі ў развіцці прагматызму. У XX стагоддзі працы У. О. Куайна і [[Рычард Рорці|Рычарда Рорці]], а пазней [[Ноам Хомскі|Ноама Хомскага]], паставіла аналітычную філасофію на першы план амерыканскай філасоўскай навуковай супольнасці. Працы [[Джон Ролс|Джона Ролса]] і [[Роберт Нозік|Роберта Нозіка]] прывялі да адраджэння паэтычнай філасофіі<ref>{{кніга|аўтар=Buell, Lawrence.|загаловак=The Unkillable Dream of the Great American Novel: Moby-Dick as Test Case".|адказны=|выданне=American Literary History 20|месца=|выдавецтва=|год=|старонкі=132–155.|старонак=|isbn=}}</ref>. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Broadway_Crowds_(5896264776)_crop.jpg|thumb|306px|[[Брадвей, Нью-Ёрк|Брадвей]]]] Асабісты ўнёсак у выяўленчае мастацтва ЗША зрабілі: * мастакі: Гілберт Сцюарт, Джон Джэймс Одзюбан, Томас Гарт Бентан, Альберд Бірштат, Мэры Касат, Фрэдэрык Эдвін Чорч Томас Коўл, Эдварт С. Керціс, Рычард Дыберкорн, Томас Ікінс, Хелен Франкенталер, Аршыл Горкі, Марсдэн Хартлі, Эл Гіршфельд, Ганс Хофман, Уінслоў Хомер, Джорджыя О’Кіф, Лі Краснер, [[Веллем де Кунінг]], Рой Ліхтэнштэйн, Морыс Луіс, Джон Марцін, Агнэс Марцін, [[Джэнсан Полак]], Ман Рэй Роберт Раўшэнберг, [[Марк Ротка]], Альберт Нінкгем Райдэр, [[Эндзі Уорхал]], Уайет; * фатографы: Ансэль Адамс, Даратэя Ланж, Сінды Шерман; * скульптары: Аляксандр Кодлер, Дэвід Сміт, Фрэнк Стэла; * ілюстратары: Фрэдэрык Рэмінгтан, Норман Роквел, Ньюэл Конверс Уайет; * дызайнеры: Луіс Комфарт Тыфані, Фрэнк Ллойд Райт<ref>{{кніга|аўтар=Janson, Horst Woldemar; Janson, Anthony F.|загаловак=History of Art: The Western Tradition. Prentice Hall Professional|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=|год=2003|старонкі=|старонак=955|isbn=978-0-13-182895-7}}</ref>. === Музыка === {{main|Музыка ЗША}} [[Файл:Louis Armstrong restored.jpg|thumb|300px|[[Луі Армстранг]] — амерыканскі джазавы трубач]] Рытмічныя і лірычныя кірункі афра-амерыканскай музыкі, пад вялікім уплывам амерыканскай музыкі ў цэлым, адрознікаюцца ад еўрапейскіх традыцый. Элементы ідыём, такіх як блюз, і тое, што і цяпер вядома, як старадаўняя музыка, былі запазычаны і ператвораны ў папулярныя жанры, якія маюць сусветную аўдыторыю. === Кінематограф === {{main|Кінематограф ЗША}} [[Файл:Walt Disney 1946.JPG|thumb|225px|[[Уолт Дысней]] — амерыканскі мастак, аніматар, рэжысёр, прадзюсэр, заснавальнік сусветна папулярнай стыдіі «[[The Walt Disney Company]]»]] Амерыканскі кінематограф і мультыплікацыя не толькі сусветна вядомыя, але і паўплывалім на развіццё кінамастацтва ва ўсім свеце. == Спорт == Рынак для прафесійнага спорту ў Злучаных Штатах складае прыкладна 69 млрд долараў, прыкладна на 50 % больш за ўсе краіны [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Афрыка|Афрыкі]], разам узятых<ref>[http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 Global sports market to hit,1 billion in 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141004154752/http://www.reuters.com/article/2008/06/18/us-pwcstudy-idUSN1738075220080618 |date=4 кастрычніка 2014 }}. Reuters.</ref>. [[Бейсбол]] стала разглядацца як нацыянальны від спорту, пачынаючы з канца [[19 стагоддзе|XIX стагоддзя]], не зважаючы на тое, што самым папулярным відам спорту ў ЗША з’яўляецца [[амерыканскі футбол]]<ref>[http://www.harrisinteractive.com/Insights/HarrisVault8482.aspx?PID=337 Professional Football Widens Its Lead Over Baseball as Nation’s Favorite Sport]. Harris Interactive.</ref>. [[Баскетбол]] і [[Хакей з шайбай|хакей]] з’яўляюцца наступнымі дзвюма вядучымі прафесійнымі каманднымі відамі спорту ў краіне. Каледжаўскі амерыканскі футбол і баскетбол прыцягваюць шырокую аўдыторыю<ref>[http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx Passion for College Football Remains Robust] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407075223/http://www.footballfoundation.org/tabid/567/Article/53380/Passion-for-College-Football-Remains-Robust.aspx |date=7 красавіка 2014 }}. National Football Foundation.</ref>. == Міжнародныя адносіны == {{main|Знешняя палітыка ЗША}} === Беларуска-амерыканскія адносіны === {{Main|Беларуска-амерыканскія адносіны}} Злучаныя Штаты прызналі незалежнасць Беларусі [[25 снежня]] [[1991]] года. Пасля таго, як дзве краіны ўсталявалі дыпламатычныя адносіны, у Мінску [[31 студзеня]] [[1992]] года было афіцыйна адкрыта пасольства ЗША. Першы пасол ЗША ў Беларусі Дэвід Суорц прыступіў да выканання сваіх абавязкаў 25 жніўня 1992 года і завяршыў тэрмін сваіх паўнамоцтваў у студзені 1994 года. Наступнымі пасламі ЗША ў Беларусі былі Кенет Ялавіц, Дэніел Спекхард, Майкл Козак і Джордж Крол. 21 ліпеня 2006 года Прэзідэнт Джордж Буш рэкамендаваў на пасаду пасла ЗША ў Беларусі Карэн Сцюарт. Яна прыбыла ў Мінск 18 верасня 2006 года і працавала да 2008 года, калі беларускі ўрад у аднабаковым парадку ўвёў абмежаванні на колькасць амерыканскіх дыпламатаў і вымусіў Злучаныя Штаты адазваць з Беларусі пасла. Дзве краіны абмяняліся афіцыйнымі візітамі на вышэйшым узроўні: [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], тагачасны Старшыня Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь, сустрэўся ў Вашынгтоне з Прэзідэнтам [[Біл Клінтан|Клінтанам]] у ліпені 1993 года, а Прэзідэнт ЗША наведаў Беларусь 15 студзеня 1994 года. == Гл. таксама == * [[Тэрыторыі ЗША]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} * Нарысы амерыканскай гісторыі / Рэд.: Г. Сіннкота і інш., пер. Л. Калабан. — Вена: Інфарм. агенцтва ЗША, 1993(?). — 406 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|United States of America}} * [http://www.mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/americas/aa86af2dd4c6af36.html Адмысловая старонка на сайце МЗС Беларусі]{{Недаступная спасылка}} {{ЗША ў тэмах}} {{НАТА}} {{G8}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Арганізацыя амерыканскіх дзяржаў}} {{Паўночная Амерыка}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:ЗША| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]] [[Катэгорыя:Дзяржавы НАТА]] dis8icywsltxjxigv9i10oefzq97k4e Вільня 0 3142 5124546 5118244 2026-04-11T11:18:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вільня і беларусы */ 5124546 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У 1579 годзе кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|езуіцкую акадэмію]]. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] t2jsutzkb6rd9uoyrbqpsypstgga5b1 Лявонцій Карповіч 0 14553 5124501 4984060 2026-04-11T09:33:06Z Dzmitry133 154509 Дадаў фота іконы 5124501 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Выява = [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча ў царкве беларускага прыхода ў Вільні]] }} {{Цёзкі2|Карповіч}} [[Выява:Smotritsky Karpovitch.jpg|thumb|right|200px|Пахвала Сматрыцкага Карповічу]] '''Лявонцій Карповіч''' (свецкае імя ''Лонгін'', ''Логвін''; {{ДН|8|4|1580}}, [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] — {{ДС|24|9|1620}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Праваслаўе|праваслаўны]] дзеяч, пісьменнік; адзін з пачынальнікаў сістэматычнага багаслоўя<ref>{{Крыніцы/БЭ|8}}</ref><ref name=1s/>. Стваральнік і першы архімандрыт [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Віленскага брацкага праваслаўнага манастыра Святога Духа]]; кіраўнік брацкай друкарні, рэфарматар і рэктар брацкай школы<ref name=1s>{{Кніга|загаловак = Славянамоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага XVI-XVIII стст.|адказны = [[НАН Беларусі]], Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; уклад., прадм. і камент. А. У. Бразгунова|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука |год = 2011|старонкі = 14—15|старонак = 901|серыя = Помнікі даўняга пісьменства Беларусі|isbn = 978-985-08-1291-9|тыраж = 400}}</ref>. Кананізаваны [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой]]<ref name=kefalia/> і [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквой]]<ref>[http://www.church.by/resource/Dir0301/Dir0302/2011/Page3473.html 4 апреля 2011 г. в столичном Доме милосердия прихода Всех Святых г. Минска под председательством Митрополита Минского и Слуцкого, Патриаршего Экзарха всея Беларуси Филарета состоялось заседание Святого Синода Белорусской Православной Церкви] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіў з кіеўскіх баяр Карповічаў, якім у ХV стагоддзі за верную службу князі далі ў востраў [[Асоў]] на Піншчыне<ref name=kefalia>{{Спасылка | год = 9 красавіка 2010| url = http://baocinfo.blogspot.com/2010/04/430.html| загаловак = СЁНЬНЯ 430 ГАДОЎ ЗЬ ДНЯ НАРАДЖЭНЬНЯ АРХІМАНДРЫТА ВІЛЕНСКАГА СЬВЯТА–ДУХАЎСКАГА МАНАСТЫРА – ЗВЫШГОДНАГА ЛЯВОНЦІЯ (КАРПОВІЧА) | выдавецтва = Беларуская аўтакефалія| дата = 11 жніўня 2012 }}</ref>. Нарадзіўся ў сям’і [[святар]]а. Быў, відаць, малодшым сынам Міхаіла Фёдаравіча Карповіча, пратапопа [[пінск]]ай замкавай царквы Св. Дзімітрыя. Дакладна невядома, дзе навучаўся. Паводле [[Л. В. Ляўшун]]а, найбольш імаверна, што спачатку — у школе пры [[Пінскі Ляшчынскі манастыр|Пінскім Ляшчынскім манастыры]], а потым — у школе [[Віленскае праваслаўнае брацтва|Віленскага праваслаўнага брацтва]] пры [[Свята-Троіцкая царква (Вільня)|Свята-Троіцкай царкве]]<ref name=bellit>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск. Беларуская навука. 2006. С. 565—571</ref>. Малады Лонгін у канцы XVI стагоддзя прыехаў з Піншчыны да свайго сваяка Яна Карповіча, актыўнага члена віленскага праваслаўнага брацтва; апякун аддаў хлопчыка ў [[Віленская брацкая школа|Віленскую брацкую школу]] і па меры сіл дапамагаў яму<ref name=kefalia/>. Зрэшты, некаторыя даследчыкі пазначаюць месцам навучання [[Астрожская акадэмія|Астрожскую акадэмію]]<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=812:2009-11-14-16-19-49&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467 Карповіч Лявонцій] // Спадчына</ref><ref name=arch>{{Спасылка | url = http://www.church.by/resource/Dir0176/Dir0200/Page0787.html| загаловак = Лявонцій Карповіч, архімандрыт Віленскага Свята-Духава манастыра| дата = 11 жніўня 2012 }}</ref>. Уступіў у Віленскае праваслаўнае брацтва. Прымаў непасрэдны ўдзел у будаўніцтве новага брацкага [[Свята-Духаўская царква (Вільня)|храма Святога Духа]], які ўзводзіўся на прыватным участку князёў [[Валовічы|Валовічаў]] каля [[Вострая брама|Вострай брамы]]. Па даручэнні брацтва займаў пасаду «строителя церковного албо вытрикуша». У 1590-я працаваў у брацкай друкарні пад кіраўніцтвам [[Стафан Зізаній|С. Зізанія]], выдаваў кнігі на карысць праваслаўнага жыхарства Літвы. Дасягнуўшы паўналецця (каля 1598), быў прызначаны «слугой і пісарам» брацкім, выконваў пасольска-дэпутацкія даручэнні брацтва на соймах, узначаліў брацкую друкарню, замяніўшы на гэтай пасадзе С. Зізанія (стаў карэктарам і галоўным тыпографам, які адказваў за адбор матэрыялаў для друку). Разам з тым служыў панамаром і шпітальным дазорцам, выкладаў у брацкай школе<ref name=bellit/>. У студзені [[1609]] выехаў адным з брацкіх паслоў на [[Варшаўскі сойм]]. Паводле Л. Ляўшуна, неўзабаве пасля гэтай паездкі, на працягу другой паловы 1609 — пачатку 1610 прыняў манаскі пострыг з імем Лявонта (Лявонція)<ref name=kefalia/><ref name=churchby>{{Спасылка | аўтар = Свят. Сяргей Гардун| год = 03.01.2010| url = http://churchby.info/bel/429/| загаловак = Жыццяпіс Лявонція (Карповіча), Віленскага архімандрыта| выдавецтва = churchby.info| дата = 11 жніўня 2012 }}</ref>, пасля быў пасвечан у святары Свята-Духавай царквы, а праз некаторы час быў узведзены ў сан архімандрыта і стаў, такім чынам, паўнамоцным кіраўніком новага брацкага манастыра<ref name=bellit/>. [[6 мая]] [[1610]] г. за выданне супрацьуніяцкага твора [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкага]] «Фрынас» («[[Трэнас]]») кароль [[Жыгімонт III Ваза]], між іншага, загадаў «карэктара Логвіна Карповіча» затрымаць у ратушы ці ў якой турме да асобага каралеўскага распараджэння. Зрэшты, архімандрыт Лявонцій быў арыштаваны раней за каралеўскі загад: у Вялікую Суботу [[7 красавіка]] [[1610]] годзe ў брацкай друкарні адбыўся вобыск<ref name=churchby/>, пры якім схапілі «главного типографа братского, слугу и писаря Лонгина Карповича»<ref name=bellit/>. Нягледзячы на ўзычаныя пінскаю шляхтаю каралю сведчанні, што Карповіч як чалавек шляхецкага паходжання, не можа быць зняволены, архімандрыт не быў адпушчаны<ref name=arch/>. Адбываў турэмнае зняволенне на працягу двух гадоў<ref name=arch/>. Як сведчыць М. Сматрыцкі, архімандрыт Лявонцій «был насмеван для веры православной, лжен, безчещен, шарпан от суду до суду, з турмы до турмы», так што яму «срогим а окрутным темничным вязнем мордованому на кожны день… бедне умирати приходило»<ref name=bellit/>. Паводле некаторых звестак, яго прымушалі адрачыся праваслаўя і перайсці ў унію<ref name=churchby/>. М. Сматрыцкі сведчыў, што вязень «праўды евангельскай аніяк не здрадзіў» і быў «цвярдзей за дыямент»<ref name=kefalia/>. Пасля двухгадовых здзекаванняў і катаванняў быў адпушчаны пасля Вялікдня 1612 года<ref name=kefalia/>, імаверна, пры хадайніцтве буйных магнатаў: Валовічаў, Карэцкіх, Агінскіх і інш.<ref name=bellit/> Паводле некаторых звестак, прыняў манаскі пострыг толькі пасля адбывання зняволення<ref name=churchby/>. Пасля вызвалення з турмы архімандрыт Лявонцій робіцца таксама і рэктарам брацкай школы. Пад яго кіраўніцтвам у 1613—1617 гадах узводзіцца новы мураваны школьны будынак, а сама школа рэфармуецца: у ёй ствараюцца пяць асобных класаў. Архімандрыт усталяваў у манастыры кінавійны (агульнажыццёвы) чын адпаведна статуту Св. Васілія Вялікага, для чаго склаў і выдаў «Кінавіён» ([[1618]]). Пры Лявонцію Карповічу Віленскае Свята-Духава праваслаўнае брацтва і яго манастыр сталі асновай цэлай сеткі праваслаўных брацтваў і манастыроў, брацкая друкарня зрабілася буйным выдавецкім цэнтрам праваслаўных, а школа — вядомай навучальнай установай. Паводле сведчанняў сучаснікаў, «церковь… Виленскую, в побожности овоцы почасти зазяблую… зрядил, благодатию Христовою, способну и выдал урожайну и плодовиту», «през проклятое отступство ўпалую Церкви нашея Руской святыню щасливе поднести зезволил»<ref name=bellit/>. З брацкай друкарні выходзяць наступныя манастырскія выданні, якія друкаваліся ў [[Еўе|Еўі]] і ў Вільні: Гадзінаслоў (Еўе, 1612 г.), Анфалогіён, або абраныя малітвы (Еўе, 1613 г.), Малітвы паўсядзённыя (Еўе, 1615 г.), Евангелле настаўніцкае (Еўе, 1616 г.), Малітоўнік (Вільня, 1617 г.), Служэбнік (Вільня, 1617 г.), Кінавіён (Еўе, 1618 г.), Трэбнік (Вільня, 1618 г.), Чытанка славянскай мовы (Еўе, 1618 г.), «„Граматыка славенская“ Мялеція Сматрыцкага» (Еўе, 1619 г.)<ref name=kefalia/>. У 1613 годзе пасля смерці мітрапаліта [[Іпацій Пацей|І. Пацея]], праваслаўнымі Вялікага Княства Літоўскага выбіраюць архімандрыта Лявонція епіскапам-«намінантам» Уладзімірскім і Брэсцкім (афіцыйная хіратонія не магла адбыццца праз забарону караля Рэчы Паспалітай Праваслаўнай царкве мець зносіны з Канстанцінопальскім патрыярхам)<ref name=bellit/>. У адказ на выстаўленне архімандрыта Лявонція, у 1614 годзе пінскі ўніяцкі епіскап Паісій Сухоўскі і [[Іасафат Кунцэвіч]], што наведалі ўжо ўніяцкі Свята-Троіцкі манастыр, ледзь не забілі архімандрыта Лявонція, кідаючы ў яго цаглінамі<ref name=bellit/>. Аправіўшыся, Лявонцій Карповіч працягнуў сваё служэнне: восенню 1615 года падрыхтаваў да друку прамоўленыя ім нядаўна казанні — «На Ператварэнне Гасподне» і «На Успенне Найсвятой Багародзіцы». У 1620 годзе Вялікае Княства Літоўскае наведаў Іерусалімскі патрыярх Феафан, які збіраўся пасвяціць для Праваслаўнай Царквы мітрапаліта і чатырох епіскапаў. Аднак, хвароба не дазваляе Лявонцію паехаць у [[Кіеў]] на епіскапскую хіратонію. [[Выява:Lament Karpovič.jpg|thumb|180px|Тытульны аркуш «Ляманта на смерць Л. Карповіча» (Вільня, 1620)]] Памёр 24 верасня (4 кастрычніка паводле н. ст.) 1620 года. Яго астанкі былі пакладзена ў Свята-Духавай царкве, а пасля пабудовы мураванага храма перанесены туды. Архіепіскап Мялецій (Сматрыцкі) здзейсніў адпяванне прападобнага Лявонція 2 лістапада 1620 года<ref name=churchby/>. Лявонцій лічыўся адукаваным чалавекам, валодаў некалькімі мовамі: польскай, грэчаскай, латынню, царкоўнаславянскай, [[старабеларуская мова|рускай]]. Ён пакінуў значную літаратурную спадчыну — казанні на [[Праабражэнне Гасподне|Праабражэнне]], [[Успенне]], у нядзелю перад [[Божае Нараджэнне|Ражаством]], пасланні на Афон і ў [[Львоў]], надгробнае слова Васілю Галіцыну, прадмовы да прац манаха Фікарыя і Яна Залатавуста. У 1620 годзе на смерць Лявонція, па ўсёй верагоднасці [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеціем Сматрыцкім]], быў складзены найбуйнейшы паэтычны твор, напісаны ў Вялікім Княстве Літоўскім на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — «[[Лямант на смерць Лявонція Карповіча]]» ({{lang-sla|Лямент у света убогих на жалосное преставление святобливого а в обои добродетели богатого мужа, в бозе велебного господина отца Леонтиа Карповича}})<ref name=1s/>. У першыя дзесяцігоддзі пасля смерці Лявонцій Карповіч ушаноўваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім як святы, пра што сведчаць згадкі ў «Палінодыі» Захарыя Капысценскага (1621), у «Дыярыушы» [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Філіповіча]] (1648). Аднак дакументальных сведчанняў афіцыйнай кананізацыі не захавалася, як не захаваліся ні жыціе архімандрыта Лявонція, ні службы яму, ні ікона, хоць апошняя відавочна была створана<ref name=bellit/>. Пазней склаліся неспрыяльныя акалічнасці для шанавання архімандрыта Лявонція<ref name=churchby/> і ўжо к канцу XVII ст., імя архімандрыта было забыта<ref name=bellit/>. == Кананізацыя == Архімандрыт Леанід (Кавелін) у канцы XIX стагоддзя засведчыў шанаванне Лявонція ў асобных епархіях<ref>[http://www.krotov.info/libr_min/11_k/av/elin_05.htm Святые Западной России] {{ref-ru}}</ref>. У канцы 1940-х гадоў кананізаваны [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквой]]<ref name=kefalia/>. Камісіі па кананізацыі святых [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]] ў 2009 годзе было даручана скласці праект жыція архімандрыта Лявонція, а таксама правесці іншую працу. 4 красавіка 2011 года быў прылічаны да ліку мясцовашанаваных святых рашэннем Сінода Беларускай праваслаўнай царквы<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chin-proslavlenija-novogo-belorusskogo-svjatogo-projdet-v-minskom-Petropavlovskom-sobore-15-maja_i_554538.html Чын праслаўлення новага беларускага святога пройдзе ў мінскім Петрапаўлаўскім саборы 15 мая]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Мікола Прашковіч|Прашковіч М.]] «Лямент…» на смерць Лявонція Карповіча // {{Крыніцы/ПГКБ|1973|2}}. — С. 40, 41. * Карповіч Лявонцій // {{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 97. {{commonscat|Liavoncij Karpovič}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карповіч Лявонцій}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1580 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] 4n3bvanbtvvxpspi5fy01okf6pcds8c 5124504 5124501 2026-04-11T09:36:42Z Dzmitry133 154509 /* Кананізацыя */ 5124504 wikitext text/x-wiki {{навуковец | Выява = [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча ў царкве беларускага прыхода ў Вільні]] }} {{Цёзкі2|Карповіч}} [[Выява:Smotritsky Karpovitch.jpg|thumb|right|200px|Пахвала Сматрыцкага Карповічу]] '''Лявонцій Карповіч''' (свецкае імя ''Лонгін'', ''Логвін''; {{ДН|8|4|1580}}, [[Пінскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Пінскі павет]] — {{ДС|24|9|1620}}, [[Вільня]]) — беларускі [[Праваслаўе|праваслаўны]] дзеяч, пісьменнік; адзін з пачынальнікаў сістэматычнага багаслоўя<ref>{{Крыніцы/БЭ|8}}</ref><ref name=1s/>. Стваральнік і першы архімандрыт [[Віленскі Свята-Духаўскі манастыр|Віленскага брацкага праваслаўнага манастыра Святога Духа]]; кіраўнік брацкай друкарні, рэфарматар і рэктар брацкай школы<ref name=1s>{{Кніга|загаловак = Славянамоўная паэзія Вялікага Княства Літоўскага XVI-XVIII стст.|адказны = [[НАН Беларусі]], Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; уклад., прадм. і камент. А. У. Бразгунова|месца = Мінск|выдавецтва = Беларуская навука |год = 2011|старонкі = 14—15|старонак = 901|серыя = Помнікі даўняга пісьменства Беларусі|isbn = 978-985-08-1291-9|тыраж = 400}}</ref>. Кананізаваны [[Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква|Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой]]<ref name=kefalia/> і [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквой]]<ref>[http://www.church.by/resource/Dir0301/Dir0302/2011/Page3473.html 4 апреля 2011 г. в столичном Доме милосердия прихода Всех Святых г. Минска под председательством Митрополита Минского и Слуцкого, Патриаршего Экзарха всея Беларуси Филарета состоялось заседание Святого Синода Белорусской Православной Церкви] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіў з кіеўскіх баяр Карповічаў, якім у ХV стагоддзі за верную службу князі далі ў востраў [[Асоў]] на Піншчыне<ref name=kefalia>{{Спасылка | год = 9 красавіка 2010| url = http://baocinfo.blogspot.com/2010/04/430.html| загаловак = СЁНЬНЯ 430 ГАДОЎ ЗЬ ДНЯ НАРАДЖЭНЬНЯ АРХІМАНДРЫТА ВІЛЕНСКАГА СЬВЯТА–ДУХАЎСКАГА МАНАСТЫРА – ЗВЫШГОДНАГА ЛЯВОНЦІЯ (КАРПОВІЧА) | выдавецтва = Беларуская аўтакефалія| дата = 11 жніўня 2012 }}</ref>. Нарадзіўся ў сям’і [[святар]]а. Быў, відаць, малодшым сынам Міхаіла Фёдаравіча Карповіча, пратапопа [[пінск]]ай замкавай царквы Св. Дзімітрыя. Дакладна невядома, дзе навучаўся. Паводле [[Л. В. Ляўшун]]а, найбольш імаверна, што спачатку — у школе пры [[Пінскі Ляшчынскі манастыр|Пінскім Ляшчынскім манастыры]], а потым — у школе [[Віленскае праваслаўнае брацтва|Віленскага праваслаўнага брацтва]] пры [[Свята-Троіцкая царква (Вільня)|Свята-Троіцкай царкве]]<ref name=bellit>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў у двух тамах. Том 1. Даўняя літаратура XI — першай паловы XVIII стагоддзя. — Мінск. Беларуская навука. 2006. С. 565—571</ref>. Малады Лонгін у канцы XVI стагоддзя прыехаў з Піншчыны да свайго сваяка Яна Карповіча, актыўнага члена віленскага праваслаўнага брацтва; апякун аддаў хлопчыка ў [[Віленская брацкая школа|Віленскую брацкую школу]] і па меры сіл дапамагаў яму<ref name=kefalia/>. Зрэшты, некаторыя даследчыкі пазначаюць месцам навучання [[Астрожская акадэмія|Астрожскую акадэмію]]<ref>[http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=812:2009-11-14-16-19-49&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467 Карповіч Лявонцій] // Спадчына</ref><ref name=arch>{{Спасылка | url = http://www.church.by/resource/Dir0176/Dir0200/Page0787.html| загаловак = Лявонцій Карповіч, архімандрыт Віленскага Свята-Духава манастыра| дата = 11 жніўня 2012 }}</ref>. Уступіў у Віленскае праваслаўнае брацтва. Прымаў непасрэдны ўдзел у будаўніцтве новага брацкага [[Свята-Духаўская царква (Вільня)|храма Святога Духа]], які ўзводзіўся на прыватным участку князёў [[Валовічы|Валовічаў]] каля [[Вострая брама|Вострай брамы]]. Па даручэнні брацтва займаў пасаду «строителя церковного албо вытрикуша». У 1590-я працаваў у брацкай друкарні пад кіраўніцтвам [[Стафан Зізаній|С. Зізанія]], выдаваў кнігі на карысць праваслаўнага жыхарства Літвы. Дасягнуўшы паўналецця (каля 1598), быў прызначаны «слугой і пісарам» брацкім, выконваў пасольска-дэпутацкія даручэнні брацтва на соймах, узначаліў брацкую друкарню, замяніўшы на гэтай пасадзе С. Зізанія (стаў карэктарам і галоўным тыпографам, які адказваў за адбор матэрыялаў для друку). Разам з тым служыў панамаром і шпітальным дазорцам, выкладаў у брацкай школе<ref name=bellit/>. У студзені [[1609]] выехаў адным з брацкіх паслоў на [[Варшаўскі сойм]]. Паводле Л. Ляўшуна, неўзабаве пасля гэтай паездкі, на працягу другой паловы 1609 — пачатку 1610 прыняў манаскі пострыг з імем Лявонта (Лявонція)<ref name=kefalia/><ref name=churchby>{{Спасылка | аўтар = Свят. Сяргей Гардун| год = 03.01.2010| url = http://churchby.info/bel/429/| загаловак = Жыццяпіс Лявонція (Карповіча), Віленскага архімандрыта| выдавецтва = churchby.info| дата = 11 жніўня 2012 }}</ref>, пасля быў пасвечан у святары Свята-Духавай царквы, а праз некаторы час быў узведзены ў сан архімандрыта і стаў, такім чынам, паўнамоцным кіраўніком новага брацкага манастыра<ref name=bellit/>. [[6 мая]] [[1610]] г. за выданне супрацьуніяцкага твора [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкага]] «Фрынас» («[[Трэнас]]») кароль [[Жыгімонт III Ваза]], між іншага, загадаў «карэктара Логвіна Карповіча» затрымаць у ратушы ці ў якой турме да асобага каралеўскага распараджэння. Зрэшты, архімандрыт Лявонцій быў арыштаваны раней за каралеўскі загад: у Вялікую Суботу [[7 красавіка]] [[1610]] годзe ў брацкай друкарні адбыўся вобыск<ref name=churchby/>, пры якім схапілі «главного типографа братского, слугу и писаря Лонгина Карповича»<ref name=bellit/>. Нягледзячы на ўзычаныя пінскаю шляхтаю каралю сведчанні, што Карповіч як чалавек шляхецкага паходжання, не можа быць зняволены, архімандрыт не быў адпушчаны<ref name=arch/>. Адбываў турэмнае зняволенне на працягу двух гадоў<ref name=arch/>. Як сведчыць М. Сматрыцкі, архімандрыт Лявонцій «был насмеван для веры православной, лжен, безчещен, шарпан от суду до суду, з турмы до турмы», так што яму «срогим а окрутным темничным вязнем мордованому на кожны день… бедне умирати приходило»<ref name=bellit/>. Паводле некаторых звестак, яго прымушалі адрачыся праваслаўя і перайсці ў унію<ref name=churchby/>. М. Сматрыцкі сведчыў, што вязень «праўды евангельскай аніяк не здрадзіў» і быў «цвярдзей за дыямент»<ref name=kefalia/>. Пасля двухгадовых здзекаванняў і катаванняў быў адпушчаны пасля Вялікдня 1612 года<ref name=kefalia/>, імаверна, пры хадайніцтве буйных магнатаў: Валовічаў, Карэцкіх, Агінскіх і інш.<ref name=bellit/> Паводле некаторых звестак, прыняў манаскі пострыг толькі пасля адбывання зняволення<ref name=churchby/>. Пасля вызвалення з турмы архімандрыт Лявонцій робіцца таксама і рэктарам брацкай школы. Пад яго кіраўніцтвам у 1613—1617 гадах узводзіцца новы мураваны школьны будынак, а сама школа рэфармуецца: у ёй ствараюцца пяць асобных класаў. Архімандрыт усталяваў у манастыры кінавійны (агульнажыццёвы) чын адпаведна статуту Св. Васілія Вялікага, для чаго склаў і выдаў «Кінавіён» ([[1618]]). Пры Лявонцію Карповічу Віленскае Свята-Духава праваслаўнае брацтва і яго манастыр сталі асновай цэлай сеткі праваслаўных брацтваў і манастыроў, брацкая друкарня зрабілася буйным выдавецкім цэнтрам праваслаўных, а школа — вядомай навучальнай установай. Паводле сведчанняў сучаснікаў, «церковь… Виленскую, в побожности овоцы почасти зазяблую… зрядил, благодатию Христовою, способну и выдал урожайну и плодовиту», «през проклятое отступство ўпалую Церкви нашея Руской святыню щасливе поднести зезволил»<ref name=bellit/>. З брацкай друкарні выходзяць наступныя манастырскія выданні, якія друкаваліся ў [[Еўе|Еўі]] і ў Вільні: Гадзінаслоў (Еўе, 1612 г.), Анфалогіён, або абраныя малітвы (Еўе, 1613 г.), Малітвы паўсядзённыя (Еўе, 1615 г.), Евангелле настаўніцкае (Еўе, 1616 г.), Малітоўнік (Вільня, 1617 г.), Служэбнік (Вільня, 1617 г.), Кінавіён (Еўе, 1618 г.), Трэбнік (Вільня, 1618 г.), Чытанка славянскай мовы (Еўе, 1618 г.), «„Граматыка славенская“ Мялеція Сматрыцкага» (Еўе, 1619 г.)<ref name=kefalia/>. У 1613 годзе пасля смерці мітрапаліта [[Іпацій Пацей|І. Пацея]], праваслаўнымі Вялікага Княства Літоўскага выбіраюць архімандрыта Лявонція епіскапам-«намінантам» Уладзімірскім і Брэсцкім (афіцыйная хіратонія не магла адбыццца праз забарону караля Рэчы Паспалітай Праваслаўнай царкве мець зносіны з Канстанцінопальскім патрыярхам)<ref name=bellit/>. У адказ на выстаўленне архімандрыта Лявонція, у 1614 годзе пінскі ўніяцкі епіскап Паісій Сухоўскі і [[Іасафат Кунцэвіч]], што наведалі ўжо ўніяцкі Свята-Троіцкі манастыр, ледзь не забілі архімандрыта Лявонція, кідаючы ў яго цаглінамі<ref name=bellit/>. Аправіўшыся, Лявонцій Карповіч працягнуў сваё служэнне: восенню 1615 года падрыхтаваў да друку прамоўленыя ім нядаўна казанні — «На Ператварэнне Гасподне» і «На Успенне Найсвятой Багародзіцы». У 1620 годзе Вялікае Княства Літоўскае наведаў Іерусалімскі патрыярх Феафан, які збіраўся пасвяціць для Праваслаўнай Царквы мітрапаліта і чатырох епіскапаў. Аднак, хвароба не дазваляе Лявонцію паехаць у [[Кіеў]] на епіскапскую хіратонію. [[Выява:Lament Karpovič.jpg|thumb|180px|Тытульны аркуш «Ляманта на смерць Л. Карповіча» (Вільня, 1620)]] Памёр 24 верасня (4 кастрычніка паводле н. ст.) 1620 года. Яго астанкі былі пакладзена ў Свята-Духавай царкве, а пасля пабудовы мураванага храма перанесены туды. Архіепіскап Мялецій (Сматрыцкі) здзейсніў адпяванне прападобнага Лявонція 2 лістапада 1620 года<ref name=churchby/>. Лявонцій лічыўся адукаваным чалавекам, валодаў некалькімі мовамі: польскай, грэчаскай, латынню, царкоўнаславянскай, [[старабеларуская мова|рускай]]. Ён пакінуў значную літаратурную спадчыну — казанні на [[Праабражэнне Гасподне|Праабражэнне]], [[Успенне]], у нядзелю перад [[Божае Нараджэнне|Ражаством]], пасланні на Афон і ў [[Львоў]], надгробнае слова Васілю Галіцыну, прадмовы да прац манаха Фікарыя і Яна Залатавуста. У 1620 годзе на смерць Лявонція, па ўсёй верагоднасці [[Мялецій Сматрыцкі|Мялеціем Сматрыцкім]], быў складзены найбуйнейшы паэтычны твор, напісаны ў Вялікім Княстве Літоўскім на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] — «[[Лямант на смерць Лявонція Карповіча]]» ({{lang-sla|Лямент у света убогих на жалосное преставление святобливого а в обои добродетели богатого мужа, в бозе велебного господина отца Леонтиа Карповича}})<ref name=1s/>. У першыя дзесяцігоддзі пасля смерці Лявонцій Карповіч ушаноўваўся ў Вялікім Княстве Літоўскім як святы, пра што сведчаць згадкі ў «Палінодыі» Захарыя Капысценскага (1621), у «Дыярыушы» [[Афанасій Філіповіч|Афанасія Філіповіча]] (1648). Аднак дакументальных сведчанняў афіцыйнай кананізацыі не захавалася, як не захаваліся ні жыціе архімандрыта Лявонція, ні службы яму, ні ікона, хоць апошняя відавочна была створана<ref name=bellit/>. Пазней склаліся неспрыяльныя акалічнасці для шанавання архімандрыта Лявонція<ref name=churchby/> і ўжо к канцу XVII ст., імя архімандрыта было забыта<ref name=bellit/>. == Кананізацыя == Архімандрыт Леанід (Кавелін) у канцы XIX стагоддзя засведчыў шанаванне Лявонція ў асобных епархіях<ref>[http://www.krotov.info/libr_min/11_k/av/elin_05.htm Святые Западной России] {{ref-ru}}</ref>. У канцы 1940-х гадоў кананізаваны [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквой]]<ref name=kefalia/>. Камісіі па кананізацыі святых [[Беларуская Праваслаўная Царква|Беларускай Праваслаўнай Царквы]] ў 2009 годзе было даручана скласці праект жыція архімандрыта Лявонція, а таксама правесці іншую працу. 4 красавіка 2011 года быў прылічаны да ліку мясцовашанаваных святых рашэннем Сінода Беларускай праваслаўнай царквы<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Chin-proslavlenija-novogo-belorusskogo-svjatogo-projdet-v-minskom-Petropavlovskom-sobore-15-maja_i_554538.html Чын праслаўлення новага беларускага святога пройдзе ў мінскім Петрапаўлаўскім саборы 15 мая]</ref>. У 2023 годзе ў гонар святога Лявонція Карповіча была названая царква [[Беларускі праваслаўны прыход у Вільні|беларускага праваслаўнага прыхода ў Вільні]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * [[Мікола Прашковіч|Прашковіч М.]] «Лямент…» на смерць Лявонція Карповіча // {{Крыніцы/ПГКБ|1973|2}}. — С. 40, 41. * Карповіч Лявонцій // {{Крыніцы/БелЭн|8к}} С. 97. {{commonscat|Liavoncij Karpovič}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карповіч Лявонцій}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя святыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1580 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільнюсе]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя багасловы Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] 2x5h9my2wt9qxgpmggw4cp7tsg80uvo Орша 0 15252 5124423 5084013 2026-04-10T22:55:23Z Mireyus 165948 5124423 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Орша (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Орша |выява = Orša Montage (2017).jpg |подпіс = |вобласць = Віцебская |раён = Аршанскі }} '''О́рша'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Orša}}), часам '''Во́рша''' ({{lang-be-latin|Vorša}}) — горад у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]], на [[Дняпро|Дняпры]] пры ўпадзенні ў яго [[Аршыца|ракі Аршыцы]]. За 93 км ад [[Віцебск]]а. Вузел чыгунак (лініі на [[Мінск]], [[Магілёў]], [[Крычаў]], [[Смаленск]], [[Віцебск]], [[Лепель]]) і аўтамабільных дарог. == Назва == На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|В. Жучкевіча]], тапонім ''Орша'' паходзіць ад ракі [[Аршыца|Ршы]] ({{мона|Ръша}}, цяперашняй Аршыцы), гэты гідронім аднесці да групы даволі частых цяпер Ржы, Ржаўкі, Ржачы, Ржанкі<ref name="KTSB"/>. Таксама ёсць версіі пра [[Балцкія мовы|балцкае]] (ад наймення [[ляшчына|ляшчыны]]) або [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскае]] (''вада, якая бяжыць у рэчышчы'' — [[рака]]) паходжанне<ref name="pamiać"/>. Да нашага часу адбылася натуральная трансфармацыя пачатковага ''Рша'' праз форму ''Арша́'' і перанос націску на першы склад, а таксама афармленне ў мясцовых гаворках і [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|альтэрнатыўнай норме беларускай мовы]] варыянту прыстаўным зычным ''в'' — ''Ворша''<ref name="belsat" />. У акадэмічным правапісе прыстаўны ''в'' не пішацца, бо паходжанне тапоніма няпэўнае<ref name="Прадмова" />. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Гісторыя Оршы}} === Ранняе Сярэднявечча === {{main|Аршанскія курганныя магільнікі}} Дзядзінец старажытнай Оршы (плошча 0,57 га) размяшчаецца каля сутокаў рэк [[Аршыца|Аршыцы]] і [[Дняпро|Дняпра]], дзе археолагі выявілі паселішчы [[Бронзавы век на Беларусі|бронзавага]] і [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага]] вякоў<ref name="ehb357"/>. На думку Аляксандра Шынкевіча, Орша магла ўзнікнуць як адзін з пагранічных фарпостаў [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] на ўсходзе, імаверна, каля 1021 года, калі кіеўскі князь [[Яраслаў Мудры|Яраслаў]] саступіў полацкаму князю [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыславу]] гарады [[Віцебск]] і [[Усвяты]]<ref name="ehb358" />. Але ні з якіх крыніц гэта не вынікае і археалагічнымі даследаваннямі не пацвярджаецца. Часта лічаць, што ўпершыню Орша згадана ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 1067 годам як ''Ръша'', каля якой 10 ліпеня схоплены полацкі князь [[Усяслаў Чарадзей|Усяслаў]], які пераплыў з сынамі на чаўне Дняпро для перамоў з кіеўскімі князямі і быў узяты ў палон. Але па будове летапіснага сказу імаверней, што мелася на ўвазе рака [[Аршыца]]. Паводле археалагічных даследаванняў на месцы горада тады было толькі невялікае [[вёска|вясковае паселішча]], яно імаверна абслугоўвала [[шлях з вараг у грэкі]]. Імаверна, горад пабудаваны ў 1101—1116 гадах менскім князем [[Глеб Менскі|Глебам Усяславічам]]<ref name="Liaŭko"/>. Пасля захопу ў 1116 годзе Оршы ў князя Глеба, на думку некаторых даследчыкаў, горад аказаўся ў складзе [[Смаленскае княства|Смаленскага княства]]<ref name="HŠBNiD"/>. === Вялікае Княства Літоўскае === З пачатку княжання ў Віцебску [[Альгерд]]а (1320 год) Орша ў складзе [[Віцебскае княства|Віцебскага княства]] далучана да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="evkl"/> як цэнтр намесніцтва ў [[Віцебскае княства|Віцебскім княстве]]. У першай палове [[XIV стагоддзе|XIV ст.]] у сувязі з прыгранічным размяшчэннем горада вялікім князем [[Альгерд]]ам вакол горада былі ўзведзены [[Аршанскія гарадскія ўмацаванні|абарончыя ўмацаванні]], а ў [[1398]]—[[1407]] гадах ужо па загадзе [[Вітаўт]]а на месцы [[гарадзішча]] быў пабудаваны [[Аршанскі замак|мураваны замак]]<ref name="evkl"/>. Аршанская харугва брала ўдзел у [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] (15.7.1410). З дакументаў [[XV стагоддзе|XV ст.]] вядома, што ў месце дзейнічала [[мытня]]. [[Файл:Autor nieznany (malarz z kręgu Lukasa Cranacha Starszego), Bitwa pod Orszą.jpg|thumb|злева|Невядомы мастак. «[[Бітва пад Оршай, карціна|Бітва пад Оршай]]». [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальны музей Польшчы]]]] У [[1505]] годзе левым беразе Дняпра насупраць замка ўзведзена драўляная [[Свята-Ільінская царква (Орша)|царква Святога Ільі]] — самая ранняя культавая пабудова з вядомых на тэрыторыі Оршы<ref name="АПС"/>. Паводле падання яна была пабудавана пасля пажару на месцы папярэдняга аднайменнага драўлянага храма [[1460]] г., узведзенага па загадзе вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV]]<ref name="ПХБ"/>. Вакол царквы развілася [[Слабада (паселішча)|слабада]], якая ад яе атрымала назву [[Ільінская слабада|Ільінскай]]<ref name="АПС"/>. У першай палове [[XVI ст.]] Орша неаднаразова была занята маскоўскімі войскамі<ref name="evkl"/>. У час [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1512—1522)|вайны Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім]] (1512—1522) непадалёк ад Оршы [[8 верасня]] [[1514]] года адбылася [[бітва пад Оршай|адна з найбуйнейшых бітваў]] пачатку [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] на тэрыторыі [[Еўропа|Еўропы]], у выніку якой абаронцы Вялікага Княства Літоўскага перамаглі колькасна большае [[Масковія|войска маскоўскіх захопнікаў]]. Пра гэту перамогу ў [[1520-я|1520]]—[[1530-я]] гады невядомы мастак напісаў першую ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] [[Бітва пад Оршай (карціна)|батальную карціну]] (захоўваецца ў [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальным музеі Польшчы]]). [[Файл:Mikałaj Radzivił Čorny. Мікалай Радзівіл Чорны (1842).jpg|140px|thumb|[[Мікалай Радзівіл «Чорны»|Радзівіл «Чорны»]]]] З [[1560-я|1560-х]] гадоў горад стаў цэнтрам [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] [[Віцебскае ваяводства|Віцебскага ваяводства]]. У [[1555]] годзе вядомы палітычны і рэлігійны дзеяч [[Мікалай Радзівіл «Чорны»]] заснаваў у Оршы першы на тэрыторыі сучаснай Беларусі [[пратэстанцтва|пратэстанцкі]] [[Аршанскі збор|кальвінскі збор]]<ref name="evkl"/>. Горад меў гандлёвыя сувязі з [[Расія]]й, [[Польшча]]й, [[Прыбалтыка]]й, [[Украіна]]й, быў транзітным цэнтрам, важным пунктам вялікага гандлёвага шляху з Расіі ў Польшчу i Прыбалтыку<ref name="evkl"/>, які праходзіў па тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага з усходу на захад. [[Файл:Aršanski zamak. Аршанскі замак (XVI).jpg|thumb|злева|[[Аршанскі замак]] з карты XVI ст.]] У [[1558]] годзе картограф [[Мацей Струбіч]] надрукаваў карту «Апісанне Вялікага Княства Літоўскага, Лівоніі і Масковіі», на якой упершыню значылася Орша. У наступным [[1559]] годзе горад [[Аршанскае права|атрымаў частковае самакіраванне]] (абраны [[войт]] і 6 памочнікаў), а ў [[1577]] годзе аршанцы дамагліся права збудаваць [[гасціны двор]] і [[васкабойня|васкабойню]], а прыбыткі ад іх пускаць на ''«потребы местские»''. У [[1573]] годзе ў Оршы з’явіліся [[езуіты]]. З [[1592]] года існавала [[праваслаўнае брацтва]]<ref name="evkl"/>, зацверджанае вялікім князем [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам Вазам]]. [[Файл:Vorša. Ворша (1780).jpg|140px|thumb|[[Герб Оршы|Магдэбургскі герб]]]] [[23 лістапада]] [[1593]] года [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Жыгімонт Ваза]] надаў Оршы грамату аб гарадскім органе самакіравання, а [[13 снежня]] [[1620]] года горад атрымаў [[Магдэбургскае права]], пячатку і [[герб Оршы|герб]] «''у блакітным полі залаты паўмесяц, паміж рагамі якога сярэбраны крыж''»<ref name="evkl"/><ref name="HBH"/> (гэты герб мае афіцыйны статус і ў наш час). У [[1616]] годзе пры дапамозе [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] езуіты адкрылі тут свой [[Аршанскі езуіцкі калегіум|калегіум]]<ref name="evkl"/>. [[Файл:Орша ў 17 стагоддзі.svg|thumb|злева|Орша ў 17 стагоддзі. 1 — [[Аршанскі замак|замак]], {{nobr|2 — [[Надняпроўскі пасад|Надняпроўе]]}}, 3 — [[Зааршынны пасад|Зааршынне]], {{nobr|4 — Васкрасенская царква}}, 5 — Мікольская царква, 6 — [[Ільінская слабада|Задняпроўе]], 7 — [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Ільінская царква]], 8 — [[Куцеінскі манастыр]].]] [[3 мая]] [[1621]] года аршанцы зацвердзілі [[Аршанскае права|ўласны гарадскі статут]], выпрацаваны на аснове магдэбургскае права<ref name="evkl"/>. Атрымаўшы Магдэбургскае права, гараджане пабудавалі [[гандлёвыя рады]] і [[Аршанская ратуша|ратушу]] з вежай, гадзіннікам і вялікім звонам, у якой праходзілі пасяджэнні [[магістрат]]а і суда. У [[1649]] годзе ў горадзе пры [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Орша)|царкве Раства Багародзіцы]] пачала працаваць [[Брацкія школы ў Вялікім Княстве Літоўскім|брацкая праваслаўная школа]]. У [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667) маскоўскае войска зруйнавала Оршу. У 1661 годзе [[Сойм Рэчы Паспалітай|Вальны сойм]] вынес адмысловую пастанову аб наданні палёгак гораду ў сувязі з ваеннымі спусташэннямі, якія дзейнічалі да [[1614]] года<ref name="evkl"/>. У [[1623]] годзе ў некаторай аддаленасці ад сярэдневяковай Оршы, у [[Куцеінская слабада|Куцеінскай слабадзе]] на сродкі [[магілёўскае праваслаўнае брацтва|магілёўскага праваслаўнага брацтва]] пабудаваны праваслаўны мужчынскі [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Богаяўленскі манастыр]]<ref name="АПС"/>. У [[1631]] годзе заснаваны жаночы [[Куцеінскі Прачысценскі манастыр]]<ref name="БЭ1А"/>. У [[1691]] годзе пабудавана саборная [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Орша)|царква Раства Багародзіцы]]. У [[XVII ст.]] заснаваны кляштары [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|бернардзінцаў]] ([[1636]]), [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|дамініканцаў]] ([[1649]]), [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|францысканцаў]] ([[1680]]), [[Манастыр базыльян (Орша)|базыльянак]], у [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] — [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|трынітарыяў]] ([[1714]]), [[базыльяны|Пакроўскі базыльянскі манастыр]] (1758, 1774). Дзейнічалі кляштары [[Аршанскі кляштар місіянераў|місіянераў]] (1752), [[Аршанскі кляштар марыявітак|марыявітак]] (18 ст.), цэрквы Ушэсця (1757), Іаана Багаслова (1790) і інш<ref name="evkl"/>. У [[XVII ст.]] Орша была адным з найбуйнейшых мастацкіх цэнтраў Беларусі, у горадзе існавалі 26 відаў [[Рамёствы|рамёстваў]]. Тут працавалі [[разьбяр]]ы Іпаліт, Герасім i Арсеній, [[цясляр|цесляры]] Восіп Андрэеў і Андрэй Фёдараў, [[гравёр]] Паісій, [[ювелір]] і [[чаканшчык]] Афанасій Воўчак, майстры-[[збройнік]]і і [[мастак]]і. З Оршы паходзяць рукапісныя помнікі беларускага пісьменства «Лісты» (1567—1587) [[Ф. С. Кміта-Чарнабыльскі|Ф. С. Кміты-Чарнабыльскага]], «[[Збор польскіх і рускіх вершаў]]» (канец [[XVII ст.]]), «[[Аршанскі кодэкс]]» (да [[1693]])<ref name="evkl"/>, у 1812 г. у Оршы знойдзена «[[Аршанскае Евангелле]]» (кан. 12 — пач. 13 ст.). У [[1630]]—[[1655]] гадах пры [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Куцеінскім Богаяўленскім манастыры]] дзейнічала [[Куцеінская друкарня|друкарня]] асветніка [[Спірыдон Собаль|Спірыдона Собаля]], у якой выйшла больш за 20 кніг на кірыліцы. Наклад некаторых выданняў дасягаў 500 экзэмпляраў. Найбольш вядомыя кнігі: «Букварь», «Молитвослов», «Псалтырь». <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Vorša, Bernardynskaja. Ворша, Бэрнардынская (XVIII).jpg|[[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі пры кляштары бернардзінцаў]] з карты XVIII ст. Vorša, Jezuicki. Ворша, Езуіцкі (A. Kładnicki, 1835) (2).jpg|[[Касцёл Святога Міхаіла Арханёла і калегіум езуітаў, Орша|Касцёл Святога Міхаіла Арханёла пры калегіуме езуітаў]], 1835 Vorša, Kuciejna. Ворша, Куцейна (D. Strukov, 1864-67).jpg|[[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр]], другая палова XIX ст. Vorša, Kuciejna. Ворша, Куцейна (D. Strukov, 1864-67) (4).jpg|[[Куцеінскі Прачысценскі манастыр]], XIX ст. </gallery> З [[1740]] года езуіцкі калегіум атрымаў статус вышэйшай навучальнай установы. Тут выкладалі [[філасофія|філасофію]], [[граматыка|граматыку]], [[паэтыка|паэтыку]], [[рыторыка|рыторыку]], [[логіка|логіку]]. Пры калегіуме працавала музычная [[Бурса (навучальная ўстанова)|бурса]] і [[Аршанскі школьны тэатр|школьны тэатр]]. Аршанскі калегіум езуітаў дзейнічаў да [[1820]] года. У XVII—XVIII стагоддзях Орша мела аблічча манастырскага горада. Амаль палову яе зямель займалі кляштары і манастыры, частка з якіх знаходзілася па-за межамі горада. 11 кляштараў і манастыроў з велічнымі вежамі касцёлаў і бліскучымі [[купал]]амі цэркваў надавалі Оршы асабліва ўзнёслы выгляд. Двухпавярховыя камяніцы для жылля манахаў панавалі над драўлянымі аднапавярховымі дамамі аршанцаў. Для невялікага горада такое архітэктурнае спалучэнне было рэдкай адметнасцю. === Расійская імперыя === [[Файл:Orsha COA (Mogilyov Governorate) (1781).png|thumb|140пкс|Расійскі герб Оршы]] У выніку [[першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у [[1772]] годзе Орша ўвайшла ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе з’яўлялася цэнтрам [[Аршанская правінцыя|Аршанскай правінцыі]] да [[1775]] года. У [[1776]] годзе расійскія ўлады пазбавілі горад Магдэбургскага права<ref name="ehb358"/>. У гэты час тут налічвалася 309 будынкаў. У [[1778]] годзе з’явіўся праект перапланіроўкі Оршы, які прадугледжваў рэгуляванне вулічнай сеткі, узбуйненне кварталаў, стварэнне непадалёк ад цэнтра новай плошчы з гасціным дваром і адміністрацыйнымі ўстановамі. [[16 жніўня]] [[1781]] года гораду даравалі новы расійскі герб «''верхняя частка гербу на залатым полі герб Расіі, ніжняя частка — на блакітным полі пяць стрэл''». З 1802 года Орша стала цэнтрам [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У [[1812]] годзе ў Оршы выявілі ўнікальны помнік пісьменнасці — «[[Аршанскае Евангелле]]», якое датуецца [[XII]]—[[XIII]] стагоддзямі. [[Файл:Vorša. Ворша (Lauvergne, 1840).jpg|thumb|злева|250px|[[Аршанскі езуіцкі калегіум|Езуіцкі калегіум]]. [[Б. Лавернь]], 1840]] У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] французы занялі Оршу і пры адступленні спалілі яе. Гарадскім [[інтэндант]]ам у час французскага панавання быў [[Стэндаль|Анры Бейль]]<ref name="ng"/>, пазней ужо вядомы як французскі пісьменнік [[Стэндаль]]. У часы вайны ў Оршы былі ўзведзены 2 масты цераз Дняпро. Новы план забудовы горада зацвердзілі толькі ў 1848 годзе. [[28 жніўня]] [[1863]] года паводле прысуду расійскага ваеннага суда ў Оршы расстралялі [[Ігнат Мартынавіч Будзіловіч|Ігната Будзіловіча]] — кіраўніка паўстанцкага аддзела, які дзейнічаў у Аршанскім павеце ў часе [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|нацыянальна-вызваленчага паўстання]]. Па задушэнні паўстання расійскія ўлады закрылі ўсе кляштары, а большасць касцёлаў перадалі [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царкве]] для перабудовы пад цэрквы з мэтай [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі края]]. У другой палове [[XIX ст.]] Орша — буйны чыгуначны вузел. У [[1880]] годзе ў Оршы працавала 5 навучальных устаноў, а ў пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] — ужо 9 (657 навучэнцаў). З [[1881]] года пачаўся рэгулярны пасажырскі рух ракой да [[Магілёў|Магілёва]]. У гэты час у Оршы было 815 драўляных і 22 мураваныя будынкі, 163 крам. У 1880—1881 гг. дзейнічала [[Аршанская пенькатрапальная мануфактура]], у якой працавала 75 чалавек; у пачатку [[1890]] года ў горадзе працавала 15 прамысловых прадпрыемстваў (пенькатрапальнае, гарбарнае, крухмальнае, цагельнае, піваварнае і інш.), 9 навучальных устаноў (657 вучняў у 1894 годзе), бальніца, 6 лекараў, 2 аптэкі, 3 бібліятэкі, 2 кнігарні, друкарня. Адкрыліся новыя ўстановы: тэлеграфная станцыя (1869 год) і гарадская публічная бібліятэка (1899 год), з 1906 года — рэальнае вучылішча, з 1911 года — жаночая настаўніцкая семінарыя. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Vorša, Kuciejna. Ворша, Куцейна (1901-18) (2).jpg|[[Куцеінскі Прачысценскі манастыр|Куцеінскі манастыр Прачыстай Багародзіцы]], XX ст. Vorša, Kuciejna, Pračyścienski. Ворша, Куцейна, Прачысьценскі (1901) (2).jpg|[[Куцеінскі Прачысценскі манастыр|Куцеінскі манастыр Прачыстай Багародзіцы]], 1910 Vorša, Mahiloŭskaja. Ворша, Магілёўская (1907-17) (2).jpg|[[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Касцёл Святой Тройцы пры кляштары трынітарыяў]], XX ст. Vorša, Zaaršyńnie, Baharodzickaja. Ворша, Зааршыньне, Багародзіцкая (1901-18).jpg|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Орша)|Царква Раства Багародзіцы]], XX ст. Vorša, Daminikanskaja. Ворша, Дамініканская (J. Dzieržanoŭski, 1913).jpg|[[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Касцёл дамініканцаў]], 1913 Vorša, Daminikanskaja-Franciškanski. Ворша, Дамініканская-Францішканскі (J. Dzieržanoŭski, 1913).jpg|[[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Кляштар францысканцаў]], 1913 Vorša, Pakroŭski, Bazylanski. Ворша, Пакроўскі, Базылянскі (A. Astankovič, 1905).jpg|[[Манастыр базыльян (Орша)|Царква Пакрова Багародзіцы пры манастыры базыльян]], 1907 Vorša, Słabadzkaja, Pietrapaŭłaŭskaja. Ворша, Слабадзкая, Петрапаўлаўская (1941).jpg|Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла, 1941 Vorša, Daminikanskaja-Franciškanski. Ворша, Дамініканская-Францішканскі (1945-49).jpg|[[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Касцёл Святога Антонія пры кляштары францысканцаў]], 1940 </gallery> === Найноўшы час === У канцы XIX — пачатку XX стагоддзяў у Оршы апрацоўвалі [[лён]] і [[скура|скуру]], выраблялі [[крухмал]], [[цэгла|цэглу]], [[піва]], працавалі механічныя і жалезаліцейныя майстэрні. У месце вялася здабыча [[вапняк]]у. Орша славілася [[вапна]]й так, што аршанцы доўгі час мелі мянушку «вапеннікі». На Дняпры працавала [[прыстань]], якая мела вялікае значэнне ў жыцці горада. Праз прыстань праходзілі грузавыя і пасажырскія [[параход]]ы (штогод каля 100 суднаў). Існавалі рэгулярныя кірункі руху да [[Магілёў|Магілёва]]. У час [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] на Аршаншчыне ў [[1906]] г. адбылася [[Аршанская канферэнцыя сялян]], якая стала пэўным крокам у палітычнай барацьбе. З [[1915]] года выдавалася газета [[Оршанский вестник (1915)|«Оршанский вестник»]]. <gallery mode="packed" heights=150px> Файл:Vorša, Dniapro. Ворша, Дняпро (M. Astankovič, 1890-99) (3).jpg|Агульны выгляд горада з Дняпра, пач. XX ст. Файл:Vorša, Dniapro-Zadniaproŭje, Illinskaja. Ворша, Дняпро-Задняпроўе, Ільлінская (1904).jpg|Від на [[Задняпроўе]]. Прыстань і Ільінская царква, 1904 Vorša, Dniapro. Ворша, Дняпро (XX).jpg|З боку Дняпра, XX ст. Vorša, Aršyca. Ворша, Аршыца (1901-18).jpg|З боку Аршыцы, 1900 Vorša, Zaaršyńnie. Ворша, Зааршыньне (1907).jpg|Зааршынне, 1907 Vorša, Aršyca-Zaaršyńnie, Daminikanski-Baharodzickaja. Ворша, Аршыца-Зааршыньне, Дамініканскі-Багародзіцкая (1901-18).jpg|Зааршынне, XX ст. </gallery> У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] ў лютым — кастрычніку [[1918]] года Оршу займалі нямецкія войскі. У 1917—1920 гадах у горадзе дзейнічалі органы і арганізацыі розных палітычных сіл. Ад 1 студзеня 1919 года горад у складзе [[БССР|Беларускай ССР]]<ref name="at"/>, а з 16 студзеня ў [[РСФСР]]. У 1924 годзе ў выніку [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]] Орша вярнулася ў склад Беларусі, дзе стала цэнтрам [[Аршанскі раён|раёна]]. У 1924—1930 гг. цэнтр [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. З 1938 года ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Выява:Vorša, mieskaja ŭprava.jpg|Управа Выява:Vorša, Aršyca-Zaaršyńnie. Ворша, Аршыца-Зааршыньне (1904).jpg|Рэчка Аршыца Выява:Vorša. Ворша (1895).jpg|Параходная прыстань Выява:Vorša, gimnazija. Ворша, гімназія (XX).jpg|[[Аршанская жаночая гімназія|Жаночая гімназія]] </gallery> У часы [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], [[14 ліпеня]] [[1941]] года [[савецкая армія]] ўжыла каля Оршы новую зброю — устаноўку залпавага агню «[[Баявая машына рэактыўнай артылерыі|Кацюша]]». Камандаваў батарэяй «Кацюш» капітан [[Іван Флёраў|І. Флёраў]]. [[16 ліпеня]] [[1941]] года Оршу занялі нямецкія войскі. У горадзе дзейнічала [[Аршанскае падполле|патрыятычнае падполле]]. Існавала група [[Партызаны|партызан]]-падпольшчыкаў на чале з [[Канстанцін Заслонаў|Канстанцінам Заслонавым]], якая дзейнічала ў аршанскім чыгуначным дэпо. Гэтая група зрабіла 93 падрывы [[цягнік]]оў за 3 месяцы 1942 года. У сакавіку таго ж года К. Заслонаў быў вымушаны схавацца ў лесе ад праследавання нямецкай акупацыйнай улады, аднак ён не спыніў сваёй дзейнасці; партызан загінуў 14 лістапада 1942 года. [[27 чэрвеня]] [[1944]] года Оршу занялі войскі [[Трэці Беларускі фронт|Трэцяга Беларускага фронту]]. За гады вайны акупанты знішчылі прамысловыя прадпрыемствы і больш 75 % жыллёвага фонду горада. 30 лістапада 1959 года ў гарадскую рысу ўключана вёска [[Гразівец (Аршанскі раён)|Гразівец]] [[Пішчалаўскі сельсавет|Пішчалаўскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР ад 30 лістапада 1959 г. Аб уключэнні ў гарадскую мяжу горада Оршы вёскі Гразівец Пішчалаўскага сельскага Савета Аршанскага раёна // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>, 16 верасня 1966 года — вёска [[Пустынкі (Аршанскі раён)|Пустынкі]] [[Першамайскі сельсавет (Аршанскі раён)|Першамайскага сельсавета]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб уключэнні ў мяжу горада Оршы вёскі Пустынкі Першамайскага сельсавета Аршанаскага раёна ад 16 верасня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 28 (1148).</ref>. У 1950—1970-я гады савецкія ўлады знішчылі царкву Пакрова Багародзіцы і манастыр базыльян, [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Орша)|царкву Раства Багародзіцы]], францысканскі касцёл Святога Антонія, [[Куцеінскі Прачысценскі манастыр|Куцеінскі манастыр Прачыстай Багародзіцы]], іншыя помнікі сакральнай архітэктуры, амаль цалкам зруйнавалі гістарычную забудову [[XVII]]—[[XX]] стагоддзяў. На месцы старажытнага горада паўстала пустэча. [[Файл:Coat of Arms of Orša, Belarus, 1967.png|thumb|140пкс|Савецкі герб Оршы]] [[11 сакавіка]] [[1971]] года савецкія ўлады зацвердзілі новы савецкі герб Оршы, аўтарамі якога былі Гаранскі і Янкоўскі. У чэрвені [[1984]] года за мужнасць і стойкасць, выяўленыя ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], Оршу ўзнагародзілі [[ордэн]]ам [[ордэн Айчыннай вайны I ступені|Айчыннай вайны I ступені]]. 24-25 красавіка 1991 года ўдзельнікі [[Красавіцкія забастоўкі ў Беларусі (1991)|палітычнай стачкі]] блакіравалі чыгуначны вузел. [[Файл:Orsha city 2010.JPG|міні|злева|Цэнтр горада. 2010]] [[19 верасня]] [[2008]] года ў Оршы прайшоў штогадовы [[Дажынкі (фестываль)|фестываль «Дажынкі»]]. У рамках падрыхтоўкі да мерапрыемства горад значна ўпарадкавалі. Агулам было ўзведзена альбо рэканструявана больш за 500 аб’ектаў. Рамантаваліся гарадскія [[гасцініца|гасцініцы]], [[мост]] цераз Аршыцу, чыгуначны і аўтамабільны вакзалы. Былі ўзведзены стадыён і лазня. Уздоўж берага Дняпра ўтварыўся дзіцячы парк з атракцыёнамі і невялікім паўкругам. Праводзілася добраўпарадкаванне жыллёвага фонду цэнтра горада, Цэнтральнай плошчы і гарадскага парку, дзе праходзілі асноўныя мерапрыемствы свята. Частку старых дамоў знішчылі, каб пашырыць цэнтральныя вуліцы. На падрыхтоўцы Оршы да свята працавала больш за 800 прадпрыемстваў з усёй краіны<ref name="ximik"/>. Работы на аршанскіх помніках гісторыі і архітэктуры пачаліся яшчэ ў 2007 годзе: рамонт даху ў [[Аршанскі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме]] (помнік архітэктуры [[XVII ст.]]), рэканструкцыя 30-метровай вежы гэтага комплексу, на якой паставілі [[купал]] і гадзіннік. Па заканчэнні работ тут адкрыўся гістарычны музей і бібліятэка. Пры рэканструкцыі комплексу Аршанскага езуіцкага калегіума будаўнікі неаднаразова знаходзілі чалавечыя косці і чарапы. У часы СССР у гэтых будынках размяшчалася вязніца. Мяркуецца, што знойдзеныя рэшткі належаць ахвярам камуністычнага рэжыму<ref name="Hrablieŭski"/>. 16 сакавіка 2010 года ў склад горада ўключаны пасёлак [[Лясны (Аршанскі раён)|Лясны]] [[Бабініцкі сельсавет (Аршанскі раён)|Бабініцкага сельсавета]]<ref>[https://maps.by/upload/docs/pdf/ib/2010/abolition2010.pdf Пералік найменняў геаграфічных аб’ектаў, спыніўшых сваё існаванне за 2010 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230924160735/https://maps.by/upload/docs/pdf/ib/2010/abolition2010.pdf |date=24 верасня 2023 }}{{ref-ru}}</ref>. [[14 студзеня]] [[2013|2013 года]] Указам [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] за нумарам 27 «Аб аб’яднанні раёнаў і гарадоў абласнога падпарадкавання Рэспублікі Беларусь, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр» Орша была пазбаўлена статусу горада абласнога падпарадкавання<ref name="pravo.by"/>. == Узнагароды == У 2025 годзе Савет кіраўнікоў дзяржаў СНД надаў Оршы ганаровае званне Садружнасці незалежных дзяржаў «Горад працоўнай славы. 1941-1945 гг.»<ref>{{Cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/7129#text|title=Решение Совета Глав государств СНГ от 26 июня 2025 года}}</ref>. == Геаграфія == [[Файл:Орша. Краявід з гарадзішча.jpg|thumb|Даліна Аршыцы з гарадзішча]] Геамарфалагічныя ўмовы гарадской тэрыторыі адзначаны двума фактарамі — размяшчэннем горада Оршы ў межах [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскага ўзвышша]] і адначасова, даліны ракі [[Дняпро|Днепр]] і яго прытокаў [[Аршыца|р. Аршыцы]] і [[Адроў|Адрова]]. Гэтыя фактары абумоўліваюць узгорысты рэльеф з вялікімі перападамі вышынь, якія дасягаюць у заходняй частцы горада 12—13 м, ва ўсходняй — 20 м. Найбольш высокая частка горада — раён вуліцы Дамініканскай, дзе абсалютная адзнака вышыні — 192,14 м. Больш роўная паверхня — гэта раён паміж чыгуначнымі станцыямі Орша-Усходняя і Орша-Заходняя. Агульны ўхіл тэрыторыі горада ідзе ў бок рэчышч Дняпра, Аршыцы і Адрова, агульная даўжыня якіх у межах горада перавышае 6 км. Такі добра выражаны рэльеф практычна поўнасцю забяспечвае паверхневы сцёк з гарадской тэрыторыі. У межах горада шмат паркаў: гарадскі, Прыдняпроўскі, Тэкстыльшчыкаў, парк Герояў, Піянераў і інш. У ваколіцах горада распаўсюджаны сасновыя, яловыя, змешаныя і дробналісцёвыя лясы. У даліне Дняпра знаходзіцца Аршанская мінеральная крыніца<ref name="pamiać-2"/>. === Клімат === Клімат Оршы вільготны кантынентальны з цёплым летам і адносна халоднай і снежнай зімой. {{Клімат горада |Горад_род=Оршы |Становішча = left |Крыніца = [http://www.belgidromet.by/uploads/files/Temperatura-vozduxa-i-pochvy-1981-2010-1.pdf Справочник по климату Беларуси, Часть I] (тэмпература), [http://belgidromet.by/uploads/files/osadki-1981-2010.pdf Справочник по климату Беларуси, Часть II] (ападкі) | Сту_сяр=-5.4|Сту_сяр_апад=38 | Лют_сяр=-5.7| Лют_сяр_апад=33 | Сак_сяр=-1.1| Сак_сяр_апад=35 | Кра_сяр=6.4| Кра_сяр_апад=40 | Май_сяр=12.6| Май_сяр_апад=64 | Чэр_сяр=15.9| Чэр_сяр_апад=91 | Ліп_сяр=17.9| Ліп_сяр_апад=80 | Жні_сяр=16.7| Жні_сяр_апад=71 | Вер_сяр=11.3| Вер_сяр_апад=65 | Кас_сяр=5.8| Кас_сяр_апад=56 | Ліс_сяр=-0.2| Ліс_сяр_апад=45 | Сне_сяр=-4.2| Сне_сяр_апад=39 | Год_сяр=5.8| Год_сяр_апад=657 | Сту_сяр_мін=-8.1 | Сту_сяр_макс=-3.0 | Лют_сяр_мін=-9.1 | Лют_сяр_макс=-2.7 | Сак_сяр_мін=-4.6 | Сак_сяр_макс=2.6 | Кра_сяр_мін=1.7 | Кра_сяр_макс=11.6 | Май_сяр_мін=6.9 | Май_сяр_макс=18.3 | Чэр_сяр_мін=10.6 | Чэр_сяр_макс=21.3 | Ліп_сяр_мін=12.4 | Ліп_сяр_макс=23.5 | Жні_сяр_мін=11.3 | Жні_сяр_макс=22.4 | Вер_сяр_мін=6.9 | Вер_сяр_макс=16.3 | Кас_сяр_мін=2.7 | Кас_сяр_макс=9.6 | Ліс_сяр_мін=-2.4 | Ліс_сяр_макс=2.1 | Сне_сяр_мін=-6.8| Сне_сяр_макс=-2.0 | Год_сяр_мін=1.8 | Год_сяр_макс=10.0 |Сту_а_макс=10.3 | Сту_а_мін=-39.0 | Лют_а_макс=12.1 | Лют_а_мін=-36.3 | Сак_а_макс=18.3 | Сак_а_мін=-34.9 | Кра_а_макс=29.1 | Кра_а_мін=-16.0 | Май_а_макс=31.0 | Май_а_мін=-4.9 | Чэр_а_макс=32.4 | Чэр_а_мін=-2.3 | Ліп_а_макс=35.2 | Ліп_а_мін=2.3 | Жні_а_макс=38.2 | Жні_а_мін=0.0 | Вер_а_макс=30.2 | Вер_а_мін=-5.5 | Кас_а_макс=24.3 | Кас_а_мін=-11.5 | Ліс_а_макс=13.7 | Ліс_а_мін=-23.8 | Сне_а_макс=10.6 | Сне_а_мін=-34.9 | Год_а_макс=38.2 | Год_а_мін=-39.0 |}} == Насельніцтва == Дэмаграфія Оршы значна залежала ад гістарычных абставін. Спрыяльнае геаграфічнае становішча заўсёды ўплывала на павелічэнне колькасці жыхароў. Найбольшы рост насельніцтва ў горадзе прыпадае на перыяды мірнага жыцця. У сваю чаргу, войны значна памяншалі колькасць жыхароў<ref name="wg"/>. * '''XVII стагоддзе''': сярэдзіна стагоддзя — 5 тыс. чал.<ref name="zamki"/>; 1667 — 1 тыс. чал.<ref name="evkl"/> * '''XVIII стагоддзе''': 1772 — 793 чал.<ref name="ehb358"/>; 1776 — 1,7 чал.<ref name="ehb358"/> * '''XIX стагоддзе''': 1880 — 5&nbsp;025 чал. (2&nbsp;606 муж. і 2&nbsp;419 жан.), у тым ліку 1&nbsp;321 праваслаўных, 220 каталікоў, 2&nbsp;484 іудзеі<ref name="HSKP"/>; у горадзе жыло 82 сям’і купцоў 1 і 2 гільдый, 229 асоб з пасведчаннямі на дробны гандаль, 113 — на рамяство<!--Спасылка не працуе <ref name="unibel"/>-->; 1881 — 5&nbsp;025 чал.<ref name="ehb358"/>; 1896 — 8&nbsp;338 чал. (4&nbsp;015 муж. і 4&nbsp;313 жан.), з іх паводле веры: праваслаўных 4&nbsp;175, раскольнікаў 62, каталікоў 664, пратэстантаў 125, іудзеяў 3&nbsp;231, іншых 71; паводле саслоўя: мяшчан 6&nbsp;453, купцоў і ганаровых грамадзян 268, ваеннага стану 419, шляхты 245, духоўнага звання 161, сялян 722, іншых 60<ref name="academic"/>; 1897 — 13&nbsp;161 чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XX стагоддзе''': 1904 — 14&nbsp;764 чал.; 1912 — 21&nbsp;583 чал.<ref name="HBSP"/>; 1923 — 18 тыс. чал.<ref name="SHE"/>; 1938 — 37,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1939 — 37 тыс. чал.; 1944 — 3 тыс. чал;* 1959 — 64,4 тыс. чал.; 1964 — 79 тыс. чал.; 1970 — 100,6 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}}; 1979 — 111 тыс. чал.<ref name="bse"/>; 1979 — 112&nbsp;397 чал.; 1989 — 123 тыс. чал.; 1995 — 125 тыс. чал.<ref name="VES"/>(126,5{{sfn|Беларусь|1995}}); 1998 — 125,7 тыс. чал. * '''XXI стагоддзе''': 2006 — 125&nbsp;530 чал.; 2009 — 122,2 тыс. чал. (разам з падпарадкаванымі гарадскому савету населенымі пунктамі — 139 тыс. чал.<ref name="nn"/> 51 нацыянальнасці<ref name="vr"/>); 2009 — 117&nbsp;225 чал. (перапіс)<ref name="belstat2009"/>; 2016 — 116&nbsp;552 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 115&nbsp;938 чалавек <ref name="2017-Estimate"/>; 2019 — 114 135 чалавек.<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_13322/ |access-date=29 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190715032926/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/izdania/public_bulletin/index_13322/ |archive-date=15 ліпеня 2019 |url-status=dead }}</ref>, 2020 — 108 100, 2025 — 101 662 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|title=Wayback Machine|website=www.belstat.gov.by|access-date=2025-04-12|archive-date=30 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330075701/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|url-status=dead}}</ref> {{Bar chart years |Шырыня выявы = 1100 |Вышыня выявы = 350 |Максімум шкалы = 130000 |Крок большай шкалы = 10000 |Крок меншай шкалы = 5000 |Колер большай шкалы = gray(0.8) |Колер меншай шкалы = gray(0.6) |Колер слупка = rgb(0.77,0.9,0.6) |Шырыня слупка = 23 |Зрушэнне пазнакі = (-10,5) |Год1 = 1650 |Значэнне1 = 5000 |Год2 = 1667 |Значэнне2 = 1000 |Год3 = 1772 |Значэнне3 = 793 |Год4 = 1776 |Значэнне4 = 1700 |Год5 = 1880 |Значэнне5 = 5025 |Год6 = 1896 |Значэнне6 = 8338 |Год7 = 1897 |Значэнне7 = 13161 |Год8 = 1904 |Значэнне8 = 14764 |Год9 = 1912 |Значэнне9 = 21583 |Год10 = 1923 |Значэнне10 = 18000 |Год11 = 1939 |Значэнне11 = 37000 |Год12 = 1944 |Значэнне12 = 3000 |Год13 = 1959 |Значэнне13 = 64400 |Год14 = 1970 |Значэнне14 = 100600 |Год15 = 1979 |Значэнне15 = 112397 |Год16 = 1989 |Значэнне16 = 123000 |Год17 = 1998 |Значэнне17 = 125700 |Год18 = 2001 |Значэнне18 = 123247 |Год19 = 2006 |Значэнне19 = 120566 |Год20 = 2009 |Значэнне20 = 117225 |Год21 = 2016 |Значэнне21 = 116552 |Год22 = 2017 |Значэнне22 = 115938 |Год23 = 2018 |Значэнне23 = 115052 |Год24 = 2019 |Значэнне24 = 114135 |Год25 = 2020 |Значэнне25 = 108100 }} == Эканоміка == Горад з’яўляецца апорным шматфункцыянальным цэнтрам трансеўрапейскай транспартнай сеткі з развітой прамысловасцю і адносна развітой сацыяльна-культурнай сферай. Прадпрыемствы машынабудавання ([[Аршанскі станкабудаўнічы завод «Чырвоны барацьбіт»]], [[Аршанскі інструментальны завод]]) і металаапрацоўкі ([[Аршанскі камбінат зборных жалезабетонных вырабаў і канструкцый]]), лёгкай (РУВГП «[[Аршанскі льнокамбінат]]», фірма «Світанак», [[Аршанская фабрыка мастацкіх вырабаў]] і інш.), харчовай прамысловасці (ААТ «Аршанскі мясакамбінат», ААТ «[[Аршанскі мясакансервавы камбінат]]»), вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. [[Файл:Вокзал, Орша-центральная.jpg|thumb|[[Станцыя Орша-Цэнтральная|Чыгуначны вакзал Орша-Цэнтральная]]]] Чыгуначныя станцыі: [[Орша-Паўночная]], [[Орша-Заходняя]], [[Орша-Усходняя]], [[Орша-Цэнтральная]]. == Культура == * [[Музейны комплекс гісторыі і культуры Аршаншчыны]] ** [[Аршанскі мемарыяльны музей Канстанціна Сяргеевіча Заслонава|Ваенна-гістарычны музей імя Героя Савецкага Саюза К. С. Заслонава]] ** [[Аршанскі музей гісторыі і культуры горада|Музей гісторыі і культуры горада Орша]] ** [[Аршанскі музей драўлянай скульптуры разьбяра Сямёна Сцяпанавіча Шаўрова|Музей драўлянай скульптуры разьбяра С. С. Шаўрова]] ** [[Музей Уладзіміра Караткевіча|Аршанскі музей У. С. Караткевіча]] ** [[Аршанская гарадская мастацкая галерэя В. А. Грамыкі]] ** [[Аршанскі этнаграфічны музей «Млын»]] == Адукацыя == З [[1573]] года ў Оршы знаходзіліся езуіты, якія на той час шырока займаліся асветай. У заснаваным імі [[Аршанскі езуіцкі калегіум|калегіуме]] ([[1616]]) навучанне праводзілася на еўрапейскім узроўні. З [[1740]] года калегіум меў статус вышэйшай навучальнай установы. Тут выкладалі [[філасофія|філасофію]], [[граматыка|граматыку]], [[паэтыка|паэтыку]], [[рыторыка|рыторыку]], [[логіка|логіку]]. Пры калегіуме працавала [[музыка|музычнае]] вучылішча і [[Аршанскі школьны тэатр|школьны тэатр]]. Аршанскі калегіум езуітаў дзейнічаў да [[1820]] года. У [[1880]] годзе ў Оршы працавала 5 навучальных устаноў, а ў пачатку [[20 стагоддзе|XX ст.]] — ужо 9 (657 навучэнцаў), у ліку якіх гарадское рэальнае вучылішча, духоўнае вучылішча, жаночая гімназія, жаночая настаўніцкая семінарыя. 15 кастрычніка 1906 г. — дзень адкрыцця рэальнага вучылішча (ліквідавана ў 1918), у якім да 1910 г. працаваў вядомы рэвалюцыянер, бальшавік [[Панцеляймон Мікалаевіч Лепяшынскі|П. М. Лепяшынскі]]. 3 1911 да 1919 г. працавала жаночая настаўніцкая семінарыя. Нягледзячы на, здавалася б, немалую колькасць разнастайных навучальных устаноў, узровень народнай адукацыі ў Оршы ў канцы 19 — пач. 20 ст. трэба лічыць нізкім. Так, па перапісе 1897 года непісьменныя складалі каля палавіны — 48,2 % насельніцтва горада. Масавую непісьменнасць абумовілі недастатковая колькасць школ і высокая плата за навучанне. Сёння ў горадзе дзейнічаюць 22 агульнаадукацыйныя школы, спецыяльная і дапаможная школы, 44 дашкольныя ўстановы. Адкрыты ўстановы новага тыпу — гімназія № 10 і агульнаадукацыйны ліцэй у горадзе Барань. У горадзе 7 устаноў пазашкольнай адукацыі. Гэта эколага-біялагічны цэнтр дзяцей і моладзі, станцыя юных тэхнікаў, цэнтр дзіцячай творчасці, цэнтр дзіцяча-юнацкага турызму і краязнаўства, 2 дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы і аэраклуб. Прафесійную адукацыю даюць: * [[Аршанскі дзяржаўны політэхнічны прафесійна-тэхнічны каледж]]; * [[Аршанскі дзяржаўны прафесійны ліцэй тэкстыльшчыкаў імя Г. В. Сямёнава]]<ref>'' Барысава, А. '' Ліцэю лёгкай прамысловасці — 40 гадоў / А. Барысава // Аршанская газета. — 2009. — 24 Кастро. — С. 3 {{ref-ru}}</ref>; * [[Аршанскі каледж ВДУ імя П. М. Машэрава]]; * [[Аршанскі дзяржаўны каледж харчавання]]; * [[Аршанскі дзяржаўны медыцынскі каледж]]; * [[Аршанскі дзяржаўны механіка-эканамічны каледж]]<ref name="Hatoŭskaja">''Гатоўская, Л.'' Няхай у жыцці будзе ўсё «выдатна» / Л. Гатоўская // Аршанская газета. — 2009. — 21 сак. — С. 3. Пра Аршанскім дзяржаўным механіка-эканамічным каледжы, якому споўнілася 55 гадоў. {{ref-ru}}</ref>; * [[Аршанскі каледж Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта транспарту]]<ref>Арлова, О. Аршанскаму тэхнікуму [чыгуначнага транспарту] — 75 гадоў! // Чыгуначнік Беларусі. — 2004. — 28 каст. — С. 3. {{ref-ru}}</ref>. == Медыцына == У структуру гарадскога тэрытарыяльнага медыцынскага аб’яднання № 1 уваходзяць: гарадская бальніца імені Н. Сямашкі, паліклініка № 1 і № 3, дзіцячая паліклініка, процітуберкулёзны дыспансэр, псіханеўралагічны дыспансэр, кожна-венералагічны дыспансер, дзіцячая стаматалагічная паліклініка, станцыя хуткай неадкладнай медыцынскай дапамогі, станцыя пералівання крыві, Дом дзіцяці, дзіцячая малочная кухня, Андрэеўшчынская ўрачэбная амбулаторыя і інш. Магутнасць амбулаторна-паліклінічных устаноў складае 333,8 наведванняў у змену на 10 тыс. насельніцтва. Маецца 1145 ложкаў кругласутачнага прыбывання<ref name="Šutava"/>. == Спорт == У горадзе 4 стадыёны, 53 спартыўныя залы, 5 басейнаў, 4 міні-басейны ў дзіцячых установах. З 2008 года пасля рэканструкцыі пачаў працаваць гарадскі стадыён. У 5 ДЮСШ займаюцца 1768 юнакоў і дзяўчат, заняткі з якімі праводзяць 83 выкладчыкі, пяць з каторых носяць ганаровае званне «Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь». У горадзе працуюць два суддзі вышэйшай нацыянальнай катэгорыі і 20 суддзяў нацыянальнай катэгорыі. Выхаванцамі гарадскіх фізкультурных устаноў з’яўляюцца шасцікратны чэмпіён свету, прызёр Алімпійскіх гульняў па канькабежным спорце Ігар Жалязоўскі, якому ў 1994 годзе было прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Оршы», шматразовыя чэмпіёны свету і Еўропы па барацьбе самба Святлана Селіханава, Людміла Бядрыцкая і Анжаліка Савейка, чэмпіён па веласіпедным спорце Ігар Сумнікаў, першы ў гісторыі беларускага дзюдо чэмпіён свету сярод юніёраў Дзяніс Кунцэвіч і чэмпіён Сусветнай універсіяды па дзюдо Дзяніс Калтанюк<ref name="pamiać-3"/>. [[File:Орша2.JPG|thumb|200px|справа|[[Аршанскі езуіцкі калегіум|Будынак былога езуіцкага калегіума]]]] [[File:Orša, Śv. Jazepa. Орша, Св. Язэпа.jpg|thumb|200px|справа|[[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]]]] [[File:Будынак былога вадзянога млына. г. Ворша.JPG|thumb|200px|справа|Вадзяны млын і мост цераз замкавы роў]] [[File:Орша. Свята-Богаяўленскі Куцеінскі мужчынскі манастыр.jpg|thumb|200px|справа|[[Свята-Троіцкая царква (Орша)|Свята-Духаўская царква]]]] [[Выява:Karatkievich.Orsha.jpg|thumb|200px|справа|Помнік Уладзіміру Караткевічу ў Оршы. Скульптар Голубеў I.]] == Славутасці == === Гістарычныя будынкі === * [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Будынак былога езуіцкага калегіума]] (XVII—XVIII стагоддзі) — {{ГККРБ 4|212Г000113}}. * [[Вадзяны млын (Орша)|Будынак былога вадзянога млына]] (1902 год) — {{ГККРБ 4|212Г000109}}. * [[Будынак рэальнага вучылішча (Орша)|Будынак былога рэальнага вучылішча]] (1906 год) — {{ГККРБ 4|213Г000893}}. * [[Аршанская жаночая гімназія|Будынак былой жаночай гімназіі]] (пачатак XX стагоддзя), вул. Міру, 6 — {{ГККРБ 4|213Г000117}}. * [[Будынак гарадской друкарні (Орша)|Будынак гарадской друкарні]] (1905 год) — {{ГККРБ 4|213Г000938}}. * [[Орша-Цэнтральная|Будынак чыгуначнага вакзала]] (1912, 1930—1950 гады) — {{ГККРБ 4|213Г000106}}. * [[Дом па вуліцы Леніна, 11 (Орша)|Будынак]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), вул. У. Леніна, 11 — {{ГККРБ 4|213Г000114}}. * [[Дом па вуліцы Леніна, 26 (Орша)|Будынак]] (пачатак XX стагоддзя), вул. У. Леніна, 26 — {{ГККРБ 4|213Г000115}}. * [[Дом па вуліцы Леніна, 35 (Орша)|Будынак]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), вул. У. Леніна, 35 — {{ГККРБ 4|213Г000892}}. * [[Дом па вуліцы Леніна, 35 (Орша)|Будынак]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), вул. У. Леніна, 43 — {{ГККРБ 4|213Г000892}}. * [[Дом па вуліцы Малакова, 5|Будынак]] (1845 год), вул. Малакова, 5 — {{ГККРБ 4|213Г000894}}. * [[Манастыр базыльян (Орша)|Корпус былога базыльянскага манастыра]] (2-я палова XVIII стагоддзя) — {{ГККРБ 4|212Г000118}}. * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Корпус былога кляштара бернардзінцаў]] (XVIII стагоддзе) — {{ГККРБ 4|212Г000891}}. * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Корпус былога кляштара трынітарыяў]] (1714—1717 гады) — {{ГККРБ 4|213Г000111}}. * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Корпус былога кляштара францысканцаў]] (XVIII стагоддзе) — {{ГККРБ 4|212Г000889}}. * [[Мост цераз замкавы роў (Орша)|Мост цераз замкавы роў]] (1902 год) — {{ГККРБ 4|212Г000937}}. === Культавае дойлідства === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка і кляштар дамініканцаў (Орша)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] (1780—1808 гады) — {{ГККРБ 4|212Г000120}}. * [[Касцёл Беззаганнага Сэрца Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Орша)|Касцёл Беззаганнага Сэрца Найсвяцейшай Дзевы Марыі]]. * [[Куцеінскі Богаяўленскі манастыр|Куцеінскі Богаяўленскі мужчынскі манастыр]] (XVII—XVIII стагоддзі): [[Свята-Троіцкая царква (Орша)|Свята-Духаўская царква]] (1624—1626), жылы корпус — {{ГККРБ 4|212Г000121}} * [[Свята-Ільінская царква (Орша)|Свята-Ільінская царква]] (1880 год) — {{ГККРБ 4|213Г000110}}. * [[Свята-Леанідаўская царква (Орша)|Свята-Леанідаўская царква]] (канец XX стагоддзя). * [[Свята-Міхайлаўская царква (Орша)|Свята-Міхайлаўская царква]] (1995 год). * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Орша)|Свята-Раства-Багародзіцкая царква]] (XVII стагоддзе, 2000-я гады) — {{ГККРБ 4|213Г000107}}. * [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Орша)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] (пачатак XXI стагоддзя). === Помнікі археалогіі === * [[Орша (агаленне)|Агаленне горных парод «Орша»]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння. * [[Аршанскі замак|Замчышча]] (XIV—XVII стагоддзі) — {{ГККРБ 4|211В000887}}. * [[Аршанскае гарадзішча|Гарадзішча]] (XI—XVII стагоддзі) — {{ГККРБ 4|211В000936}}. * Культурны пласт [[Зааршынны пасад|Зааршыннага пасада]] (XII—XVIII стагоддзі) — {{ГККРБ 4|212В000890}} * [[Аршанскія курганныя магільнікі|Курганныя магільнікі]] (3-е тысячагоддзе да н.э.). * [[Надняпроўскі пасад]] (XV—XVIII стагоддзі) — {{ГККРБ 4|212В000888}}. * [[Аршанскія стаянкі|Стаянкі каменнага веку]]. === Помнікі гісторыі === * Брацкая магіла (1941—1944 гады) — {{ГККРБ 4|213Д000112}}. * Брацкая магіла (1941—1944 гады) — {{ГККРБ 4|213Д000119}}. * Магіла К. С. Заслонава і Я. В. Каржэня (1942 год) — {{ГККРБ 4|213Д000122}}. * [[Аршанскі мемарыяльны комплекс «Кацюша»|Мемарыяльны комплекс «Кацюша»]] (1960 год) — {{ГККРБ 4|213Д000116}}. * [[Мемарыяльны парк герояў]] (1966). * [[Помнік Канстанціну Сяргеевічу Заслонаву (Орша)|Помнік Канстанціну Сяргеевічу Заслонаву]] (1955 год) — {{ГККРБ 4|213Д000108}}. === Страчаная спадчына === * [[Аршанскія гарадскія ўмацаванні|Гарадскія ўмацаванні]] (XIV—XVIII стагоддзі). * [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар бернардзінцаў (Орша)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі пры кляштары бернардзінцаў]] (2-я палова XVIII стагоддзя) — страчаны ў 2-й палове XIX стагоддзя. * [[Касцёл Святога Антонія і кляштар францысканцаў (Орша)|Касцёл Святога Антонія пры кляштары францысканцаў]] (1768 год) — знесены ў 1970-я гады. * [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар трынітарыяў (Орша)|Касцёл Святой Тройцы пры кляштары трынітарыяў]] (сярэдзіна XVIII стагоддзя) — знішчаны ў 1950-я гады. * [[Манастыр базыльян (Орша)|Царква Покрыва Прасвятой Багародзіцы пры базыльянскім манастыры]] (1758—1774 гады) — знішчана ў 1967 годзе. * [[Успенскі манастыр (Орша)|Успенскі манастыр]] (1631 год) — закрыты ў 1918, адноўлены ў 1996 годзе. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Оршы|Ганаровыя грамадзяне Оршы}} {{div col}} * [[Рэнэ Амель]] — французскі велагоншчык, алімпійскі медаліст. * [[Людміла Аляксандраўна Анікеева|Людміла Анікеева]] ({{н}} 1955) — беларускі палітык. * [[Аляксандр Рыгоравіч Арлоў (віцэ-адмірал)|Аляксандр Арлоў]] — савецкі военачальнік, віцэ-адмірал. * [[Наталля Іванаўна Астаповіч|Наталля Астаповіч]] ({{н}} 1940) — навуковец. Доктар біялагічных навук (1989), прафесар (1999). * [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]] — беларускі пісьменнік і перакладчык. * [[Леанід Андрэевіч Барэйша|Леанід Барэйша]] ({{н}} 1947) — беларускі футбаліст і трэнер. * [[Браніслаў Адольфавіч Бароўскі|Браніслаў Бароўскі]] — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Сяргей Вакар]] — беларускі скульптар. * [[Леў Выгоцкі]] — заснавальнік культурна-гістарычнай школы ў псіхалогіі. * [[Васіль Вячаслававіч Васільеў|Васіль Васільеў]] ({{н}} 1954) — беларускі мастак. * [[Фрыда Абрамаўна Вігдарава|Фрыда Вігдарава]] — пісьменніца і журналістка. * [[Роза Іосіфаўна Ганчарова|Роза Ганчарова]] ({{н}} 1938) — вучоны ў галіне генетыкі. Доктар біялагічных навук (1991), прафесар. * [[Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч|Міхаіл Дарашэвіч]] — беларускі вучоны-геадэзіст. * [[Францішак Дзеружынскі]] — беларускі рэлігійны дзеяч. * [[Георгій Міхайлавіч Зайцаў|Георгій Зайцаў]] — савецкі военачальнік, генерал-маёр. * [[Ларыса Міхайлаўна Зуева|Ларыса Зуева]] ({{н}} 1957) — [[беларусь|беларуская]] [[мастачка]]. * [[Ігар Леанідавіч Жук|Ігар Жук]] ({{н}} 1964) — беларускі мастак. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Жвікаў|Уладзімір Жвікаў]] (нар. 1950) — беларускі палітык. * [[Вольга Аляксандраўна Талаева|Вольга Талаева]] — спартсменка, інструктар па шорт-трэку [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь|Мінспорту Беларусі]]. * [[Ігар Канстанцінавіч Сумнікаў|Ігар Сумнікаў]] — спартсмен (веласіпедны спорт, шашэйныя гонкі). * [[Марына Міхайлаўна Жарская|Марына Жарская]] — беларуская спартсменка. * [[Барыс Пятровіч Захарчэня|Барыс Захарчэня]] — савецкі фізік. * [[Сяргей Віктаравіч Каплякоў|Сяргей Каплякоў]] — беларускі спартсмен. * [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984) — беларускі пісьменнік. * [[Алег Паўлавіч Козыраў|Алег Козыраў]] ({{н}}. 1951) — беларускі архітэктар. * [[Самуэль Кміціч]] — аршанскі харунжы, правобраз Анджэя Кміціца ў рамане [[Генрык Сянкевіч|Г. Сянкевіча]] «Патоп». * [[Мікола Купава]] — беларускі мастак. * [[Аляксандр Кучынскі]] — беларускі прафесійны шашэйны велагоншчык. * [[Барыс Савельевіч Ласкін|Барыс Ласкін]] — сцэнарыст. * [[Валерый Мікалаевіч Лапцінскі|Валерый Лапцінскі]] — беларускі [[матэматык]]. * [[Антаніна Леанідаўна Лангіна|Антаніна Лангіна]] — шашыстка. * [[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Зінаіда Мажэйка]] — беларускі этнамузыказнавец. * [[Аляксандр Макаранка]] — беларускі штангіст. * [[Георгій Рыгоравіч Мандзалеўскі|Георгій Мандзалеўскі]] — валейбаліст. * [[Леў Пятровіч Мацкевіч]] (1903—1968) — беларускі архітэктар. * [[Аляксандр Міронаў]] — беларускі празаік, перакладчык. * [[Якаў Навуменка]] — беларускі спявак, [[Народны артыст Беларусі]] (2011). * [[Абрам Іосіфавіч Нодаў]] — патолагаанатам, [[доктар медыцынскіх навук]], прафесар. * [[Самуіл Саламонавіч Палякоў]] — канцэсіянер і будаўнік чыгункі ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. * [[Леанід Рудніцкі]] — пісьменнік * [[Павел Паўлавіч Саковіч]] — беларускі пісьменнік. * [[Уладзімір Львовіч Сарочкін]] (1937—1992) — беларускі архітэктар. * [[Дзмітрый Сямёнавіч Снежка]] — беларускі літаратуразнавец, перакладчык, эсперантыст. * [[Аляксандр Васільевіч Сцепаненка|Аляксандр Сцепаненка]] (1938—2005) — вучоны ў галіне апрацоўкі металаў. Доктар тэхнічных навук (1974). * [[Аліна Талай]] — беларуская лёгкаатлетка. * [[Галіна Уладзіміраўна Трафімава|Галіна Трафімава]] ({{н}} 1960) — беларуская пісьменніца. * [[Леанід Ігнатавіч Трушко|Леанід Трушко]] — беларускі [[акцёр]]. * [[Таццяна Шаракова]] — беларуская веласіпедыстка. * [[Іван Васільевіч Манькоўскі|Іван Манькоўскі]] (1913—2000) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Іван Данілавіч Пашкевіч]] (1913—1996) — Герой Сацыялістычнай Працы. * [[Іосіф Андрыянавіч Юркоў|Іосіф Юркоў]] (1903—1976) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[Аляксандр Калістратавіч Шэвераў|Аляксандр Шэвераў]] ({{н}} 1938) — беларускі мастак. * [[Сямён Сцяпанавіч Шаўроў|Сямён Шаўроў]] (1916—2000) — беларускі самадзейны майстар разьбы па дрэве. * [[Аляксандр Мікалаевіч Шынкевіч|Аляксандр Шынкевіч]] ({{н}} 1956) — беларускі краязнавец. * [[Веніямін Львовіч Фабрыкант|Веніямін Фабрыкант]] (1908—1981) — вучоны-энергетык, доктар тэхнічных навук, прафесар. * [[Самуіл Якаўлевіч Клябанаў|Самуіл Клябанаў]] (1910—1942) — беларускі і савецкі лётчык, адкрывальнік паветраных трас у [[Ненецкая аўтаномная акруга|Ненецкай акрузе]] [[РСФСР]]. {{div col end}} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Малдовы}} [[Бэлць]], [[Малдова]] * {{Сцяг Францыі}} [[Воз-ан-Влен]], [[Францыя]] * {{Сцяг Расіі}} [[Вязьма]], [[Расія]] * {{Сцяг Польшчы}} [[Міньск Мазавецкі]], [[Польшча]] * {{Сцяг Балгарыі}} [[Пернік (Балгарыя)|Пернік]], [[Балгарыя]] == Гл. таксама == * [[Apraxia]] * [[Аршанскае паўстанне]] * [[Аршанская жаночая настаўніцкая семінарыя]] * [[Оршанский вестник]] * [[Аршанскае права]] * [[Гарады Віцебскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[Спіс вуліц Оршы]] * [[Аршанская газета]] * [[Аршанскі аўтобус]] * [[Телеком-экспресс]] * [[Трыбуна тэкстыльшчыка]] * [[Аршанская бітва (фестываль)]] == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 273.</ref> <ref name="pamiać">{{Крыніцы/Памяць/Орша і Аршанскі раён|к}}</ref> <ref name="belsat">{{cite web | author = [[Вольга Іскрык|Іскрык В.]], [[Зміцер Саўка|Саўка З.]] | date = 16.01.2011 | url = http://www.belsat.eu/be/nasze_programy/episode/m,759,sapraudnyia-nazvy-bielaruskikh-gharadou.html | title = Сапраўдныя назвы беларускіх гарадоў | publisher = [http://www.belsat.eu Белсат ТВ] | access-date = 9 чэрвеня 2011 | archive-date = 21 верасня 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110921194032/http://www.belsat.eu/be/nasze_programy/episode/m,759,sapraudnyia-nazvy-bielaruskikh-gharadou.html | url-status = dead }}</ref> <ref name="Прадмова">{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |title=Лемцюгова В. П. : Прадмова да даведніка «Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь» |access-date=13 сакавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130155121/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |archive-date=30 лістапада 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref name="ehb357">[[Аляксандр Шынкевіч|Шынкевіч А.]] Орша // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 357.</ref> <ref name="ehb358">[[Аляксандр Шынкевіч|Шынкевіч А.]] Орша // {{Крыніцы/ЭГБ|5к}} С. 358.</ref> <ref name="Liaŭko">В. Ляўко…</ref> <ref name="HŠBNiD">{{Крыніцы/Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы, 2005|Principality of Smalensk in the 12th century|354}}</ref> <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Орша|аўтар=}}</ref> <ref name="АПС">{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Аршанскія пасады і слабоды}}</ref> <ref name="ПХБ">{{крыніцы/Праваслаўныя храмы Беларусі|}}</ref> <ref name="HBH">{{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў|к}} С. 210.</ref> <ref name="БЭ1А">{{крыніцы/БЭ|1|Аршанскі Куцеінскі Успенскі манастыр}}</ref> <ref name="ng">Корбут В. [http://pda.ng.by/ru/issues?art_id=32108 «Галоўная краса горада — манастыры», або Па слядах Стэндаля і Напалеона] {{Архівавана|url=https://archive.today/20120712071843/http://pda.ng.by/ru/issues?art_id=32108 |date=12 ліпеня 2012 }} // «[[Народная газета]]», 13 мая 2009.</ref> <ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref> <ref name="ximik">[http://ximik.info/modules.php?name=News&file=article&sid=1501 На «Дожинки-2008» в Орше потратят 400 миллиардов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110720035815/http://ximik.info/modules.php?name=News&file=article&sid=1501 |date=20 ліпеня 2011 }} // [[БелТА]], 14 лютага 2008.{{ref-ru}}</ref> <ref name="Hrablieŭski">{{cite web | author = Граблевский О. | date = 24.07.2008 | url = http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=26397&newsPage=0 | title = И дожинки, и докопки | publisher = [http://regionby.org/ Bulletinonline.org] | language = ru | access-date = 24 жніўня 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120308154414/http://www.belaruspartisan.org/bp-forte/?page=100&backPage=6&news=26397&newsPage=0 | archive-date = 8 сакавіка 2012 | url-status = dead }}</ref> <ref name="pravo.by">{{cite web|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2013 г. № 27 «Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр»|url=http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=P31300027&p1=1&p5=0|date=14 студзеня 2013|access-date=7 лютага 2016|language=ru|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-[[партал]] Рэспублікі Беларусь|format=pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205703/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=P31300027&p1=1&p5=0|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="pamiać-2">Аршанскі раён // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 1999. — Кн. 1. — С. 23-24.</ref> <ref name="wg">{{Спасылка| url = http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1230970461&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-43&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=520257041| загаловак = Orsha| выдавецтва = [http://www.world-gazetteer.com/ World Gazetteer]| дата = 3 лістапада 2010| title = Архіўная копія| access-date = 31 жніўня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120112104449/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1230970461&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-43&srt=npan&col=adhoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=520257041| archive-date = 12 студзеня 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="zamki">{{Крыніцы/Замкі Беларусі|к}} С. 86.</ref> <ref name="HSKP">Orsza // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/598 598].</ref> <!--Спасылка не працуе <ref name="unibel">{{Спасылка |url = http://www.okvgu.unibel.by/index.php?id=orsha&sub=01| загаловак = Экскурс у гісторыю горада Орша| выдавецтва = [http://www.okvgu.unibel.by/ Аршанскі каледж]|дата = 3 лістапада 2010 | мова =ru }}</ref>--> <ref name="academic">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/75542/Орша Орша] // {{Крыніцы/ЭСБЕ}}</ref> <ref name="HBSP">{{Крыніцы/Гарады Беларусі на старых паштоўках|201}}</ref> <ref name="SHE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/sie/12723/ОРША Орша] // {{Крыніцы/Савецкая гістарычная энцыклапедыя}}</ref> <ref name="bse">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/116999/Орша Орша] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/222550 Орша] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="nn">[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=24919 У 14 гарадах Беларусі колькасць насельніцтва перавышае 100 тыс. чалавек] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[26 сакавіка]] [[2009]] г.</ref> <ref name="vr">{{Спасылка| url = http://www.vitebsk-region.by/goroda/10-orsha.html| загаловак = Орша| выдавецтва = [http://www.vitebsk-region.by Витебский облисполком]| дата = 3 лістапада 2010| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 31 жніўня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120118125753/http://www.vitebsk-region.by/goroda/10-orsha.html| archive-date = 18 студзеня 2012| url-status = dead}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> <ref name="Šutava">Шутова, О. «Заморозка» не в пользу больных / О. Шутова // Народнае слова. — 2009. — 20 чэрв. — С. 2.''О заседании президиума Оршанского городского Совета депутатов, на котором шла речь о планах по оптимизации и реконструкции сети лечебных учреждений города''.</ref> <ref name="pamiać-3">Шыдлоўскі, Л. І. Аршаншчына спартыўная / Л. І. Шыдлоўскі // Памяць. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі : у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]. — Мн., 2000. — Кн. 2. — С. 390—395.</ref> }} == Літаратура == * ''Асіноўскі С''. Орша: залатыя стрэлы на блакітным полі / С. М. Асіноўскі. — Мн., 1997. — 428 с. * ''Памяць''. Орша і Аршанскі раён: гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раёнаў Беларусі: у 2 кн. / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн., 2000. * ''Шынкевіч А''. Аршанская даўніна / А. М. Шынкевіч. — Мн., 1992. — 141 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Орша|545}} == Спасылкі == {{OSM relation|178128|Орша}} * [http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/ORSHA-gorod.htm Прыдзвінскі край — горад Орша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121235658/http://www.vlib.by//PRIDVINIE-1/ORSHA-gorod.htm |date=21 студзеня 2012 }} * [http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=3635 Тямніцы Аршанскай лаўры//Адкуль пайшоў «Буквар»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310060607/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=3635 |date=10 сакавіка 2016 }} — Газета «Культура» Антановіч Кастусь * [https://www.gismeteo.by/weather-orsha-4236/ Надвор’е ў горадзе Орша] {{Аршанскі раён}} {{Віцебская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} [[Катэгорыя:Орша| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1067 годзе]] nov9bu80lu3h4qtonfqbj010bgul2u7 Бабруйск 0 16309 5124311 5123991 2026-04-10T16:51:30Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя 5124311 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Бабруйск |арыгінальная назва = |выява = Babrujsk Montage.jpg |подпіс = |вобласць = Магілёўская |унутранае дзяленне = Ленінскі і Першамайскі раёны |від главы = Старшыня Бабруйскага гарадскога выканаўчага камітэта{{!}}Старшыня гарвыканкама |глава = |дата ўтварэння = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 96,4<ref>[http://www.gki.gov.by/uploads/files/RZR-2017.doc «Государственный земельный кадастр Республики Беларусь»] {{Wayback|url=http://www.gki.gov.by/uploads/files/RZR-2017.doc |date=20190715203831 }} (на 1 студзеня 2017 г.)</ref> |нацыянальны склад = [[беларусы]] — 86,10 %, <br /> [[рускія]] — 8,10 %, <br /> [[украінцы]] — 1,69 %, <br /> іншыя — 4,11 %<ref>{{Cite web|url=https://census.belstat.gov.by/saiku/?guest=true&lang=be&default_view_state=edit#query/open//public/F501N_be.saiku|title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь}}</ref> |канфесійны склад = |тэлефонны код = +375 225 |на беразе = Бярэзіна}} '''Бабру́йск'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Babrujsk}}; {{Lang-ru|Бобруйск}}) — [[Гарады Беларусі|горад абласнога падпарадкавання]] ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]. Порт на [[Бярэзіна|р. Бярэзіне]]. Знаходзіцца за 110 км на паўднёвы захад ад [[Магілёў|Магілёва]]. Вузел чыгунак на [[Асіповічы]], [[Жлобін]], [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] і аўтадарог на [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Калінкавічы]], [[Слуцк]], [[Рагачоў]]. == Назва == Назва Бабруйска паходзіць ад рэчкі Бабруі ([[Бабруйка|Бабруйкі]]), што на тэрыторыі Бабруйска ўцякае ў Бярэзіну. Назва Бабруя балцкага паходжання. Корань звязаны з [[Літоўская мова|літоўскім]] ''bebras, babras'' «бабёр», ён пашыраны балцкім гідранімічным пашыральнікам ''-uj-'', які таксама ў літоўскім «бабровым» гідроніме ''Bebrujis''<ref>В. Н. Топоров, О. Н. Трубачев. Лингвистический анализ гидронимов Верхнего Поднепровья. Москва, 1962. С. 177.</ref>. Утварэнне назваў з дапамогай утваральніка -''ск''- характэрнае для больш позняга перыяду ў этнасаўтварэнні на тэрыторыі сучаснай Беларусі, з якім звязана пранікненне славянскага этнічнага элемента. Да гэтай групы назваў адносяцца [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Друцк]] і інш. (утвораныя ад назваў рэк [[Віцьба]], [[Палата]], [[Друць]]). У папярэдні, балцкі перыяд назвы надрэчных паселішчаў утвараліся пераважна бяссуфіксным спосабам: [[Ліда]], [[Орша]], [[Дзісна]], [[Карма (Кармянскі раён)|Карма]] і інш. (ад адпаведных рачных назваў). Першапачатковая форма назвы магла мець ідэнтычны з гідронімам выгляд «Бабруя». Зніклы летапісны «Бабруеск», які паводле «Спіса гарадоў рускіх, далёкіх і блізкіх» належаў да «разанскіх» гарадоў, лакалізуецца на Павоччы на ўсходзе ад Тулы<ref>Шебанин Г. А. Историческая география западной части Рязанского княжества XII-начала XVI в. // «Великое княжество Рязанское: историко-археологические исследования и материалы». М.: 2005. С. 458—480. https://62info.ru/history/node/10452</ref>, на рэчцы з такой самай, балцкай назвай Бабруя. == Гісторыя == Паселішча чалавека на месцы горада існавала ўжо ў канцы III—II тысячагоддзі да н.э. На рубяжы нашай эры ўжо дзейнічаў водны шлях па Бярэзіне. У VI—VII стагоддзях тут існавала [[славяне|славянскае]] паселішча, а з XI стагоддзя — паселішча [[Дрыгавічы|дрыгавічоў]]<ref name="БелЭн">{{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Бабруйск|том=2|старонкі=185—186}}</ref>. Упершыню Бабруйск згадваецца ў грамаце ад 28 красавіка 1387 года вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] да яго брата [[Скіргайла|Скіргайлы]]. Бабруйск з’яўляўся цэнтрам [[Бабруйская воласць|Бабруйскай воласці]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], меў [[магдэбургскае права]]. У XIV—XVIII ст. існаваў [[Бабруйскі замак]]. Увесь горад быў абнесены драўляна-землянымі ўмацаваннямі ў выглядзе [[Абарончы вал|абарончага вала]], драўляных сцен, [[паркан]]а і каля 10 [[вежа]]ў. Уезд і выезд з горада ажыццяўляўся праз чатыры брамы: Падольную (вяла да паромнай пераправы на Бярэзіне і далей у Магілёў), Свіслацкую (у [[Свіслач (Асіповіцкі раён)|Свіслач]]), Кісялёўскую (у паўднёва-заходняй частцы Бабруйска) і Прудовую (адкрывала дарогу цераз плаціну на Бабруйцы да зарэчных гарадскіх валок з агародамі, сенажацямі і садамі)<ref name="ЭГБ" />. У 1503—1505 гадах горад быў спустошаны [[Крымскія татары|крымскімі татарамі]], а ў 1506 годзе вытрымліваў аблогі князя [[Міхаіл Львовіч Глінскі|Міхаіла Глінскага]]<ref name="БелЭн" />. У 1540 годзе Бабруйск упершыню пазначаны на геаграфічнай карце [[Еўропа|Еўропы]], выдадзенай у [[Базель|Базелі]]<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйск|том=1|старонкі=249—251}}</ref>. У 1565 годзе Бабруйск увайшоў у склад [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкага павета]]. Горад быў уладаннем [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]], потым [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Гаштольды|Гаштольдаў]], [[Трызны|Трызнаў]]<ref name="БелЭн" />. У XVI—XVII стагоддзях Бабруйск хутка рос і багацеў ад прыёму [[Купецтва|купцоў]] і збору [[Падатак|падаткаў]] на сваім мытным [[Прыкаморкі|прыкаморку]]<ref name="ЭГБ" />. Паводле інвентара 1620 года ў горадзе было 15 вуліц, 2 завулкі, 409 двароў, 75 крам, млын, царква і касцёл. З 1630 года тут дзейнічала [[Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя|езуіцкая рэзідэнцыя]]<ref name="БелЭн" />. [[Файл:Babrujsk. Бабруйск (A. Westerveld, 1649).jpg|thumb|[[Абрахам ван Вестэрфельд]]. Узяцце Бабруйска войскам Януша Радзівіла]] Сур’ёзны ўплыў на горад аказала [[Антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў на Беларусі|антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў]]. У студзені 1649 года Бабруйск значна пацярпеў у час [[Абарона Бабруйска (1649)|аблогі і штурму]] войскамі гетмана [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Януша Радзівіла]], які выбіваў з горада казакоў-паўстанцаў на чале з Паддубскім і гараджан, што далучыліся да паўстанцаў<ref name="ЭГБ" />. У 1655 годзе казакі наказнога гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]] захапілі і спалілі Бабруйск. У 1665 годзе горад зноў штурмавалі ўкраінскія казакі, замак і гарадскія ўмацаванні былі разбураны, але хутка адбудаваны. Разбурэнні, прычыненыя Бабруйску ў гады [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]] і [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]], прывялі горад і акругу ў заняпад. У XVIII стагоддзі Бабруйск ператварыўся ў невялікае мястэчка<ref name="ЭГБ" />. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Бабруйск апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1795 года — цэнтр [[Бабруйскі павет|Бабруйскага павета]]. 22 студзеня 1796 года горад атрымаў [[Герб Бабруйска|герб]]: у сярэбраным полі карабельная мачта з двума перакрыжаванымі бярвёнамі. Сімволіка герба цесна звязана з тым, што на [[Чорнае мора|Чорным]] і [[Балтыйскае мора|Балтыйскім]] морах у той час пачалося будаўніцтва [[флот]]у, павялічылася патрэба ў мачтавым лесе, які сплаўлялі па [[Бярэзіна|Бярэзіне]] і [[Бярэзінская водная сістэма|Бярэзінскай воднай сістэме]]. [[Файл:Babruysk fortress 1811.jpg|міні|Бабруйская крэпасць у XIX ст.]] 10 жніўня 1810 года [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] зацвердзіў план будаўніцтва [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]], якую пабудавалі ў 1810—1836 гадах на месцы гістарычнага цэнтра. У 1812 годзе гарнізон крэпасці вытрымаў [[Абарона Бабруйска (1812)|4-месячную аблогу]] [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскіх]] войскаў. У 1836 годзе ў Бабруйску пачала дзейнічаць [[метэаралагічная станцыя]]<ref name="БЭ1">{{Крыніцы/ЭПБ|1|''Таўціева З. Х.'' Бабруйская метэаралагічная станцыя}} — С. 205.</ref>. Развіццю Бабруйска спрыяла пракладка шашы [[Масква]]—[[Варшава]] ў 1848 годзе і [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] ў 1873 годзе<ref name="Культура Беларусі">{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Бабруйск|том=1|старонкі=354—357}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў Бабруйску было каля 19 тыс. жыхароў, больш за 1300 дамоў (у тым ліку 1278 драўляных, 23 мураваныя), 4 заводы (40 рабочых), 173 рамесныя майстэрні (больш за 300 рамеснікаў), 193 крамы, 4 царквы, 3 пачатковыя школы<ref name="ЭГБ" />. У 1897 годзе ў горадзе жылі 34,3 тыс. жыхароў (60 % [[яўрэі]])<ref>{{Cite web|url=https://datatowel.in.ua/pop-composition/languages-census-1897|title=Мови та релігії у повітах Російської імперії|lang=ua}}</ref>, дзейнічала 40 [[Сінагога|сінагог]]. У 1904 годзе ў Бабруйску было 52 вуліцы і завулкі агульнай працягласцю каля 46 вёрстаў (з іх 6 вёрстаў брукаваных), адна плошча, 3050 будынкаў (сярод іх 172 мураваныя, 2878 драўляных), 19 фабрык і заводаў (582 рабочыя), 191 рамесная майстэрня (1077 рамеснікаў), 2 банкі, 13 пачатковых школ (1755 вучняў, 38 настаўнікаў), гімназія (236 вучняў, 14 настаўнікаў), 2 бальніцы (70 ложкаў), 5 аптэк, 8 аптэчных магазінаў, 15 урачоў, 8 акушэрак, 7 фельчараў, 2 ветэрынары, 3 друкарні, [[літаграфія]], 7 фатаграфій, бібліятэка-чытальня, гасцініца, 19 корчмаў. Галоўнае месца ў прамысловасці займалі дрэваапрацоўчая, [[Бабруйскія цагельныя мануфактуры|цагельная]], вінакурная, тытунёвая, маслабойная, мукамольная, крупадзёрная, чыгуналіцейная галіны; развіты керамічныя, ткацкія промыслы, гандаль<ref name="ЭГБ" />. У 1892—1914 гадах дзейнічалі [[Бабруйскія лесапільныя заводы]] (усяго 10 заводаў і мануфактур). Выкарыстоўваліся лакамабілі, паравыя катлы і рухавікі. Выраблялі струганы лес, дошкі, [[Гонта|гонты]], драніцу, [[Мэбля|мэблю]] і іншае. Працавалі па 12—59 і больш рабочых (ад 194 у 1913 годзе). У 1905 годзе ў Бабруйску адбылося рэвалюцыйнае [[Бабруйскае выступленне салдатаў (1905)|выступленне салдат]]. У 1916—1919 гадах у Бабруйску дзейнічала [[Бабруйская жаночая настаўніцкая семінарыя|жаночая настаўніцкая семінарыя]]<ref name="БелЭн" />. Са снежня 1917 года ў горадзе працавала [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускае культурна-асветнае таварыства]]<ref name="ЭГБ" />. 20 студзеня 1918 года Бабруйск быў заняты польскім корпусам [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]], з 23 мая да 28 лістапада 1918 года — [[Германская імперыя|германскімі]] войскамі, з 29 жніўня 1919 года да 10 ліпеня 1920 года — [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскімі]] войскамі<ref name="ЭГБ" />. З 1924 года Бабруйск — цэнтр [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] (да 1930 года) і [[Першы Бабруйскі раён|першага]] і [[Другі Бабруйскі раён|другога]] Бабруйскіх раёнаў, з 1927 — Бабруйскага раёна. З 1938 года — горад абласнога падпарадкавання Магілёўскай вобласці. У перадваенныя гады Бабруйск быў адным з буйных прамысловых і культурных цэнтраў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. У 1940 годзе ў горадзе было больш за 100 прамысловых прадпрыемстваў (каля 10 тыс. рабочых), 30 школ (больш за 13 тыс. вучняў, 527 настаўнікаў), 38 дзіцячых дашкольных устаноў, 17 клубаў, 2 кінатэатры, 13 бібліятэк, 3 бальніцы (825 ложкаў) і 19 іншых медыцынскіх устаноў. Тут дзейнічалі ў 1932—1935 гадах [[Дзяржаўны рускі драматычны тэатр БССР]], у 1935—1938 гадах Тэатр рабочай моладзі, у 1938—1941 гадах калгасна-саўгасны тэатр, у 1941 годзе абласны драматычны тэатр<ref name="ЭГБ" />. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] горад акупаваны нямецка-фашысцкімі войскамі з 28 чэрвеня 1941 года, немцы стварылі ў горадзе 4 лагеры смерці, дзе знішчылі каля 100 тысяч чалавек. Пасля пачатку наступальнай аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]] пад камандаваннем [[Канстанцін Ксавер’евіч Ракасоўскі|К. К. Ракасоўскага]] 27 чэрвеня 1944 года быў утварыўся так званы «[[Бабруйскі кацёл]]», у акружэнні апынуліся дывізіі 9-й палявой арміі [[Вермахт]]а колькасцю каля 40 тысяч чалавек. «Бабруйскі кацёл» быў ліквідаваны 28 чэрвеня 1944 года, на наступны дзень (29 чэрвеня 1944) горад быў цалкам вызвалены. 22 верасня 1944 года была створана [[Бабруйская вобласць]] (скасавана ў 1954 годзе). Стварэнне вобласці спрыяла сацыяльна-эканамічнаму развіццю горада. У пасляваенны перыяд Бабруйск пашырыў межы шляхам далучэння населеных пунктаў Крывы Крук, Дзеднава, Новы Свет, Цітаўка, Лагерная, Слабада, Бярэзінскі фарштат і інш. Пачалося актыўнае будаўніцтва новых прадпрыемстваў: завод гумава-тэхнічных вырабаў (1952), мясакамбінат (1956), [[Бабруйскі завод трактарных дэталяў і агрэгатаў|завод трактарных дэталяў і агрэгатаў]] (1959), футравая фабрыка (1960), малочны завод (1967). У 1960 годзе пачынаецца будаўніцтва [[Белшына|шыннага камбіната]], 1 студзеня 1972 года выпушчана першая пакрышка. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours">{{Graph:Chart|width=224|height=128|type=rect|x=1897,2004,2006,2009,2015,2016,2017|y=28700,220800,219100,215092,218263,217975,217940}}</div> * '''XIX стагоддзе''': 1897 — 34,3 тыс. чал. (60 % яўрэі); * '''XX стагоддзе''': 1904 — 37,5 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1913 — 41,3 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1923 — 36,7 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1939 — 84,1 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1944 — 28 тыс. чал.<ref name="БелЭн" />; 1959 — 97,5 тыс. чал.<ref name="Культура Беларусі" />; 1990&nbsp;— 232 тыс. чал.<ref name="ЭГБ" />; 1995&nbsp;— 227,1 тыс. чал.<ref name="БелЭн" />; 1999&nbsp;— 220,7 тыс. чал.<ref name="Культура Беларусі" />; * '''XXI стагоддзе''': 2004&nbsp;— 220,8 тыс. чал.; 2006&nbsp;— 219,1 тыс. чал.; 2009&nbsp;— 215&nbsp;092 чал.<ref name="belstat2009" />; 2015&nbsp;— 218&nbsp;263 чал.<ref name="2015-Estimate" />; 2016&nbsp;— 217&nbsp;975 чал.<ref name="2016-Estimate" />; 2017&nbsp;— 217&nbsp;940 чал.<ref name="2017-Estimate" />; 2025&nbsp;— 205 502 чал.<ref>''Национальный статистический комитет Республики Беларусь''. [https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf Численность населения на 1 января 2025 г. и среднегодовая численность населения за 2024 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250331163920/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/e1d/fw6q0hxkv3wmuqsqthztn49vpszatpj5.pdf |date=31 сакавіка 2025 }} (''руск''.) (3 cакавіка 2025).</ref> [[Файл:Babrujsksynahoha2.JPG|міні|Бабруйская сінагога]] У 1980-я многія жыхары горада эмігрыравалі ў [[ЗША]], [[Канада|Канаду]], [[Аўстралія|Аўстралію]] і [[Ізраіль]]. Аднак і сёння яўрэйская абшчына Бабруйска з’яўляецца адной з найбуйнейшых у краіне. 23 кастрычніка 1988 года пачалося аднаўленне яўрэйскай абшчыны горада, быў урачыста адкрыты Клуб яўрэйскай культуры. Створана яўрэйскае дабрачыннае таварыства «Рахамім» (з іўрыта: «Міласэрнасць») і дзейнічае дабрачынны цэнтр сацыяльнай і гуманітарнай дапамогі «Хесэд». Выходзіла гарадская газета абшчыны — «Гешэр» («Мост»). Для веруючых [[Іўдаізм|іўдзеяў]] адкрыты дзве [[Сінагога|сінагогі]]. == Клімат == <div style="max-width:75%">{{Клімат горада |Горад_род = Бабруйск |Крыніца = [https://meteolabs.by/бел/клімат/бабруйск/ Бабруйск надвор'е і клімат] |Сту_а_макс = 9.9 |Лют_а_макс = 14.9 |Сак_а_макс = 20.6 |Кра_а_макс = 28.6 |Май_а_макс = 31.7 |Чэр_а_макс = 33.1 |Ліп_а_макс = 35.3 |Жні_а_макс = 38.0 |Вер_а_макс = 33.1 |Кас_а_макс = 26.1 |Ліс_а_макс = 17.5 |Сне_а_макс = 12.0 |Жыл__а_макс = 38.0 |Сту_а_мін = -34.6 |Лют_а_мін = -32.3 |Сак_а_мін = -27.2 |Кра_а_мін = -8.4 |Май_а_мін = -4.1 |Чэр_а_мін = -0.6 |Ліп_а_мін = 3.3 |Жні_а_мін = 1.0 |Вер_а_мін = -4.7 |Кас_а_мін = -12.5 |Ліс_а_мін = -23.8 |Сне_а_мін = -30.7 |Жыл__а_мін = -34.6 |Сту_сяр_макс = -2.6 |Лют_сяр_макс = -1.3 |Сак_сяр_макс = 4.6 |Кра_сяр_макс = 13.0 |Май_сяр_макс = 19.6 |Чэр_сяр_макс = 22.4 |Ліп_сяр_макс = 24.6 |Жні_сяр_макс = 23.8 |Вер_сяр_макс = 17.8 |Кас_сяр_макс = 11.0 |Ліс_сяр_макс = 3.4 |Сне_сяр_макс = -0.9 |Жыл__сяр_макс = 11.3 |Сту_сяр_мін = -8.5 |Лют_сяр_мін = -8.6 |Сак_сяр_мін = -4.7 |Кра_сяр_мін = 1.5 |Май_сяр_мін = 6.6 |Чэр_сяр_мін = 10.2 |Ліп_сяр_мін = 12.2 |Жні_сяр_мін = 10.9 |Вер_сяр_мін = 6.7 |Кас_сяр_мін = 2.0 |Ліс_сяр_мін = -2.0 |Сне_сяр_мін = -6.2 |Жыл__сяр_мін = 1.7 |Сту_сяр = -5.5 |Лют_сяр = -5.0 |Сак_сяр = 0.0 |Кра_сяр = 7.3 |Май_сяр = 13.1 |Чэр_сяр = 16.3 |Ліп_сяр = 18.4 |Жні_сяр = 17.3 |Вер_сяр = 12.3 |Кас_сяр = 6.5 |Ліс_сяр = 0.7 |Сне_сяр = -3.5 |Жыл__сяр = 6.5 |Сту_сяр_апад = 38.6 |Лют_сяр_апад = 31.7 |Сак_сяр_апад = 39.4 |Кра_сяр_апад = 42.9 |Май_сяр_апад = 53.4 |Чэр_сяр_апад = 88.9 |Ліп_сяр_апад = 84.1 |Жні_сяр_апад = 58.4 |Вер_сяр_апад = 53.5 |Кас_сяр_апад = 51.4 |Ліс_сяр_апад = 40.6 |Сне_сяр_апад = 39.6 |Жыл__сяр_апад = 622.5 |}} </div> == Эканоміка == Хімічная прамысловасць: * ААТ «[[Белшына]]»; * ААТ «[[Бабруйскі завод біятэхналогій]]»; * ААТ «Беларусьгуматэхніка». Харчовая прамысловасць: * ААТ «[[Чырвоны харчавік]]»; * ААТ «Бабруйскі камбінат хлебапрадуктаў»; * ААТ «Бабруйскі мясакамбінат»; * ЗАТ «[[Бабруйскі бровар]]»; * СТАА «Аазіс Груп»; * СТАА «Рэгіён-прадукт»; * ААТ «Бабруйскі завод раслінных алеяў»; * філіял ААТ «Бабушкіна крынка». Машынабудаўнічая і металаапрацоўчая прамысловасць: * ААТ «[[Бабруйскаграмаш]]» — адно з найбуйнейшых прадпрыемстваў сельскагаспадарчага машынабудавання Беларусі; * ААТ «[[Бабруйскі завод трактарных дэталяў і агрэгатаў]]»; * ААТ «ТАіМ» («Тармазныя апараты і механізмы») — найбуйнейшы ў [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] вытворца пнеўматармазных механізмаў для грузавой аўтатэхнікі; * ААТ «Бабруйсксельмаш»; * ААТ «[[Бабруйскі машынабудаўнічы завод]]»; * ААТ «Спецаўтатэхніка». Лёгкая прамысловасць: * ААТ «[[Бабруйская швейная фабрыка|Славянка]]»; * ААТ «Бабруйскі гарбарны камбінат»; * ААТ «Бабруйсктрыкатаж»; * БУВП «Фабрыка мастацкіх вырабаў»; * ЗАТ «Легпрамразвіццё»; * ТАА «Алмаз-люкс». Дрэваапрацоўчая прамысловасць: * ААТ «[[ФанДАК]]»; * ЗАТ «БабруйскМэбля». Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў: * ААТ «Бабруйскі завод буйнапанэльнага домабудавання». Бабруйск з’яўляецца цэнтрам турызму нацыянальнага значэння. У горадзе размяшчаюцца гасцініцы «Бабруйск», «Юбілейная», «Фенікс», «Турыст» (уведзена ў 2006 годзе), бальнеагразевы курорт «Бабруйск» (санаторый імя У. І. Леніна, санаторна-аздараўленчы комплекс «Шыннік»), дзіцячы санаторый «Вясёлка», гасцінічны комплекс «ФанДАК». == Культура == У горадзе дзейнічаюць [[Бабруйскі краязнаўчы музей]], [[Бабруйскі мастацкі музей імя Георгія Паплаўскага]], [[Магілёўскі абласны тэатр драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|тэатр драмы i камедыі імя В. Дуніна-Марцінкевіча]], Палац мастацтваў, цэнтры тэхнічнай творчасці, культуры і адпачынку, 2 кінатэатры. [[Файл:Bobruisk Drama and comedy.jpg|міні|Тэатр драмы і камедыі імя В. Дуніна-Марцінкевіча]] З 1998 года ў Бабруйску праводзіцца фестываль нацыянальнай драматургіі імя [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]. Бабруйск — вядомы цэнтр ганчарнага промыслу, так званай [[бабруйская кераміка|бабруйскай керамікі]]. З 2003 года ў Бабруйску праводзяцца міжнародны фестываль народнага мастацтва «Вянок дружбы», міжнародны пленэр керамікі «АРТ-Жыжаль». У 2006 годзе прайшоў рэспубліканскі фестываль-кірмаш «[[Дажынкі]]». === Бібліятэкі === У цэнтралізаванай бібліятэчнай сістэме Бабруйска знаходзіцца 10 бібліятэк, сярод якіх і [[Бабруйская цэнтральная гарадская бібліятэка імя М. Горкага]]. == Адукацыя == У Бабруйску 34 установы агульнай сярэдняй адукацыі (3 гімназіі, 1 гімназія-каледж мастацтваў, 29 сярэдніх, 1 базавая школа), 2 музычныя і дзіцячая мастацкая школы, 8 ДЮСШ. У Бабруйску дзейнічаюць [[Бабруйскі дзяржаўны аграрна-эканамічны каледж|аграрна-эканамічны]], [[Бабруйскі дзяржаўны аўтатранспартны каледж|аўтамеханічны]], гандлёва-эканамічны, індустрыяльна-будаўнічы, [[Бабруйскі дзяржаўны лесатэхнічны каледж|лесатэхнічны]], [[Бабруйскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. Я. Ларына|мастацкі]], [[Бабруйскі дзяржаўны медыцынскі каледж|медыцынскі]], [[Бабруйскі дзяржаўны механіка-тэхналагічны каледж|механіка-тэхналагічны]] каледжы, [[Бабруйскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|вучылішча алімпійскага рэзерву]]. == Спорт == [[Файл:Стадион Спартак (Бобруйск).jpg|міні|Стадыён «Спартак»]] У Бабруйску ёсць мужчынскі і жаночы футбольныя клубы «[[ФК Белшына|Белшына]]», якія праводзяць дамашнія матчы на [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|стадыёне «Спартак»]] або стадыёне імя [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|А. Пракапенкі]]. Мужчынскі хакейны клуб «[[ХК Дынама-Бабруйск|Дынама-Шыннік]]» з’яўляецца фарм-клубам [[ХК Дынама Мінск|мінскага «Дынама»]] і выступае ў [[Маладзёжная хакейная ліга|МХЛ]]. Дамашнія матчы праводзіць на «[[Бабруйск-Арэна|Бабруйск-Арэне]]». Жаночы гандбольны клуб «[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]]» выступае ў [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|чэмпіянаце Беларусі]]. Дамашнія матчы праводзіць у ФАК «Тэхас». У 1993—1998 гадах у Бабруйску існаваў жаночы баскетбольны клуб «[[Гермес Бабруйск|Гермес]]», які браў удзел у [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянаце Беларусі]] і ў [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 1994/1995|1995 годзе]] стаў сярэбраным прызёрам. == СМІ == * Газета «[[Вечерний Бобруйск]]» — на рускай мове, недзяржаўнае выданне, уваходзіць у склад «[[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы „Аб’яднаныя Масмедыі“]]». * Газета «[[Бабруйскае жыццё]]» — на рускай мове, дзяржаўнае выданне. == Архітэктура == Паводле інвентара 1638 года, Бабруйск меў плошчу 6,75 га на правабярэжжы Бярэзіны. На ўзвышшы размяшчаўся замак, каля ракі — [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|касцёл Пятра і Паўла]] і царква Мікалая, на Падольнай вуліцы — [[Каралеўскі двор (Бабруйск)|Бабруйскі «каралеўскі двор»]], на Свіслацкай вуліцы — дом езуітаў, каралеўскі сад, паміж вуліцамі Прудовай і Кісялёўскай — царква Прачыстай Багародзіцы, на Ільінскай вуліцы — царква Ільі Прарока, на Капыльнічавай вуліцы — замкавы гасціны дом<ref name="БелЭн" />. Першы праектны план Бабруйска складзены ў 1800 годзе, паводле яго горад забудоўваўся да 1810 года. Развіццё архітэктурна-планіровачнай структуры звязана з будаўніцтвам у Бабруйску на месцы гістарычнага цэнтра Бабруйскай крэпасці<ref name="БелЭн" />. У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя на архітэктуру Бабруйска аказаў уплыў стыль [[мадэрн]]. У цэнтры горада ўзводзіліся мураваныя будынкі: [[Бабруйская жаночая Аляксееўская гімназія|жаночая гімназія]], банкі, асабнякі, жылыя дамы<ref name="Культура Беларусі" />. У 1920—1930-я гады забудова горада ажыццяўлялася па радыяльна-паўкальцавой схеме ўздоўж крэпасці і асноўных вуліц. Архітэктура зведала ўплыў [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізму]] і [[неакласіцызм]]у (дом-камуна, «Дом калектыву»)<ref name="Культура Беларусі" />. [[Файл:Площадь Ленина, Бобруйск.jpg|thumb|center|800px|Плошча Леніна]] У другой палове XX стагоддзя на перакрыжаванні вуліц Савецкай і [[Вуліца Максіма Горкага (Бабруйск)|Горкага]] арганізавана плошча Леніна з Домам Саветаў. Пераўтварэнне Бабруйска ў 1960—1990-х гадах адбывалася паводле генпланаў 1966 і 1978 гадоў. Кампазіцыйным цэнтрам засталася крэпасць, горад развіваўся па веернай схеме. Забудоўвалася адна з галоўных магістраляў горада — вуліца Мінская. Выразнай архітэктурай адзначаюцца будынкі [[Будынак Бабруйскага гарвыканкама|гаркама КПБ і гарвыканкама]] (1976, архітэктары [[Юрый Васілевіч Шпіт|Ю. Шпіт]], [[Канстанцін Мікалаевіч Аляксееў|К. Аляксееў]]), [[Будынак Магілёўскага абласнога тэатра драмы і камедыі імя Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча|тэатра драмы і камедыі]] (1978, архітэктары [[Віктар Уладзіміравіч Крамарэнка|В. Крамарэнка]], [[Міхаіл Міхеевіч Пірагоў|М. Пірагоў]], [[Барыс Сямёнавіч Папоў|В. Папоў]], [[Уладзімір Іванавіч Шчарбіна|У. Шчарбіна]]), [[Аўтавакзал (Бабруйск)|аўтавакзала]] (1984, архітэктары [[Анатоль Пятровіч Панамароў|А. Панамароў]], [[Уладзімір Канстанцінавіч Мацяш|У. Мацяш]], [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]])<ref name="Культура Беларусі" />. Паводле генплана 2006 года было прадугледжана засваенне тэрыторый раёнаў Бабруйская крэпасць, Кісялевічы (былы ваенны гарадок), распрацоўваўся праект рэканструкцыі агульнагарадскога цэнтра. Вядзецца забудова мікрараёнаў № 7, № 5 Б, Заходні. У 2000-я гады пабудаваны філіял [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка]] па Магілёўскай вобласці, [[Бабруйск-Арэна|Лядовы палац]], мост цераз Бярэзіну<ref name="Культура Беларусі" />. == Славутасці == {{Асноўны артыкул|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Бабруйска}} [[Файл:00-пределы-007-a.jpg|thumb|Белая царква]] * [[Бабруйская крэпасць]] (1807—1825) — {{ГККРБ 4|512Г000059}} * [[Свята-Мікалаеўская царква (Бабруйск)|Свята-Мікалаеўскі сабор]] (1892—1894) * [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Бабруйск)|Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1903—1906) * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Бабруйск)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (XVII ст.) * [[Дуб-волат (Бабруйск)|Дуб-волат]] * [[Капліца Усіх Гаротных Радасць (Бабруйск)|Капліца Усіх Гаротных Радасць]] (1997—2001) * [[Свята-Георгіеўская царква (Бабруйск)|Свята-Георгіеўская царква]] (1905—1907) * [[Асабняк купчыхі Кацнельсон (Бабруйск)|Драўляны асабняк з мезанінам]] (1912) — {{ГККРБ 4|513Г000057}} * [[Бабруйскі манастыр святых жанчын-міраносіц]] (2005) * [[Будынак банка (Бабруйск)|Будынак банка]] (пачатак XX ст.) — {{ГККРБ 4|513Г000068}} * [[Бабруйская сінагога]] (1901) == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Бабруйска}} == Міжрэгіянальнае супрацоўніцтва == {{Калонкі|3|малы=так}} * [[Ангарск]]ая гарадская акруга ([[Расія]]) * [[Аненій-Ной]] ([[Малдова]]) * [[Батумі]] ([[Грузія]]) * [[Вязьма|Вяземская]] муніцыпальная акруга ([[Расія]]) * [[Грозны]] ([[Расія]]) * [[Ішым]] ([[Расія]]) * гарадская акруга [[Каломна]] ([[Расія]]) * [[Кабулеты]] ([[Грузія]]) * [[Кастрама]] ([[Расія]]) * [[Колпіна (горад)|Колпіна]] ([[Расія]]) * [[Камрат]] ([[Малдова]]) * [[Луга (Расія)|Луга]] ([[Расія]]) * [[Марагора]] ([[Танзанія]]) * акруга [[Мурам]] ([[Расія]]) * [[Новамаскоўск (Расія)|Навамаскоўск]] ([[Расія]]) * [[Нара-Фамінск]] ([[Расія]]) * [[Петраградскі раён|Петраградскі адміністрацыйны раён]] [[Санкт-Пецярбург]]а ([[Расія]]) * [[Рыбінск]] (Расія) * [[Сакольнікі (раён Масквы)|Сакольнікі]], [[Масква]] ([[Расія]]) * [[Самарканд]] ([[Узбекістан]]) * [[Серталава|Серталаўскае]] гарадское пасяленне ([[Расія]]) * гарадская акруга [[Сызрань]] ([[Расія]]) * гарадская акруга [[Тальяці]] ([[Расія]]) * [[Тула]] ([[Расія]]) * [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]] ([[Расія]]) * [[Усі]] ([[Кітай]]) * [[Усурыйск]]ая гарадская акруга (Расія) * [[Усць-Каменагорск]] ([[Казахстан]]) * [[Хэн’ян]] ([[Кітай]]) * [[Шаасін]] ([[Кітай]]) {{Канец кал}} == У філатэліі == <center><gallery> File:138 (Babrujsk — kuĺturnaja stalica Bielarusi 2017 h.).jpg|[[Канверт з арыгінальнай маркай]] File:138 (Babrujsk — kuĺturnaja stalica Bielarusi 2017 h.) - Special postmark.png|[[Спецыяльны паштовы штэмпель]] </gallery></center> == Гл. таксама == * [[Абарона Бабруйска 1649]] * [[Бабруйская езуіцкая рэзідэнцыя]] * [[Бабруйскія цагельныя мануфактуры]] * [[Бабруйскія лесапільныя заводы]] * [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускае культурна-асветнае таварыства]] * [[Другі паказальны тэатр]] * [[Еўропа (атэль, Бабруйск)|Гатэль «Еўропа»]] * [[Каралеўскі двор (Бабруйск)]] * [[Свята-Георгіеўская царква (Бабруйск)|Свята-Георгіеўская царква]] * [[Спіс вуліц Бабруйска]] * [[Спіс храмаў Бабруйска]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://archive.today/20120523225241/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/itogi1.php Вынікі перапісу 2009 года]</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Babrujsk|Бабруйск}} {{OSM relation|167857|Бабруйск}} * [http://www.bobruisk.ru/ Першы незалежны сайт и форум Бабруйска. Штодзённая фотастужка горадскіх падзей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100617052002/http://bobruisk.ru/ |date=17 чэрвеня 2010 }} * [http://www.bobr.by/ Бабруйскі гарадскі партал] * [http://babruysk.by/ Партал гарадской газеты «Бобруйский курьер»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170602140155/http://babruysk.by/ |date=2 чэрвеня 2017 }} * [http://radzima.org/be/gorad/babruysk.html Бабруйск] на [[Radzima.org]] * Надвор’е ў горадзе Бабруйск [https://www.gismeteo.by/weather-bobruysk-4064/] {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Бабруйскі раён}} {{Магілёўская вобласць}} [[Катэгорыя:Бабруйск| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] 0cfcl64uruwwp1rgewpj932vogkgsos Шклоў 0 16331 5124424 5088168 2026-04-10T23:21:23Z Mireyus 165948 5124424 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Шклоў |арыгінальная назва = Шклоў |краіна = Беларусь |падначаленне = |выява = Shklovrat.jpg |подпіс = Гарадская ратуша |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 12|lat_sec = 30 |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 17|lon_sec = 13 |CoordAddon = type:city(14900)_region:BY |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Шклоўскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1520]]<ref name="evkl"/> |ранейшыя назвы = |статус з = 10 красавіка{{Ъъ}} {{Хх}}1762 |плошча = 10,7 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 213010 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Škloŭ |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978984 }} '''Шклоў'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Škloŭ}}) — горад раённага падпарадкавання ў [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]], на правым беразе [[Дняпро|Дняпра]]. За 30 км ад [[Магілёў|Магілёва]]. [[Шклоў (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Орша]] — Магілёў. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Узнік на месцы Старашклоўскага гарадзішча каля сучасных вёсак [[Вялікі Стары Шклоў|Стары Шклоў]] і [[Хоцімка]] не пазней за IX ст. Упершыню ўскосна згадваецца ў 1466 годзе ў лісце наваградскага намесніка [[Марцін Гаштольд|Марціна Гаштольда]] да свайго шклоўскага намесніка Комара, арыгінал дакумента захоўваецца ў [[Бібліятэка Асалінскіх|Бібліятэцы Асалінскіх]] ва Уроцлаве. У тастаменце [[Ян Якуб Неміровіч|Яна Якуба Неміровіча]] ад 1518 года згадваецца шклоўскі намеснік Гаштольда пан Фёдар Дурасовіч. У 1526 годзе праз Шклоў у Маскву праехаў імператарскі пасол [[Сігізмунд Герберштэйн]].<ref name=":0">Полехов С. В. Древнейшее упоминание Шклова — 1466: послание новогородского наместника Мартина Гаштольда // ''Архіварыюс''. № 19. — Мінск: Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, 2021. — С. 77-82.</ref> Падчас [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|маскоўска-вялікалітоўскай вайны]] (1534—1537) спалены ў 1535 годзе. З другой паловы XVI стагоддзя цэнтр Шклоўскага графства. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) двойчы спалены маскоўскімі войскамі. У канцы XVI стагоддзя перанесены на сучаснае месца. У XVI—XVII стагоддзях у горадзе існаваў вялікі [[Шклоўскі замак]] і [[Шклоўскія гарадскія ўмацаванні]]. У 1654 годзе, пасля [[Аблога Шклова (1654)|кароткай аблогі]], магістрат здаў горад рускім войскам. Улетку 1655 года ў Шклове размяшчалася часовая стаўка рускага цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У 1660 годзе горад вызвалены, у 1666 годзе зноўку захоплены рускімі войскамі. У 1667 годзе вернуты Рэчы Паспалітай. Шклоў быў цэнтрам [[Шклоўскае графства|Шклоўскага графства]]. У 1708 годзе (падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]] 1700—1721 гадоў) разбураны рускімі войскамі за дапамогу шведам. У 1762 годзе атрымаў [[магдэбургскае права]], пячатку і [[герб Шклова|герб]]. === У складзе Расійскай імперыі === Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1772) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1773—1777 гадах цэнтр павета [[Магілёўская правінцыя|Магілёўскай правінцыі]] і [[Магілёўская губерня|губерні]]. З 1777 года мястэчка, цэнтр воласці Магілёўскага павета. З 1778 года валоданне [[Сямён Гаўрылавіч Зорыч|С. Г. Зорыча]]. У перыяд уладання Сямёна Зорыча ў Шклове працавалі разнастайныя мануфактуры, якія працавалі пераважна на мясцовай сыравіне, абслугоўвалі патрэбы вотчыннага двара і выраблялі прадукцыю на продаж. Канатная мануфактура (1790—1799) вырабляла канаты і пражу з ільняной [[Кудзеля|кудзелі]] і пянькі. У 1797 годзе працавала звыш 50 чалавек, выпушчана канатаў агульнай даўжынёй 10 тысяч сажаняў{{sfn|Лён|2009|с=159}}. [[Шклоўская парусінавая мануфактура|Парусінавая мануфактура]] (1794—1845) вырабляла тонкае і паруснае палатно з ільняных і пяньковых нітак. Працавалі таксама шаўкаткацкая (1781—1799), гарбарная (1794—1798) і суконная (1781—1809) мануфактуры{{sfn|Лён|2009|с=159}}. У пачатку XIX стагоддзя — важны гандлёвы цэнтр Беларусі, прыстань на Дняпры. У пачатку XX стагоддзя праз Шклоў пракладзеная чыгунка Орша — Магілёў. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Шклоў абвяшчаўся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. З 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] ўвайшоў у склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]]. Са снежня 1919 года ў складзе РСФСР. З 1924 года, пасля першага [[Узбуйненне БССР|ўзбуйнення БССР]] — цэнтр Шклоўскага раёна [[БССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 1941 года да 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. У 1977 годзе ў склад горада ўключана вёска [[Іскра (Шклоўскі раён)|Іскра]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 студзеня, 16 і 22 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>, 14 снежня 2007 года — вёскі [[Маладзёжная]], [[Рыжкавічы]] і [[Малое Зарэчча]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-39/2008-39(010-023).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 14 декабря 2007 г. № 5-25 Об изменении административно-территориального устройства Шкловского района]</ref>, 20 лістапада 2013 года — вёска [[Вялікае Зарэчча]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0061089&p1=1 Решение Могилёвского областного совета депутатов №23-1 от 20 ноября 2013 г. Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:20000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1650 from:0 till:8540 bar:1661 from:0 till:4375 bar:1880 from:0 till:2393 bar:1923 from:0 till:6617 bar:1939 from:0 till:8100 bar:1959 from:0 till:7800 bar:1979 from:0 till:11800 bar:1991 from:0 till:15000 bar:2004 from:0 till:15900 bar:2009 from:0 till:17800 bar:2017 from:0 till:16310 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVII стагоддзе''': 1650 — 8&nbsp;540 чал.<ref name="evkl"/>; 1661 — 4&nbsp;375 чал.<ref name="evkl"/> * '''XIX стагоддзе''': 1880 — 2&nbsp;393 чал., з іх праваслаўных 1&nbsp;268, каталікоў 33, іўдзеяў 1&nbsp;092<ref name="SgKP"/> * '''XX стагоддзе''': 1923 — 6&nbsp;617 чал.; 1939 — 8,1 тыс. чал.; 1959 — 7,8 тыс. чал.; 1979 — 11,8 тыс. чал.; [[1991]] — 15 тыс. чал.<ref name="VES"/> * '''XXI стагоддзе''' 2004 — 15,9 тыс. чал.; 2006 — 15,6 тыс. чал.; 2008 — 16,6 тыс. чал.; 2009 — 17,8 тыс. чал.; 2015 — 16&nbsp;359<ref name="2015-Estimate"/>; 2016 — 16&nbsp;425 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 — 16&nbsp;310 чал.<ref name="2017-Estimate"/>; 2025 — 14 738 чал.<ref>{{Cite web|url=https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|title=Wayback Machine|website=www.belstat.gov.by|access-date=2025-04-12|archive-date=30 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250330075701/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/1fd/m8rjdl8603e7eza52sufglw21em8gdks.pdf|url-status=dead}}</ref> == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай, папяровай, камбікормавай прамысловасці. Гасцініца «Крынічка». Уваходзіць у турыстычныя маршруты «Гісторыка-культурная спадчына Магілёўскага края» і «Айчыны славутыя імёны». == Культура == Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей. У музея два філіялы — Дом-музей [[Пётр Мартынавіч Алейнікаў|Пятра Алейнікава]] (вёска [[Крывель]]) і музей працоўнай і баявой славы «Сельгастэхніка» (Шклоў). Дзейнічаюць Дом культуры, бібліятэка. == Адукацыя == У Шклове працуюць 3 сярэднія школы, школа мастацтваў, спецшкола, цэнтр развіцця і рэабілітацыі, сацыяльны прытулак. == СМІ == У горадзе выдаецца газета «[[Ударны фронт]]». == Славутасці == [[Файл:Škłoŭ-kaśćioł Piatra i Pawła 01.jpg|міні|справа|[[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Шклоў)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]].]] * [[Шклоўская ратуша]] (канец ХVIII стагоддзя; 1770—1772 гг., мураваная), у цэнтры горада — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|512Г000565}}. * Месца, дзе знаходзіўся гарадскі асабняк (пачатак XX стагоддзя), у гарадскім парку — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|513Д000566}}. * [[Спаса-Праабражэнская царква (Шклоў)|Спаса-Праабражэнская царква]] (да 1905 г., мураваная). * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Шклоў)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]] (1849 г., мураваны). * [[Шклоўскі ідал]] (X ст., знойдзены каля Шклова ў 1963 г.) — скульптура паганскага бажаства. Цяпер захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]] у [[Мінск|Мінску]]. * Ніжнінскі роў (геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння). * [[Шклоўская сінагога|Будынак былой сінагогі]] (другая палова ХVII стагоддзя), вул. Дзікуна, 99 — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|513Г000567}}. * Шклоўская сядзіба. * Будынак канторы папяровай фабрыкі «Спартак» (1898). * Жылыя дамы (XVIII—XIX стст.). '''Помнікі''' * Помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніну]]. * Мемарыяльны комплекс «Памяць». * Помнік, прысвечаны [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]], размешчаны на супрацьлеглым баку ракі на ўзвышшы<ref>{{Cite web|url=https://savehistory.by/karta/stela-na-levoberezhe-reki-dnepr-shklov/|title=Стела на левобережье реки Днепр, г. Шклов, Могилёвская область|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. * Помнік расійскаму генералу [[Сямён Гаўрылавіч Зорыч|Сямёну Зорычу]] (2007). * Помнік [[Пётр Мартынавіч Алейнікаў|Пятру Алейнікаву]] (2015). Усталяваны на плошчы каля раённага Дома культуры. * Памятны знак воінам-пагранічнікам (2018). Усталяваны на Алеі Герояў. * Памятны знак у гонар шклоўчан-маракоў (28.07.2023). * Памятны знак да 100-годдзя [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] (19.07.2024)<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.tvr.by/news/regiony/100_letie_shklovskogo_rayona_v_raytsentre_otkryli_pamyatnyy_znak_s_izobrazheniem_gerba_shklova/|title=100-летие Шкловского района — в райцентре открыли памятный знак с изображением герба Шклова|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. Усталяваны каля будынка [[Шклоўскі раённы выканаўчы камітэт|райвыканкама]]. '''Жанравая скульптура''' * Помнік [[Агурок|агурку]] (2007). '''Страчаная спадчына'''[[Выява:Sklou drawing second half XVIIIc.jpg|thumb|400px|Шклоў, гравюра XVIII ст.]] [[Выява:Military School in Škłoŭ.jpg|thumb|400px|Шклоўскі кадэцкі корпус, малюнак пач. XIX ст.]] * Кадэцкі корпус (XVIII ст.). * Сядзіба Крывашэіна (пач. XX ст.). * Царква Уваскрашэння Хрыстова (XVII ст.). * [[Свята-Уваскрасенская царква (Шклоў)|Свята-Уваскрасенская царква]] (XVIII ст.). == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Шклова}} * [[Святлана Георгіеўна Алейнікава]] (нар. 1942) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Міхаіл Іосіфавіч Гузікаў]] (1806—1837) — беларускі [[музыкант]]. * [[Андрэй Ігнатавіч Зюзькоў]] (1904—1938) — беларускі [[гісторык]]. * [[Еўдакія Сцяпанаўна Лепля]] (1927—1976) — [[мікрабіёлаг]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="БЭ9">{{крыніцы/БелЭн|9}} — С. 209.</ref>. * [[Майсей Ісакавіч Пэўзнер]] (1865—1955) — вучоны ў галіне [[Тэрапія|тэрапіі]], інфекцыйных захворванняў, доктар медыцынскіх навук. * [[Усевалад Пятровіч Радзько]] (1937—2021) — вучоны-[[фізік]], [[член-карэспандэнт]] [[НАНБ|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996)<ref name="БЭ13">{{Крыніцы/БелЭн|13}}</ref>. * [[Леанід Іванавіч Рахцеенка]] (1939—1998) — вучоны ў галіне [[Дэндралогія|дэндралогіі]], лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія БССР|Дзяржаўнай прэміі БССР]] 1976 года<ref name="БЭ13" />. * [[Эдуард Максімавіч Сарока]] (нар. 1940) — [[філосаф]], доктар філасофскіх навук. * [[Святлана Віктараўна Сярова]] (нар. у 1986) — беларуская [[лёгкаатлет]]ка. * [[Дар’я Чульцова]] (нар. у 1997) — беларуская журналістка, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]. == Гл. таксама == * [[Беражаньскі гадзіннікавы завод царскага двара]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=757|артыкул=Шклоў|аўтар=[[Андрэй Лукашэвіч|Лукашэвіч А.]]}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> <ref name="SgKP">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|922|Szkłów}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/329498 Шклов] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="2015-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2015}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/Лён}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Škloŭ|Шклоў}} {{OSM relation|4684730|Шклоў}} * [https://www.gismeteo.by/weather-shklov-11814/ Надвор’е ў горадзе Шклоў] {{Шклоўскі раён}} {{Магілёўская вобласць}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Шклоў| ]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] qbaxip7036ni3cawupr1v1ky58z4nhe Вялікая Бераставіца 0 16895 5124410 4786451 2026-04-10T21:30:19Z Mireyus 165948 5124410 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = гарадскі пасёлак |беларуская назва = Вялікая Бераставіца |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Bierastavica Vialikaja, Biełaruś.png |сцяг = Flag of Bierastavica Vialikaja, Biełaruś.png |шырыня герба = 80 |шырыня сцяга = 180 |выява = Vyalikaya Berastavitsa5.JPG |подпіс = У цэнтры мястэчка |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 01|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Бераставіцкі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = [[1506]] |ранейшыя назвы = |статус з = 1947 |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = |тэлефонны код = +375 1511 |паштовы індэкс = 231770 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 4 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Vialikaja Bierastavica |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978891 }} '''Вялі́кая Бераставі́ца'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Vialikaja Bierastavica}}) — гарадскі пасёлак у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]], на рацэ Бераставічанка. За 63 км ад [[Гродна]], 10 км ад чыгуначнай станцыі Бераставіца на лініі [[Масты]] — [[Бераставіца (станцыя)|Бераставіца]], на аўтамабільнай дарозе Гродна — Бераставіца — [[Ваўкавыск]]. Насельніцтва 5&nbsp;667 чал. (2018)<ref name="2017-Estimate"/>. {{змест злева}} == Назва == Найбольш імаверна, што тапонім «Бераставіца» ўтварыўся ад слова «бярост» (від [[вяз]]а) або слова «[[бяроста]]» (кара бярозы)<ref name="grodno"/>. Але не адкідаецца і магчымасць таго, што назва паселішча з’явілася як памяншальная ад [[Берасце|Берасця]], тады Бераставіца — гэта маленькае Берасце<ref name="KTSB"/>. Часам тапонім звязваюць са словам «берасцянка» (так зваліся лодкі з кары бярозы, на якіх продкі берастоўцаў хадзілі некалі паўнаводнай мясцовай рэчкай). Таксама існуе народнае паданне, паводле якога першымі пасяленцамі на гэтым месцы былі закаханы Бярост і Тавіца, якім прыйшлося збегчы з роднага паселішча ў пошуках шчасця. Ад іх імёнаў нібыта і ўтварылася назва новага паселішча — Бераставіца. У 2006 годзе, у дні святкавання 500-годдзя мястэчка, разьбяныя скульптурныя статуі гэтых міфічных персанажаў — Бяроста і Тавіцы — з’явіліся пры ўездзе ў Бераставіцу як даніна павагі да продкаў і да іх культуры<ref name="berestovitsa"/>. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Бераставіцу змяшчаецца ў грамаце [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]] пад [[1506]] годам у сувязі з перадачай паселішча ў вечнае карыстанне [[Аляксандр Іванавіч Хадкевіч|Аляксандру Хадкевічу]], [[Маршалак гаспадарскі|маршалку гаспадарскаму]], за заслугі перад Айчынай. У 1549 годзе [[Рыгор Хадкевіч]] распачаў тут будову рэзідэнцыі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=473}}. Пасля смерці мужа [[Ганна з Хадкевічаў]], на той час жонка віленскага кашталяна [[Павел Мікалаевіч Пац|Паўла Паца]], разам з сынам, каралеўскім дваранінам Янам Паўлавічам Сапегам, прадала палову маёнтка князю [[Фёдар Іванавіч Масальскі|Фёдару Масальскаму]]. Гэта было мацярызнае (маёмасць маці) уладанне Ганны, якое яна атрымала ў спадчыну разам з братам [[Аляксандр Хадкевіч (ваявода троцкі)|Аляксандрам]] і сястрой Аляксандрай. Пасля смерці брата ёй перайшла палова ягонай долі, якую яна ў 1597 годзе прадала за 30 000 злотых<ref>Сліж, Н. Шляхцянкі на старонках прыватна-прававых і судовых дакументаў Вялікага Княства Літоўскага ў XVI—XVII стст. / Наталля Сліж // ARCHE Пачатак. — 2011. — № 12 (111): Жанчына ў беларускай гісторыі. — С. 8. ''Са спасылкай на'': Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. — Ф. 1755. — Воп. 1. — Спр. 3. — Арк. 225—230.</ref>. [[Выява:Bierastavica. Бераставіца (XIX).jpg|thumb|злева|Ратуша, XIX ст.]] З XVI стагоддзя ў Бераставіцы існаваў касцёл, які спалілі [[Маскоўская дзяржава|маскоўскія]] захопнікі. на карце [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] (1613) паселішча значыцца як [[мястэчка]], у [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскім павеце]]. У 1615 годзе на месцы згарэлага драўлянага касцёла збудавалі новы. Цягам XVII—XVIII стагоддзяў мясцовасць знаходзілася ва ўладанні [[Мнішкі|Мнішкаў]], [[Патоцкія|Патоцкіх]], [[Касакоўскія|Касакоўскіх]]. У XVIII стагоддзі пры касцёле існавалі шпіталь і парафіяльная школа{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=473}}. У 1754 годзе [[Спіс каралёў польскіх|кароль]] і [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікі князь]] [[Аўгуст Сас]] надаў Бераставіцы [[Магдэбургскае права]] і герб з выявай вавёркі ў цэнтры. Неўзабаве на гандлёвай плошчы збудавалі ратушу. 19 верасня 1794 года ў бітве паміж [[паўстанне 1794 года|паўстанцамі]] пад камандаю [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і расійскім акупацыйным войскам у мястэчку загінула больш за 250 абаронцаў Рэчы Паспалітай. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Бераставіца апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Гродзенскім павеце. Жыхары мястэчка бралі актыўны ўдзел у [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні Кастуся Каліноўскага]]{{sfn|ЭГБ|1994|с=436}}. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1917 годзе Бераставіцу занялі нямецкія войскі, у 1919 годзе — польскія войскі. 7 чэрвеня 1919 года разам з усім Гродзенскім паветам мястэчка ўключылі ў Віленскую акругу [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] — часовую Польскую адміністрацыйную адзінку<ref name="DU-1"/>. Улетку 1920 года Бераставіцу занялі бальшавікі, пазней зноў палякі. 20 снежня 1920 года мястэчка ўключылі разам з паветам у Навагрудскую акругу<ref name="DU-2"/>. 19 лютага 1921 года Бераставіца зрабілася цэнтрам [[Гміна Вялікая Бераставіца|гміны]] ў [[Гродзенскі павет (1921—1940)|Гродзенскім павеце]] [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкага ваяводства]]. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) мястэчка канчаткова адыйшло да міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. 18 верасня 1939 года ў Бераставіцы пачаліся забойствы і крадзежы. Ахвярамі сталі багатыя асобы і тыя, хто працаваў у польскай адміністрацыі (перш за ўсё палякі). У рабаванняў бралі ўдзел частка сялян і бандыты, якія дзейнічалі пад уплывам прапаганды СССР (перш за ўсё беларусы і яўрэі). Апрача іншых, тут забілі двух паліцыянтаў: каменданта ўчастку Асташэўскага і паліцыянта Лойку<ref name="Wierzbicki"/>. 2 лістапада 1939 года Бераставіца ўвайшла ў [[БССР]], у [[Крынкаўскі раён]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да 17 ліпеня 1944 года мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 20 верасня 1944 года Бераставіца стала цэнтрам раёна, у 1947 года атрымала афіцыйны статус [[Пасёлак гарадскога тыпу|пасёлку гарадскога тыпу]]. 17 ліпеня 2006 года адбылося афіцыйнае зацверджанне гістарычнага герба і заснаванне сцяга пасёлка<ref name="pravo"/>. <center><gallery caption="Мястэчка на старых здымках" widths="150" heights="150"> Выява:Bierastavica Vialikaja. Бераставіца Вялікая (XX).jpg|У цэнтры мястэчка Выява:Bierastavica Vialikaja. Бераставіца Вялікая (1916).jpg|На Рынку Выява:Bierastavica Vialikaja, stary kaścioł.jpg|Стары касцёл Выява:Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (S. Kasakoŭski, 20.08.1901) (3).jpg|Сядзіба </gallery></center> == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:170 barincrement:28 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:7000 ScaleMajor = unit:year increment:2500 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:500 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1850 from:0 till:1037 bar:1878 from:0 till:1694 bar:1900 from:0 till:1786 bar:1921 from:0 till:1371 bar:1968 from:0 till:2700 bar:1969 from:0 till:2900 bar:1992 from:0 till:7000 bar:2006 from:0 till:5900 bar:2009 from:0 till:5720 bar:2016 from:0 till:5545 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text: </timeline></center> </div> * '''[[XIX стагоддзе]]''': [[1830]] — 394 муж., з іх шляхты 6, духоўнага саслоўя 5, мяшчан-іўдзеяў 357, мяшчан-хрысціян і сялян 26<ref name="miastečki"/>; [[1850]] — 1&nbsp;037 чал.; [[1878]] — 1&nbsp;694 чал. (791 муж. і 803 жан.), у тым ліку 1&nbsp;127 яўрэяў<ref name="HSKP"/>; [[1900]] — 1&nbsp;786 чал. * '''[[XX стагоддзе]]''': [[1914]] — 2&nbsp;518 чал.; [[1921]] — 1&nbsp;371 чал., з іх 720 іўдзеяў, 421 каталік, 229 праваслаўных, 1 евангеліст<ref name="SMRP"/>; [[1968]] — 2,7 тыс. чал.{{sfn|ВСЭ|1970}}; [[1969]] — 2,9 тыс. чал.; [[1992]] — 7 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1994|с=435}} * '''[[XXI стагоддзе]]''': [[2006]] — 5,9 тыс. чал.; [[2009]] — 5&nbsp;720 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; [[2016]] — 5&nbsp;545 чал.; [[2018]] — 5667 чал. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці, сацыяльна-бытавога абслугоўвання. * Філіял «Бераставіцкі масласырзавод» ААТ «Малочны свет» * [[Прыватнае ўнітарнае прадпрыемства|ПУП]] «Кааппрам Бераставіцкага раённага спажывецкага таварыства» == Культура == Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, дом культуры, кінатэатр. == Адукацыя == У Бераставіцы працуюць сярэдняя, музычная і дзіцяча-юнацкая спартыўная школы, 2 дашкольныя ўстановы. [[Файл:Vyalikaya Berastavitsa2.JPG|thumb|Возера ў цэнтры мястэчка]] == Медыцына == Медыцынскія паслугі надае пасялковая бальніца. == Мас-медыя == У мястэчку выдаецца «Бераставіцкая газета». <!--== Забудова == === Вуліцы і плошчы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Цяперашняя назва''' || '''Гістарычная назва''' |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Дзяржынскага вуліца || Хадкевічаўская вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Камсамольская вуліца || Школьная вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кастрычніцкая вуліца || Дольная вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Леніна вуліца || Гарадзенская вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Партызанская вуліца || Свіслацкая вуліца |-style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкая вуліца || Беластоцкая вуліца |-style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чырвонаармейская вуліца || Ваўкавыская вуліца<ref>{{Спасылка | аўтар = Лушчык С. | прозвішча = | імя = | аўтарlink = | суаўтары = | год = | url = http://www.beresta.by/?p=7799 | загаловак = Бераставіцкія вуліцы ў даваенны час | фармат = | назва праекту = | выдавецтва = [http://www.beresta.by Навіны Бераставіцы] | дата = 2 верасня 2012 | мова = | каментар = }}</ref> |}--> == Турызм == Спыніцца можна ў пасялковай гасцініцы<ref name="TEB"/>. == Славутасці == * Гістарычная забудова (кан. ХІХ — пач. XX стагоддзяў; фрагменты). * [[Касцёл Праабражэння Гасподняга (Вялікая Бераставіца)|Касцёл Праабражэння Гасподняга]] (1912), вул. Леніна, 29 — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413Г000683}}. * [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вялікая Бераставіца)|Рэшткі касцёла былога кляштара кармелітаў]] (1620 год, сярэдзіна ХVIII стагоддзя), Ратушная плошча<ref name="globus"/> — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|412Г000078}}. Пабудаваны ў 1615 годзе (па іншых дадзеных у 1741 годзе). * [[Свята-Мікалаеўская царква (Вялікая Бераставіца)|Свята-Мікалаеўская царква]] (2-я пал. ХІХ ст.). * [[заезны двор, Вялікая Бераставіца|Заезны двор]] (2-я пал. XIX ст.). * [[Сядзіба Касакоўскіх, Вялікая Бераставіца|Сядзіба Касакоўскіх]] (XVIII ст.). === Памятныя мясціны === * Могілкі старыя каталіцкія, каплічкі. * Брацкая магіла (1941–1944), паўночная ўскраіна пасёлка — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|413Д000080}}. '''Страчаная спадчына''' * Палац Касакоўскіх (XIX ст.)/ <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Касцёл Дабравешчання. Вялікая Бераставіца.jpg|Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі Вялікая Бераставіца. Касцёл Перамянення Божага.jpg|Касцёл Праабражэння Гасподняга Вялікая Бераставіца. Царква.jpg|Свята-Мікалаеўская царква Вялікая Бераставіца. Заезны двор.jpg|Заезны двор Вялікая Бераставіца. Брама.jpg|Брама сядзібы Вялікая Бераставіца. Касцёл Праабражэння Гасподняга (03).jpg|Плябанія Вялікая Бераставіца. Знак.jpg|Знак Bierastavica Vialikaja, Kasakoŭski. Бераставіца Вялікая, Касакоўскі (1910).jpg|Палац [[Касакоўскія|Касакоўскіх]] </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Восіп Кавалеўскі]] (1801—1878) — філолаг, адзін з заснавальнікаў манголазнаўства ў [[Расійская імперыя|Расіі]] * [[Павел Канстанцінавіч Валынцэвіч|Павел Валынцэвіч]] (1875—1962). Фотамастак, святар.<ref name="walyncewicz"/> * {{нп5|Лявон Рабіновіч||he|לאון רבינוביץ}} * [[Адам Трыпус]] (1895—1965) — ваенны і педагог, дзеяч [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] * [[Эдвард Кан]] (1895—1984)<ref>https://archivesspace.thebreman.org/repositories/2/resources/55</ref> * [[Фелікс Ражанскі]] (1838 — пасля 1903) — беларускі паэт, мемуарыст, удзельнік рэвалюцыйнага руху 1860-х гг. * [[Андрэй Мікалаевіч Янушкевіч]] (нар. 1976) — беларускі гісторык. == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> <ref name="grodno">[[Ігар Трусаў|Трусаў І.]] [http://gazeta.grodno.net/33_78/t6.htm Гродзенскія ваколіцы] // «Биржа информации» № 31 (76), [[5 жніўня]] [[1999]].</ref> <ref name="KTSB">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 27.</ref> <ref name="berestovitsa">[http://berestovitsa.grodno-region.by/ru/region/new_3 История] на [http://berestovitsa.grodno-region.by Берестовицкий районный исполнительный комитет]</ref> <ref name="DU-1">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.</ref> <ref name="DU-2">Dz. U. z 1920 r. Nr 115, poz. 760.</ref> <ref name="Wierzbicki">Wierzbicki M. Polacy i Białorusini w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-białoruskie na ziemiach północno-wschodnich II RP pod okupacją sowiecką 1939—1941. Wyd. 2. — Warszawa: Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, 2007. ISBN 978-83-88747-76-2. — S. 69-149.</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?RN=P30600455 Указ Президента Республики Беларсь № 455 от 17 июля 2006 г.]</ref> <ref name="miastečki">{{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі, 2010|к}} С. 412.</ref> <ref name="HSKP">Brzostowica Wielka // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1}} S. 422.</ref> <ref name="SMRP">Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5: Województwo białostockie. — Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924. S. 32.</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20100918162455/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-4.pdf Перепись населения — 2009. Гродненская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="TEB">{{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі|Большая Берестовица}}</ref> <ref name="globus">[http://globustut.by/bolsh_berestov/index.htm «Глобус Беларуси»]</ref> <ref name="walyncewicz">[http://www.rh.by/by/141/250/3737/ Павел Валынцэвіч] // [[Рэгіянальная газета]]</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=473|артыкул=Вялікая Бераставіца|аўтар=}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{ВСЭ3|Больша́я Берестови́ца|3|529}} * ''[[Ігар Трусаў|Трусаў І.]]'' [http://gazeta.grodno.net/83/T7.html Гродзенскія ваколіцы]{{Недаступная спасылка}} // «Биржа информации» № 83, [[23 верасня]] [[1999]]. * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Вялікая Бераставіца|[[Валерый Шаблюк|Шаблюк В.]]|435—436}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|422|Brzostowica Wielka}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Vialikaja Bierastavica|Вялікая Бераставіца}} {{OSM relation|6722367|Вялікая Бераставіца}} * [http://www.radzima.org/be/pub/901_m/ Фатаздымкі на radzima.org] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Бераставіцкі раён}} {{Гродзенская вобласць}} [[Катэгорыя:Вялікая Бераставіца| ]] pyljab0a0b8mtfahbc5rlhbn6suycr8 Казімір Велікаселец 0 18064 5124299 5099921 2026-04-10T15:59:25Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Gerb_biscop_velikoselets.jpg|Gerb_biscop_velikoselets.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 2 April 2026. 5124299 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | беларускае імя = Казімір Велікаселец | арыгінальнае імя = | беларускае імя пры нараджэнні = | арыгінальнае імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | шырыня герба = 150px | тытул = [[Апостальскі адміністратар]] ''sede vacante'' і ''ad nutum Sanctae Sedis'' [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] | царква = [[Рымска-Каталіцкая Царква]] | абшчына = | абранне = | парадак = 2 | каранацыя = | перыядпачатак = [[3 студзеня]] [[2021]] | перыядканец = [[23 кастрычніка]] [[2021]] | папярэднік = [[Антоній Дзям’янка]]<ref>Быў 1-ым Апостальскім адміністратарам Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі ў перыяд ''sede vacante'' з [[14 чэрвеня]] [[2006]] года па [[21 верасня]] [[2007]] года. У прамежак часу паміж 1-ым і 2-ім перыядамі ''sede vacante'' Мітрапалітам Мінска-Магілёўскім быў арцыбіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]].</ref> | пераемнік = | тытул_2 = [[Дапаможны біскуп]]<br>[[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]] | парадак_2 = | царква_2 = [[Рымска-Каталіцкая Царква]] | перыядпачатак_2 = [[6 мая]] [[1999]] года | перыядканец_2 = [[10 кастрычніка]] [[2024]] года | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = Генеральны вікарый<br>[[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]] | парадак_3 = | царква_3 = [[Рымска-Каталіцкая Царква]] | перыядпачатак_3 = [[1992]] год | перыядканец_3 = [[1999]] год | пераемнік_3 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = [[Стараволя]], [[Пружанскі раён]], [[Брэсцкая вобласць]] | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | бацька = | маці = | сан = [[4 чэрвеня]] [[1984]] года | хіратанія = [[24 чэрвеня]] [[1999]] года | кардынал = | аўтограф = Kazimierz Wielikosielec OP signature.svg | Commons =Kazimierz Wielikosielec |узнагароды = }} '''Казімі́р Велікасе́лец''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч. Генеральны вікарый (1992—1999), [[дапаможны біскуп]] (1999—2024) [[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]], апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] ў 2021 годзе. == Біяграфія == Нарадзіўся 5 мая 1945 года ў вёсцы [[Стараволя]] Пружанскага раёна. Бацька вазіў яго за 50 кіламетраў на веласіпедзе ў найбліжэйшы дзейны касцёл у [[Кобрын|Кобрыне]]<ref name=":0" />. У часе працы на будоўлі ў [[Вільня|Вільні]] пазнаёміўся з [[Дамініканцы|ордэнам дамініканцаў]]<ref name=":0" />. Савецкія ўлады тры гады не давалі дазвол на паступленне ў Рыжскую семінарыю, таму Казімір Велікаселец нелегальна вучыўся ў доктара тэалогіі [[Вацлаў Пянткоўскі|Вацлава Пянткоўскага]] ў парафіі [[Мядзведзічы]], з ім разам вучыўся біскуп [[Антоній Дзям’янка]]. У 1981 годзе прыняты на вучобу ў рыжскую семінарыю, падчас навучання склаў законныя шлюбы ў Ордэн дамініканцаў. Атрымаў сакрамент святарства 4 чэрвеня 1984 года. З 1984 года быў пробашчам у [[Ішкалдзь|Ішкалдзі]]. У 1992 годзе быў прызначаны Генеральным вікарыем для [[Пінская дыяцэзія|Пінскай дыяцэзіі]], адначасова выконваў абавязкі дэкана Баранавіцкага дэканата і пробашча [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Баранавічы)|касцёла Узвышэння Святога Крыжа]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. 6 мая 1999 года Папа [[Ян Павел II]] прызначыў яго тытулярным біскупам [[Бланда Юлія|Бланды Юліі]] і дапаможным біскупам Пінскай дыяцэзіі. 24 чэрвеня 1999 года адбылося біскупскае пасвячэнне, якое здзейсніў кардынал [[Казімір Свёнтак]]. [[Файл:Catholic Church in Gomel, Holy Mass.jpg|міні|злева|Казімір Велікаселец (пасярэдзіне) у часе святой імшы ў Гомлі. 3 чэрвеня 2018 г.]] Пазней пасяліўся ў Гомелі, у 2013 годзе зарэгістраваў парафію з гістарычнай назвай Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі. 15 жніўня 2018 года асвяціў крыж і зямлю для новага касцёла, 16 лістапада асвяціў часовую капліцу, апекаваўся будаўніцтвам новага касцёла<ref name=":0" />. 3 студзеня 2021 года, у дзень 75-годдзя Мітрапаліта Мінска-Магілёўскага [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]], [[Папа Рымскі]] [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск]] прыняў яго адстаўку і адначасова прызначыў Апостальскім Адміністратарам ''sede vacante'' на згаданую мітрапаліцкую кафедру біскупа Казіміра Велікасельца<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/12686-papa-frantsishak-prynya-adsta-ku-artsybiskupa-kandrusevicha Папа Францішак прыняў адстаўку арцыбіскупа Кандрусевіча]</ref>. Паўнамоцтвы біскупа Казіміра Велікасельца як Апостальскага Адміністратара канчаткова прыпыніліся 23 кастрычніка 2021 года з афіцыйным і кананічным уступленнем на пасаду Мінска-Магілёўскага мітрапаліта [[Іосіф Станеўскі|Іосіфа Станеўскага]]. Пазней выконваў выконваў паўнамоцтвы дапаможнага біскупа Пінскай дыяцэзіі да 10 кастрычніка 2024 года<ref name=":0" />. Памёр 8 лютага 2026 года ў Гомельскім гарадскім кардыялагічным цэнтры<ref name=":0">{{Cite web|lang=be-by|url=https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi|title=На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі|website=catholic.by|access-date=2026-02-08}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Commons}} * [http://catholic.by/port/conference/velikaselec.htm Інфармацыя на Інтэрнэт-партале Каталіцкага Касцёла ў Беларусі] * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bwielk.html Інфармацыя на сайце «Catholic Hierarchy»] {{Біскупы пінскія}} {{Біскупы мінска-магілёўскія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Біскупы пінскія]] [[Катэгорыя:Біскупы мінска-магілёўскія]] [[Катэгорыя:Тытулярныя біскупы]] {{DEFAULTSORT:Велікаселец Казімір}} ezlmww3ggobuni000a6938hycrxwits Казахстан 0 18431 5124427 5060793 2026-04-11T03:29:17Z ~2026-22391-65 166530 5124427 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Казахстан |Арыгінальная назва = {{lang-kz|Қазақстан Республикасы}} |Родны склон = Казахстана |Назва гімна = Менің Қазақстаным |Аўдыё = Kazakhstan 2006.ogg |Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] |Дата незалежнасці = [[16 снежня]] [[1991]] |Незалежнасць ад = [[СССР]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Актабэ]], [[Караганда]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Казахстана|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Казахстана|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў]] <br/> [[Аліхан Асханавіч Смаілаў]] |Плошча = 2.724.902 |Працэнт вады = 2,8 |Этнахаронім = [[Казахстанцы]] |Месца па насельніцтву = 61 |Насельніцтва = 20.286.084<ref name="Демография">[https://stat.gov.kz/upload/iblock/0db/qjs9vtcj65qgyngcldp7twmyq3un91fq/Т-18-05-М%20(01%2025)%20рус.xlsx Population: Kazakhstan] {{ref-ru}}</ref> |Год ацэнкі = 2025 |Насельніцтва па перапісу = 16.004.800 |Год перапісу = 2009 |Шчыльнасць насельніцтва = 6,93 |Месца па шчыльнасці = 227 |ВУП (ППЗ) = 508,501 млрд<ref>[http://data.worldbank.org/country/kazakhstan World Bank: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 |Месца па ВУП (ППЗ) = 43 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 27.292 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 54 |ВУП (намінал) = 181,667 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=13&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ВУП (намінал) = 2019 |Месца па ВУП (намінал) = 54 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 9,750 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 75 |ІРЧП = 0,817<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf UNDP - Human Development Report 2015]</ref> |Год разліку ІРЧП = 2019 |Месца па ІРЧП = 50 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Казахста́н''':= вражеская пиндосная чурка внедренная лазающая шпионящая. Чурок перестрелять, казыхстын раздавить танками, дизертиров беглых повесить в т.ч. немчуру поганую. Байконыр с вражескими ракетами уничтожить с ленинском, цэнки, беглыми уголовниками дизертирами. Самагу, сагатов, изевск, саганск, энгельс, казынь, кыргызстын, узбекистын уничтожить с хохлами, армяшками, жидовками, беласрусами, латышами, литовками, полками. Los. Варшалаву сжечь заживо, презиков, меров, перов, гувернеров перестрелять из огнеметов. И атомные удары по: парижу, цюриху, кельну, вене, праге, гродно, данцигу, мемелю, еревану, софии, лондону, эдинбургу, атомным станциям, ленинграду, твери. Abschießen. Feuer! Los.. ({{Lang-kz|Қазақстан}}), афіцыйная назва '''Рэспубліка Казахстан''' ({{Lang-kz|Қазақстан Республикасы}}) — [[дзяржава]] на мяжы [[Азія|Азіі]] і [[Еўропа|Еўропы]] (Азіі належыць большая частка). Агульная плошча краіны — 2 724 902 км², гэта дзявятая па плошчы краіна свету і найвялікшая ўнутрыкантынентальная краіна. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] (працягласць мяжы — 6846 км), на ўсходзе — з [[Кітай|Кітаем]] (1533 км), на поўдні — з [[Кыргызстан]]ам (1051 км), [[Узбекістан]]ам (2203 км) і [[Туркменістан]]ам (379 км). Абмываецца на паўднёвым захадзе водамі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] (працягласць берагавой лініі — 1894 км), на поўдні — водамі [[Аральскае мора|Аральскага мора]]. Сталіца — [[Астана]] (са снежня 1997). З 16 снежня 1991 года Казахстан — незалежная дзяржава. Грашовая адзінка — [[казахстанскі тэнгэ]]. == Гісторыя == === Старажытная гісторыя === [[Файл:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|thumb|left|150px|[[Ісыкскі залаты чалавек]]]] Тэрыторыя Казахстана заселена чалавекам з эпохі [[палеаліт]]у. У І тысячагоддзі да н.э. большасць мясцовых стэпавых плямён перайшла да качавой [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Тагачаснае насельніцтва ў «[[Авеста|Авесце]]» названа ''турам''і, старажытнагрэчаскіх крыніцах, у тым ліку ў «Гісторыі» [[Герадот]]а — ''скіфамі'', ''масагетамі'', у старажытнаперсідскіх тэкстах — ''[[сакі (народ)|сакамі]]''. У І тысячагоддзі да н.э. сакі засялялі тэрыторыю ад сучасных [[Семірэчча]] і ўсходняга Туркестана да Прычарнамор’я і ад [[Алтайскія горы|Алтайскіх гор]] да [[Харэзм]]а. У 8-7 стагоддзях да н.э. яны кантактавалі з [[Асірыя]]й і Мідыяй, з 6 ст.да н.э. і з [[дзяржава Ахеменідаў|дзяржавай Ахеменідаў]]. Сакі мелі даволі развітую для тых часоў культуру. Пры раскопках іх кургана Ісык у перадгор’ях [[Заілійскі Алатау|Заілійскага Алатау]] знойдзена пахаванне т.зв. «[[Ісыкскі залаты чалавек|залатога чалавека]]» (5 ст.да н.э.). Сакі ваявалі на баку персаў супраць грэкаў у [[Марафонская бітва|Марафонскай бітве]] (490 г.да н.э.). === Сярэднія вякі === У 556 годзе на тэрыторыі Казахстана з’явіўся [[Цюркскі каганат]]. Праз яго праходзіў [[Вялікі шаўковы шлях|Шаўковы шлях]]. У 7 ст. каганат распаўся на Усходні (Другі) і Заходні каганаты. У 7-8 ст. поўдзень былога Цюркскага каганату захапілі [[Арабскі халіфат|арабы]]. Насельніцтва, якое жыло там, прыняло іх веру і пісьменнасць. Захапіць поўдзень былога Цюркскага каганату хацелі і кітайцы, але былі [[Талаская бітва|разбітыя]] каля ракі Талас. Нядоўга арабы кіравалі Казахстанам, у 9 ст. на поўдні і ўсходзе Казахстана з’явілася Караханідская дзяржава, а на захадзе — Агуская. У 1210 годзе тэрыторыі Караханідскай дзяржавы ўваходзяць у склад [[Харэзм]]а. Пазней Харэзм і ўсю тэрыторыю Казахстана захапіў [[Мангола-татарскае нашэсце|мангольскі]] кіраўнік [[Чынгісхан]]. Было знішчана мноства гарадоў, сярод іх [[Атрар]], [[Сыгнак]], [[Ашнас]]. Спачатку казахскія качэўнікі ваявалі з захопнікамі, але потым сталі пераходзіць на іх бок. Мангольская заваёва суправаджалася масавым знішчэннем людзей. Былі разбураны гарады і паселішчы, палацы і мячэці, закінуты апрацаваныя палі і ірыгацыйныя сістэмы. Тысячы майстроў-рамеснікаў былі сагнаны ў рабства. Быў перапынены завяршальны этап фарміравання кыпчацкай народнасці. Панаванне мангольскіх заваёўнікаў надоўга затрымала эканамічны і культурны прагрэс народаў заваяваных імі краін. Найцяжэйшы ўрон пацярпелі земляробчая і гарадская культура. === Казахскае ханства === === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Казахстан у складзе Расійскай імперыі}} === Казахская ССР === Да 1991 года Казахстан уваходзіў у склад [[СССР]] (з 1936 — як Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі), быў месцам ажыццяўлення вялікіх савецкіх праектаў, у тым ліку асваення цалінных зямель, касмічнай (Байканур) і ядзернай (Сяміпалацінск) праграм. === Перыяд незалежнасці === == Дзяржаўны лад == Казахстан — рэспубліка. Паводле [[Канстытуцыя Казахстана|канстытуцыі 1995 года]] кіраўнік дзяржавы — [[Прэзідэнт Казахстана|прэзідэнт]], які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў і ўзначальвае адзіную сістэму [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]. Вышэйшы орган дзяржаўнай улады — [[Парламент Казахстана|двухпалатны парламент]], які складаецца з Сената (49 дэпутатаў) і ніжняй палаты (Мажыліса, 67 дэпутатаў). Кабінет міністраў узначальвае прэм’ер-міністр. Мясцовае кіраўніцтва ў абласцях ажыццяўляюць акімы, прызначаныя прэзідэнтам. Вышэйшая судовая інстанцыя — Вярхоўны Суд, ніжэйшыя судовыя звенні — абласныя і мясцовыя суды. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Kazakhstan provinces and province capitals from 2022-06-08 until 2022-09-17.png|left|600px|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Казахстана на 2022 год ]] == Прырода == === Рэльеф === Больш за 3/4 тэрыторыі Казахстана займаюць раўніны з вышынямі ад 100 да 300 м [[Вышыня НУМ|над у.м]]. На крайнім паўднёвым усходзе і ўсходзе распасціраюцца хрыбты [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]], [[Джунгарскі Алатау|Джунгарскага Алатау]] і [[Алтай|Алтая]] з вышынямі ад 3000 да 6995 м (пік [[Хан-Тэнгры]]). На крайнім захадзе размешчаная [[Прыкаспійская нізіна]], якая часткова ляжыць ніжэй узроўню Сусветнага акіяна (узровень Каспійскага мора −27 м). У цэнтры краіны шырокія тэрыторыі займае разбураная горная сістэма Казахскага дробнасопачніка. У межах раўнін распаўсюджаныя пясчаныя і гліністыя пустыні ([[Кызылкум]], Муюнкум, [[Бетпак-Дала]]), паўпустыні і сухія стэпы. Для маладых гор паўднёвага ўсходу характэрна вертыкальная пояснасць. На поўначы краіны пераважаюць стэпы і лесастэпы. 23 % тэрыторыі (паўночная частка) прыдатныя для земляробства, 70 % — для адгоннай жывёлагадоўлі. === Водныя рэсурсы === Каля 80 % тэрыторыі краіны адносіцца да бяссцёкавых абласцей і басейнаў унутранага сцёку. Рэкі [[Іртыш]], [[Ішым]] і [[Табол]], што працякаюць па паўночнай і паўночна-ўсходняй ускраіне, належаць да басейна [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Усе астатнія буйныя рэкі на тэрыторыі краіны нясуць свае воды ў замкнёныя ўнутраныя вадаёмы: [[Урал (рака)|Урал]] — у Каспійскае мора, [[Сырдар’я]] — у [[Аральскае мора]], [[Ілі (рака)|Ілі]] — у [[Балхаш|возера Балхаш]]. Мноства малых і сярэдніх рэк улетку перасыхаюць. Каспійскае мора ўваходзіць у межы рэспублікі сваёй паўночна-ўсходняй акваторыяй з найбольш прэснай вадой і невялікімі глыбінямі (5-7 м). Аральскае мора падзелена паміж Казахстанам і Узбекістанам. Плошча вадаёма скарацілася ў 2 разы за 1960—1995. Возера Балхаш мае прэсную заходнюю акваторыю і салёную ўсходнюю. [[Чаган|Возера Чаган]]. === Клімат === Клімат краіны рэзка кантынентальны і сухі. У перадгорных і горных раёнах выпадае ад 500 да 1600 мм [[ападкі|ападкаў]] у год, у стэпавых — 200—500, у пустынных — 100—200 мм. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −18 °C на поўначы да −3 °C на поўдні; сярэдняя тэмпература ліпеня ад 19 °C на поўначы да 29 °C на поўдні. Сутачныя перапады тэмператур дасягаюць 20-30 °C. === Глебы === За выключэннем паўночных раёнаў, глебы ў Казахстане бедныя і засоленыя. У цэлым для краіны характэрная шыротная занальнасць глеб: на поўначы — [[чарназём]]ы, далей на поўдні — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]], бурыя паўпустынныя глебы, [[такыры]] і пяскі пустынь. У гарах развітыя каштанавыя, шэрыя лясныя і горна-лугавыя чарназёмныя глебы. === Раслінны і жывёльны свет === Лясы займаюць усяго 3,5 % тэрыторыі Казахстана. Большай часткай гэта хвойныя лясы, хоць у гарах сустракаюцца [[бяроза]], [[асіна]], [[яблыня]] і арчоўнікі. На астатняй тэрыторыі краіны распаўсюджаная рознатраўна-злакавыя, палынна-злакавыя, палынна-салянкавая і пустынная расліннасць. У высакагор’ях маюцца субальпійскія і альпійскія лугі. Жывёльны свет Казахстана своеасаблівы. Насякомыя і земнаводныя пераважаюць у пустынях і паўпустынях. У стэпавай зоне сустракаюцца джэйран, [[сайгак]], воўк, заяц, ліса, шакал, розныя грызуны (мышы, байбакі, хамякі). Шматлікія казахстанскія азёры служаць сталымі або сезоннымі месцамі пасялення для гусакоў, лебедзяў, качак, фламінга. Найбольш разнастайная фаўна гор. Тут водзяцца мядзведзі, горныя казлы і бараны, снежныя барсы, алені, мноства відаў птушак. Для аховы дзікай прыроды створаныя запаведнікі ва ўсіх прыродных зонах — ад пустыняў да высакагор’яў. == Насельніцтва == {{main|Казахі}} {{main|Беларусы Казахстана}} Большасць насельніцтва — [[казахі]] (50,6 %) і [[рускія]] (32,2 %). Нацыянальныя меншасці — [[украінцы]] (4,5 %), [[узбекі]] (2 %), [[немцы]] (1,9 %), [[татары]] (1,8 %), [[беларусы Казахстана|беларусы]] (каля 1 %) і іншыя. У 1990-х гадах адзначалася эміграцыя насельніцтва ў [[Германія|Германію]] і [[Расія|Расію]]. Пануючыя рэлігія — [[іслам]] (47 %) і [[хрысціянства]] (44 %). Сярэдняя [[шчыльнасць насельніцтва]] — 5,8 чал./км² (1996). Найбольш шчыльна заселены сельскагаспадарчыя раёны поўначы і арашальныя землі паўднёвага ўсходу. Гарадское насельніцтва — 56 %. == Эканоміка == === Энергетыка === ==== Атамная энергетыка ==== Адзіная атамная электрастанцыя ў Казахстане размешчана ў [[Актау|Актаў]], з [[Рэактар ​​на хуткіх нейтронах|рэактарам на хуткіх нейтронах]] БН-350 магутнасцю 350 МВт. АЭС працавала ў 1973—1999 гадах. Цяпер атамная энергія ў Казахстане не выкарыстоўваецца, нягледзячы на запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] ў краіне, паводле ацэнкі [[МАГАТЭ]], у 900 тысяч тон. Асноўныя радовішчы ўрану знаходзяцца на поўдні Казахстана ([[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] і [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская вобласці]]), захадзе на плато [[Мангістау|Магістаў (Мангышлак)]], на поўначы Казахстана — радовішча Семізбай. У 2010 годзе для павелічэння энергетычных магутнасцяў Казахстан і Расія дамовіліся пра будаўніцтве новай атамнай электрастанцыі, супраць гэтага выступае антыядзерны рух Невада—Сяміпалацінск. Цяпер разглядаецца будаўніцтва новай атамнай электрастанцыі магутнасцю 600 МВт у Актау і ў 2025 годзе чакаюць пачатак будаўніцтва ў краіне дзвюх АЭС у [[Курчатаў (Казахстан)|Курчатаве]] ([[Абайская вобласць]]) і [[Улькен]]е (Алмацінская вобласць). == Культура, спорт == Штогод у Казахстане праводзіцца міжнародны кінафестываль «Еўразія», падчас якога адбываюцца паказы карцін еўрапейскіх і азіяцкіх рэжысёраў. Самымі папулярнымі ў Казахстане відамі спорту з’яўляюцца футбол, хакей, веласпорт. Казахстан — адна з вядучых краін Азіі па ўзроўні развіцця зімовых відаў спорту. == Славутасці == * Маўзалей Хаджы Ахмеда Ясаві ў горадзе Туркестан — аб’яўлены [[ЮНЕСКА]] [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]]. * Спартыўны комплекс Медэа == Вядомыя асобы == * [[Абай Кунанбаеў]] (1845—1904) — паэт, філосаф, кампазітар, асветнік, грамадскі дзеяч; заснавальнік казахскай пісьмовай літаратуры * [[Джамбул Джабаеў]] (1846—1945) — паэт-[[акын]] == Гл. таксама == * [[Камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Казахстан]] * [[Экалагічныя праблемы ў Казахстане]] ==Зноскі== {{Reflist}} {{АДКБ}} {{СНД}} {{Краіны Азіі}} {{Краіны Еўропы}} {{АІС}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Казахстан| ]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 8f7bamqahxqhslj2we0xwlgicdg0p0o 5124428 5124427 2026-04-11T03:29:34Z Железный капут 151538 Бот: хуткі адкат правак [[Special:Contribs/~2026-22391-65|~2026-22391-65]] па запыце [[:User:Mitte27|Mitte27]] 5124428 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава |Беларуская назва = Рэспубліка Казахстан |Арыгінальная назва = {{lang-kz|Қазақстан Республикасы}} |Родны склон = Казахстана |Назва гімна = Менің Қазақстаным |Аўдыё = Kazakhstan 2006.ogg |Форма кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] |Дзяржаўная рэлігія = [[Свецкая дзяржава]] |Дата незалежнасці = [[16 снежня]] [[1991]] |Незалежнасць ад = [[СССР]] |Найбуйнейшыя гарады = [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]], [[Актабэ]], [[Караганда]] |Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Казахстана|Прэзідэнт]] <br/> [[Прэм'ер-міністр Казахстана|Прэм'ер-міністр]] |Кіраўнікі = [[Касым-Жамарт Кемелевіч Такаеў]] <br/> [[Аліхан Асханавіч Смаілаў]] |Плошча = 2.724.902 |Працэнт вады = 2,8 |Этнахаронім = [[Казахстанцы]] |Месца па насельніцтву = 61 |Насельніцтва = 20.286.084<ref name="Демография">[https://stat.gov.kz/upload/iblock/0db/qjs9vtcj65qgyngcldp7twmyq3un91fq/Т-18-05-М%20(01%2025)%20рус.xlsx Population: Kazakhstan] {{ref-ru}}</ref> |Год ацэнкі = 2025 |Насельніцтва па перапісу = 16.004.800 |Год перапісу = 2009 |Шчыльнасць насельніцтва = 6,93 |Месца па шчыльнасці = 227 |ВУП (ППЗ) = 508,501 млрд<ref>[http://data.worldbank.org/country/kazakhstan World Bank: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ВУП (ППЗ) = 2019 |Месца па ВУП (ППЗ) = 43 |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 27.292 |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= 54 |ВУП (намінал) = 181,667 млрд<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=60&pr.y=13&sy=2014&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=916&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= IMF: Kazakhstan] {{ref-en}}</ref> |Год разліку ВУП (намінал) = 2019 |Месца па ВУП (намінал) = 54 |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 9,750 |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= 75 |ІРЧП = 0,817<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf UNDP - Human Development Report 2015]</ref> |Год разліку ІРЧП = 2019 |Месца па ІРЧП = 50 |Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Казахста́н''' ({{Lang-kz|Қазақстан}}), афіцыйная назва '''Рэспубліка Казахстан''' ({{Lang-kz|Қазақстан Республикасы}}) — [[дзяржава]] на мяжы [[Азія|Азіі]] і [[Еўропа|Еўропы]] (Азіі належыць большая частка). Агульная плошча краіны — 2 724 902 км², гэта дзявятая па плошчы краіна свету і найвялікшая ўнутрыкантынентальная краіна. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія|Расійскай Федэрацыяй]] (працягласць мяжы — 6846 км), на ўсходзе — з [[Кітай|Кітаем]] (1533 км), на поўдні — з [[Кыргызстан]]ам (1051 км), [[Узбекістан]]ам (2203 км) і [[Туркменістан]]ам (379 км). Абмываецца на паўднёвым захадзе водамі [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]] (працягласць берагавой лініі — 1894 км), на поўдні — водамі [[Аральскае мора|Аральскага мора]]. Сталіца — [[Астана]] (са снежня 1997). З 16 снежня 1991 года Казахстан — незалежная дзяржава. Грашовая адзінка — [[казахстанскі тэнгэ]]. == Гісторыя == === Старажытная гісторыя === [[Файл:Issyk's Golden Cataphract Warrior (close view).jpg|thumb|left|150px|[[Ісыкскі залаты чалавек]]]] Тэрыторыя Казахстана заселена чалавекам з эпохі [[палеаліт]]у. У І тысячагоддзі да н.э. большасць мясцовых стэпавых плямён перайшла да качавой [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]]. Тагачаснае насельніцтва ў «[[Авеста|Авесце]]» названа ''турам''і, старажытнагрэчаскіх крыніцах, у тым ліку ў «Гісторыі» [[Герадот]]а — ''скіфамі'', ''масагетамі'', у старажытнаперсідскіх тэкстах — ''[[сакі (народ)|сакамі]]''. У І тысячагоддзі да н.э. сакі засялялі тэрыторыю ад сучасных [[Семірэчча]] і ўсходняга Туркестана да Прычарнамор’я і ад [[Алтайскія горы|Алтайскіх гор]] да [[Харэзм]]а. У 8-7 стагоддзях да н.э. яны кантактавалі з [[Асірыя]]й і Мідыяй, з 6 ст.да н.э. і з [[дзяржава Ахеменідаў|дзяржавай Ахеменідаў]]. Сакі мелі даволі развітую для тых часоў культуру. Пры раскопках іх кургана Ісык у перадгор’ях [[Заілійскі Алатау|Заілійскага Алатау]] знойдзена пахаванне т.зв. «[[Ісыкскі залаты чалавек|залатога чалавека]]» (5 ст.да н.э.). Сакі ваявалі на баку персаў супраць грэкаў у [[Марафонская бітва|Марафонскай бітве]] (490 г.да н.э.). === Сярэднія вякі === У 556 годзе на тэрыторыі Казахстана з’явіўся [[Цюркскі каганат]]. Праз яго праходзіў [[Вялікі шаўковы шлях|Шаўковы шлях]]. У 7 ст. каганат распаўся на Усходні (Другі) і Заходні каганаты. У 7-8 ст. поўдзень былога Цюркскага каганату захапілі [[Арабскі халіфат|арабы]]. Насельніцтва, якое жыло там, прыняло іх веру і пісьменнасць. Захапіць поўдзень былога Цюркскага каганату хацелі і кітайцы, але былі [[Талаская бітва|разбітыя]] каля ракі Талас. Нядоўга арабы кіравалі Казахстанам, у 9 ст. на поўдні і ўсходзе Казахстана з’явілася Караханідская дзяржава, а на захадзе — Агуская. У 1210 годзе тэрыторыі Караханідскай дзяржавы ўваходзяць у склад [[Харэзм]]а. Пазней Харэзм і ўсю тэрыторыю Казахстана захапіў [[Мангола-татарскае нашэсце|мангольскі]] кіраўнік [[Чынгісхан]]. Было знішчана мноства гарадоў, сярод іх [[Атрар]], [[Сыгнак]], [[Ашнас]]. Спачатку казахскія качэўнікі ваявалі з захопнікамі, але потым сталі пераходзіць на іх бок. Мангольская заваёва суправаджалася масавым знішчэннем людзей. Былі разбураны гарады і паселішчы, палацы і мячэці, закінуты апрацаваныя палі і ірыгацыйныя сістэмы. Тысячы майстроў-рамеснікаў былі сагнаны ў рабства. Быў перапынены завяршальны этап фарміравання кыпчацкай народнасці. Панаванне мангольскіх заваёўнікаў надоўга затрымала эканамічны і культурны прагрэс народаў заваяваных імі краін. Найцяжэйшы ўрон пацярпелі земляробчая і гарадская культура. === Казахскае ханства === === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Казахстан у складзе Расійскай імперыі}} === Казахская ССР === Да 1991 года Казахстан уваходзіў у склад [[СССР]] (з 1936 — як Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі), быў месцам ажыццяўлення вялікіх савецкіх праектаў, у тым ліку асваення цалінных зямель, касмічнай (Байканур) і ядзернай (Сяміпалацінск) праграм. === Перыяд незалежнасці === == Дзяржаўны лад == Казахстан — рэспубліка. Паводле [[Канстытуцыя Казахстана|канстытуцыі 1995 года]] кіраўнік дзяржавы — [[Прэзідэнт Казахстана|прэзідэнт]], які выбіраецца насельніцтвам тэрмінам на 5 гадоў і ўзначальвае адзіную сістэму [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]]. Вышэйшы орган дзяржаўнай улады — [[Парламент Казахстана|двухпалатны парламент]], які складаецца з Сената (49 дэпутатаў) і ніжняй палаты (Мажыліса, 67 дэпутатаў). Кабінет міністраў узначальвае прэм’ер-міністр. Мясцовае кіраўніцтва ў абласцях ажыццяўляюць акімы, прызначаныя прэзідэнтам. Вышэйшая судовая інстанцыя — Вярхоўны Суд, ніжэйшыя судовыя звенні — абласныя і мясцовыя суды. == Адміністрацыйны падзел == [[Файл:Kazakhstan provinces and province capitals from 2022-06-08 until 2022-09-17.png|left|600px|thumb|Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел Казахстана на 2022 год ]] == Прырода == === Рэльеф === Больш за 3/4 тэрыторыі Казахстана займаюць раўніны з вышынямі ад 100 да 300 м [[Вышыня НУМ|над у.м]]. На крайнім паўднёвым усходзе і ўсходзе распасціраюцца хрыбты [[Цянь-Шань|Цянь-Шаня]], [[Джунгарскі Алатау|Джунгарскага Алатау]] і [[Алтай|Алтая]] з вышынямі ад 3000 да 6995 м (пік [[Хан-Тэнгры]]). На крайнім захадзе размешчаная [[Прыкаспійская нізіна]], якая часткова ляжыць ніжэй узроўню Сусветнага акіяна (узровень Каспійскага мора −27 м). У цэнтры краіны шырокія тэрыторыі займае разбураная горная сістэма Казахскага дробнасопачніка. У межах раўнін распаўсюджаныя пясчаныя і гліністыя пустыні ([[Кызылкум]], Муюнкум, [[Бетпак-Дала]]), паўпустыні і сухія стэпы. Для маладых гор паўднёвага ўсходу характэрна вертыкальная пояснасць. На поўначы краіны пераважаюць стэпы і лесастэпы. 23 % тэрыторыі (паўночная частка) прыдатныя для земляробства, 70 % — для адгоннай жывёлагадоўлі. === Водныя рэсурсы === Каля 80 % тэрыторыі краіны адносіцца да бяссцёкавых абласцей і басейнаў унутранага сцёку. Рэкі [[Іртыш]], [[Ішым]] і [[Табол]], што працякаюць па паўночнай і паўночна-ўсходняй ускраіне, належаць да басейна [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Усе астатнія буйныя рэкі на тэрыторыі краіны нясуць свае воды ў замкнёныя ўнутраныя вадаёмы: [[Урал (рака)|Урал]] — у Каспійскае мора, [[Сырдар’я]] — у [[Аральскае мора]], [[Ілі (рака)|Ілі]] — у [[Балхаш|возера Балхаш]]. Мноства малых і сярэдніх рэк улетку перасыхаюць. Каспійскае мора ўваходзіць у межы рэспублікі сваёй паўночна-ўсходняй акваторыяй з найбольш прэснай вадой і невялікімі глыбінямі (5-7 м). Аральскае мора падзелена паміж Казахстанам і Узбекістанам. Плошча вадаёма скарацілася ў 2 разы за 1960—1995. Возера Балхаш мае прэсную заходнюю акваторыю і салёную ўсходнюю. [[Чаган|Возера Чаган]]. === Клімат === Клімат краіны рэзка кантынентальны і сухі. У перадгорных і горных раёнах выпадае ад 500 да 1600 мм [[ападкі|ападкаў]] у год, у стэпавых — 200—500, у пустынных — 100—200 мм. Сярэдняя тэмпература студзеня ад −18 °C на поўначы да −3 °C на поўдні; сярэдняя тэмпература ліпеня ад 19 °C на поўначы да 29 °C на поўдні. Сутачныя перапады тэмператур дасягаюць 20-30 °C. === Глебы === За выключэннем паўночных раёнаў, глебы ў Казахстане бедныя і засоленыя. У цэлым для краіны характэрная шыротная занальнасць глеб: на поўначы — [[чарназём]]ы, далей на поўдні — [[каштанавыя глебы|каштанавыя]], бурыя паўпустынныя глебы, [[такыры]] і пяскі пустынь. У гарах развітыя каштанавыя, шэрыя лясныя і горна-лугавыя чарназёмныя глебы. === Раслінны і жывёльны свет === Лясы займаюць усяго 3,5 % тэрыторыі Казахстана. Большай часткай гэта хвойныя лясы, хоць у гарах сустракаюцца [[бяроза]], [[асіна]], [[яблыня]] і арчоўнікі. На астатняй тэрыторыі краіны распаўсюджаная рознатраўна-злакавыя, палынна-злакавыя, палынна-салянкавая і пустынная расліннасць. У высакагор’ях маюцца субальпійскія і альпійскія лугі. Жывёльны свет Казахстана своеасаблівы. Насякомыя і земнаводныя пераважаюць у пустынях і паўпустынях. У стэпавай зоне сустракаюцца джэйран, [[сайгак]], воўк, заяц, ліса, шакал, розныя грызуны (мышы, байбакі, хамякі). Шматлікія казахстанскія азёры служаць сталымі або сезоннымі месцамі пасялення для гусакоў, лебедзяў, качак, фламінга. Найбольш разнастайная фаўна гор. Тут водзяцца мядзведзі, горныя казлы і бараны, снежныя барсы, алені, мноства відаў птушак. Для аховы дзікай прыроды створаныя запаведнікі ва ўсіх прыродных зонах — ад пустыняў да высакагор’яў. == Насельніцтва == {{main|Казахі}} {{main|Беларусы Казахстана}} Большасць насельніцтва — [[казахі]] (50,6 %) і [[рускія]] (32,2 %). Нацыянальныя меншасці — [[украінцы]] (4,5 %), [[узбекі]] (2 %), [[немцы]] (1,9 %), [[татары]] (1,8 %), [[беларусы Казахстана|беларусы]] (каля 1 %) і іншыя. У 1990-х гадах адзначалася эміграцыя насельніцтва ў [[Германія|Германію]] і [[Расія|Расію]]. Пануючыя рэлігія — [[іслам]] (47 %) і [[хрысціянства]] (44 %). Сярэдняя [[шчыльнасць насельніцтва]] — 5,8 чал./км² (1996). Найбольш шчыльна заселены сельскагаспадарчыя раёны поўначы і арашальныя землі паўднёвага ўсходу. Гарадское насельніцтва — 56 %. == Эканоміка == === Энергетыка === ==== Атамная энергетыка ==== Адзіная атамная электрастанцыя ў Казахстане размешчана ў [[Актау|Актаў]], з [[Рэактар ​​на хуткіх нейтронах|рэактарам на хуткіх нейтронах]] БН-350 магутнасцю 350 МВт. АЭС працавала ў 1973—1999 гадах. Цяпер атамная энергія ў Казахстане не выкарыстоўваецца, нягледзячы на запасы [[Уран (хімічны элемент)|ўрану]] ў краіне, паводле ацэнкі [[МАГАТЭ]], у 900 тысяч тон. Асноўныя радовішчы ўрану знаходзяцца на поўдні Казахстана ([[Туркестанская вобласць|Туркестанская]] і [[Кызылардзінская вобласць|Кызылардзінская вобласці]]), захадзе на плато [[Мангістау|Магістаў (Мангышлак)]], на поўначы Казахстана — радовішча Семізбай. У 2010 годзе для павелічэння энергетычных магутнасцяў Казахстан і Расія дамовіліся пра будаўніцтве новай атамнай электрастанцыі, супраць гэтага выступае антыядзерны рух Невада—Сяміпалацінск. Цяпер разглядаецца будаўніцтва новай атамнай электрастанцыі магутнасцю 600 МВт у Актау і ў 2025 годзе чакаюць пачатак будаўніцтва ў краіне дзвюх АЭС у [[Курчатаў (Казахстан)|Курчатаве]] ([[Абайская вобласць]]) і [[Улькен]]е (Алмацінская вобласць). == Культура, спорт == Штогод у Казахстане праводзіцца міжнародны кінафестываль «Еўразія», падчас якога адбываюцца паказы карцін еўрапейскіх і азіяцкіх рэжысёраў. Самымі папулярнымі ў Казахстане відамі спорту з’яўляюцца футбол, хакей, веласпорт. Казахстан — адна з вядучых краін Азіі па ўзроўні развіцця зімовых відаў спорту. == Славутасці == * Маўзалей Хаджы Ахмеда Ясаві ў горадзе Туркестан — аб’яўлены [[ЮНЕСКА]] [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчынай]]. * Спартыўны комплекс Медэа == Вядомыя асобы == * [[Абай Кунанбаеў]] (1845—1904) — паэт, філосаф, кампазітар, асветнік, грамадскі дзеяч; заснавальнік казахскай пісьмовай літаратуры * [[Джамбул Джабаеў]] (1846—1945) — паэт-[[акын]] == Гл. таксама == * [[Камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Казахстан]] * [[Экалагічныя праблемы ў Казахстане]] ==Зноскі== {{Reflist}} {{АДКБ}} {{СНД}} {{Краіны Азіі}} {{Краіны Еўропы}} {{АІС}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Казахстан| ]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] n0n7u3sfsiqbvm9rztd2g88mus1aajv Віктар Уладзіміравіч Шэйман 0 22341 5124346 5099929 2026-04-10T18:23:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5124346 wikitext text/x-wiki {{ДД | імя = Віктар Уладзіміравіч Шэйман | жанчына = | выява =V-shejman.png | подпіс = | тытул = [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўнік справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] | парадак = 8 | сцяг = Bel kspr.gif | перыядпачатак = [[21 снежня]] [[2013]] | перыядканец = [[8 ліпеня]] [[2021]] | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Міхаіл Уладзіміравіч Мясніковіч]], [[Андрэй Уладзіміравіч Кабякоў]], [[Сяргей Мікалаевіч Румас]], [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]] | папярэднік = [[Мікалай Мікалаевіч Корбут]] | пераемнік = [[Валерый Мікалаевіч Іваноў]] | тытул_2 = [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны сакратар Савета Бяспекі]] | парадак_2 = 5 | сцяг_3 = Эмблема Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь.jpg | перыядпачатак_2 = [[20 сакавіка]] [[2006]] | перыядканец_2 = [[8 ліпеня]] [[2008]] | віцэ-прэзідэнт_2 = | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_2 = [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі]] | папярэднік_2 = [[Генадзь Мікалаевіч Невыглас]] | пераемнік_2 = [[Юрый Віктаравіч Жадобін]] | пасада_3 = [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Кіраўнік Адміністрацыі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] | парадак_3 = 4 | перыядпачатак_3 = [[29 лістапада]] [[2004]] | перыядканец_3 = [[4 студзеня]] [[2006]] | папярэднік_3 = [[Урал Рамдракавіч Латыпаў]] | пераемнік_3 = [[Генадзь Мікалаевіч Невыглас]] | прэзідэнт_3 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_3 = [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі]] | пасада_4 = [[Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь]] | парадак_4 = 5 | сцяг_4 = Bel proc.gif | перыядпачатак_4 = [[28 лістапада]] [[2000]] | перыядканец_4 = [[29 лістапада]] [[2004]] | папярэднік_4 = [[Алег Аляксандравіч Бажэлка]] | пераемнік_4 = [[Пётр Пятровіч Міклашэвіч]] | прэзідэнт_4 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_4 = [[Уладзімір Васілевіч Ярмошын]], [[Генадзь Васілевіч Навіцкі]], [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі]] | пасада_5 = [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўны сакратар Савета Бяспекі]] | парадак_5 = 1 | сцяг_5 = Эмблема Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь.jpg | перыядпачатак_5 = [[16 снежня]] [[1995]] | перыядканец_5 = [[27 лістапада]] [[2000]] | папярэднік_5 = ''пасада заснавана'' | пераемнік_5 = [[Урал Рамдракавіч Латыпаў]] | прэзідэнт_5 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_5 = [[Міхаіл Мікалаевіч Чыгір]], [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | выбарчая_акруга = | нацыянальнасць = | партыя = | муж = | жонка = | прафесія = | рэлігія = | званне = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{РБ, Генерал-палкоўнік}} {{РБ, Дзяржаўны саветнік юстыцыі 1 класа}} {{!}}} | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыны 1 ступені (Беларусь)}} {{!!}} {{Ордэн Айчыны 2 ступені, Беларусь}} {{!!}} {{Ордэн Айчыны 3 ступені, Беларусь}}{{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}}{{Медаль За адвагу}} {{!!}} {{Медаль У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана}} {{!}}- {{!}} {{Медаль За адзнаку ў вайсковай службе 1 ступені}} {{!!}} {{Медаль За ўмацаванне баявой садружнасці, Мінабароны}} {{!!}}{{Медаль За бездакорную службу 2 ступені}}{{!!}}{{Медаль За бездакорную службу 3 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Медаль Маргелава}}{{!!}} {{Медаль Анатоля Коні}} {{!!}} {{Знак Воіну-інтэрнацыяналісту}}{{!!}} [[Выява:15 anniv of Afghan withdrawal rib.png|40px|Медаль «15 гадоў вываду савецкіх войскаў з Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан»|link=Медаль «15 гадоў вываду савецкіх войскаў з Дэмакратычнай Рэспублікі Афганістан»|border]] {{!}} {{!}}} | каментар = }} '''Віктар Уладзіміравіч Шэйман''' ({{ДН|26|5|1958}}, в. [[Салтанішкі]], [[Воранаўскі раён]], [[Гродзенская вобласць]], [[БССР]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 26 мая 1958 года ў в. [[Салтанішкі]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Праходзіў вайсковую службу ў [[Афганістан]]е як афіцэр савецкай арміі. Абраны Дэпутатам Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь XII склікання (1990—1994). Адзін з членаў [[Беларускае згуртаванне вайскоўцаў|Беларускага згуртавання вайскоўцаў]]. Увайшоў у каманду [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ў час [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|прэзідэнцкіх выбараў 1994 года]]. Дзяржаўны сакратар [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь|Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (1994—2000 і 2006—2008), в. а. Міністра ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь (1995), Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь (2000—2004), кіраўнік [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2004—2006). 24 верасня 1999 года суд задаволіў іск Віктара Шэймана да незалежнай газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Навіны]]» і журналіста Сяргея Аніські памерам 15 млрд.; у выніку непамернага штрафу газета спыніла існаванне. [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя]] і міжнародныя праваабарончыя структуры сцвярджаюць, што менавіта ён у свой час быў арганізатарам так званых «[[Эскадроны смерці|эскадронаў смерці]]», якім прыпісваюцца забойствы лідараў арганізаванай злачыннасці, кіраўнікоў апазіцыі і аператара расійскага тэлеканала [[Першы канал (Расія)|ГРТ]] [[Зміцер Завадскі|Змітра Завадскага]]<ref>[http://www.svaboda.org/content/article/1824173.html Куды падзеліся «эскадроны смерці»?] // [[Радыё Свабода]]</ref><ref>[http://netblya.ru/2049/ Прывіды]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://gw.lingvo.minsk.by/nn/2001/25/01.htm Зондэркаманда?]{{Недаступная спасылка}} // [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]</ref>. З 20 сакавіка 2006 года<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-52/2006-52(006-039).pdf&oldDocPage=32 |title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 марта 2006 года № 175 «О назначении В. В. Шеймана Государственным секретарем Совета Безопасности Республики Беларусь» |access-date=24 снежня 2020 |archive-date=23 чэрвеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623132444/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-52/2006-52(006-039).pdf&oldDocPage=32 |url-status=dead }}</ref> да 8 ліпеня 2008 года — дзяржаўны сакратар Савета бяспекі Рэспублікі Беларусь. Звольнены з пасады пасля [[Выбух у Мінску (2008)|тэрарыстычнага акту]] ў Мінску пад час святкавання [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дня незалежнасці]] ў ноч на 4 ліпеня 2008 года. Са студзеня 2009 года — памочнік прэзідэнта па асаблівых даручэннях. Затым [[Кіраўніцтва справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|кіраўнік справамі Прэзідэнта]] (2013—2021). Паводле дакументаў з «[[Паперы Пандоры|Папераў Пандоры]]», сын Шэймана Сяргей разам з беларуска-амерыканскім прадпрымальнікам [[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман|Аляксандрам Зінгманам]] валодае афшорнай кампаніяй (у кожнага па 50%), якая праз пасрэднікаў займаецца геалагічнай разведкай і здабычай золата ў [[Зімбабвэ]]<ref name=":33" />. Віктар Шэйман як мінімум двойчы быў у Зімбабвэ, і менавіта ён абвясціў пра пагадненне аб здабычы карысных выкапняў у Зімбабвэ<ref name=":33">{{cite web |url=https://belsat.eu/programs/04-10-2021-pandora-papers-yak-syn-shejmana-taemna-zdabyvau-zolata-u-afrytsy/ |title=«Pandora Papers»: Як сын Шэймана здабываў золата ў Афрыцы |publisher=[[Белсат]] |date=2021-10-04 |language=be |archiveurl=https://archive.today/20211006235957/https://belsat.eu/programs/04-10-2021-pandora-papers-yak-syn-shejmana-taemna-zdabyvau-zolata-u-afrytsy/ |archivedate =2021-10-06 |accessdate=2021-10-06}}</ref>. == Санкцыі == Як кіраўніку перадвыбарнага штаба [[Аляксандр Лукашэнка|Лукашэнкі]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзідэнцкіх выбарах 2006 года]] ў красавіку 2006 года па падазрэннях ва ўдзеле ў фальсіфікацыях прэзідэнцкіх выбараў В. Шэйману быў забаронены ўезд у [[ЗША]] і краіны [[Еўрасаюз]]а як асобе са спісаў [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] і [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]. 13 кастрычніка 2008 г. міністры замежных спраў краін Еўрасаюза прыпынілі дзеянне забароны на ўезд у краіны саюза прэзідэнта Беларусі А. Лукашэнкі і «некаторых яго набліжаных». Але санкцыі супраць былога дзяржсакратара Савета бяспекі Віктара Шэймана засталіся ў сіле. Таксама Шэйман знаходзіцца ў санкцыйных спісах [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/946102/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|work=gov.uk|accessdate=2020-12-25}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|date=2021-07-07|work=Staatssekretariat für Wirtschaft|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archivedate=2021-07-07|accessdate=2021-07-10|url-status=live}}</ref>. У чэрвені 2022 года трапіў і пад санкцыі [[Канада|Канады]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglement4.aspx?lang=eng|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|work=Cabinet of Canada|date=2022-06-24|access-date=2022-08-08|language=en|archive-date=29 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729000000/https://web.archive.org/web/20220729050735/https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglement4.aspx?lang=eng|url-status=dead}}</ref>. У жніўні 2023 года Канада пашырыла санкцыі на Сяргея і Вольгу – дзяцей Віктара Шэймана, а таксама на яго бізнэс-партнёрку Ганну Пушкарову<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/323679|title=Санкцыі супраць рэжыму Лукашэнкі пашырыла Канада|date=2023-08-09|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У красавіку 2024 года быў выбраны дэлегатам на [[Усебеларускі народны сход 7-га склікання]] ад [[Беларускае грамадскае аб’яднанне ветэранаў|Беларускага грамадскага аб’яднання ветэранаў]]<ref name=":022">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/publikuem-polnyy-spisok-delegatov-vsebelorusskogo-narodnogo-sobraniya.html|title=Публикуем полный список делегатов Всебелорусского народного собрания|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2024-04-19|access-date=2024-12-29}}</ref>. == Чыны і званні == * 6 снежня 1996 года — [[генерал-маёр]]<ref>[http://www.pravoby.info/documente/part7/akte7492.htm Указ Президента Республики Беларусь от 6 декабря 1996 г. № 512 «О присвоении В. В. Шейману воинского звания генерал-майора»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929081135/http://www.pravoby.info/documente/part7/akte7492.htm |date=29 верасня 2007 }} {{ref-ru}}</ref> (у запасе з 27 лістапада 2000 года); * 28 лістапада 2000 года — дзяржаўны дараднік юстыцыі II класа<ref>[http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time4/lavz3832.htm Указ Президента Республики Беларусь от 28 ноября 2000 г. № 635 «О присвоении В. В. Шейману классного чина»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110707211318/http://old.bankzakonov.com/obsch/razdel192/time4/lavz3832.htm |date=7 ліпеня 2011 }} {{ref-ru}}</ref>; * 25 лістапада 2004 года — дзяржаўны дараднік юстыцыі I класа<ref>[http://pravo.kulichki.com/zak/new01/newa0813.htm УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 25 ноября 2004 г. № 578 О ПРИСВОЕНИИ В. В. ШЕЙМАНУ КЛАССНОГО ЧИНА] {{ref-ru}}</ref>; * 29 лістапада 2004 года — вышэйшы клас дзяржаўнага служачага. == Узнагароды == * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (СССР; 1986, уручаны ў 2002 годзе)<ref>[http://www.sb.by/article.php?articleID=17160 Орден нашел владельца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080310220956/http://www.sb.by/article.php?articleID=17160 |date=10 сакавіка 2008 }} {{ref-ru}}</ref>; * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (СССР); * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (СССР); * два [[Медаль «За адвагу» (СССР)|медаля «За адвагу»]] (СССР); * [[Ордэн Айчыны]] III ступені (1998)<ref>[http://www.levonevski.net/pravo/temy/tema33/char18/dokm7941.html Указ президента Республики Беларусь 26 мая 1998 г. N 285 г. Минск о награждении В. В. Шеймана орденом Отечества III степени] {{ref-ru}}</ref> * [[Ордэн Айчыны]] II ступені (2003)<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text_txt.asp?RN=p30300495 УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ 10 ноября 2003 г. № 495 О НАГРАЖДЕНИИ В. В. ШЕЙМАНА И Л. С. МАЛЬЦЕВА]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> * Ордэн «Зорка Карабоба» ([[Венесуэла]], 2012); * [[Ордэн Айчыны]] I ступені (2021)<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20210914/1631605942-prezident-belarusi-alyaksandr-lukashenka-uruchyu-dzyarzhaunyya-uznagarody |title=Аляксандр Лукашэнка: Шмат таленавітых, вялікіх, але я цаню велічнасць у тых людзях, якія параджаюць сабе падобных |access-date=17 верасня 2021 |archive-date=17 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917170032/http://zviazda.by/be/news/20210914/1631605942-prezident-belarusi-alyaksandr-lukashenka-uruchyu-dzyarzhaunyya-uznagarody |url-status=dead }}</ref>, * іншыя ўзнагароды. == Паходжанне прозвішча == Ёсць нямецкае прозвішча ''Шойман'' (''Scheumann'')<ref>[http://www.namenforschung.net/id/name/9356/1 Scheumann // Digitales Familiennamenwörterbuch Deutschlands]</ref>. Прозвішча мяркуецца ад старажытнабалцкага двухасноўнага імені ''Šei-manas.'' Ёсць латышскія прозвішчы ''Šeimans, Šeimanis'', літоўскае ''Šeimanas<ref>{{Кніга|аўтар=Алесь Мікус|загаловак=Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе|год=2025|месца=М.|старонкі=220}}</ref>''. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|старонкі=25|артыкул=Шэйман Віктар Уладзіміравіч}} * Шейман Виктор Владимирович // Республика Беларусь : энциклопедия : [в 7 т.]. – Минск, 2008. – Т. 7. — С. 579—580. {{Генеральныя пракуроры Беларусі}} {{Дзяржаўныя сакратары Савета бяспекі Беларусі}} {{Кіраўнікі Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь}} {{Кіраўнікі справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэйман Віктар Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Афганскай вайны (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12-га склікання]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Адміністрацыі Прэзідэнта Беларусі]] [[Катэгорыя:Генеральныя пракуроры Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Беларусі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі справамі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты Усебеларускага народнага сходу 7-га склікання]] j6azsgsm34frry5p4y1t81kvkde9jr9 Сава (рака) 0 26658 5124275 4952783 2026-04-10T14:20:08Z Kontributor 2K 134356 Месца ўпадзення Савы ў Дунай: картинка 5124275 wikitext text/x-wiki {{Рака |Назва = Сава |Нацыянальная назва = hr/Sava |Выява = Most za bosnu.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс выявы = |Даўжыня = 945 |Плошча вадазбору = 95719 |Расход вады = 1722 |Месца вымярэння = |Выток = |Месцазнаходжанне вытока = |Вышыня вытока = 1222 |Каардынаты вытока = |Вусце = |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = 67 |Каардынаты вусця = |Ухіл ракі = |Басейн = |Карта = |Подпіс карты = |Краіна = |Рэгіён = |Раён = |Пазіцыйная карта = Еўропа |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = }} [[Файл:Sava-Danube-Confluence-2009-08-09.jpg|thumb|250px|Месца ўпадзення Савы ў Дунай]] '''Сава''' ({{lang-sr|Сава}}, {{lang-sl|Sava}}, {{lang-hr|Sava}}, {{lang-hu|Szava}}) — [[рака]] ў паўднёва-ўсходняй [[Еўропа|Еўропе]], правы прыток [[Дунай|Дуная]]. Даўжыня ракі — 945 км, плошча басейна — 95 719 км². Працякае па тэрыторыі [[Славенія|Славеніі]], [[Харватыя|Харватыі]], [[Боснія і Герцагавіна|Босніі і Герцагавіны]] (утвараючы яе паўночную мяжу) і [[Сербія|Сербіі]]. Сава бярэ свой пачатак у гарах Славеніі на паўночны захад ад [[Любляна|Любляны]] ў месцы зліцця двух рэк — Сава Далінска (''Sava Dolinska'') і Сава Бахінска (''Sava Bohinjska''), упадае ў Дунай у межах Бялграда. Суднаходная на працягу 593 км ад г. Сісак у Харватыі да вусця. Буйныя прытокі: * Правыя — [[Любляніца]], Мірна, [[Крка (прыток Савы)|Крка]] (Славенія); [[Купа (рака)|Купа]], Уна (Харватыя), Врбас, Босна (Боснія), [[Дрына]] (мяжа Сербіі і Босніі і Герцагавіны), Колубара (Сербія). * Левыя — Камнішка Быстрыца, Савінья (Славенія), Сутла, Лонья (Харватыя), Босут (Сербія). Найбуйнейшы прыток — Дрына. На рацэ размешчаныя шматлікія гарады: * Славенія — [[Крань]], [[Любляна]], [[горад Літыя|Літыя]] (''Litija''), [[Сеўніца]] (''Sevnica''), [[Кршко]] (''Krško''), [[Брэжыцэ]] (''Brežice''), [[Загор'е аб Саві]] (''Zagorje ob Savi''), [[Храстнік]] (''Hrastnik''). * Харватыя — [[Заграб]] (''Zagreb''), [[Сісак]] (''Sisak''). У месцы, дзе Сава з’яўляецца мяжой паміж Харватыяй і Босніяй і Герцагавінай, на ёй размешчана некалькі «парных» гарадоў на абодвух баках ад ракі: * Харватыя/Боснія і Герцагавіна — [[Стара Градзішка]] (''Stara Gradiška'')/[[Басанска Градзішка|Градзішка]] (''Gradiška''), [[Давор]] (''Davor'')/[[Србац]] (''Srbac''), [[Славонскі Брод]] (''Slavonski Brod'')/[[Басанскі Брод]] (''Bosanski Brod''), [[Жупанья]] (''Županja'')/[[Араш'е]] (''Orašje''), [[Гунья]] (''Gunja'')/[[Брчко]] (''Brčko''). * Сербія — [[Срэмска Мітравіца]], [[Бялград]]. Нягледзячы на тое, што Любляна была заснаваная на берагах прытоку Савы — Любляніцы, новыя кварталы горада падыходзяць да Савы, гэта дазваляе сцвярджаць, што Сава злучае тры сталіцы — Любляну, Заграб і Бялград. Рака мае вялікае транспартнае значэнне. == Гл. таксама == * [[Міжнародная камісія па рацэ Сава]] == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=14|старонкі=49}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэкі Славеніі]] [[Катэгорыя:Рэкі Харватыі]] [[Катэгорыя:Рэкі Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Рэкі Сербіі]] [[Катэгорыя:Памежныя рэкі]] [[Катэгорыя:Прытокі Дуная]] aq8kv36vp1js7pocf4zlvr9dkbtac52 Мікалай Васілевіч Азбукін 0 28079 5124237 4936810 2026-04-10T12:20:01Z Jaŭhien 59102 вікіфікацыя, афармленне 5124237 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Мікала́й Васі́левіч А́збукін'''<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref> ({{ДН|29|7|1894|16|}}, [[Бабруйск]] — {{ДС|24|11|1943}}, ?) — беларускі [[географ]], [[краязнавец]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], дзеяч беларускага нацыянальнага руху. Блізкі сябар [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзя Смоліча]]<ref name="АН">[http://ekonomika.by/uchenie-ekonomisti/azbukin-nikolay-vasilevich Азбукин Николай Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140826113642/http://ekonomika.by/uchenie-ekonomisti/azbukin-nikolay-vasilevich |date=26 жніўня 2014 }} {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіў з сям’і спадчынных дваран. Скончыў [[бабруйская гімназія|бабруйскую гімназію]]. У 1912—1917 гадах вучыўся ў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Імператарскім Санкт-Пецярбургскім (Петраградскім) універсітэце]] на прыродазнаўчым аддзяленні [[фізіка-матэматычны факультэт Пецярбургскага ўніверсітэта|фізіка-матэматычнага факультэта]] па спецыяльнасці «геаграфія»<ref name="БС"/>. Пасля атрымання дыплома выкладаў геаграфію і прыродазнаўства ў Бабруйскай гімназіі (да 1921)<ref name="БС"/>. Восенню 1920 года стаў загадчыкам бабруйскай школы імя [[Янка Купала|Янкі Купалы]]. Член камітэта [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Бабруйск)|Беларускага культурна-асветнага таварыства]] ў [[Бабруйск]]у, далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. У 1919 годзе быў арыштаваны [[польская акупацыя Беларусі (1919)|польскімі акупацыйнымі ўладамі]]. [[Файл:Цэнтральнае бюро краязнаўства Інбелкульта. 1926 г.jpg|злева|thumb|[[Цэнтральнае бюро краязнаўства]] Інбелкульта. 1926 г. Злева направа: [[Кандрат Кандратавіч Атраховіч|Кандрат Атраховіч]], [[Аляксей Казак]], [[Мікалай Іванавіч Каспяровіч|Мікалай Каспяровіч]], [[Мікалай Ільіч Бялуга|Мікалай Бялуга]], [[Самуіл Яфімавіч Плаўнік|Самуіл Плаўнік (Змітрок Бядуля)]], Мікалай Азбукін, [[Гілель Самуілавіч Аляксандраў|Гілель Аляксандраў]].]] [[Файл:Прэзідыум Прыродазнаўчай секцыі Інбелкульта. 1926.jpg|міні|злева|Прэзідыум [[Прыродазнаўчая секцыя Інбелкульта|Прыродазнаўчай секцыі Інбелкульта]]. 1926. Злева направа: [[Васіль Вяршук]], Мікалай Азбукін, [[Мікалай Бліядуха]], [[Язэп Пятровіч Каранеўскі|Язэп Каранеўскі]], [[Міхаіл Аляксандравіч Грамыка|Міхаіл Грамыка]], [[Мікалай Аляксандравіч Збіткоўскі|Мікалай Збіткоўскі]].]] У пачатку 1921 года разам з сям’ёй пераехаў у [[Менск]], дзе амаль адразу быў арыштаваны савецкімі ўладамі па падазрэнні ў прыналежнасці да [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі беларускіх эсэраў]]. Пасля нядоўгага зняволення, атрымаў пасаду сакратара прыродазнаўчай секціі пры [[Навукова-тэрміналагічная камісія|Навукова-тэрміналагічнай камісіі]] [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамасветы БССР]]. З 11 лютага 1922 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]]<ref name="БС"/>. Вынікам працы Мікалая Азбукіна была публікацыя 3-га выпуску выдання «Беларуская навуковая тэрміналогія» пад назвай «Географічныя і космографічныя тэрміны і назовы нябесных цел» (1923)<ref>Касмаграфічны раздзел быў састаўлены [[Лявон Лявонавіч Більдзюкевіч|Л. Л. Більдзюкевічам]]</ref>. З 1929 года на кафедры геаграфіі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]]. У кнізе «Географія Эўропы» трактаваў [[Беларусь]] як самадастатковую краіну. Адзін з галоўных арганізатараў краязнаўчага руху ў Беларусі<ref name="БС"/>, сакратар [[Цэнтральнае Бюро краязнаўства|Цэнтральнага бюро краязнаўства]], першы рэдактар часопіса «[[Наш край (1925)|Наш край]]». У пачатку 1928 года ў БССР існавала ўжо 301 краязнаўчая арганізацыя, якія аб’ядноўвалі 10 510 чалавек. Імклівае пашырэнне краязнаўчага руху, глыбока патрыятычнага па сутнасці, выклікала занепакоенасць камуністычных улад, і на краязнаўцаў абрынуліся рэпрэсіі. Мікалай Азбукін быў арыштаваны 21 ліпеня 1930 года па абвінавачанні ў прыналежнасці да «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» і па пастанове Калегіі [[АДПУ СССР]] ад 10 красавіка 1931 года высланы ў [[Налінск]] на 5 гадоў. Ёсць звесткі, што зноў быў асуджаны ў 1937(?). Загінуў у 1943 годзе ў зняволенні. Паводле сведчання [[Ю. Бібіла|Юліі Бібілы]], расстраляны нібыта за спробу перайсці мяжу на поўдні СССР<ref name="АН"/>. Рэабілітаваны 15 лістапада 1957 года [[Вярхоўны Суд БССР|Вярхоўным судом БССР]]. == Сям’я == * Сястра [[Кацярына Васільеўна Азбукіна]], выкладчыца жаночай гімназіі ў Бабруйску, а потым актрыса і танцорка, стала жонкай акцёра [[Уладзімір Іосіфавіч Уладамірскі|Уладзіміра Іосіфавіча Уладамірскага]]<ref name="ОБА">[https://dv-g.livejournal.com/55834.html О бабушке] {{ref-ru}}</ref>. == Творы == [[Файл:Azbukin2.jpg|thumb|«Географія Эўропы»]] Асноўныя працы прысвечаны вывучэнню геаграфіі Беларусі і іншых краін<ref name="БС"/>. * [[:s:Географія Эўропы|Географія Эўропы]]. М.; Л., 1924 (у сааўтарстве з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смолічам]]); * Азбукін М. В. Нашы мястэчкі (Матэрыялы да геаграфічнага слоўніка) // Наш край. 1925. № 2-3. * Мястэчка Шацак // Наш край. 1927, № 1. * Азбукін М. В., Смоліч А. А. Географія па-заэўрапейскіх краёў. — Менск, 1925 (у суаўтарстве з А. Смолічам) * Азбукин Н. В. Населенные местности Западной Белоруссии // Западная Белоруссия. Сб. статей. Мн., 1927. — С. 172—194. * Азбукін М. В. Школьная карта Беларусі. — Менск, 1925 (разам з [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|А. Смолічам]]) * Азбукін М. Паселішчы гарадскога тыпу ў БССР / Матар’ялы да геаграфіі і статыстыкі Беларусі / Пад рэд. А. Смоліча. Т. 1. Мн., 1928. {{зноскі}} == Літаратура == {{навігацыя}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1к}} — С. 68 * {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 43 == Спасылкі == * [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf АЗБУКІН Мікалай Васільевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|арыгінал = |спасылка = |адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача|выданне = |месца =Мн .|выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|том = |старонкі =16|старонак =120|серыя = |isbn = 5-343-01246-9|тыраж =1000}} * {{h|Петухоў, Петухов|2021|''[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]'', ''Петухов А.'' [https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/511877513294364/ К 100-летию БГУ: студенческие документы Николая Азбукина] // Запісы беларусаведа, 18.6.2021.}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Азбукін Мікалай Васільевіч}} [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Географы Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута беларускай культуры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Бабруйску]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] pgfd20ih0gcplzrjsa9lew34c55r1il Адам Іосіфавіч Мальдзіс 0 30107 5124478 5062251 2026-04-11T08:39:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124478 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Ада́м Іос́іфавіч Ма́льдзіс''' ({{ДН|7|8|1932}}, [[Расолы|в. Расолы]], цяпер {{МН|Астравецкі раён|у Астравецкім раёне|}}, [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|3|1|2022}}, [[Мінск]]. Псеўданімы: ''А. Гудас, Адам Гудас, А. Расольскі, Адам Расольскі, А. Свіслацкі'') — беларускі [[літаратуразнавец]], [[гісторык]], [[пісьменнік]], [[журналіст]]. [[Доктар філалагічных навук]] (1986), прафесар (1990). == Біяграфія == Нарадзіўся 7 жніўня 1932 года ў вёсцы [[Расолы]] ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ([[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскі павет]], [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]) ў сялянскай сям’і. У 1951 годзе скончыў Ашмянскую сярэднюю школу. Вучыўся на аддзяленні журналістыкі [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] (1951—1956). У 1956—1959 гадах працаваў сакратаром радашковіцкай раённай газеты «[[Сцяг Ільіча (радашковіцкая раённая газета)|Сцяг Ільіча]]». Вучыўся ў аспірантуры пры [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы АН БССР]] (1959—1962). У 1962—1991 гадах працаваў у Інстытуце літаратуры [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН БССР]] : з 1962 года — навуковы супрацоўнік, з 1981 года — загадчык аддзела беларускай дакастрычніцкай літаратуры (1981—1991). [[Кандыдат філалагічных навук]] (1963), тэма дысертацыі: «''Белорусско-польские литературные взаимосвязи во второй половине ХІХ в.''». [[Доктар філалагічных навук]] (1986), тэма доктарскай дысертацыі: «''Закономерности развития белорусской литературы переходного периода (вторая половина XVII—XVIII в.)''». У 1991—1998 гадах узначальваў [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны]]. З 1987 года старшыня камісіі «Вяртанне» [[Беларускі фонд культуры|Беларускага фонду культуры]], пазней уваходзіў у аналагічную камісію (па вяртанні ў Беларусь гісторыка-культурных каштоўнасцей) пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры]] РБ<ref name=":0">https://belisrael.info/?p=29764</ref>. У 1991—2005 гадах быў прэзідэнтам (з 2010 ганаровы старшыня) [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў]], у 1996—2006 гадах — кіраўніком аддзела культуралогіі Міжнароднай акадэміі навук Еўразіі. У 1990 годзе як член дэлегацыі БССР удзельнічаў у рабоце 45-й сесіі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]]. З канца 1960-х гадоў жыў па [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|вул. Чарвякова]], 18 у Мінску<ref name=":0"/>. Памёр 3 студзеня 2022 года<ref>[https://rh.by/2022/01/03/pamjor-adam-maldzis/ Марыў схавацца на Астравеччыне і дапісаць свае кнігі. Памёр Адам Мальдзіс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220103212430/https://rh.by/2022/01/03/pamjor-adam-maldzis/ |date=3 студзеня 2022 }}</ref>. Пахавальная служба адбылася 5 студзеня ў [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|касцёле Святога Сымона і Святой Алены]] ў Мінску, яе ўзначаліў арцыбіскуп [[Тадэвуш Кандрусевіч]]<ref>[https://catholic.by/3/news/belarus/14167-prafesar-adam-maldzis-zhyvi-u-khrystse-u-minsku-razvitalisya-z-vyalikim-belarusam?fbclid=IwAR0_5Z8vQmas4qrwn7yH2Eci8gm5wPGrp_p6KgcKVZwxX9zpBfVtj1Xh6-c catholic.by]</ref>. Пахаваны на могілках вёскі [[Задворнікі (Астравецкі раён)|Задворнікі]] [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]]. == Творчая і навуковая дзейнасць == У друку з артыкуламі і рэцэнзіямі пачаў выступаць у 1954 годзе. Даследаваў гісторыю беларускай культуры і літаратуры XVII—XIX стст., беларуска-польскія і беларуска-літоўскія літаратурныя ўзаемасувязі. Перакладаў з польскай і балгарскай моў. Пачынаў як даследчык літаратуры XIX стагоддзя. Яго кніга «''Творчае пабрацімства''» (1966) пра беларуска-польскія літаратурныя сувязі змяшчае мноства новых фактаў, здабытых у беларускіх і польскіх архівах, мноства свежых думак, арыгінальных даследчыцкіх назіранняў. Даследчыка адразу вызначала комплекснасць у вывучэнні пытанняў літаратуры і культуры, імкненне да жывой размовы з шырокім чытачом. У кнізе «''Падарожжа ў XIX стагоддзе''» (1969) ім пададзены партрэты пісьменнікаў, музыкаў, падарожнікаў, дзеячаў вызваленчага руху. У 1970 годзе Адам Мальдзіс знайшоў у бібліятэцы Курніцкай (Польшча) рукапіс верша «''Всем многі век в новой хаці''» на тагачаснай гутарковай [[беларуская мова|беларускай мове]], напісаны [[Іахім Храптовіч|Іахімам Храптовічам]] [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] дзесьці ў 1750-х гадах на [[Новагародскі павет|Наваградчыне]]<ref name="ReferenceA">''Maldzis, A.'' Nieznany wiersz białoruski ze zbiorów Kórnickich… S. 179.</ref>. Адам Мальдзіс указвае, што ў справе фонду бібліятэкі Курніцкіх знаходзяцца яшчэ два ананімныя рукапісныя беларускамоўныя вершы XVIII ст., напісаныя на лацініцы, — «''Chorostwo gumu, odwagi, rozumu''» (тыповы твор перыяду барока) і «''Na dolinie mak, mak do wsio kanapielki''» (стылізацыя пад народную песню альбо літаратарская апрацоўка народнай песні), аўтарства якіх не вызначана<ref>''Maldzis, A.'' Nieznany wiersz białoruski ze zbiorów Kórnickich… S. 180.</ref>. Мальдзіс адзначае, што кашталян [[Казімір Несялоўскі]] быў паэтам-аматарам (дакладна вядома, што пісаў вершы на польскай мове), гэтак жа як і яго сын Адам Несялоўскі (дакладна вядома, што выдаў у 1741 годзе зборнік вершаў на лацінскай мове ў [[Пінск]]у)<ref name="ReferenceA"/>. Выдаў даследаванне «''Традыцыі польскага Асветніцтва ў беларускай літаратуры XIX стагоддзя''» (1972), «''Таямніцы старажытных сховішчаў''» (1974), «''На скрыжаванні славянскіх традыцый''» (1980), «''Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII ст.: Нарысы быту і звычаяў''» (1982, перавыдадзена ў абноўленым выглядзе 2001), «''З літаратуразнаўчых вандраванняў''» (1987), «''Францыск Скарына як прыхільнік збліжэння і ўзаемаразумення людзей і народаў''» (1988). Сумесна з літоўскай даследчыцай Альмай Лапінскене выдаў манаграфію «''Перазовы сяброўскіх галасоў''» (1988), дзе ўпершыню паказана літаратурнае ўзаемадзеянне беларусаў і літоўцаў ад старажытнасці да нашага часу. Пазней выйшлі яго кнігі «''І ажываюць спадчыны старонкі: Выбранае''» (1994), «''Выбране''» (2007), «''Белорусские сокровища за рубежом''» (2010). Падрабязная бібліяграфія змешчана ў кнізе: «''Беларусь і беларусы ў прасторы і часе: Зборнік да 75-годдзя прафесара Адама Мальдзіса''» (2007). Працы Адама Мальдзіса вызначаюцца глыбінёй навуковага аналізу, арыгінальнасцю вывадаў, наватарскімі падыходамі, бліскучым стылем. Адзін з аўтараў «''Гісторыі беларускай дакастрычніцкай літаратуры''» (т. 2, 1969), «''Истории белорусской дооктябрьской литературы''» (1977). Напісаў гістарычную аповесць «''Восень пасярод вясны''» (1984), у якой на аснове мясцовай легенды звёў разам у Анеліне на Астравеччыне [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлю]], актрысу Галену Маеўскую-Кіркор і іншых герояў. Аўтар краязнаўчага нарыса «''Астравеччына, край дарагі…''» (1977), шматлікіх артыкулаў па краязнаўстве. Кніга «''Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча''» (1990) — спалучэнне мемуарыстыкі, эсэістыкі, літаратуразнаўства. Аўтар кнігі «''Як жылі нашы продкі ў XVIII ст.''» (2001). Складальнік зборнікаў «''Зямля навагрудская, краю мой родны…''» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]] (1969) і «Творы» [[Язэп Дыла|Язэпа Дылы]] (1981), «[[Пан Тадэвуш]]» Адама Міцкевіча (пераклад [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], 1981). Рэдактар біябібліяграфічнага слоўніка «Беларускія пісьменнікі» (Т. 1-6; 1992—1995) і інфармацыйна-культуралагічнага бюлетэня «[[Кантакты і дыялогі]]» (1996—2002). Ацэньваючы сваю творчую спадчыну, Адам Мальдзіс пісаў: {{Цытата| Найбольш дарагія для мяне першая кніга, напісаная «для душы», «Падарожжа ў XIX стагоддзе» і «няшлюбнае» (г. зн. мастацкае) дзіця «Восень пасярод вясны», інспіраванае [[Уладзімір Караткевіч|Уладзімірам Караткевічам]] (паралельна ён меўся пісаць на тую ж тэму «Крыж Аняліна», але паспеў накідаць толькі пачатак). Найбольш удалай лічу «Жыцце і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча», бо выношвалася яна доўга, а рэдактары ў ёй амаль нічога не змянілі. А найбольш сур’ёзнай і даўгавечнай з навуковага пункту гледжання — «Беларусь на скрыжаванні славянскіх традыцый», дзе разгледжана беларуская літаратура і, шырэй, культура XVII–XVIII стагоддзяў, у перыяд іх пераходу ад адной эпохі (Сярэдневякоўе, Рэнесанс) да другой, Новага часу. }} Пасмяротна выдадзены зборнік артыкулаў, эсэ, інтэрв’ю «''Што было, што ёсць, што будзе з беларусамі?''»<ref>[https://zviazda.by/be/news/20220223/1645625850-navinki-ad-akademknigi-saga-pa-maldzisu Навінкі ад «Акадэмкнігі»: Сага па Мальдзісу]</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]], [[Медаль да стагоддзя БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref> і інш. медалямі, [[Ордэн Францыска Скарыны|ордэнам Францыска Скарыны]] (2013), чатырма польскімі ганаровымі адзнакамі.<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/yon-adkryvau-belarus/ |title=Архіўная копія |access-date=17 жніўня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220811171936/https://www.racyja.com/kultura/yon-adkryvau-belarus/ |archivedate=11 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref> Заслужаны дзеяч польскай культуры (1982). Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Якуба Коласа|Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа]] (1980) — за ўдзел у двухтомным даследаванні «''История белорусской дооктябрьской литературы''» (1977). == Ушанававанне памяці== {{у планах}} <!--. 24 чэрвеня 2022 года рашэннем Астравецкага раённага выканаўчага камітэта Астравецкая раённая бібліятэка атрымала імя Адама Мальдзіса. Першапачаткова ўпраўленьне культуры Горадзенскага аблвыканкаму заяўляла, што рашэньне аб наданьні імя Мальдзіса бібліятэцы адмяняцца ня будзе, але ня будуць вешаць і памятнай дошкі. Горадзенскі аблвыканкам прыпыніў рашэньне Астравецкага райвыканкаму аб наданьні раённай бібліятэцы імя Адама Мальдзіса.--> == Выбраная бібліяграфія == * Творчае пабрацімства: Беларуска-польскія літаратурныя ўзаемасувязі ў XIX ст. — Мн., 1966. * Падарожжа ў XIX стагоддзе: 3 гісторыі беларускай літаратуры, мастацтва і культуры. Навукова-папулярныя нарысы. — Мн., 1969. * Традыцыі польскага Асветніцтва ў беларускай літаратуры XIX стагоддзя. — Мн., 1972. * Тры месяцы пошукаў, знаходак і сустрэч // Полымя. 1973. № 7. * Таямніцы старажытных сховішчаў. — Мн., 1974. * Nieznany wiersz białoruski ze zbiorów Kórnickich / A. Maldzis // Pamiętnik biblioteki Kórnickiej. — 1978. — Zesz. 14. — S. 177—180. * На скрыжаванні славянских традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду: другая палавіна ХVII—ХVIII ст. — Мн., 1980. * Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя: Нарысы быту і звычаяў. — Мн., 1982. * Восень пасярод вясны: Аповесць, сатканая з гістарычных матэрыялаў і мясцовых паданняў. — Мн.: Мастац. літ., 1984. * 3 літаратуразнаўчых вандраванняў: Нарысы, эсэ, дзённікі. — Мн., 1987. * Францыск Скарына як прыхільнік збліжэння і ўзаемаразумення людзей і народаў. Мн., 1988. * Жыццё і ўзнясенне Уладзіміра Караткевіча: Партрэт пісьменніка і чалавека. — Мн., 1990. * І ажываюць спадчыны старонкі: Выбр. — Мн., 1994. * Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мн., 2001. * Выбранае / Адам Мальдзіс; Уклад. В. Грышкевіч; Прадм. [[Генадзь Кісялёў|Г. Кісялёў]], [[В. Чамярыцкі]]. — Мн.: Кніга­збор, 2007. — 464 с. — («Беларускі кніга­збор»: Серыя 2. Гісторыка-літаратурныя помнікі). ISBN 978-985-6824-95-4. * Белорусские сокровища за рубежом / А. И. Мальдис. — Минск : Літаратура і Мастацтва, 2009.  — 208 с. : ил. — (Беларусь вчера и сегодня). ISBN 978-985-6720-94-2. * Даўняя Беларусь. З настальгіяй аб мінулым / Адам Мальдзіс, Армэн Сардараў. — Мінск : Літаратура і Мастацтва, 2010. — 165, [2] с. ISBN 978-985-6941-36-1. * Соотечественники : очерки о белорусах и уроженцах Беларуси, обогативших мировую культуру / Адам Мальдис. — Минск : Издательский дом «Звезда», 2013. — 336 с. (Беларусь вчера и сегодня). <nowiki>ISBN 978-985-7059-85-0</nowiki>. * Ад Скарыны і Фёдарава — у XXI стагоддзе: зборнік эсэ / Адам Мальдзіс. — Мінск : Чатыры чвэрці, 2018. — 206, [1] с. — ISBN 978-985-581-087-3. * {{кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Што было, што ёсць, што будзе з беларусамі? : артыкулы, эсэ, інтэрв'ю|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва=УП Энцыклапедыкс|год =2022|том = |старонкі = |старонак =104|серыя = |isbn =978-985-7090-81-5|тыраж =80}} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|||43}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5|||61}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=267|артыкул=|аўтар=}} * {{крыніцы/ЭКБ|5||362}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|''Мальдзіс Адам Восіпавіч''|старонкі=460}} * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=3|старонкі=424|артыкул=|аўтар=}} * {{Крыніцы/Культуралогія: Энцыклапедычны даведнік}} — C. 209. * {{крыніцы/БП (1992-95)|4|Мальдзіс Адам|[[Лідзія Сымонаўна Савік|Савік Л. С.]]|194}} * {{крыніцы/БП 1917-90|''Мальдзіс Адам''}} * {{крыніцы/Сучасныя беларускія даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага|МАЛЬДЗІС Адам Іосіфавіч}} * Zaprudnik Jan. Historical Dictionary of Belarus. — 1998. P. 153 == Спасылкі == * [http://gw.lingvo.minsk.by/skc/ Скарынаўскі Цэнтр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080612235716/http://gw.lingvo.minsk.by/skc/ |date=12 чэрвеня 2008 }} — Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны * [http://gw.lingvo.minsk.by/mab/ «Кантакты і дыялогі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080506053620/http://gw.lingvo.minsk.by/mab/ |date=6 мая 2008 }} — Інфармацыйна-аналітычны і культуралагічны бюлетэнь * [http://kamunikat.org/poszuk_kataloh.html?SearchWhat=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81&Search.x=11&Search.y=15&Search=%EF%BB%BF%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA/ KAMUNIKAT] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220325100550/http://kamunikat.org/poszuk_kataloh.html?SearchWhat=%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81&Search.x=11&Search.y=15&Search=%EF%BB%BF%D0%9F%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA/ |date=25 сакавіка 2022 }} — Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка KAMUNIKAT * [https://web.facebook.com/pavelmatsukevich/posts/1376133496176831?_rdc=1&_rdr Не стало Адама Мальдиса] {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мальдзіс Адам Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі і аўтары газеты «Советская Белоруссия»]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларусісты]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Эсэісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з балгарскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] [[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]] cs9ft6vpy8hllcy11kmpf2zh7v25uvb Бібліятэка Радзівілаў 0 30322 5124469 4969393 2026-04-11T08:37:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124469 wikitext text/x-wiki [[File:Ekslibris Biblioteki w Nieswiezu (125907796) (cropped).jpg|thumb|Экслібрыс Нясвіжскай бібліятэкі, [[Гірш Ляйбовіч]]]] '''Бібліятэка [[Радзівілы|Радзівілаў]] у Нясвіжы''' — найбуйнейшая прыватная [[бібліятэка]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Заснаваная ў [[16 ст.]] [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаем Радзівілам Чорным]], які выкарыстоўваў шырокія культурныя сувязі для атрымання кніг з друкарань [[Еўропа|Еўропы]]. У бібліятэку таксама паступалі кнігі з асабістых друкарань, заснаваных ім у [[Нясвіж]]ы і [[Брэст|Брэсце]]. Фонд бібліятэкі павялічыў яго сын [[Мікалай Крыштаф Сіротка]]. У час адукацыі з-за мяжой ён прысылаў у Нясвіж шмат кніг. У бібліятэку [[Радзівілы|Радзівілаў]] паступіла калекцыя кніг [[Ганна Кацярына Радзівіл|Ганны Радзівіл]] з [[Сангушкі|Сангушкаў]], маршалка Флемінга. Першы каталог бібліятэкі складзены ў сярэдзіне [[17 ст.]] [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхтам Радзівілам]]. У [[1670-я]] гады зроблены 1-ы [[экслібрыс]]. У сяр. [[18 ст.]] бібліятэка налічвала каля 9 тысяч тамоў, у [[1772]] — больш за 20 тысяч тамоў у тым ліку [[інкунабулы]], [[палеатыпы]], антычную і рэнесансавую літаратуру, гістарычныя і юрыдычныя выданні, палемічныя рэфармацыйныя творы, таксама так званы Радзівілаўскі летапіс. Рэестры бібліятэкі сведчаць аб тым, што разам з афіцыйнымі дзяржаўнымі і царкоўнымі матэрыяламі ў ёй захоўваліся і забароненыя выданні — працы [[Вальтэр]]а, [[Жан Бадэн|Жана Бадэна]], [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]], антычныя творы з каментарамі або перакладах забароненых [[Каталіцкая Царква|каталіцкай царквы]] аўтараў. У фондах бібліятэкі захоўваліся і прадметы [[Мастацтва|мастацтва]], вялікая калекцыя старажытных манет, [[Гетман|гетманскія]] [[Булава|булавы]]. Кнігі нясвіжскай бібліятэкі былі даступныя для шырокага карыстання. На думку даследчыкаў, «пакінутыя на кнігах шматлікія пазнакі» (маргіналіі, [[Экслібрыс|экслібрысы]], друку-штэмпелі) падкрэсліваюць цікавасць да бібліятэкі як да дзяржаўнага кнігасховішча. Бібліятэка мела вялікі рукапісны фонд. Афіцыйна называлася Ардынацкай бібліятэкай. Кнігі былі на такіх мовах, як: [[Лацінская мова|лацінская]], [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Польская мова|польская]], [[Руская мова|руская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Французская мова|французская]]. Вядома канфіскацыя 1772 г., калі расійскі генерал А. Бібікаў вывез з Нясвіжа 14 тысяч кніг (не лічачы карт, планаў). Усё гэтае даставілі ў [[Санкт-Пецярбург]], у Акадэмію навук. У [[19 ст.]] уладальнікі [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]] стварылі новую бібліятэку, дзе архіварыусамі і бібліятэкарамі працавалі [[У. Сыракомля]], [[М. Маліноўскі]], [[Міхал Богуш-Шышка]]. У [[1864]] у бібліятэку паступілі кнігі з закрытых у Нясвіжы кляштараў бернардзінцаў і бенедыкцінак. У [[1880]] [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антон]] і Марыя Радзівілы перавезлі з [[Берлін]]а бібліятэку, якая стала галоўнай часткай новага Нясвіжскага збору кніг і мела асобны экслібрыс. У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] бібліятэка разрабавана, рэшткі яе ў [[1940]] перададзены [[АН БССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] перавезена ў [[Германія|Германію]], [[1945]]—[[1946]] разрозненыя часткі яе вернуты на [[Беларусь]] і захоўваюцца ў [[Мінск]]у ў [[ЦНБ НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя. Я.Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь]] (97 выданняў), [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]. За межамі краіны выданні з бібліятэкі Нясвіжскай ардынацыі князёў Радзівілаў знаходзяцца ў [[Хельсінкі]], Кіеве, Вільнюсе, Варшаве. У 2009 годзе бібліятэка ўключана ў спіс аб'ектаў спадчыны праекта [[Памяць свету]] для рэгіёна «[[Памяць свету — Еўропа і Паўночная Амерыка|Еўропа і Паўночная Амерыка]]». == Каталог «Бібліятэка Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі» == [[File:КаталогБиблиотекаРадзивилловНесвижскойОрдинации.jpg|thumb|250px|Знешні выгляд друкаванага каталога]] Дадзены каталог адкрывае серыю каталогаў, якія адлюстроўваюць склад кніжнай калекцыі князёў Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі з фондаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ([[ЦНБ НАН Беларусі]]), і прадстаўляе 27 выданняў ХV-ХVI стст., размешчаных у храналагічнай паслядоўнасці. Ідэнтыфікацыя асобнікаў ажыццяўлялася [[de visu]] c дапамогай вядомых бібліяграфічных даведнікаў, каталогаў, у асобных выпадках — з прыцягненнем некаторых Інтэрнэт-рэсурсаў. У характарыстыцы асобнікаў прадстаўлена пагінацыя / фаліацыя з указаннем у квадратных дужках ненумераваны старонак або лістоў, прыведзены сігнатуры, адзначана наяўнасць [[Кустода|кустоды]], [[Калафон (частка кнігі)|калафонаў]], [[калонтытул]]а, выдавецкай маркі, арнаментыкі і іншых элементаў кніжнага афармлення; дадзена падрабязнае апісанне вокладак; прыводзяцца звесткі аб захаванасці кніг. [[File:УступныАртыкул.jpg|thumb|250px|Уступны артыкул да каталога]] Уступны артыкул да каталога на дзвюх мовах: [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]]. Прысвечана гісторыі фарміравання і развіцця бібліятэк [[Радзівілы|Радзівілаў]] Нясвіжскай ардынацыі пачынаючы з ХVI ст. і да першай паловы ХХ ст. == Літаратура == * Збралевіч Л. І. Бібліятэка Радзівілаў // Энцыклапедыя Гісторыі Беларусі, Т. 2. — С. 37. * <nowiki>Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации = Library of tne Radziwills’ of Nesvizh Ordynation : каталог изданий из фонда Центр. науч. б-ки им. Якуба Коласа Нац. акад. наук Беларуси, XV-XVI века / Нац. акад. наук Беларуси, Центр. науч. б-ка им. Якуба Коласа ; сост.: А.В.Стефанович, М.М.Лис; ред. библиогр. записей О.М.Дрозд; редкол.: Н.Ю.Берёзкина (гл.ред.) [и др.]. – Минск: Беларус. навука, 2010. – 175 с. : ил. </nowiki> * <nowiki> Івахніна, Л. У. "Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў" у Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь у кантэксце сучасных падыходаў вывучэння і ўзнаўлення / Л. У. Івахніна // Национальная культура глазами молодых : сборник материалов XXXIX итоговой научной конференции студентов, магистрантов, аспирантов (26-27 марта 2014 г.) [Электронный ресурс] / Белорусский государственный университет культуры и искусств. - Минск, 2014. - С. 279-286. - Библиогр.: с. 285-286 (9 назв.).</nowiki> * Мотульский, Р. С. Из прошлого в будущее. Библиотеки Беларуси. Ч.1. / Р. С. Мотульский. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — 256 с. {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта|Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Радзівілаў]] 8v50is89nw1ix5mbtdyxw8oqy82xydw 5124493 5124469 2026-04-11T09:13:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124493 wikitext text/x-wiki [[File:Ekslibris Biblioteki w Nieswiezu (125907796) (cropped).jpg|thumb|Экслібрыс Нясвіжскай бібліятэкі, [[Гірш Ляйбовіч]]]] '''Бібліятэка [[Радзівілы|Радзівілаў]] у Нясвіжы''' — найбуйнейшая прыватная [[бібліятэка]] [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Гісторыя == Заснаваная ў [[16 ст.]] [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаем Радзівілам Чорным]], які выкарыстоўваў шырокія культурныя сувязі для атрымання кніг з друкарань [[Еўропа|Еўропы]]. У бібліятэку таксама паступалі кнігі з асабістых друкарань, заснаваных ім у [[Нясвіж]]ы і [[Брэст|Брэсце]]. Фонд бібліятэкі павялічыў яго сын [[Мікалай Крыштаф Сіротка]]. У час адукацыі з-за мяжой ён прысылаў у Нясвіж шмат кніг. У бібліятэку [[Радзівілы|Радзівілаў]] паступіла калекцыя кніг [[Ганна Кацярына Радзівіл|Ганны Радзівіл]] з [[Сангушкі|Сангушкаў]], маршалка Флемінга. Першы каталог бібліятэкі складзены ў сярэдзіне [[17 ст.]] [[Альбрэхт Уладзіслаў Радзівіл|Альбрэхтам Радзівілам]]. У [[1670-я]] гады зроблены 1-ы [[экслібрыс]]. У сяр. [[18 ст.]] бібліятэка налічвала каля 9 тысяч тамоў, у [[1772]] — больш за 20 тысяч тамоў у тым ліку [[інкунабулы]], [[палеатыпы]], антычную і рэнесансавую літаратуру, гістарычныя і юрыдычныя выданні, палемічныя рэфармацыйныя творы, таксама так званы Радзівілаўскі летапіс. Рэестры бібліятэкі сведчаць аб тым, што разам з афіцыйнымі дзяржаўнымі і царкоўнымі матэрыяламі ў ёй захоўваліся і забароненыя выданні — працы [[Вальтэр]]а, [[Жан Бадэн|Жана Бадэна]], [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]], антычныя творы з каментарамі або перакладах забароненых [[Каталіцкая Царква|каталіцкай царквы]] аўтараў. У фондах бібліятэкі захоўваліся і прадметы [[Мастацтва|мастацтва]], вялікая калекцыя старажытных манет, [[Гетман|гетманскія]] [[Булава|булавы]]. Кнігі нясвіжскай бібліятэкі былі даступныя для шырокага карыстання. На думку даследчыкаў, «пакінутыя на кнігах шматлікія пазнакі» (маргіналіі, [[Экслібрыс|экслібрысы]], друку-штэмпелі) падкрэсліваюць цікавасць да бібліятэкі як да дзяржаўнага кнігасховішча. Бібліятэка мела вялікі рукапісны фонд. Афіцыйна называлася Ардынацкай бібліятэкай. Кнігі былі на такіх мовах, як: [[Лацінская мова|лацінская]], [[Грэчаская мова|грэчаская]], [[Польская мова|польская]], [[Руская мова|руская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Французская мова|французская]]. Вядома канфіскацыя 1772 г., калі расійскі генерал А. Бібікаў вывез з Нясвіжа 14 тысяч кніг (не лічачы карт, планаў). Усё гэтае даставілі ў [[Санкт-Пецярбург]], у Акадэмію навук. У [[19 ст.]] уладальнікі [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]] стварылі новую бібліятэку, дзе архіварыусамі і бібліятэкарамі працавалі [[У. Сыракомля]], [[М. Маліноўскі]], [[Міхал Богуш-Шышка]]. У [[1864]] у бібліятэку паступілі кнігі з закрытых у Нясвіжы кляштараў бернардзінцаў і бенедыкцінак. У [[1880]] [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антон]] і Марыя Радзівілы перавезлі з [[Берлін]]а бібліятэку, якая стала галоўнай часткай новага Нясвіжскага збору кніг і мела асобны экслібрыс. У час [[Першая сусветная вайна|1-й сусветнай вайны]] бібліятэка разрабавана, рэшткі яе ў [[1940]] перададзены [[АН БССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] перавезена ў [[Германія|Германію]], [[1945]]—[[1946]] разрозненыя часткі яе вернуты на [[Беларусь]] і захоўваюцца ў [[Мінск]]у ў [[ЦНБ НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя. Я.Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь]] (97 выданняў), [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]. За межамі краіны выданні з бібліятэкі Нясвіжскай ардынацыі князёў Радзівілаў знаходзяцца ў [[Хельсінкі]], Кіеве, Вільнюсе, Варшаве. У 2009 годзе бібліятэка ўключана ў спіс аб'ектаў спадчыны праекта [[Памяць свету]] для рэгіёна «[[Памяць свету — Еўропа і Паўночная Амерыка|Еўропа і Паўночная Амерыка]]». == Каталог «Бібліятэка Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі» == [[File:КаталогБиблиотекаРадзивилловНесвижскойОрдинации.jpg|thumb|250px|Знешні выгляд друкаванага каталога]] Дадзены каталог адкрывае серыю каталогаў, якія адлюстроўваюць склад кніжнай калекцыі князёў Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі з фондаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі ([[ЦНБ НАН Беларусі]]), і прадстаўляе 27 выданняў ХV-ХVI стст., размешчаных у храналагічнай паслядоўнасці. Ідэнтыфікацыя асобнікаў ажыццяўлялася [[de visu]] c дапамогай вядомых бібліяграфічных даведнікаў, каталогаў, у асобных выпадках — з прыцягненнем некаторых Інтэрнэт-рэсурсаў. У характарыстыцы асобнікаў прадстаўлена пагінацыя / фаліацыя з указаннем у квадратных дужках ненумераваны старонак або лістоў, прыведзены сігнатуры, адзначана наяўнасць [[Кустода|кустоды]], [[Калафон (частка кнігі)|калафонаў]], [[калонтытул]]а, выдавецкай маркі, арнаментыкі і іншых элементаў кніжнага афармлення; дадзена падрабязнае апісанне вокладак; прыводзяцца звесткі аб захаванасці кніг. [[File:УступныАртыкул.jpg|thumb|250px|Уступны артыкул да каталога]] Уступны артыкул да каталога на дзвюх мовах: [[Руская мова|рускай]] і [[Англійская мова|англійскай]]. Прысвечана гісторыі фарміравання і развіцця бібліятэк [[Радзівілы|Радзівілаў]] Нясвіжскай ардынацыі пачынаючы з ХVI ст. і да першай паловы ХХ ст. == Літаратура == * Збралевіч Л. І. Бібліятэка Радзівілаў // Энцыклапедыя Гісторыі Беларусі, Т. 2. — С. 37. * <nowiki>Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации = Library of tne Radziwills’ of Nesvizh Ordynation : каталог изданий из фонда Центр. науч. б-ки им. Якуба Коласа Нац. акад. наук Беларуси, XV-XVI века / Нац. акад. наук Беларуси, Центр. науч. б-ка им. Якуба Коласа ; сост.: А.В.Стефанович, М.М.Лис; ред. библиогр. записей О.М.Дрозд; редкол.: Н.Ю.Берёзкина (гл.ред.) [и др.]. – Минск: Беларус. навука, 2010. – 175 с. : ил. </nowiki> * <nowiki> Івахніна, Л. У. "Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў" у Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь у кантэксце сучасных падыходаў вывучэння і ўзнаўлення / Л. У. Івахніна // Национальная культура глазами молодых : сборник материалов XXXIX итоговой научной конференции студентов, магистрантов, аспирантов (26-27 марта 2014 г.) [Электронный ресурс] / Белорусский государственный университет культуры и искусств. - Минск, 2014. - С. 279-286. - Библиогр.: с. 285-286 (9 назв.).</nowiki> * Мотульский, Р. С. Из прошлого в будущее. Библиотеки Беларуси. Ч.1. / Р. С. Мотульский. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — 256 с. {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта|Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Радзівілаў]] krqu79c60ac1xmqnpq1bzpdixy3pf95 5124549 5124493 2026-04-11T11:22:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124549 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ekslibris Biblioteki w Nieswiezu (125907796) (cropped).jpg|міні|250px|[[Экслібрыс]] Нясвіжскай бібліятэкі працы гравёра [[Гірш Ляйбовіч|Гірша Ляйбовіча]] (1750-я гг.)]] '''Бібліятэ́ка Радзіві́лаў у Нясві́жы''' (афіцыйна: '''Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі''') — найбуйнейшая прыватная [[Бібліятэка|бібліятэка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і ўсёй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Знаходзілася ў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]] і на працягу стагоддзяў з'яўлялася адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў Усходняй Еўропы. У 2009 годзе захаваныя і выяўленыя фонды бібліятэкі былі ўключаны ў спіс аб'ектаў спадчыны праекта [[ЮНЕСКА]] [[Памяць свету]] для рэгіёна «[[Памяць свету — Еўропа і Паўночная Амерыка|Еўропа і Паўночная Амерыка]]». == Гісторыя стварэння і развіцця == Бібліятэка была заснавана ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаем Радзівілам Чорным]], які выкарыстоўваў свае шырокія культурныя і палітычныя сувязі для набыцця кніг з найлепшых друкарань [[Еўропа|Еўропы]]. Значную частку першапачатковага фонду склалі кнігі з асабістых друкарань Радзівілаў, заснаваных ім у [[Нясвіж]]ы і [[Брэсцкая друкарня|Брэсце]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пасля смерці заснавальніка фонд бібліятэкі істотна павялічыў яго сын [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]]. У час свайго навучання за мяжой і шматлікіх падарожжаў па Еўропе ён пастаянна набываў і прысылаў у Нясвіж каштоўныя рукапісы і друкаваныя выданні. Бібліятэка таксама актыўна папаўнялася за кошт далучэння цэлых кнігазбораў іншых магнацкіх і шляхецкіх родаў. Напрыклад, у Нясвіж паступілі калекцыі Ганны Радзівіл з роду [[Сангушкі|Сангушкаў]] і кнігазбор маршалка Флемінга{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Радзівілы як апекуны кальвінізму спачатку збіралі пераважна пратэстанцкую літаратуру, аднак пазней (з пераходам Сіроткі ў каталіцтва) пачалі збіраць кнігі ўсіх напрамкаў і веравызнанняў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=245}}. Першы вядомы каталог бібліятэкі быў складзены ў сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] канцлерам [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхтам Станіславам Радзівілам]]. У [[1670-я]] гады для бібліятэкі быў распрацаваны і зроблены першы ўласны [[Экслібрыс|экслібрыс]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пазней, у сярэдзіне XVIII стагоддзя, выбітны гравёр [[Гірш Ляйбовіч]] выканаў для кнігазбору знакаміты суперэкслібрыс з выявай герба Радзівілаў і надпісам ''«Bibliotheca Ducali Radivilliana Nesvisiensis»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У сярэдзіне XVIII стагоддзя Нясвіжская бібліятэка налічвала каля 9 тысяч тамоў. Да [[1772]] года яе фонд дасягнуў каласальнай для таго часу лічбы — больш за 20 тысяч тамоў (на лацінскай, грэчаскай, польскай, рускай, нямецкай і французскай мовах){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Структура і змест фондаў == [[Файл:Monarchia Turecka.jpg|міні|злева|200px|Ілюстрацыя з кнігі «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]» ([[Слуцк]], 1678), якая захоўвалася ў Нясвіжы]] Згодна з інвентарамі 1651 года (якія захаваліся дзякуючы працы бургграфа Яна Хановіча), кнігі ў бібліятэцы былі сістэматызаваны і расстаўлены па 31 тэматычным раздзеле. Характэрна, што рэлігійная літаратура складала меншасць (каля 160 назваў), у той час як перавагу мелі свецкія навукі, права і мастацтва{{sfn|Нікалаеў|2009|с=246}}. У бібліятэцы захоўваліся ўнікальныя [[Інкунабула|інкунабулы]], [[Палеатып|палеатыпы]], творы антычнай і рэнесансавай літаратуры, гістарычныя і юрыдычныя выданні, а таксама палемічныя рэфармацыйныя творы. Сярод рэліквій збору быў знакаміты [[Радзівілаўскі летапіс]]. Рэестры бібліятэкі сведчаць аб тым, што разам з афіцыйнымі дзяржаўнымі і царкоўнымі матэрыяламі ў ёй свабодна захоўваліся забароненыя выданні — працы [[Вальтэр]]а, [[Жан Бадэн|Жана Бадэна]], [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]], а таксама антычныя творы з каментарыямі і ў перакладах аўтараў, якія знаходзіліся ў каталіцкім Індэксе забароненых кніг{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Акрамя кніг, у памяшканнях бібліятэкі (якая выконвала ролю кунсткамеры) захоўваліся прадметы [[Мастацтва|мастацтва]], вялікая калекцыя старажытных манет і гістарычныя [[Гетман|гетманскія]] [[Булава|булавы]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Кнігі Нясвіжскай бібліятэкі былі даступныя для шырокага кола карыстальнікаў і даследчыкаў. Як адзначаюць сучасныя гісторыкі кнігазнаўства, шматлікія пазнакі, маргіналіі і пячаткі-штэмпелі, пакінутыя на старонках, сведчаць пра надзвычай актыўнае і практычнае выкарыстанне бібліятэкі як своеасаблівага «дзяржаўнага кнігасховішча» ВКЛ{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Разрабаванне і лёс бібліятэкі == Трагічны лёс бібліятэкі цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]] і войнамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1772]] годзе расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, і маёмасць ардынацыі была ўпершыню секвестравана. Тады з замка ў Санкт-Пецярбург былі вывезены самыя каштоўныя гістарычныя выданні і перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Шмат кніг было проста раскрадзена афіцэрамі. Як сведчылі расійскія чыноўнікі: ''«Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. Разрабаванне завяршылася пасля [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Уладальнік замка [[Дамінік Еранім Радзівіл|Дамінік Радзівіл]] выступіў на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], таму ў 1813 годзе расійскія ўлады канчаткова канфіскавалі рэшткі бібліятэкі. Больш за 20 тысяч тамоў былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў Пецярбург{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага збору была знішчана: у 1829 годзе частку кніг перадалі [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]], а ў 1882 годзе яшчэ адну партыю польскамоўных выданняў, якую палічылі «макулатурай», аддалі бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта (дзе яна згарэла падчас паўстання 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У выніку кнігі з Нясвіжа апынуліся раскіданымі па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. == Аднаўленне збору ў XIX стагоддзі == У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ўладальнікі Нясвіжскага замка пачалі ствараць новую бібліятэку. Архіварыусамі і бібліятэкарамі ў ёй працавалі такія выбітныя дзеячы культуры, як [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслаў Сыракомля]], [[Мікалай Маліноўскі]] і [[Міхал Богуш-Шышка]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У [[1864]] годзе ў гэтую новую бібліятэку паступілі кнігі з закрытых расійскімі ўладамі ў Нясвіжы каталіцкіх кляштараў [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]] і [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінак]]. У [[1880]] годзе [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антоній Вільгельм Радзівіл]] і яго жонка [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыя дэ Кастэлян]] перавезлі з [[Берлін]]а ўласную бібліятэку, якая стала галоўнай часткай новага Нясвіжскага збору і атрымала свой асобны экслібрыс{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] адноўленая бібліятэка зноў была часткова разрабавана. Рэшткі яе ў [[1940]] годзе (пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі з БССР) былі нацыяналізаваны і перададзены Акадэміі навук БССР. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] гэтыя кнігі зноў вывезлі — на гэты раз у [[Нацысцкая Германія|Германію]]. У 1945—1946 гадах разрозненыя часткі былі вернуты ў [[Мінск]]. Сёння яны захоўваюцца ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа НАН Беларусі]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь]] (дзе захоўваецца 97 выданняў) і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Сучасны стан даследаванняў == [[Файл:КаталогБиблиотекаРадзивилловНесвижскойОрдинации.jpg|міні|200px|Знешні выгляд друкаванага каталога выданняў XV—XVI стст., падрыхтаванага ЦНБ НАН Беларусі]] У Беларусі праводзіцца актыўная праца па выяўленні і каталагізацыі захаваных кніг з Нясвіжскага збору. Была заснавана спецыяльная серыя каталогаў «Бібліятэка Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі» (падрыхтавана ЦНБ імя Якуба Коласа). Першы выпуск прадстаўляе дэталёвае апісанне 27 выданняў XV—XVI стагоддзяў, размешчаных у храналагічнай паслядоўнасці. Ідэнтыфікацыя асобнікаў ажыццяўлялася даследчыкамі [[De visu]] з дапамогай вядомых бібліяграфічных даведнікаў і каталогаў. У навуковай характарыстыцы асобнікаў прадстаўлена пагінацыя (фаліяцыя) з указаннем ненумараваных старонак, прыведзены сігнатуры, адзначана наяўнасць [[Кустода|кустоды]], [[Калафон (частка кнігі)|калафонаў]], [[Калонтытул|калонтытулаў]], выдавецкіх марак, арнаментыкі і іншых элементаў кніжнага афармлення. Таксама ў каталогу дадзена падрабязнае апісанне старажытных вокладак і прыводзяцца звесткі пра фізічную захаванасць кніг. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бібліятэ́ка Радзіві́лаў|Л. І. Збралевіч|37|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации = Library of tne Radziwills’ of Nesvizh Ordynation : каталог изданий из фонда Центр. науч. б-ки им. Якуба Коласа Нац. акад. наук Беларуси, XV-XVI века / сост.: А.В.Стефанович, М.М.Лис. — Минск: Беларус. навука, 2010. — 175 с. * Івахніна Л. У. "Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў" у Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь у кантэксце сучасных падыходаў вывучэння і ўзнаўлення // Национальная культура глазами молодых : сборник материалов XXXIX итоговой научной конференции (26-27 марта 2014 г.). — Минск, 2014. — С. 279-286. * Мотульский Р. С. Из прошлого в будущее. Библиотеки Беларуси. Ч.1. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — 256 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта|Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] 54wr2ozexnollwyaa8q6afq8m64y469 5124550 5124549 2026-04-11T11:23:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Структура і змест фондаў */ 5124550 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ekslibris Biblioteki w Nieswiezu (125907796) (cropped).jpg|міні|250px|[[Экслібрыс]] Нясвіжскай бібліятэкі працы гравёра [[Гірш Ляйбовіч|Гірша Ляйбовіча]] (1750-я гг.)]] '''Бібліятэ́ка Радзіві́лаў у Нясві́жы''' (афіцыйна: '''Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі''') — найбуйнейшая прыватная [[Бібліятэка|бібліятэка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і ўсёй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Знаходзілася ў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]] і на працягу стагоддзяў з'яўлялася адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў Усходняй Еўропы. У 2009 годзе захаваныя і выяўленыя фонды бібліятэкі былі ўключаны ў спіс аб'ектаў спадчыны праекта [[ЮНЕСКА]] [[Памяць свету]] для рэгіёна «[[Памяць свету — Еўропа і Паўночная Амерыка|Еўропа і Паўночная Амерыка]]». == Гісторыя стварэння і развіцця == Бібліятэка была заснавана ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаем Радзівілам Чорным]], які выкарыстоўваў свае шырокія культурныя і палітычныя сувязі для набыцця кніг з найлепшых друкарань [[Еўропа|Еўропы]]. Значную частку першапачатковага фонду склалі кнігі з асабістых друкарань Радзівілаў, заснаваных ім у [[Нясвіж]]ы і [[Брэсцкая друкарня|Брэсце]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пасля смерці заснавальніка фонд бібліятэкі істотна павялічыў яго сын [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]]. У час свайго навучання за мяжой і шматлікіх падарожжаў па Еўропе ён пастаянна набываў і прысылаў у Нясвіж каштоўныя рукапісы і друкаваныя выданні. Бібліятэка таксама актыўна папаўнялася за кошт далучэння цэлых кнігазбораў іншых магнацкіх і шляхецкіх родаў. Напрыклад, у Нясвіж паступілі калекцыі Ганны Радзівіл з роду [[Сангушкі|Сангушкаў]] і кнігазбор маршалка Флемінга{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Радзівілы як апекуны кальвінізму спачатку збіралі пераважна пратэстанцкую літаратуру, аднак пазней (з пераходам Сіроткі ў каталіцтва) пачалі збіраць кнігі ўсіх напрамкаў і веравызнанняў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=245}}. Першы вядомы каталог бібліятэкі быў складзены ў сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] канцлерам [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхтам Станіславам Радзівілам]]. У [[1670-я]] гады для бібліятэкі быў распрацаваны і зроблены першы ўласны [[Экслібрыс|экслібрыс]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пазней, у сярэдзіне XVIII стагоддзя, выбітны гравёр [[Гірш Ляйбовіч]] выканаў для кнігазбору знакаміты суперэкслібрыс з выявай герба Радзівілаў і надпісам ''«Bibliotheca Ducali Radivilliana Nesvisiensis»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У сярэдзіне XVIII стагоддзя Нясвіжская бібліятэка налічвала каля 9 тысяч тамоў. Да [[1772]] года яе фонд дасягнуў каласальнай для таго часу лічбы — больш за 20 тысяч тамоў (на лацінскай, грэчаскай, польскай, рускай, нямецкай і французскай мовах){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Структура і змест фондаў == <!--[[Файл:Monarchia Turecka.jpg|міні|злева|200px|Ілюстрацыя з кнігі «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]» ([[Слуцк]], 1678), якая захоўвалася ў Нясвіжы]] -->Згодна з інвентарамі 1651 года (якія захаваліся дзякуючы працы бургграфа Яна Хановіча), кнігі ў бібліятэцы былі сістэматызаваны і расстаўлены па 31 тэматычным раздзеле. Характэрна, што рэлігійная літаратура складала меншасць (каля 160 назваў), у той час як перавагу мелі свецкія навукі, права і мастацтва{{sfn|Нікалаеў|2009|с=246}}. У бібліятэцы захоўваліся ўнікальныя [[Інкунабула|інкунабулы]], [[Палеатып|палеатыпы]], творы антычнай і рэнесансавай літаратуры, гістарычныя і юрыдычныя выданні, а таксама палемічныя рэфармацыйныя творы. Сярод рэліквій збору быў знакаміты [[Радзівілаўскі летапіс]]. Рэестры бібліятэкі сведчаць аб тым, што разам з афіцыйнымі дзяржаўнымі і царкоўнымі матэрыяламі ў ёй свабодна захоўваліся забароненыя выданні — працы [[Вальтэр]]а, [[Жан Бадэн|Жана Бадэна]], [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]], а таксама антычныя творы з каментарыямі і ў перакладах аўтараў, якія знаходзіліся ў каталіцкім Індэксе забароненых кніг{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Акрамя кніг, у памяшканнях бібліятэкі (якая выконвала ролю кунсткамеры) захоўваліся прадметы [[Мастацтва|мастацтва]], вялікая калекцыя старажытных манет і гістарычныя [[Гетман|гетманскія]] [[Булава|булавы]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Кнігі Нясвіжскай бібліятэкі былі даступныя для шырокага кола карыстальнікаў і даследчыкаў. Як адзначаюць сучасныя гісторыкі кнігазнаўства, шматлікія пазнакі, маргіналіі і пячаткі-штэмпелі, пакінутыя на старонках, сведчаць пра надзвычай актыўнае і практычнае выкарыстанне бібліятэкі як своеасаблівага «дзяржаўнага кнігасховішча» ВКЛ{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Разрабаванне і лёс бібліятэкі == Трагічны лёс бібліятэкі цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]] і войнамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1772]] годзе расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, і маёмасць ардынацыі была ўпершыню секвестравана. Тады з замка ў Санкт-Пецярбург былі вывезены самыя каштоўныя гістарычныя выданні і перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Шмат кніг было проста раскрадзена афіцэрамі. Як сведчылі расійскія чыноўнікі: ''«Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. Разрабаванне завяршылася пасля [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Уладальнік замка [[Дамінік Еранім Радзівіл|Дамінік Радзівіл]] выступіў на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], таму ў 1813 годзе расійскія ўлады канчаткова канфіскавалі рэшткі бібліятэкі. Больш за 20 тысяч тамоў былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў Пецярбург{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага збору была знішчана: у 1829 годзе частку кніг перадалі [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]], а ў 1882 годзе яшчэ адну партыю польскамоўных выданняў, якую палічылі «макулатурай», аддалі бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта (дзе яна згарэла падчас паўстання 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У выніку кнігі з Нясвіжа апынуліся раскіданымі па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. == Аднаўленне збору ў XIX стагоддзі == У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ўладальнікі Нясвіжскага замка пачалі ствараць новую бібліятэку. Архіварыусамі і бібліятэкарамі ў ёй працавалі такія выбітныя дзеячы культуры, як [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслаў Сыракомля]], [[Мікалай Маліноўскі]] і [[Міхал Богуш-Шышка]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У [[1864]] годзе ў гэтую новую бібліятэку паступілі кнігі з закрытых расійскімі ўладамі ў Нясвіжы каталіцкіх кляштараў [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]] і [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінак]]. У [[1880]] годзе [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антоній Вільгельм Радзівіл]] і яго жонка [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыя дэ Кастэлян]] перавезлі з [[Берлін]]а ўласную бібліятэку, якая стала галоўнай часткай новага Нясвіжскага збору і атрымала свой асобны экслібрыс{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] адноўленая бібліятэка зноў была часткова разрабавана. Рэшткі яе ў [[1940]] годзе (пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі з БССР) былі нацыяналізаваны і перададзены Акадэміі навук БССР. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] гэтыя кнігі зноў вывезлі — на гэты раз у [[Нацысцкая Германія|Германію]]. У 1945—1946 гадах разрозненыя часткі былі вернуты ў [[Мінск]]. Сёння яны захоўваюцца ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа НАН Беларусі]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь]] (дзе захоўваецца 97 выданняў) і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Сучасны стан даследаванняў == [[Файл:КаталогБиблиотекаРадзивилловНесвижскойОрдинации.jpg|міні|200px|Знешні выгляд друкаванага каталога выданняў XV—XVI стст., падрыхтаванага ЦНБ НАН Беларусі]] У Беларусі праводзіцца актыўная праца па выяўленні і каталагізацыі захаваных кніг з Нясвіжскага збору. Была заснавана спецыяльная серыя каталогаў «Бібліятэка Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі» (падрыхтавана ЦНБ імя Якуба Коласа). Першы выпуск прадстаўляе дэталёвае апісанне 27 выданняў XV—XVI стагоддзяў, размешчаных у храналагічнай паслядоўнасці. Ідэнтыфікацыя асобнікаў ажыццяўлялася даследчыкамі [[De visu]] з дапамогай вядомых бібліяграфічных даведнікаў і каталогаў. У навуковай характарыстыцы асобнікаў прадстаўлена пагінацыя (фаліяцыя) з указаннем ненумараваных старонак, прыведзены сігнатуры, адзначана наяўнасць [[Кустода|кустоды]], [[Калафон (частка кнігі)|калафонаў]], [[Калонтытул|калонтытулаў]], выдавецкіх марак, арнаментыкі і іншых элементаў кніжнага афармлення. Таксама ў каталогу дадзена падрабязнае апісанне старажытных вокладак і прыводзяцца звесткі пра фізічную захаванасць кніг. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бібліятэ́ка Радзіві́лаў|Л. І. Збралевіч|37|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации = Library of tne Radziwills’ of Nesvizh Ordynation : каталог изданий из фонда Центр. науч. б-ки им. Якуба Коласа Нац. акад. наук Беларуси, XV-XVI века / сост.: А.В.Стефанович, М.М.Лис. — Минск: Беларус. навука, 2010. — 175 с. * Івахніна Л. У. "Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў" у Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь у кантэксце сучасных падыходаў вывучэння і ўзнаўлення // Национальная культура глазами молодых : сборник материалов XXXIX итоговой научной конференции (26-27 марта 2014 г.). — Минск, 2014. — С. 279-286. * Мотульский Р. С. Из прошлого в будущее. Библиотеки Беларуси. Ч.1. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — 256 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта|Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] da1u74prv82xw78n6oobs352rxqzl94 5124552 5124550 2026-04-11T11:24:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124552 wikitext text/x-wiki [[Файл:Ekslibris Biblioteki w Nieswiezu (125907796) (cropped).jpg|міні|250px|[[Экслібрыс]] Нясвіжскай бібліятэкі працы гравёра [[Гірш Ляйбовіч|Гірша Ляйбовіча]] (1750-я гг.)]] '''Бібліятэ́ка Радзіві́лаў у Нясві́жы''' (афіцыйна: '''Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі''') — найбуйнейшая прыватная [[Бібліятэка|бібліятэка]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і ўсёй [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Знаходзілася ў [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскім замку]] і на працягу стагоддзяў з'яўлялася адным з галоўных інтэлектуальных цэнтраў Усходняй Еўропы. У 2009 годзе захаваныя і выяўленыя фонды бібліятэкі былі ўключаны ў спіс аб'ектаў спадчыны праекта [[ЮНЕСКА]] [[Памяць свету]] для рэгіёна «[[Памяць свету — Еўропа і Паўночная Амерыка|Еўропа і Паўночная Амерыка]]». == Гісторыя стварэння і развіцця == Бібліятэка была заснавана ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалаем Радзівілам Чорным]], які выкарыстоўваў свае шырокія культурныя і палітычныя сувязі для набыцця кніг з найлепшых друкарань [[Еўропа|Еўропы]]. Значную частку першапачатковага фонду склалі кнігі з асабістых друкарань Радзівілаў, заснаваных ім у [[Нясвіж]]ы і [[Брэсцкая друкарня|Брэсце]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пасля смерці заснавальніка фонд бібліятэкі істотна павялічыў яго сын [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка]]. У час свайго навучання за мяжой і шматлікіх падарожжаў па Еўропе ён пастаянна набываў і прысылаў у Нясвіж каштоўныя рукапісы і друкаваныя выданні. Бібліятэка таксама актыўна папаўнялася за кошт далучэння цэлых кнігазбораў іншых магнацкіх і шляхецкіх родаў. Напрыклад, у Нясвіж паступілі калекцыі Ганны Радзівіл з роду [[Сангушкі|Сангушкаў]] і кнігазбор маршалка Флемінга{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Радзівілы як апекуны кальвінізму спачатку збіралі пераважна пратэстанцкую літаратуру, аднак пазней (з пераходам Сіроткі ў каталіцтва) пачалі збіраць кнігі ўсіх напрамкаў і веравызнанняў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=245}}. Першы вядомы каталог бібліятэкі быў складзены ў сярэдзіне [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] канцлерам [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхтам Станіславам Радзівілам]]. У [[1670-я]] гады для бібліятэкі быў распрацаваны і зроблены першы ўласны [[Экслібрыс|экслібрыс]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Пазней, у сярэдзіне XVIII стагоддзя, выбітны гравёр [[Гірш Ляйбовіч]] выканаў для кнігазбору знакаміты суперэкслібрыс з выявай герба Радзівілаў і надпісам ''«Bibliotheca Ducali Radivilliana Nesvisiensis»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У сярэдзіне XVIII стагоддзя Нясвіжская бібліятэка налічвала каля 9 тысяч тамоў. Да [[1772]] года яе фонд дасягнуў каласальнай для таго часу лічбы — больш за 20 тысяч тамоў (на лацінскай, грэчаскай, польскай, рускай, нямецкай і французскай мовах){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Структура і змест фондаў == <!--[[Файл:Monarchia Turecka.jpg|міні|злева|200px|Ілюстрацыя з кнігі «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]» ([[Слуцк]], 1678), якая захоўвалася ў Нясвіжы]] -->Згодна з інвентарамі 1651 года (якія захаваліся дзякуючы працы бургграфа Яна Хановіча), кнігі ў бібліятэцы былі сістэматызаваны і расстаўлены па 31 тэматычным раздзеле. Характэрна, што рэлігійная літаратура складала меншасць (каля 160 назваў), у той час як перавагу мелі свецкія навукі, права і мастацтва{{sfn|Нікалаеў|2009|с=246}}. У бібліятэцы захоўваліся ўнікальныя [[Інкунабула|інкунабулы]], [[Палеатып|палеатыпы]], творы антычнай і рэнесансавай літаратуры, гістарычныя і юрыдычныя выданні, а таксама палемічныя рэфармацыйныя творы. Сярод рэліквій збору быў знакаміты [[Радзівілаўскі летапіс]]. Рэестры бібліятэкі сведчаць аб тым, што разам з афіцыйнымі дзяржаўнымі і царкоўнымі матэрыяламі ў ёй свабодна захоўваліся забароненыя выданні — працы [[Вальтэр]]а, [[Жан Бадэн|Жана Бадэна]], [[Эразм Ратэрдамскі|Эразма Ратэрдамскага]], а таксама антычныя творы з каментарыямі і ў перакладах аўтараў, якія знаходзіліся ў каталіцкім Індэксе забароненых кніг{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Акрамя кніг, у памяшканнях бібліятэкі (якая выконвала ролю кунсткамеры) захоўваліся прадметы [[Мастацтва|мастацтва]], вялікая калекцыя старажытных манет і гістарычныя [[Гетман|гетманскія]] [[Булава|булавы]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. Кнігі Нясвіжскай бібліятэкі былі даступныя для шырокага кола карыстальнікаў і даследчыкаў. Як адзначаюць сучасныя гісторыкі кнігазнаўства, шматлікія пазнакі, маргіналіі і пячаткі-штэмпелі, пакінутыя на старонках, сведчаць пра надзвычай актыўнае і практычнае выкарыстанне бібліятэкі як своеасаблівага «дзяржаўнага кнігасховішча» ВКЛ{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Разрабаванне і лёс бібліятэкі == Трагічны лёс бібліятэкі цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]] і войнамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1772]] годзе расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, і маёмасць ардынацыі была ўпершыню секвестравана. Тады з замка ў Санкт-Пецярбург былі вывезены самыя каштоўныя гістарычныя выданні і перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Шмат кніг было проста раскрадзена афіцэрамі. Як сведчылі расійскія чыноўнікі: ''«Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. Разрабаванне завяршылася пасля [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]]. Уладальнік замка [[Дамінік Еранім Радзівіл|Дамінік Радзівіл]] выступіў на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], таму ў 1813 годзе расійскія ўлады канчаткова канфіскавалі рэшткі бібліятэкі. Больш за 20 тысяч тамоў былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў Пецярбург{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага збору была знішчана: у 1829 годзе частку кніг перадалі [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]], а ў 1882 годзе яшчэ адну партыю польскамоўных выданняў, якую палічылі «макулатурай», аддалі бібліятэцы Варшаўскага ўніверсітэта (дзе яна згарэла падчас паўстання 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У выніку кнігі з Нясвіжа апынуліся раскіданымі па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. == Аднаўленне збору ў XIX стагоддзі == У сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ўладальнікі Нясвіжскага замка пачалі ствараць новую бібліятэку. Архіварыусамі і бібліятэкарамі ў ёй працавалі такія выбітныя дзеячы культуры, як [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслаў Сыракомля]], [[Мікалай Маліноўскі]] і [[Міхал Богуш-Шышка]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У [[1864]] годзе ў гэтую новую бібліятэку паступілі кнігі з закрытых расійскімі ўладамі ў Нясвіжы каталіцкіх кляштараў [[Бернардзінцы|бернардзінцаў]] і [[Бенедыкцінцы|бенедыкцінак]]. У [[1880]] годзе [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антоній Вільгельм Радзівіл]] і яго жонка [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыя дэ Кастэлян]] перавезлі з [[Берлін]]а ўласную бібліятэку, якая стала галоўнай часткай новага Нясвіжскага збору і атрымала свой асобны экслібрыс{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] адноўленая бібліятэка зноў была часткова разрабавана. Рэшткі яе ў [[1940]] годзе (пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі з БССР) былі нацыяналізаваны і перададзены Акадэміі навук БССР. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] гэтыя кнігі зноў вывезлі — на гэты раз у [[Нацысцкая Германія|Германію]]. У 1945—1946 гадах разрозненыя часткі былі вернуты ў [[Мінск]]. Сёння яны захоўваюцца ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы імя Якуба Коласа НАН Беларусі]], [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі]], [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь]] (дзе захоўваецца 97 выданняў) і [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=37}}. == Сучасны стан даследаванняў == [[Файл:КаталогБиблиотекаРадзивилловНесвижскойОрдинации.jpg|міні|200px|Знешні выгляд друкаванага каталога выданняў XV—XVI стст., падрыхтаванага ЦНБ НАН Беларусі]] У Беларусі праводзіцца актыўная праца па выяўленні і каталагізацыі захаваных кніг з Нясвіжскага збору. Была заснавана спецыяльная серыя каталогаў «Бібліятэка Радзівілаў Нясвіжскай ардынацыі» (падрыхтавана ЦНБ імя Якуба Коласа). Першы выпуск прадстаўляе дэталёвае апісанне 27 выданняў XV—XVI стагоддзяў, размешчаных у храналагічнай паслядоўнасці. Ідэнтыфікацыя асобнікаў ажыццяўлялася даследчыкамі [[De visu]] з дапамогай вядомых бібліяграфічных даведнікаў і каталогаў. У навуковай характарыстыцы асобнікаў прадстаўлена пагінацыя (фаліяцыя) з указаннем ненумараваных старонак, прыведзены сігнатуры, адзначана наяўнасць [[Кустода|кустоды]], [[Калафон (частка кнігі)|калафонаў]], [[Калонтытул|калонтытулаў]], выдавецкіх марак, арнаментыкі і іншых элементаў кніжнага афармлення. Таксама ў каталогу дадзена падрабязнае апісанне старажытных вокладак і прыводзяцца звесткі пра фізічную захаванасць кніг. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Бібліятэ́ка Радзіві́лаў|[[Л. І. Збралевіч]]|37|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Библиотека Радзивиллов Несвижской ординации = Library of tne Radziwills’ of Nesvizh Ordynation : каталог изданий из фонда Центр. науч. б-ки им. Якуба Коласа Нац. акад. наук Беларуси, XV-XVI века / сост.: А.В.Стефанович, М.М.Лис. — Минск: Беларус. навука, 2010. — 175 с. * Івахніна Л. У. "Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў" у Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь у кантэксце сучасных падыходаў вывучэння і ўзнаўлення // Национальная культура глазами молодых : сборник материалов XXXIX итоговой научной конференции (26-27 марта 2014 г.). — Минск, 2014. — С. 279-286. * Мотульский Р. С. Из прошлого в будущее. Библиотеки Беларуси. Ч.1. — Минск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2011. — 256 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта|Радзівілаў]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Радзівілы]] [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] 1er7wjh10e5yqcm2gga42pfiua73jkl Бібліятэкі Сапегаў 0 30323 5124470 4940280 2026-04-11T08:37:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124470 wikitext text/x-wiki '''Бібліятэкі Сапегаў''' існавалі ў XVI—XVIII стагоддзях у [[Слонім]]е, [[Ружаны|Ружанах]], [[Дзярэчын]]е, [[Кодань|Кодані]]. Другі па велічыні прыватны кнігазбор на [[Беларусь|Беларусі]] (пасля [[бібліятэка Радзівілаў|бібліятэкі Радзівілаў]]). Пачатак кнігазбору дала [[Ружанская бібліятэка Сапегаў|Ружанская бібліятэка]] [[канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Л. І. Сапега|Л. І. Сапегі]], якую павялічыў яго сын [[Казімір Леў Сапега|Казімір Леў]]. У XVIII стагоддзя ружанскі збор пераведзены ў Дзярэчын і значна папоўнены [[Аляксандр Павел Сапега|Аляксандрам]], [[Міхал Сапега|Міхалам]], [[Францішак Сапега (1772—1829)|Францыскам]] [[Сапегі|Сапегамі]]. Бібліятэка ў Кодані вырасла дзякуючы бібліяфільству канцлера вялікага літоўскага [[Ян Фрыдэрык Сапега|Яна Фрыдэрыка]] і Аляксандра Сапегаў. У ёй найбольш поўна прадстаўлена літаратура па юрыспрудэнцыі, гісторыі, паэзіі, мовазнаўстве, геаграфіі, тэалогіі. Акрамя кнігазбору, у ёй былі архіў старажытных актаў, калекцыя гравюр. У 1644—1645 гадах вялікую колькасць кніг [[К. Л. Сапега]] ахвяраваў бібліятэцы [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. У 1810 годзе А. Сапега перадаў коданскую бібліятэку варшаўскаму [[Таварыства аматараў навук|Таварыству аматараў навук]], у 1834 годзе дзярэчынская бібліятэка і архіў вывезены ў [[Санкт-Пецярбург]]. Захаваліся вопісы на некаторыя часткі бібліятэк, [[экслібрыс]]ы некаторых уладальнікаў кнігазбору. Большая частка кніг Сапегаўскіх бібліятэк у наш час зберагаецца ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійскай нацыянальнай бібліятэцы]], бібліятэцы [[Вільнюскі ўніверсітэт|Вільнюскага ўніверсітэта]], рэшта — у [[бібліятэка Расійскай АН|бібліятэцы Расійскай АН]], бібліятэцы [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] і іншых сховішчах. == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|14}} * Иконников В. С. Опыт русской историографии. Т. 1. Киев, 1891—1892. Кн. 1, с. 784; кн. 2, с. 1237—1238. * Нікалаеў М. Аблічча сярэдневяковай бібліятэкі: Кнігазборы Сапегаў // Мастацтва Беларусі. 1985. № 7. {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Будынкі і калекцыі роду Сапегаў]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта|Сапегаў]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] 7wgricxhytf164eivoyd7xiz7u3czle Віталь Уладзіміравіч Скалабан 0 30332 5124479 4304825 2026-04-11T08:39:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124479 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Скалабан}} {{навуковец}} '''Віталь Уладзіміравіч Скалабан''' ({{ДН|5|8|1947}}, [[Вялікія Шылавічы|в. Шылавічы]], {{МН|Слонімскі раён|у Слонімскім раёне|}}, [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|20|8|2011}}, {{МС|Мінск||}}) — беларускі [[гісторык]], [[літаратуразнавец]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1987). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і гісторыка-краязнаўца [[Уладзімір Рыгоравіч Скалабан|Уладзіміра Скалабана]]<ref>[http://fk.archives.gov.by/fond/104377/ Скалабан Владимир Григорьевич — историк-краевед Скалабан Виталий Владимирович (его сын) — историк, заведующий отделом публикации документов Государственного учреждения «Национальный архив Республики Беларусь», кандидат исторических наук]</ref>. Скончыў [[Ленінградскі ўніверсітэт]] (1970). 3 1972 года працаваў у выдавецтве [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|«Беларуская Энцыклапедыя»]] рэдактарам, загадчыкам рэдакцыі. У 1995—2000 гадах намеснік дырэктара, дарадца [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|Беларускага навукова-даследчага інстытута дакументазнаўства і архіўнай справы]]. З 2000 года намеснік дырэктара [[Нацыянальны навукова-асветніцкі цэнтр імя Францыска Скарыны|Нацыянальнага навукова-асветнага цэнтра імя Ф. Скарыны]]. З 2002 года навуковы супрацоўнік [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь]]. == Навуковыя даследаванні == Даследаваў гісторыю беларускага нацыянальнага руху, культуры XIX — пачатку XX стст., пытанні архівазнаўства, краязнаўства і бібліяграфіі, жыццё і дзейнасць шэрагу асоб, сярод якіх: [[Мітрафан Доўнар-Запольскі]], [[Мікалай Улашчык]], [[Янка Купала]], [[Максім Гарэцкі]], [[Усевалад Ігнатоўскі]], [[Расціслаў Платонаў]]. Рэдактар-складальнік гістарычна-дакументальнай хронікі «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць Ляхавіцкі раён]]», выдадзенай у 1989 годзе. Адзін са складальнікаў бібліяграфічных дапаможнікаў. Аўтар шматлікіх артыкулаў. Суаўтар сцэнарыяў дакументальна-мастацкіх тэлефільмаў<ref>Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 2-я. — Мн.: БЕЛТА, 2002. С. 558</ref><ref name=belhist21>Историки Беларуси в начале XXI…</ref>. == Бібліяграфія == * Время и бремя архивов и имен (сумесна з [[Людміла Рублеўская|Людмілай Рублеўскай]]). - Мн.: Літаратура і мастацтва, 2009. * Выбранае / Мікалай Улашчык; [укладанне Аляксея Каўкі і Аляксандра Улашчыка; навуковыя рэдактары: Генадзь Кісялёў і Віталь Скалабан; прадмова і каментарый Аляксея Каўкі]. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2001. — 604 с. * Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі: Біябібліяграф. паказ. / Уклад. В. У. Скалабан і інш. Мн.: Нац. б-ка Беларусі, 2001. 120 с. * Газеты Беларусі, 1776—1975: Рэтрасп. бібліягр. паказ. / Нац. кн. палата Беларусі; [Склад. Л. М. Няхайчык і інш.; Навук. рэд. В. У. Скалабан]. — Мн.: НКП Беларусі, 2003. — 316 с. * Дакументальная спадчына Усебеларускага з'езда 1917 г.: праблемы збору, захавання і выдання // Архівы і справаводства. — 2000. — № 1. — С. * Издательская деятельность Белорусского национального комиссариата (1918—1920 гг.) // История книги, книжного дела и библиографии в Белоруссии: (сб. науч. ст.) / АН БССР, Центр. науч. б-ка им. Якуба Коласа. — Мн.: ЦНБ АН БССР, 1986. — 189 с. * Крыж Ефрасінні Полацкай і іншыя магілёўскія каштоўнасці / В. Скалабан // Краязнаўчая г-та. — 2004. № 16. С. 7. * Крыж Ефрасінні Полацкай і іншыя магілёўскія каштоўнасці: Сведчанні 1945—1947 гг. / Віталь Скалабан // Голас Радзімы. — 2004. (№ 10/11). С. 12-13. * Працяг гісторыі з «Дзядзькам Антонам» // Полымя. — 1988. — № 2. — С. * «Хай ведаюць патомкі...»: Алесь Гарун — дэлегат і гісторык Усебеларускага з'езда 1917 г. // Роднае слова. — 1997. — № 8. — С. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Вялікі, А.'' Віталь Скалабан (5.08.1947 — 20.08.2011) / Анатоль Вялікі // Беларускі гістарычны агляд. — 2011. — Т. 18. — Сш. 1 — 2 (34 — 35). — Снежань. — С. 444 — 447. — ISSN 1392-902X. * ''Корзенко, Г. В.'' Историки Беларуси в начале XXI столетия: биобиблиографический справочник / Г. В. Корзенко; НАН Беларуси, Ин-т истории. — Мн.: Белорусская наука, 2007. — 469, [1] с. — С. 351 — 352. — ISBN 978-985-08-0855-4. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Скалабан Віталь Уладзіміравіч||307}} * {{Крыніцы/БелЭн|14|Скалабан Віталь Уладзіміравіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У]]|432—433}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136730|Скалабан Віталь Уладзіміравіч}} * {{bis.nlb.by|172449|Скалабан Віталій Уладзіміравіч, кандыдат гістарычных навук}} * {{bis.nlb.by|173181|Скалабан Виталий Владимирович, кандидат исторических наук {{ref-ru}}}} * [https://www.artmuseum.by/ru/news/novosti-2019/2011/svetloj-pamyati-istorika-vitaliya-skalabana.html Светлой памяти историка Виталия Скалабана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220216065908/https://www.artmuseum.by/ru/news/novosti-2019/2011/svetloj-pamyati-istorika-vitaliya-skalabana.html |date=16 лютага 2022 }} {{ref-ru}} // [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скалабан Віталь Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі СССР]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Нацыянальнага навукова-асветніцкага цэнтра імя Францыска Скарыны]] 6ojvazecrqv9ubihpfgvyabbdazhkaf Віктар Чабатарэвіч 0 41485 5124348 4760531 2026-04-10T18:34:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5124348 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Віктар Чабатарэвіч |арыгінал імя = Віктар Чэбатарэвіч |бацька = |партрэт = [[Файл:Віктар Чабатарэвіч.jpg|200px]] |апісанне = |род дзейнасці = грамадскі і вайсковы дзеяч |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = }} '''Віктар Чабатарэвіч''', або Чэбатарэвіч ({{ДН|||1906}} — {{ДС|7|10|1963}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і вайсковы дзеяч, настаўнік. Афіцэр [[Беларуская краёвая абарона|БКА]], сябра [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]], [[Беларуская народная самапомач|БНС]] а потым — [[БККА|Беларускага кангрэсавага камітэту Амерыкі]]<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web|url = https://hardzin.livejournal.com/41165.html |title = Эміграцыйная гісторыя ў асобах. 7 кастрычніка. Юры Попка, Віктар Чабатарэвіч = |author = [[Наталля Гардзіенка]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20200119080100/https://hardzin.livejournal.com/41165.html |archive-date= 19.01.2020}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1906]] г. у в. [[Новы Свержань]] [[Мінскі павет|Мінскага павета]] ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] (цяпер [[Стаўбцоўскі раён]]). Скончыў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю]], школу падхарунжых [[Войска Польскае|Войска Польскага]]. Да [[1939]] г. працаваў настаўнікам на [[Вільня|Віленшчыне]], за нацыянальную дзейнасць сярод вучняў быў пераведзены на працу ў цэнтральную Польшчу. Дасылаў свае карэспандэнцыі ў віленскія выданні [[Беларуская крыніца|«Беларуская крыніца»]] і [[Шлях моладзі (1929)|«Шлях моладзі»]]. У пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] падтрымліваў сувязь з беларускімі нацыяналістычнымі арганізацыямі ў [[Варшава|Варшаве]], у прыватнасці, з [[Мікола Шчорс|Міколам Шчорсам]]. У [[1939]]—[[1941]] гг. працаваў настаўнікам у Стоўбцах. Летам [[1941]]-га па польскаму даносу арыштоўваўся немцамі. У [[1941]]—[[1942]] гг. працаваў у Галоўным школьным інспектараце, сакратаром Цэнтралі [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]]. Разам з [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнтам Гадлеўскім]] удзельнічаў у антынямецкім падполлі ў рамах [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]]. У [[1943]] годзе — афіцэр-прапагадыст у [[13-ы Беларускі паліцыйны батальён СД|13-м]] [[Беларуская дапаможная паліцыя|беларускім паліцыйным]] батальёне пры SD, потым перакладчык у мінскім SD. У [[1944]] годзе атрымаў ранг капітана [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]], стаў камандзірам афіцэрскай школы БКА ў [[Мінск]]у. Належаў да галоўнай вайсковай камісіі [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]]. Удзельнічаў у [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другім Усебеларускім кангрэсе]]. У час Другога Усебеларускага Кангрэсу капітан Віктар Чабатарэвіч ад беларускага войска ([[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны]]) вітаў удзельнікаў: <blockquote>«''Высокапаважаныя Грамадзяне, Сябры Ўсебеларускага Кангрэсу!''<br /> ''Ад імя ўсіх афіцэраў, падафіцэраў і стральцоў Беларускае Краёвае Абароны прыношу Вам сваё шчырае жаўнерскае прывітаньне.''<br /> ''Гэты дзень, калі ў прабегу апошніх трох дзясяткаў гадоў адбываецца ў сталіцы нашай Бацькаўшчыны Другі Гістарычны Кангрэс, напаўняе нас радасьцю. Сёньня ўвесь беларускі народ выяўляе праз вусны сваіх лепшых сыноў, тут у гэтай залі, сваю волю, выказвае свае нацыянальна-палітычныя правы і жаданьні.''<br /> ''Воля беларускага народу зьяўляецца для нас, беларускіх жаўнераў, сьвятой і нашым найвышэйшым абавязкам. Мы–там, дзе ўвесь беларускі народ, мы–там, дзе волю беларускага народу трэба ўзмоцніць са зброяй у руках, бо для нас зусім ясна, што перад намі стаіць адна толькі праблема–быць або ня быць.''<br /> ''Ужо амаль пяць гадоў, як ідзе жорсткае змаганьне за новую эпоху ў гісторыі чалавецтва. Кладуцца падваліны пад новы сьвет. На папелішчах і развалінах, на пралітай крыві, на касьцёх нашых бацькоў, на ахвярах бальшавіцкага тэрору і зьдзеку, на ахвярах польскага панаваньня над беларускім народам, на пралітай крыві ў змаганьні з бандытамі павінна паўстаць Вольная і Незалежная Беларусь.<br /> ''Гэта наша апошняе слова!''<br /> ''Гэтым слова я жадаю Вам, Высокапаважаныя сябры Вялікага Кангрэсу, посьпеху ў працы для дабра нашага Беларускага Народу!''».</blockquote><ref>{{cite web|url = https://bka-by.livejournal.com/24344.html |title = Віктар Чабатарэвіч. Людзі БКА.|archive-url = https://web.archive.org/web/20180307082818/http://bka-by.livejournal.com/24344.html |archive-date= 07.03.2018}}</ref> Ад лета [[1944]] г. быў на эміграцыі, спачатку жыў [[Германія|Германіі]]. У [[1948]] г. выехаў у [[ЗША]]. Актыўна працаваў на кірунку [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. Уваходзіў у склад [[БККА|Беларускага кангрэсавага камітэта Амерыкі]], быў яго віцэ-старшынём. Быў карэктарам газеты «Беларуская трыбуна». Рэпрэзентаваў беларускую эміграцыю ў сусветных антыкамуністычных арганізацыях. Памёр [[7 кастрычніка]] [[1963]] г. у [[Нью-Ёрк]]у, [[ЗША]]. == Цікавыя факты == * Ліставанне Віктара Чабатарэвіча з [[Кастусь Акула|Кастусём Акулам]] з ягонымі ўспамінамі пра вайну змешчаныя ў кнізе Лявона Юрэвіча «Шматгалосы эпісталярыум». {{зноскі}} == Літаратура == * Календарыюм // [[Czasopis (1990)|«Czasopis»]] № 10/2003. * Літ.: М.Ш. [Мікола Шчорс]. Над святою магілаю // Беларуская думка. 1964, № 6. * Другі Усебеларускі Кангрэс. Выданьне Беларускай Цэнтральнай Рады, 1954. * Язэп Малецкі. Пад знакам Пагоні. Таронта, Пагоня, 1976. * {{Крыніцы/Беларускі нацыяналізм. Даведнік|Чэбатарэвіч Віктар|http://slounik.org/32103.html}} == Спасылкі == * [https://bka-by.livejournal.com/24344.html Біяграфія Віктара Чабатарэвіча, здымкі дзе Чабатарэвіч у вайсковай форме прымае прысягу ў беларускіх жаўнераў] * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19873 Біяграфія Віктара Чабатарэвіча на старонцы Леаніда Маракова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210709184148/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19873 |date=9 ліпеня 2021 }} {{DEFAULTSORT:Чабатарэвіч Віктар}} [[Катэгорыя:Ваенныя Польшчы]] [[Катэгорыя:Ваенныя Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Нясвіжскай настаўніцкай семінарыі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай краёвай абароны]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]] 78rkoakxjbd5hoo5ma63f1rk5oxv4fw Бібліятэка Храптовічаў 0 42282 5124439 4523942 2026-04-11T07:41:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124439 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jaŭchim Chraptovič. Яўхім Храптовіч (J. Grassi, 1809).jpg|250px|міні|[[Яўхім Храптовіч]], заснавальнік бібліятэкі]] '''Бібліятэ́ка Храпто́вічаў''' — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая належала магнацкаму роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Знаходзілася спачатку ў [[Варшава|Варшаве]], а з пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] да 1913 года — у радавым маёнтку [[Шчорсы]] (цяпер [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). == Гісторыя стварэння і развіцця == [[Файл:В. Шчорсы - Фрагмэнты ансамбля былога палаца Храптовічаў DSC07861.JPG|міні|злева|250px|Флігель [[Шчорсаўскі палац|Шчорсаўскага палаца]], у якім захоўвалася бібліятэка]] Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам]]{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага [[Кардынал|кардынала]] І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і перавёз у Шчорсы палову кнігазбору біскупа [[Юзаф Анджэй Залускі|Юзафа Залускага]] — заснавальніка знакамітай Варшаўскай публічнай бібліятэкі{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з каталіцкіх кляштараў, якія зачыняліся ў XVIII—XIX стагоддзях. У 1784 годзе бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які сам быў вядомым бібліяфілам{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]]. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. Мн., 2003. С. 81.</ref>. Новы ўладальнік значна пашырыў кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі, асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя, давёўшы агульны аб'ём да 20 тысяч тамоў (паводле іншых звестак — да 15 тысяч){{sfn|БелЭн|2003|с=59}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна карыстаўся імі ў выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары [[Самуэль Маскевіч|Самуэля Маскевіча]]<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. Мн., 2003. С. 81.</ref>. Дзякуючы свайму багаццю і даступнасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. Мн., 2003. С. 81.</ref>. У ёй працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі [[Іаахім Лялевель]] і [[Ігнат Даніловіч]], [[Францішак Малеўскі]], навукоўцы [[Ян Снядэцкі]] і [[Анджэй Снядэцкі]], пісьменнік [[Уладзіслаў Сыракомля]], гісторык [[Юзаф Ярашэвіч]]. Бібліятэку некалькі разоў наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]], які ствараў тут сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. У розныя часы пасаду бібліятэкара ў Шчорсах займалі [[Фларыян Баброўскі]], [[Антон Юзаф Глінскі]], Уладзіслаў Сыракомля, паэт М. Вольскі і [[Ян Чачот]]. Пасля смерці Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку [[Міхаіл Храптовіч|Міхаілу]], які служыў расійскім дыпламатам у [[Неапаль|Неапалі]], [[Брусель|Бруселі]] і [[Лондан]]е. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — братоў [[Міхаіл Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Міхаіла]] і [[Канстанцін Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых]], якія ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст [[Станіслаў Лаўрэнцьевіч Пташыцкі|Станіслаў Пташыцкі]] даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}. == Склад і змест фондаў == Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі апраўлена ў пераплёты з пергаменту і скуры. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя [[Экслібрыс|экслібрысы]] Храптовічаў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы, наклейкі і штэмпелі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых гістарычных асоб{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя (польскія і вялікалітоўскія) выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, а таксама працы па геаграфіі, класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань [[Венецыя|Венецыі]], [[Базель|Базеля]] і [[Лейпцыг]]а, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 [[Інкунабула|інкунабулы]] і 39 [[Палеатып|палеатыпаў]], сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў [[Нюрнберг]]у ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]] 1519 года. Польскамоўная і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Торунь|Торуні]] і [[Львоў|Львова]]. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], гістарычныя працы [[Бартш Лаўрэнцій Папроцкі|Барташа Папроцкага]], [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў [[Вільня|Вільні]], а таксама гродзенскія выданні XVII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні [[Іеранім Віетар|Іераніма Віетара]], у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «[[Польская хроніка]]» [[Мацей з Мехава|Мацея з Мехава]] (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася і багата ілюстраваная гравюрамі [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», выдадзеная ў [[Слуцкая друкарня|Слуцку]] ў 1678 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў [[С. Л. Пташыцкі]]. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод іх: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік [[С. Маскевіч|С. Маскевіча]] 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другога Статута ВКЛ]], гісторыя роду Храптовічаў, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі [[К. Пертэс|К. Пертэса]] (1791){{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Да нашага часу захаваліся толькі 112 рукапісаў. Сярод 17 страчаных дакументаў — лісты [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], дзённік [[Марына Мнішак|Марыны Мнішак]], а таксама адзін з тамоў польскай Метрыкі{{sfn|Фурс|2005|с=272}}. == Каталогі і вопісы == Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але трагічна загінуў у пажары падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў 1944 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. Акрамя таго, у 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі == У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], якому і была даручана перадача калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Спачатку калекцыя захоўвалася ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце]] і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя [[Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага]]). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]] кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў [[Саратаў]], а потым ва [[Уфа|Уфу]]{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве){{sfn|Фурс|2005|с=272}}. Яшчэ ў 1924 годзе [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], але гэта не дало вынікаў{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. [[Беларускі фонд культуры]] (камісія [[Вяртанне (фонд)|«Вяртанне»]]), [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства замежных спраў]] і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі. У 1985 годзе там было заінвентарызавана толькі 2005 асобнікаў. Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з [[Экслібрыс|экслібрысам]] Храптовічаў, якая знаходзіцца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул |аўтар=Фурс А. П. |загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы |выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.) |месца=Мінск |выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі |год=2005 |старонкі=270—276 |ref=Фурс}} * {{Крыніцы/БелЭн|17|Храпто́вічаў бібліятэ́ка|[[Таццяна Іванаўна Рошчына|Т. І. Рошчына]], [[Анатоль Пятровіч Фурс|А. П. Фурс]]|59|ref=БелЭн}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 616 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8. * Калі будзе вернута бібліятэка? // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1989. — № 1. — С. 33—37. * Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. Київ: Наук. думка, 1974. 252 с. * Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с. * ''Пташицкий С.'' Щорсовская библиотека графа Литовара Хрептовича: краткие сведения о собрании рукописей. М., 1899. * ''Фурс А. П.'' Бібліятэка Храптовічаў: вяртанне ці сумеснае выкарыстанне? // Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей: Праблемы вяртання і сумеснага выкарыстання (юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты): Матэрыялы Міжнар. навук. канф., якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрв. 1997 г. Мн., 1997. С. 105—109. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] 9q94nby4bhupz3fy1jv9f65k477x2y4 5124440 5124439 2026-04-11T07:43:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124440 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jaŭchim Chraptovič. Яўхім Храптовіч (J. Grassi, 1809).jpg|250px|міні|[[Яўхім Храптовіч]], заснавальнік бібліятэкі]] '''Бібліятэ́ка Храпто́вічаў''' — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая належала магнацкаму роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Знаходзілася спачатку ў [[Варшава|Варшаве]], а з пачатку [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] да 1913 года — у радавым маёнтку [[Шчорсы]] (цяпер [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). == Гісторыя стварэння і развіцця == [[Файл:В. Шчорсы - Фрагмэнты ансамбля былога палаца Храптовічаў DSC07861.JPG|міні|злева|250px|Флігель [[Шчорсаўскі палац|Шчорсаўскага палаца]], у якім захоўвалася бібліятэка]] Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам]]{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага [[Кардынал|кардынала]] І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і перавёз у Шчорсы палову кнігазбору біскупа [[Юзаф Анджэй Залускі|Юзафа Залускага]] — заснавальніка знакамітай Варшаўскай публічнай бібліятэкі{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з каталіцкіх кляштараў, якія зачыняліся ў XVIII—XIX стагоддзях. У 1784 годзе бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які сам быў вядомым бібліяфілам{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]]. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. Мн., 2003. С. 81.</ref>. Новы ўладальнік значна пашырыў кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі, асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя, давёўшы агульны аб'ём да 20 тысяч тамоў (паводле іншых звестак — да 15 тысяч){{sfn|БелЭн|2003|с=59}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна карыстаўся імі ў выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары [[Самуэль Маскевіч|Самуэля Маскевіча]]<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. Мн., 2003. С. 81.</ref>. Дзякуючы свайму багаццю і даступнасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў<ref>Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 6. Кн. 2. Мн., 2003. С. 81.</ref>. У ёй працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі [[Іаахім Лялевель]] і [[Ігнат Даніловіч]], [[Францішак Малеўскі]], навукоўцы [[Ян Снядэцкі]] і [[Анджэй Снядэцкі]], пісьменнік [[Уладзіслаў Сыракомля]], гісторык [[Юзаф Ярашэвіч]]. Бібліятэку некалькі разоў наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]], які ствараў тут сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. У розныя часы пасаду бібліятэкара ў Шчорсах займалі [[Фларыян Баброўскі]], [[Антон Юзаф Глінскі]], Уладзіслаў Сыракомля, паэт М. Вольскі і [[Ян Чачот]]. Пасля смерці Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку [[Міхаіл Храптовіч|Міхаілу]], які служыў расійскім дыпламатам у [[Неапаль|Неапалі]], [[Брусель|Бруселі]] і [[Лондан]]е. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — братоў [[Міхаіл Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Міхаіла]] і [[Канстанцін Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых]], якія ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст [[Станіслаў Лаўрэнцьевіч Пташыцкі|Станіслаў Пташыцкі]] даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}. == Склад і змест фондаў == Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі апраўлена ў пераплёты з пергаменту і скуры. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя [[Экслібрыс|экслібрысы]] Храптовічаў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы, наклейкі і штэмпелі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых гістарычных асоб{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя (польскія і вялікалітоўскія) выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, а таксама працы па геаграфіі, класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань [[Венецыя|Венецыі]], [[Базель|Базеля]] і [[Лейпцыг]]а, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 [[Інкунабула|інкунабулы]] і 39 [[Палеатып|палеатыпаў]], сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў [[Нюрнберг]]у ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]] 1519 года. Польскамоўная і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Торунь|Торуні]] і [[Львоў|Львова]]. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], гістарычныя працы [[Бартш Лаўрэнцій Папроцкі|Барташа Папроцкага]], [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў [[Вільня|Вільні]], а таксама гродзенскія выданні XVII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні [[Іеранім Віетар|Іераніма Віетара]], у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «[[Польская хроніка]]» [[Мацей з Мехава|Мацея з Мехава]] (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася і багата ілюстраваная гравюрамі [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», выдадзеная ў [[Слуцкая друкарня|Слуцку]] ў 1678 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў [[С. Л. Пташыцкі]]. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод іх: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік [[С. Маскевіч|С. Маскевіча]] 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другога Статута ВКЛ]], гісторыя роду Храптовічаў, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі [[К. Пертэс|К. Пертэса]] (1791){{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Да нашага часу захаваліся толькі 112 рукапісаў. Сярод 17 страчаных дакументаў — лісты [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], дзённік [[Марына Мнішак|Марыны Мнішак]], а таксама адзін з тамоў польскай Метрыкі{{sfn|Фурс|2005|с=272}}. == Каталогі і вопісы == Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але трагічна загінуў у пажары падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў 1944 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. Акрамя таго, у 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі == У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], якому і была даручана перадача калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Спачатку калекцыя захоўвалася ў [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскім універсітэце]] і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя [[Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага]]). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]] кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў [[Саратаў]], а потым ва [[Уфа|Уфу]]{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве){{sfn|Фурс|2005|с=272}}. Яшчэ ў 1924 годзе [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], але гэта не дало вынікаў{{sfn|БелЭн|2003|с=59}}. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. [[Беларускі фонд культуры]] (камісія [[Вяртанне (фонд)|«Вяртанне»]]), [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства замежных спраў]] і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі. У 1985 годзе там было заінвентарызавана толькі 2005 асобнікаў. Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з [[Экслібрыс|экслібрысам]] Храптовічаў, якая знаходзіцца ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэцы]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=Фурс А. П.|загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы|выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2005|старонкі=270—276|спасылка=https://lostart.org.ua/pict_mod/pictures/169_item_file_knigabelarusi.pdf|ref=Фурс}} * {{Крыніцы/БелЭн|17|Храпто́вічаў бібліятэ́ка|[[Таццяна Іванаўна Рошчына|Т. І. Рошчына]], [[Анатоль Пятровіч Фурс|А. П. Фурс]]|59|ref=БелЭн}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2: Усвея — Яшын; Дадатак / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2003. — 616 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0276-8. * Калі будзе вернута бібліятэка? // Помнікі гісторыі і культуры Беларусі. — 1989. — № 1. — С. 33—37. * Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. Київ: Наук. думка, 1974. 252 с. * Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с. * ''Пташицкий С.'' Щорсовская библиотека графа Литовара Хрептовича: краткие сведения о собрании рукописей. М., 1899. * ''Фурс А. П.'' Бібліятэка Храптовічаў: вяртанне ці сумеснае выкарыстанне? // Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей: Праблемы вяртання і сумеснага выкарыстання (юрыдычныя, навуковыя і маральныя аспекты): Матэрыялы Міжнар. навук. канф., якая адбылася ў Мінску пад эгідай UNESCO 19-20 чэрв. 1997 г. Мн., 1997. С. 105—109. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] j6srj8uzqnuwqjdv13r09co52hmin9m 5124442 5124440 2026-04-11T07:49:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124442 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jaŭchim Chraptovič. Яўхім Храптовіч (J. Grassi, 1809).jpg|250px|міні|[[Яўхім Храптовіч]], заснавальнік бібліятэкі]] '''Бібліятэ́ка Храпто́вічаў''' (таксама вядомая як '''Шчорсаўская бібліятэка''') — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая належала магнацкаму роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Існавала з другой паловы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Знаходзілася спачатку ў [[Варшава|Варшаве]], а затым у радавым маёнтку [[Шчорсы]] (цяпер [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). == Гісторыя стварэння і развіцця == [[Файл:В. Шчорсы - Фрагмэнты ансамбля былога палаца Храптовічаў DSC07861.JPG|міні|злева|250px|Флігель [[Шчорсаўскі палац|Шчорсаўскага палаца]], у якім захоўвалася бібліятэка]] Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя выдатным дзяржаўным дзеячам і апошнім канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага [[Кардынал|кардынала]] І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і далучыў да свайго збору палову кніг біскупа [[Юзаф Анджэй Залускі|Юзафа Залускага]], вядомага як заснавальнік Варшаўскай публічнай бібліятэкі{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з закрытых у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя каталіцкіх кляштараў. У 1784 годзе багатую бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які сам быў заўзятым бібліяфілам{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]]. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Новы ўладальнік працягваў актыўна папаўняць кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі (асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя), давёўшы агульны аб'ём калекцыі да 20 тысяч тамоў (паводле іншых ацэнак — каля 15 тысяч){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна выкарыстоўваў іх у навукова-выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з уласнай бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары [[Самуэль Маскевіч|Самуэля Маскевіча]]{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Дзякуючы свайму багаццю і адкрытасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам краю. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. У фондах бібліятэкі працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі [[Іаахім Лялевель]] і [[Ігнат Даніловіч]], філамат [[Францішак Малеўскі]], навукоўцы [[Ян Снядэцкі]] і [[Анджэй Снядэцкі]], пісьменнік [[Уладзіслаў Сыракомля]], гісторык [[Юзаф Ярашэвіч]]. Бібліятэку неаднаразова наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]], і лічыцца, што менавіта тут ён ствараў сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. У розныя часы прафесійнымі бібліятэкарамі ў Шчорсах працавалі паэт [[Ян Чачот]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}, [[Фларыян Баброўскі]], [[Антон Юзаф Глінскі]], Уладзіслаў Сыракомля і паэт М. Вольскі. Пасля Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку [[Міхаіл Храптовіч|Міхаілу]], расійскаму дыпламату ў [[Неапаль|Неапалі]], [[Брусель|Бруселі]] і [[Лондан]]е. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — уладальнікаў Шчорсаў братоў [[Міхаіл Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Міхаіла]] і [[Канстанцін Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых]], якія канчаткова ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст [[Станіслаў Лаўрэнцьевіч Пташыцкі|Станіслаў Пташыцкі]] даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. == Склад і змест фондаў == Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі была апраўлена ў каштоўныя пераплёты з пергаменту і скуры, зробленыя ў XVI—XVIII стагоддзях. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя [[Экслібрыс|экслібрысы]] або ярлыкі са штэмпелямі чорнага і чырвонага колераў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы і наклейкі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, працы па геаграфіі, а таксама класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань [[Венецыя|Венецыі]], [[Базель|Базеля]] і [[Лейпцыг]]а, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 [[Інкунабула|інкунабулы]] і 39 [[Палеатып|палеатыпаў]], сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў [[Нюрнберг]]у ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]] 1519 года. Польская і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Торунь|Торуні]] і [[Львоў|Львова]]. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], гістарычныя працы [[Бартш Лаўрэнцій Папроцкі|Барташа Папроцкага]], [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў [[Вільня|Вільні]], а таксама гродзенскія выданні XVIII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні [[Іеранім Віетар|Іераніма Віетара]], у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «Польская хроніка» [[Мацей з Мехава|Мацея з Мехава]] (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася багата ілюстраваная гравюрамі [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», выдадзеная ў [[Слуцкая друкарня|Слуцку]] ў 1678 годзе{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў С. Пташыцкі. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод найважнейшых рукапісаў: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік С. Маскевіча 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другога Статута ВКЛ]], праца І. Л. Храптовіча па гісторыі ўласнага роду, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі К. Пертэса (1791){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. З улічаных Пташыцкім рукапісаў да нашага часу захаваліся толькі 112 (16 ці 17 лічацца страчанымі, у тым ліку лісты Багдана Хмяльніцкага, дзённік Марыны Мнішак і адзін з тамоў польскай Метрыкі){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=272}}. == Каталогі і вопісы == Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але загінуў у пажары падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў 1944 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год сёння захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. У 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі == У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае часовае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], якому і даручылі перадачу калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Спачатку калекцыя захоўвалася ў Кіеўскім універсітэце і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]] кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў [[Саратаў]], а потым ва [[Уфа|Уфу]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве){{sfn|Фурс|2005|с=272}}. Спробы вярнуць бібліятэку на радзіму пачаліся яшчэ ў 1920-х гадах. У снежні 1924 года [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. Прэзідыум украінскай Наркамасветы пагадзіўся з просьбай, але па невядомых прычынах гэта не было зроблена{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], але і гэта не дало вынікаў. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. [[Беларускі фонд культуры]] (камісія «Вяртанне»), Міністэрства замежных спраў і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі (у 1985 годзе там было заінвентарызавана 2005 асобнікаў){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з экслібрысам Храптовічаў, якая знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Храпто́вічаў бібліятэ́ка|[[Таццяна Іванаўна Рошчына|Т. І. Рошчына]], [[Анатоль Пятровіч Фурс|А. П. Фурс]]|40|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Храпто́віч Адам|[[Аляксандр Ерашэвіч|А. Ерашэвіч]]|81|ref=ЭГБ_т6_2}} * {{Артыкул |аўтар=[[Анатоль Пятровіч Фурс|Фурс А. П.]] |загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы |выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.) |месца=Мінск |выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі |год=2005 |старонкі=270—276 |ref=Фурс}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Артыкул |аўтар=Онацевич И. |загаловак=Отрывок из путевых записок профессора Виленского университета Игнатия Онацевича во время проезда его через одну часть Гродненской губернии в июле и августе 1822 года |выданне=Северный архив |год=1822 |нумар=24}} * {{Кніга |аўтар=Пташицкий С. Л. |загаловак=Щорсовская библиотека графа Литавора Хрептовича. Краткие сведения о собрании рукописей |месца=М. |год=1899}} * {{Артыкул |аўтар=Эрнст Н. |загаловак=Библиотека графов Хрептовичей |выданне=Русский библиофил |год=1914 |нумар=6}} * {{Артыкул |загаловак=Судьба исторической библиотеки |выданне=Известия книжных магазинов т-ва М. О. Вольф по литературе, наукам и библиографии |год=1916 |нумар=1}} * {{Артыкул |загаловак=Зварот з Кіева бібліятэкі Храптовічаў |выданне=Савецкая Беларусь |год=1925 |дата=1 лютага}} * {{Артыкул |загаловак=Аб звароце на Беларусь бібліятэкі графаў Храптовічаў-Буцяневых |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]] |год=1925 |нумар=2 |старонкі=208}} * Працы Першага з'езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі 17—18 студзеня 1926 г. — Мн., 1926. * {{Кніга |аўтар=Chwalewik E. |загаловак=Zbiory polskie |месца=Warszawa, Kraków |год=1927 |том=2 |старонкі=225—228}} * {{Артыкул |аўтар=Цыбуля В. А. |загаловак=Прыватная бібліятэка Храптовічаў |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1973 |нумар=3}} * {{Артыкул |аўтар=Селяменеў В. |загаловак=Калі будзе вернута бібліятэка? |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1989 |нумар=1}} * {{Артыкул |аўтар=Фурс А., Рошчына Т. |загаловак=І яшчэ раз пра бібліятэку са Шчорсаў |выданне=[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]] |год=1990 |дата=9 лістапада}} * {{Кніга |аўтар=Пракопчык Л. |частка=Шчорсаўскі скарб |загаловак=Дрэмле памятка дзён |месца=Мн. |год=1991}} * Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. — Київ: Наук. думка, 1974. — 252 с. * Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. — Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] 3lzttryh8s5nic64xdsd7hi38abcyqv 5124443 5124442 2026-04-11T07:50:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124443 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jaŭchim Chraptovič. Яўхім Храптовіч (J. Grassi, 1809).jpg|250px|міні|[[Яўхім Храптовіч]], заснавальнік бібліятэкі]] '''Бібліятэ́ка Храпто́вічаў''' (таксама вядомая як '''Шчорсаўская бібліятэка''') — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая належала магнацкаму роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Існавала з другой паловы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Знаходзілася спачатку ў [[Варшава|Варшаве]], а затым у радавым маёнтку [[Шчорсы]] (цяпер [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). == Гісторыя стварэння і развіцця == [[Файл:В. Шчорсы - Фрагмэнты ансамбля былога палаца Храптовічаў DSC07861.JPG|міні|злева|250px|Флігель [[Шчорсаўскі палац|Шчорсаўскага палаца]], у якім захоўвалася бібліятэка]] Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя выдатным дзяржаўным дзеячам і апошнім канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага [[Кардынал|кардынала]] І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і далучыў да свайго збору палову кніг біскупа [[Юзаф Анджэй Залускі|Юзафа Залускага]], вядомага як заснавальнік Варшаўскай публічнай бібліятэкі{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з закрытых у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя каталіцкіх кляштараў. У 1784 годзе багатую бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які сам быў заўзятым бібліяфілам{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]]. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Новы ўладальнік працягваў актыўна папаўняць кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі (асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя), давёўшы агульны аб'ём калекцыі да 20 тысяч тамоў (паводле іншых ацэнак — каля 15 тысяч){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна выкарыстоўваў іх у навукова-выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з уласнай бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары [[Самуэль Маскевіч|Самуэля Маскевіча]]{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Дзякуючы свайму багаццю і адкрытасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам краю. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. У фондах бібліятэкі працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі [[Іаахім Лялевель]] і [[Ігнат Даніловіч]], філамат [[Францішак Малеўскі]], навукоўцы [[Ян Снядэцкі]] і [[Анджэй Снядэцкі]], пісьменнік [[Уладзіслаў Сыракомля]], гісторык [[Юзаф Ярашэвіч]]. Бібліятэку неаднаразова наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]], і лічыцца, што менавіта тут ён ствараў сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. У розныя часы прафесійнымі бібліятэкарамі ў Шчорсах працавалі паэт [[Ян Чачот]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}, [[Фларыян Баброўскі]], [[Антон Юзаф Глінскі]], Уладзіслаў Сыракомля і паэт М. Вольскі. Пасля Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку [[Міхаіл Храптовіч|Міхаілу]], расійскаму дыпламату ў [[Неапаль|Неапалі]], [[Брусель|Бруселі]] і [[Лондан]]е. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — уладальнікаў Шчорсаў братоў [[Міхаіл Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Міхаіла]] і [[Канстанцін Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых]], якія канчаткова ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст [[Станіслаў Лаўрэнцьевіч Пташыцкі|Станіслаў Пташыцкі]] даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. == Склад і змест фондаў == Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі была апраўлена ў каштоўныя пераплёты з пергаменту і скуры, зробленыя ў XVI—XVIII стагоддзях. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя [[Экслібрыс|экслібрысы]] або ярлыкі са штэмпелямі чорнага і чырвонага колераў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы і наклейкі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, працы па геаграфіі, а таксама класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань [[Венецыя|Венецыі]], [[Базель|Базеля]] і [[Лейпцыг]]а, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 [[Інкунабула|інкунабулы]] і 39 [[Палеатып|палеатыпаў]], сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў [[Нюрнберг]]у ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]] 1519 года. Польская і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Торунь|Торуні]] і [[Львоў|Львова]]. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], гістарычныя працы [[Бартш Лаўрэнцій Папроцкі|Барташа Папроцкага]], [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў [[Вільня|Вільні]], а таксама гродзенскія выданні XVIII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні [[Іеранім Віетар|Іераніма Віетара]], у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «Польская хроніка» [[Мацей з Мехава|Мацея з Мехава]] (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася багата ілюстраваная гравюрамі [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», выдадзеная ў [[Слуцкая друкарня|Слуцку]] ў 1678 годзе{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў С. Пташыцкі. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод найважнейшых рукапісаў: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік С. Маскевіча 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другога Статута ВКЛ]], праца І. Л. Храптовіча па гісторыі ўласнага роду, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі К. Пертэса (1791){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. З улічаных Пташыцкім рукапісаў да нашага часу захаваліся толькі 112 (16 ці 17 лічацца страчанымі, у тым ліку лісты Багдана Хмяльніцкага, дзённік Марыны Мнішак і адзін з тамоў польскай Метрыкі){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=272}}. == Каталогі і вопісы == Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але загінуў у пажары падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў 1944 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год сёння захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. У 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі == У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае часовае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], якому і даручылі перадачу калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Спачатку калекцыя захоўвалася ў Кіеўскім універсітэце і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]] кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў [[Саратаў]], а потым ва [[Уфа|Уфу]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве){{sfn|Фурс|2005|с=272}}. Спробы вярнуць бібліятэку на радзіму пачаліся яшчэ ў 1920-х гадах. У снежні 1924 года [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. Прэзідыум украінскай Наркамасветы пагадзіўся з просьбай, але па невядомых прычынах гэта не было зроблена{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], але і гэта не дало вынікаў. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. [[Беларускі фонд культуры]] (камісія «Вяртанне»), Міністэрства замежных спраў і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі (у 1985 годзе там было заінвентарызавана 2005 асобнікаў){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з экслібрысам Храптовічаў, якая знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Храпто́вічаў бібліятэ́ка|[[Таццяна Іванаўна Рошчына|Т. І. Рошчына]], [[Анатоль Пятровіч Фурс|А. П. Фурс]]|40|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Храпто́віч Адам|[[Аляксандр Ерашэвіч|А. Ерашэвіч]]|81|ref=ЭГБ_т6_2}} * {{Артыкул|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Фурс|Фурс А. П.]]|загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы|выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2005|старонкі=270—276|спасылка=https://lostart.org.ua/pict_mod/pictures/169_item_file_knigabelarusi.pdf|ref=Фурс}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Артыкул |аўтар=Онацевич И. |загаловак=Отрывок из путевых записок профессора Виленского университета Игнатия Онацевича во время проезда его через одну часть Гродненской губернии в июле и августе 1822 года |выданне=Северный архив |год=1822 |нумар=24}} * {{Кніга |аўтар=Пташицкий С. Л. |загаловак=Щорсовская библиотека графа Литавора Хрептовича. Краткие сведения о собрании рукописей |месца=М. |год=1899}} * {{Артыкул |аўтар=Эрнст Н. |загаловак=Библиотека графов Хрептовичей |выданне=Русский библиофил |год=1914 |нумар=6}} * {{Артыкул |загаловак=Судьба исторической библиотеки |выданне=Известия книжных магазинов т-ва М. О. Вольф по литературе, наукам и библиографии |год=1916 |нумар=1}} * {{Артыкул |загаловак=Зварот з Кіева бібліятэкі Храптовічаў |выданне=Савецкая Беларусь |год=1925 |дата=1 лютага}} * {{Артыкул |загаловак=Аб звароце на Беларусь бібліятэкі графаў Храптовічаў-Буцяневых |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]] |год=1925 |нумар=2 |старонкі=208}} * Працы Першага з'езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі 17—18 студзеня 1926 г. — Мн., 1926. * {{Кніга |аўтар=Chwalewik E. |загаловак=Zbiory polskie |месца=Warszawa, Kraków |год=1927 |том=2 |старонкі=225—228}} * {{Артыкул |аўтар=Цыбуля В. А. |загаловак=Прыватная бібліятэка Храптовічаў |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1973 |нумар=3}} * {{Артыкул |аўтар=Селяменеў В. |загаловак=Калі будзе вернута бібліятэка? |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1989 |нумар=1}} * {{Артыкул |аўтар=Фурс А., Рошчына Т. |загаловак=І яшчэ раз пра бібліятэку са Шчорсаў |выданне=[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]] |год=1990 |дата=9 лістапада}} * {{Кніга |аўтар=Пракопчык Л. |частка=Шчорсаўскі скарб |загаловак=Дрэмле памятка дзён |месца=Мн. |год=1991}} * Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. — Київ: Наук. думка, 1974. — 252 с. * Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. — Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] 4bk6l90iifrokimo096885f8k2ou1iv 5124491 5124443 2026-04-11T09:07:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124491 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jaŭchim Chraptovič. Яўхім Храптовіч (J. Grassi, 1809).jpg|250px|міні|[[Яўхім Храптовіч]], заснавальнік бібліятэкі]] '''Бібліятэ́ка Храпто́вічаў''' (таксама вядомая як '''Шчорсаўская бібліятэка''') — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая належала магнацкаму роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Існавала з другой паловы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Знаходзілася спачатку ў [[Варшава|Варшаве]], а затым у радавым маёнтку [[Шчорсы]] (цяпер [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). == Гісторыя стварэння і развіцця == [[Файл:В. Шчорсы - Фрагмэнты ансамбля былога палаца Храптовічаў DSC07861.JPG|міні|злева|250px|Флігель [[Шчорсаўскі палац|Шчорсаўскага палаца]], у якім захоўвалася бібліятэка]] Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя выдатным дзяржаўным дзеячам і апошнім канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага [[Кардынал|кардынала]] І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і далучыў да свайго збору палову кніг біскупа [[Юзаф Анджэй Залускі|Юзафа Залускага]], вядомага як заснавальнік Варшаўскай публічнай бібліятэкі{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з закрытых у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя каталіцкіх кляштараў. У 1784 годзе багатую бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які сам быў заўзятым бібліяфілам{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]]. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Новы ўладальнік працягваў актыўна папаўняць кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі (асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя), давёўшы агульны аб'ём калекцыі да 20 тысяч тамоў (паводле іншых ацэнак — каля 15 тысяч){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна выкарыстоўваў іх у навукова-выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з уласнай бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары [[Самуэль Маскевіч|Самуэля Маскевіча]]{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Дзякуючы свайму багаццю і адкрытасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам краю. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. У фондах бібліятэкі працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі [[Іаахім Лялевель]] і [[Ігнат Даніловіч]], філамат [[Францішак Малеўскі]], навукоўцы [[Ян Снядэцкі]] і [[Анджэй Снядэцкі]], пісьменнік [[Уладзіслаў Сыракомля]], гісторык [[Юзаф Ярашэвіч]]. Бібліятэку неаднаразова наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]], і лічыцца, што менавіта тут ён ствараў сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. У розныя часы прафесійнымі бібліятэкарамі ў Шчорсах працавалі паэт [[Ян Чачот]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}, [[Фларыян Баброўскі]], [[Антон Юзаф Глінскі]], Уладзіслаў Сыракомля і паэт М. Вольскі. Пасля Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку [[Міхаіл Храптовіч|Міхаілу]], расійскаму дыпламату ў [[Неапаль|Неапалі]], [[Брусель|Бруселі]] і [[Лондан]]е. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — уладальнікаў Шчорсаў братоў [[Міхаіл Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Міхаіла]] і [[Канстанцін Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых]], якія канчаткова ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст [[Станіслаў Лаўрэнцьевіч Пташыцкі|Станіслаў Пташыцкі]] даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. == Склад і змест фондаў == Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі была апраўлена ў каштоўныя пераплёты з пергаменту і скуры, зробленыя ў XVI—XVIII стагоддзях. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя [[Экслібрыс|экслібрысы]] або ярлыкі са штэмпелямі чорнага і чырвонага колераў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы і наклейкі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, працы па геаграфіі, а таксама класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань [[Венецыя|Венецыі]], [[Базель|Базеля]] і [[Лейпцыг]]а, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 [[Інкунабула|інкунабулы]] і 39 [[Палеатып|палеатыпаў]], сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў [[Нюрнберг]]у ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]] 1519 года. Польская і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Торунь|Торуні]] і [[Львоў|Львова]]. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], гістарычныя працы [[Бартш Лаўрэнцій Папроцкі|Барташа Папроцкага]], [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў [[Вільня|Вільні]], а таксама гродзенскія выданні XVIII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні [[Іеранім Віетар|Іераніма Віетара]], у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «Польская хроніка» [[Мацей з Мехава|Мацея з Мехава]] (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася багата ілюстраваная гравюрамі [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», выдадзеная ў [[Слуцкая друкарня|Слуцку]] ў 1678 годзе{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў С. Пташыцкі. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод найважнейшых рукапісаў: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік С. Маскевіча 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другога Статута ВКЛ]], праца І. Л. Храптовіча па гісторыі ўласнага роду, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі К. Пертэса (1791){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. З улічаных Пташыцкім рукапісаў да нашага часу захаваліся толькі 112 (16 ці 17 лічацца страчанымі, у тым ліку лісты Багдана Хмяльніцкага, дзённік Марыны Мнішак і адзін з тамоў польскай Метрыкі){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=272}}. == Каталогі і вопісы == Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але загінуў у пажары падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў 1944 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год сёння захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. У 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі == У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае часовае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], якому і даручылі перадачу калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Спачатку калекцыя захоўвалася ў Кіеўскім універсітэце і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]] кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў [[Саратаў]], а потым ва [[Уфа|Уфу]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве){{sfn|Фурс|2005|с=272}}. Спробы вярнуць бібліятэку на радзіму пачаліся яшчэ ў 1920-х гадах. У снежні 1924 года [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. Прэзідыум украінскай Наркамасветы пагадзіўся з просьбай, але па невядомых прычынах гэта не было зроблена{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], але і гэта не дало вынікаў. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. [[Беларускі фонд культуры]] (камісія «Вяртанне»), Міністэрства замежных спраў і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі (у 1985 годзе там было заінвентарызавана 2005 асобнікаў){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з экслібрысам Храптовічаў, якая знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Храпто́вічаў бібліятэ́ка|[[Таццяна Іванаўна Рошчына|Т. І. Рошчына]], [[Анатоль Пятровіч Фурс|А. П. Фурс]]|40|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Храпто́віч Адам|[[Аляксандр Ерашэвіч|А. Ерашэвіч]]|81|ref=ЭГБ_т6_2}} * {{Артыкул|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Фурс|Фурс А. П.]]|загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы|выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2005|старонкі=270—276|спасылка=https://lostart.org.ua/pict_mod/pictures/169_item_file_knigabelarusi.pdf|ref=Фурс}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Артыкул |аўтар=Онацевич И. |загаловак=Отрывок из путевых записок профессора Виленского университета Игнатия Онацевича во время проезда его через одну часть Гродненской губернии в июле и августе 1822 года |выданне=Северный архив |год=1822 |нумар=24}} * {{Кніга |аўтар=Пташицкий С. Л. |загаловак=Щорсовская библиотека графа Литавора Хрептовича. Краткие сведения о собрании рукописей |месца=М. |год=1899}} * {{Артыкул |аўтар=Эрнст Н. |загаловак=Библиотека графов Хрептовичей |выданне=Русский библиофил |год=1914 |нумар=6}} * {{Артыкул |загаловак=Судьба исторической библиотеки |выданне=Известия книжных магазинов т-ва М. О. Вольф по литературе, наукам и библиографии |год=1916 |нумар=1}} * {{Артыкул |загаловак=Зварот з Кіева бібліятэкі Храптовічаў |выданне=Савецкая Беларусь |год=1925 |дата=1 лютага}} * {{Артыкул |загаловак=Аб звароце на Беларусь бібліятэкі графаў Храптовічаў-Буцяневых |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]] |год=1925 |нумар=2 |старонкі=208}} * Працы Першага з'езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі 17—18 студзеня 1926 г. — Мн., 1926. * {{Кніга |аўтар=Chwalewik E. |загаловак=Zbiory polskie |месца=Warszawa, Kraków |год=1927 |том=2 |старонкі=225—228}} * {{Артыкул |аўтар=Цыбуля В. А. |загаловак=Прыватная бібліятэка Храптовічаў |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1973 |нумар=3}} * {{Артыкул |аўтар=Селяменеў В. |загаловак=Калі будзе вернута бібліятэка? |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1989 |нумар=1}} * {{Артыкул |аўтар=Фурс А., Рошчына Т. |загаловак=І яшчэ раз пра бібліятэку са Шчорсаў |выданне=[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]] |год=1990 |дата=9 лістапада}} * {{Кніга |аўтар=Пракопчык Л. |частка=Шчорсаўскі скарб |загаловак=Дрэмле памятка дзён |месца=Мн. |год=1991}} * Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. — Київ: Наук. думка, 1974. — 252 с. * Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. — Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] mkx1ce18326h5idntja9e7oww9l34hg 5124495 5124491 2026-04-11T09:14:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Хчорсы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124495 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jaŭchim Chraptovič. Яўхім Храптовіч (J. Grassi, 1809).jpg|250px|міні|[[Яўхім Храптовіч]], заснавальнік бібліятэкі]] '''Бібліятэ́ка Храпто́вічаў''' (таксама вядомая як '''Шчорсаўская бібліятэка''') — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая належала магнацкаму роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Існавала з другой паловы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Знаходзілася спачатку ў [[Варшава|Варшаве]], а затым у радавым маёнтку [[Шчорсы]] (цяпер [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). == Гісторыя стварэння і развіцця == [[Файл:В. Шчорсы - Фрагмэнты ансамбля былога палаца Храптовічаў DSC07861.JPG|міні|злева|250px|Флігель [[Шчорсаўскі палац|Шчорсаўскага палаца]], у якім захоўвалася бібліятэка]] Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя выдатным дзяржаўным дзеячам і апошнім канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага [[Кардынал|кардынала]] І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і далучыў да свайго збору палову кніг біскупа [[Юзаф Анджэй Залускі|Юзафа Залускага]], вядомага як заснавальнік Варшаўскай публічнай бібліятэкі{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з закрытых у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя каталіцкіх кляштараў. У 1784 годзе багатую бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які сам быў заўзятым бібліяфілам{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]]. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Новы ўладальнік працягваў актыўна папаўняць кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі (асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя), давёўшы агульны аб'ём калекцыі да 20 тысяч тамоў (паводле іншых ацэнак — каля 15 тысяч){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна выкарыстоўваў іх у навукова-выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з уласнай бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары [[Самуэль Маскевіч|Самуэля Маскевіча]]{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Дзякуючы свайму багаццю і адкрытасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам краю. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. У фондах бібліятэкі працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі [[Іаахім Лялевель]] і [[Ігнат Даніловіч]], філамат [[Францішак Малеўскі]], навукоўцы [[Ян Снядэцкі]] і [[Анджэй Снядэцкі]], пісьменнік [[Уладзіслаў Сыракомля]], гісторык [[Юзаф Ярашэвіч]]. Бібліятэку неаднаразова наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]], і лічыцца, што менавіта тут ён ствараў сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. У розныя часы прафесійнымі бібліятэкарамі ў Шчорсах працавалі паэт [[Ян Чачот]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}, [[Фларыян Баброўскі]], [[Антон Юзаф Глінскі]], Уладзіслаў Сыракомля і паэт М. Вольскі. Пасля Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку [[Міхаіл Храптовіч|Міхаілу]], расійскаму дыпламату ў [[Неапаль|Неапалі]], [[Брусель|Бруселі]] і [[Лондан]]е. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — уладальнікаў Шчорсаў братоў [[Міхаіл Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Міхаіла]] і [[Канстанцін Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых]], якія канчаткова ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст [[Станіслаў Лаўрэнцьевіч Пташыцкі|Станіслаў Пташыцкі]] даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. == Склад і змест фондаў == Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі была апраўлена ў каштоўныя пераплёты з пергаменту і скуры, зробленыя ў XVI—XVIII стагоддзях. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя [[Экслібрыс|экслібрысы]] або ярлыкі са штэмпелямі чорнага і чырвонага колераў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы і наклейкі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, працы па геаграфіі, а таксама класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань [[Венецыя|Венецыі]], [[Базель|Базеля]] і [[Лейпцыг]]а, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 [[Інкунабула|інкунабулы]] і 39 [[Палеатып|палеатыпаў]], сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў [[Нюрнберг]]у ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]] 1519 года. Польская і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Торунь|Торуні]] і [[Львоў|Львова]]. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], гістарычныя працы [[Бартш Лаўрэнцій Папроцкі|Барташа Папроцкага]], [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў [[Вільня|Вільні]], а таксама гродзенскія выданні XVIII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні [[Іеранім Віетар|Іераніма Віетара]], у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «Польская хроніка» [[Мацей з Мехава|Мацея з Мехава]] (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася багата ілюстраваная гравюрамі [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», выдадзеная ў [[Слуцкая друкарня|Слуцку]] ў 1678 годзе{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў С. Пташыцкі. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод найважнейшых рукапісаў: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік С. Маскевіча 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другога Статута ВКЛ]], праца І. Л. Храптовіча па гісторыі ўласнага роду, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі К. Пертэса (1791){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. З улічаных Пташыцкім рукапісаў да нашага часу захаваліся толькі 112 (16 ці 17 лічацца страчанымі, у тым ліку лісты Багдана Хмяльніцкага, дзённік Марыны Мнішак і адзін з тамоў польскай Метрыкі){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=272}}. == Каталогі і вопісы == Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але загінуў у пажары падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў 1944 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год сёння захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. У 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі == У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае часовае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], якому і даручылі перадачу калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Спачатку калекцыя захоўвалася ў Кіеўскім універсітэце і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]] кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў [[Саратаў]], а потым ва [[Уфа|Уфу]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве){{sfn|Фурс|2005|с=272}}. Спробы вярнуць бібліятэку на радзіму пачаліся яшчэ ў 1920-х гадах. У снежні 1924 года [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. Прэзідыум украінскай Наркамасветы пагадзіўся з просьбай, але па невядомых прычынах гэта не было зроблена{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], але і гэта не дало вынікаў. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. [[Беларускі фонд культуры]] (камісія «Вяртанне»), Міністэрства замежных спраў і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі (у 1985 годзе там было заінвентарызавана 2005 асобнікаў){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з экслібрысам Храптовічаў, якая знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Храпто́вічаў бібліятэ́ка|[[Таццяна Іванаўна Рошчына|Т. І. Рошчына]], [[Анатоль Пятровіч Фурс|А. П. Фурс]]|40|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Храпто́віч Адам|[[Аляксандр Ерашэвіч|А. Ерашэвіч]]|81|ref=ЭГБ_т6_2}} * {{Артыкул|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Фурс|Фурс А. П.]]|загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы|выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2005|старонкі=270—276|спасылка=https://lostart.org.ua/pict_mod/pictures/169_item_file_knigabelarusi.pdf|ref=Фурс}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Артыкул |аўтар=Онацевич И. |загаловак=Отрывок из путевых записок профессора Виленского университета Игнатия Онацевича во время проезда его через одну часть Гродненской губернии в июле и августе 1822 года |выданне=Северный архив |год=1822 |нумар=24}} * {{Кніга |аўтар=Пташицкий С. Л. |загаловак=Щорсовская библиотека графа Литавора Хрептовича. Краткие сведения о собрании рукописей |месца=М. |год=1899}} * {{Артыкул |аўтар=Эрнст Н. |загаловак=Библиотека графов Хрептовичей |выданне=Русский библиофил |год=1914 |нумар=6}} * {{Артыкул |загаловак=Судьба исторической библиотеки |выданне=Известия книжных магазинов т-ва М. О. Вольф по литературе, наукам и библиографии |год=1916 |нумар=1}} * {{Артыкул |загаловак=Зварот з Кіева бібліятэкі Храптовічаў |выданне=Савецкая Беларусь |год=1925 |дата=1 лютага}} * {{Артыкул |загаловак=Аб звароце на Беларусь бібліятэкі графаў Храптовічаў-Буцяневых |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]] |год=1925 |нумар=2 |старонкі=208}} * Працы Першага з'езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі 17—18 студзеня 1926 г. — Мн., 1926. * {{Кніга |аўтар=Chwalewik E. |загаловак=Zbiory polskie |месца=Warszawa, Kraków |год=1927 |том=2 |старонкі=225—228}} * {{Артыкул |аўтар=Цыбуля В. А. |загаловак=Прыватная бібліятэка Храптовічаў |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1973 |нумар=3}} * {{Артыкул |аўтар=Селяменеў В. |загаловак=Калі будзе вернута бібліятэка? |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1989 |нумар=1}} * {{Артыкул |аўтар=Фурс А., Рошчына Т. |загаловак=І яшчэ раз пра бібліятэку са Шчорсаў |выданне=[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]] |год=1990 |дата=9 лістапада}} * {{Кніга |аўтар=Пракопчык Л. |частка=Шчорсаўскі скарб |загаловак=Дрэмле памятка дзён |месца=Мн. |год=1991}} * Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. — Київ: Наук. думка, 1974. — 252 с. * Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. — Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Хчорсы]] 1on0xcjpz9pbmcks61cflhdrwrndmpy 5124496 5124495 2026-04-11T09:14:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Хчорсы]]; дададзена [[Катэгорыя:Шчорсы]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124496 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jaŭchim Chraptovič. Яўхім Храптовіч (J. Grassi, 1809).jpg|250px|міні|[[Яўхім Храптовіч]], заснавальнік бібліятэкі]] '''Бібліятэ́ка Храпто́вічаў''' (таксама вядомая як '''Шчорсаўская бібліятэка''') — адна з найбуйнейшых прыватных бібліятэк на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], якая належала магнацкаму роду [[Храптовічы|Храптовічаў]]. Існавала з другой паловы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Знаходзілася спачатку ў [[Варшава|Варшаве]], а затым у радавым маёнтку [[Шчорсы]] (цяпер [[Навагрудскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). == Гісторыя стварэння і развіцця == [[Файл:В. Шчорсы - Фрагмэнты ансамбля былога палаца Храптовічаў DSC07861.JPG|міні|злева|250px|Флігель [[Шчорсаўскі палац|Шчорсаўскага палаца]], у якім захоўвалася бібліятэка]] Бібліятэка была заснавана ў другой палове XVIII стагоддзя выдатным дзяржаўным дзеячам і апошнім канцлерам Вялікага Княства Літоўскага [[Яўхім Храптовіч|Яўхімам (Іаахімам) Літаворам Храптовічам]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Ён мэтанакіравана набываў кнігі падчас сваіх шматлікіх падарожжаў па [[Францыя|Францыі]], [[Германія|Германіі]], [[Нідэрланды|Галандыі]] і [[Польшча|Польшчы]]. Аснову рарытэтнай часткі склала калекцыя еўрапейскіх выданняў XVI—XVII стагоддзяў, набытая з асабістай бібліятэкі рымскага [[Кардынал|кардынала]] І. Імперыяле. Пасля 1768 года Храптовіч выкупіў і далучыў да свайго збору палову кніг біскупа [[Юзаф Анджэй Залускі|Юзафа Залускага]], вядомага як заснавальнік Варшаўскай публічнай бібліятэкі{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}. Акрамя таго, фонды актыўна папаўняліся за кошт збораў з закрытых у канцы XVIII — пачатку XIX стагоддзя каталіцкіх кляштараў. У 1784 годзе багатую бібліятэку ў Шчорсах асабіста наведаў кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які сам быў заўзятым бібліяфілам{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Пасля смерці Яўхіма Храптовіча ў 1812 годзе бібліятэка перайшла ў спадчыну да яго сына [[Адам Храптовіч|Адама Храптовіча]]. Менавіта ён перавёз асноўную частку кнігазбору з Варшавы ў Шчорсы, прычым зрабіў гэта наперакор тэстаменту свайго бацькі{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Новы ўладальнік працягваў актыўна папаўняць кнігазбор старадрукамі і новымі выданнямі (асабліва віленскімі выданнямі XIX стагоддзя), давёўшы агульны аб'ём калекцыі да 20 тысяч тамоў (паводле іншых ацэнак — каля 15 тысяч){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Адам Храптовіч не толькі збіраў кнігі, але і актыўна выкарыстоўваў іх у навукова-выдавецкай дзейнасці. Дзякуючы яго намаганням, паводле рукапісаў з уласнай бібліятэкі, у 1838 годзе былі выдадзены мемуары [[Самуэль Маскевіч|Самуэля Маскевіча]]{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. Дзякуючы свайму багаццю і адкрытасці, Шчорсаўская бібліятэка стала буйным інтэлектуальным цэнтрам краю. Адам Храптовіч ахвотна запрашаў працаваць з кнігамі віленскіх прафесараў і маладых навукоўцаў{{sfn|ЭГБ_т6_2|2003|с=81}}. У фондах бібліятэкі працавалі вядомыя даследчыкі і літаратары: гісторыкі [[Іаахім Лялевель]] і [[Ігнат Даніловіч]], філамат [[Францішак Малеўскі]], навукоўцы [[Ян Снядэцкі]] і [[Анджэй Снядэцкі]], пісьменнік [[Уладзіслаў Сыракомля]], гісторык [[Юзаф Ярашэвіч]]. Бібліятэку неаднаразова наведваў паэт [[Адам Міцкевіч]], і лічыцца, што менавіта тут ён ствараў сваю паэму «[[Гражына (паэма)|Гражына]]»{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. У розныя часы прафесійнымі бібліятэкарамі ў Шчорсах працавалі паэт [[Ян Чачот]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}, [[Фларыян Баброўскі]], [[Антон Юзаф Глінскі]], Уладзіслаў Сыракомля і паэт М. Вольскі. Пасля Адама Храптовіча кнігазбор належаў яго пляменніку [[Міхаіл Храптовіч|Міхаілу]], расійскаму дыпламату ў [[Неапаль|Неапалі]], [[Брусель|Бруселі]] і [[Лондан]]е. Ад яго бібліятэка перайшла да нашчадкаў — уладальнікаў Шчорсаў братоў [[Міхаіл Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Міхаіла]] і [[Канстанцін Апалінарыевіч Храптовіч-Буцянёў|Канстанціна Храптовічаў-Буцянёвых]], якія канчаткова ўпарадкавалі фонды. У канцы XIX стагоддзя вядомы гісторык і архівіст [[Станіслаў Лаўрэнцьевіч Пташыцкі|Станіслаў Пташыцкі]] даследаваў збор і выдаў яго друкаваны каталог{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. == Склад і змест фондаў == Пераважная большасць захаваных кніг бібліятэкі была апраўлена ў каштоўныя пераплёты з пергаменту і скуры, зробленыя ў XVI—XVIII стагоддзях. На ўсіх выданнях прысутнічалі радавыя [[Экслібрыс|экслібрысы]] або ярлыкі са штэмпелямі чорнага і чырвонага колераў. Акрамя іх, на кнігах захаваліся надпісы і наклейкі былых уладальнікаў: кардынала І. Імперыялі, біскупа Юзафа Залускага і іншых{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Друкаваны збор кніг умоўна падзяляўся на заходнееўрапейскія і айчынныя выданні. Заходнееўрапейская частка ахоплівала перыяд XV—XVIII стагоддзяў і ўтрымлівала творы антычных аўтараў, старажытнагрэчаскіх філосафаў і гісторыкаў, багаслоўскую літаратуру, працы па геаграфіі, а таксама класічную італьянскую і французскую прозу і паэзію. Гэта былі выданні з найлепшых друкарань [[Венецыя|Венецыі]], [[Базель|Базеля]] і [[Лейпцыг]]а, у тым ліку кнігі славутых еўрапейскіх друкароў Плантэнаў і Фрабэнаў{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Асобны гонар бібліятэкі складалі 3 [[Інкунабула|інкунабулы]] і 39 [[Палеатып|палеатыпаў]], сярод якіх вылучаліся Біблія, выдадзеная ў [[Нюрнберг]]у ў 1501 годзе Антонам Кобергерам, і венецыянскае выданне прац [[Клаўдзій Пталамей|Пталамея]] 1519 года. Польская і мясцовая частка фондаў (XVI—XIX стагоддзі) складалася з арыгінальнай і перакладной літаратуры, гістарычных хронік і свецкіх выданняў з друкарань [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Торунь|Торуні]] і [[Львоў|Львова]]. Сярод найбольш рэдкіх кніг захоўваліся першыя выданні [[Мікалай Рэй|Мікалая Рэя]], [[Ян Каханоўскі з Чарналесся|Яна Каханоўскага]], гістарычныя працы [[Бартш Лаўрэнцій Папроцкі|Барташа Папроцкага]], [[Аляксандр Гваньіні|Аляксандра Гваньіні]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]. Значную частку складалі кнігі, надрукаваныя ў [[Вільня|Вільні]], а таксама гродзенскія выданні XVIII стагоддзя і полацкія выданні пачатку XIX стагоддзя. Зберагалася таксама некалькі кніг з кракаўскай друкарні [[Іеранім Віетар|Іераніма Віетара]], у тым ліку першая друкаваная гісторыя Польшчы «Польская хроніка» [[Мацей з Мехава|Мацея з Мехава]] (1521). Сярод выбітных помнікаў кнігадрукавання ў Шчорсах захоўвалася багата ілюстраваная гравюрамі [[Максім Ярмалініч Вашчанка|М. Вашчанкі]] «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», выдадзеная ў [[Слуцкая друкарня|Слуцку]] ў 1678 годзе{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. Надзвычай каштоўнай была рукапісная частка бібліятэкі, якую ў 1899 годзе апісаў С. Пташыцкі. Тады яна налічвала 129 рукапісаў. Яны былі напісаны пераважна на польскай і [[Лацінская мова|лацінскай]] мовах, але сустракаліся таксама беларускія, рускія, украінскія, французскія і нават арабскія тэксты. Сярод найважнейшых рукапісаў: чатырохтомны рукапіс Браніцкага «Прамовы Яна Храптовіча, навагрудскага кашталяна», соймавыя і соймікавыя акты, дзённік С. Маскевіча 1594 года, лацінская Біблія на пергаменце XV стагоддзя, спіс [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другога Статута ВКЛ]], праца І. Л. Храптовіча па гісторыі ўласнага роду, а таксама 12 тамоў геаграфічна-статыстычнага апісання парафій Каралеўства Польскага з картамі К. Пертэса (1791){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=271}}. З улічаных Пташыцкім рукапісаў да нашага часу захаваліся толькі 112 (16 ці 17 лічацца страчанымі, у тым ліку лісты Багдана Хмяльніцкага, дзённік Марыны Мнішак і адзін з тамоў польскай Метрыкі){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=272}}. == Каталогі і вопісы == Першы вядомы вопіс кнігазбору быў складзены каля 1780 года паэтам і каралеўскiм сакратаром М. Вольскім. У аддзеле рукапісаў Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі сёння захоўваецца яшчэ адзін вопіс 1787 года, паводле якога ў той час бібліятэка налічвала каля 3000 тамоў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. У 1804 годзе быў складзены падрабязны рукапісны каталог бібліятэкі. Доўгі час ён належаў універсітэцкай бібліятэцы ў Варшаве, але загінуў у пажары падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] ў 1944 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. Два тамы вопісу бібліятэкі за 1812 год сёння захоўваюцца ў аддзеле рукапісаў Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Нацыянальнай акадэміі навук Украіны. У 1826 годзе Ю. Штычынскі склаў асобнае апісанне кніг без уліку замежных выданняў, якое цяпер захоўваецца ў [[Ягелонская бібліятэка|Ягелонскай бібліятэцы]] ў Кракаве{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Лёс кнігазбору і спробы рэстытуцыі == У пачатку XX стагоддзя браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне перадаць радавы кнігазбор на дэпазітнае часовае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта Святога Уладзіміра]]. Галоўнай умовай перадачы было тое, што калі на радзіме ў Беларусі будзе адкрыты ўласны ўніверсітэт, бібліятэка павінна быць вернута туды. Гэтае рашэнне было прынята пад уплывам вядомага беларускага гісторыка і эканаміста [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], якому і даручылі перадачу калекцыі. Перавоз кніг завяршыўся 14—15 верасня 1913 года. У Кіеў было вывезена каля 7000 асобнікаў, якія ўяўлялі сабой найбольш каштоўную частку фонду{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Спачатку калекцыя захоўвалася ў Кіеўскім універсітэце і Інстытуце народнай адукацыі ў нераспакаваных скрынях. У 1927 годзе збор перадалі ва Усенародную бібліятэку пры Украінскай акадэміі навук (сённяшняя Нацыянальная бібліятэка імя У. Вярнадскага). Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай]] і [[Другая сусветная вайна|Другой сусветных войнаў]] кнігазбор двойчы эвакуіравалі з Кіева — спачатку ў [[Саратаў]], а потым ва [[Уфа|Уфу]]{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Мастацкая літаратура, якая ў 1913 годзе засталася ў Шчорсах, трагічна загінула падчас падзей 1939 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Акрамя кніг, у Шчорсах існаваў багаты архіў роду Храптовічаў. Яго дакладны лёс невядомы, але паводле адной з версій, рэшткі архіва разам з астатнімі кнігамі маглі быць вывезены ў Маскву ў 1916 годзе. Сёння дакументы Храптовічаў знаходзяцца ў розных расійскіх сховішчах (Расійская дзяржаўная бібліятэка і Дзяржаўны архіў РФ у Маскве){{sfn|Фурс|2005|с=272}}. Спробы вярнуць бібліятэку на радзіму пачаліся яшчэ ў 1920-х гадах. У снежні 1924 года [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы УССР з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку ў Беларусь. Прэзідыум украінскай Наркамасветы пагадзіўся з просьбай, але па невядомых прычынах гэта не было зроблена{{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб вяртанні бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], але і гэта не дало вынікаў. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў намаганні па рэстытуцыі кнігазбору актывізаваліся. [[Беларускі фонд культуры]] (камісія «Вяртанне»), Міністэрства замежных спраў і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] рабілі захады па вяртанні спадчыны. У Кіеў былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі (у 1985 годзе там было заінвентарызавана 2005 асобнікаў){{sfn|ЭГБ_т2|1994|с=40}}. Аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Сёння ў Беларусі выяўлена толькі адна кніга з экслібрысам Храптовічаў, якая знаходзіцца ў Нацыянальнай бібліятэцы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Храпто́вічаў бібліятэ́ка|[[Таццяна Іванаўна Рошчына|Т. І. Рошчына]], [[Анатоль Пятровіч Фурс|А. П. Фурс]]|40|ref=ЭГБ_т2}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Храпто́віч Адам|[[Аляксандр Ерашэвіч|А. Ерашэвіч]]|81|ref=ЭГБ_т6_2}} * {{Артыкул|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Фурс|Фурс А. П.]]|загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы|выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|год=2005|старонкі=270—276|спасылка=https://lostart.org.ua/pict_mod/pictures/169_item_file_knigabelarusi.pdf|ref=Фурс}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Артыкул |аўтар=Онацевич И. |загаловак=Отрывок из путевых записок профессора Виленского университета Игнатия Онацевича во время проезда его через одну часть Гродненской губернии в июле и августе 1822 года |выданне=Северный архив |год=1822 |нумар=24}} * {{Кніга |аўтар=Пташицкий С. Л. |загаловак=Щорсовская библиотека графа Литавора Хрептовича. Краткие сведения о собрании рукописей |месца=М. |год=1899}} * {{Артыкул |аўтар=Эрнст Н. |загаловак=Библиотека графов Хрептовичей |выданне=Русский библиофил |год=1914 |нумар=6}} * {{Артыкул |загаловак=Судьба исторической библиотеки |выданне=Известия книжных магазинов т-ва М. О. Вольф по литературе, наукам и библиографии |год=1916 |нумар=1}} * {{Артыкул |загаловак=Зварот з Кіева бібліятэкі Храптовічаў |выданне=Савецкая Беларусь |год=1925 |дата=1 лютага}} * {{Артыкул |загаловак=Аб звароце на Беларусь бібліятэкі графаў Храптовічаў-Буцяневых |выданне=[[Полымя (часопіс)|Полымя]] |год=1925 |нумар=2 |старонкі=208}} * Працы Першага з'езда даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі 17—18 студзеня 1926 г. — Мн., 1926. * {{Кніга |аўтар=Chwalewik E. |загаловак=Zbiory polskie |месца=Warszawa, Kraków |год=1927 |том=2 |старонкі=225—228}} * {{Артыкул |аўтар=Цыбуля В. А. |загаловак=Прыватная бібліятэка Храптовічаў |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1973 |нумар=3}} * {{Артыкул |аўтар=Селяменеў В. |загаловак=Калі будзе вернута бібліятэка? |выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі |год=1989 |нумар=1}} * {{Артыкул |аўтар=Фурс А., Рошчына Т. |загаловак=І яшчэ раз пра бібліятэку са Шчорсаў |выданне=[[Літаратура і мастацтва|ЛіМ]] |год=1990 |дата=9 лістапада}} * {{Кніга |аўтар=Пракопчык Л. |частка=Шчорсаўскі скарб |загаловак=Дрэмле памятка дзён |месца=Мн. |год=1991}} * Каталог інкунабул / Укл. Б. Зданевич; Центр. наук. б-ка. — Київ: Наук. думка, 1974. — 252 с. * Каталог палеотипов: Из фондов Центр. науч. б-ки им. В. И. Вернадского НАН Украины. — Киев: Наук. думка, 1995. — 550 с. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Храптовічы]] [[Катэгорыя:Гісторыя Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Шчорсы]] klkhnhqs3yentatte1budmqf1b2b81r Вікіпедыя на эсперанта 0 47888 5124368 5042672 2026-04-10T19:32:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5124368 wikitext text/x-wiki {{Раздзел Вікіпедыі | код = eo | назва = Вікіпедыя на эсперанта | арыгінальная назва = Vikipedio en Esperanto | скрыншот = eo.wikipedia.org.png | мова = [[эсперанта]] | дата пачатку працы = лістапад 2001 }} '''Вікіпедыя на эсперанта''' ([[Эсперанта|на эсперанта]]: Vikipedio en Esperanto) — раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на мове эсперанта. Адкрыты ў лістападзе [[2001]] года. Станам на май [[2016]] года ў раздзеле амаль 230 000 артыкулаў; тым самым раздзел займае 32-ю пазіцыю сярод усіх раздзелаў па гэтым параметры<ref>[http://www.meta.wikipedia.org/wiki/List_of_Wikipedias List of Wikipedias] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080708144233/http://meta.wikipedia.org/wiki/List_of_Wikipedias |date=8 ліпеня 2008 }}</ref>. == Статыстыка == Станам на {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTYEAR}} года раздзел Вікіпедыі на эсперанта змяшчае {{NUMBEROF|ARTICLES|eo|N}} {{plural:{{NUMBEROF|ARTICLES|eo|N}}|артыкул|артыкулы|артыкулаў}}. Зарэгістравана {{NUMBEROF|USERS|eo|N}} {{plural:{{NUMBEROF|USER|eo}}|удзельнік|удзельніка|удзельнікаў}}, з якіх {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|eo|N}} здзейснілі якое-небудзь дзеянне за апошнія 30 дзён, {{NUMBEROF|ADMINS|eo|N}} {{plural:{{NUMBEROF|ADMINS|eo}}|удзельнік|удзельніка|удзельнікаў}} маюць статус адміністрарара. Агульная колькасць правак складае {{NUMBEROF|EDITS|eo|N}}. == Гісторыя раздзела == Вікіпедыя на эсперанта была створана адным з актывістаў эсперанта-руха, Чакам Смітам ({{lang-en|Chuck Smith}}), грамадзянінам [[ЗША]], які ў той час працаваў добраахвотнікам у [[Ротэрдам]]е, у штаб-кватэры [[Сусветная асацыяцыя эсперанта|Сусветнай асацыяцыі эсперанта]] (UEA). Праект быў падтрыманы адным з заснавальнікам Вікіпедыі Браянам Віберам (Brion Vibber), які добра валодае мовай эсперанта. Пазней да праекта далучыўся іншы эсперантыст, сябра [[Джымі Вэйлз]]а ({{lang-en|Jimmy Wales}}), Арно Лагранж ({{lang-fr|Arno Lagrange}}), які доўгі час быў сцюардам у Вікіпедыі, а зараз з’яўляецца [[Вікіпедыя:Бюракраты|бюракратам]] і [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратарам]] эсперантамоўнай Вікіпедыі<ref>Арно Лагранж нават балатаваўся ў Савет папячыцеляў Фонду Вікімедыя, але [[m:Election results 2006|заняў 8-е месца з 17]]. У сваёй праграме Лагранж заклікаў ажыццявіць меры па большай інтэрнацыяналізацыі грамадства Вікіпедыі [http://www.e-novisti-info/blog/28.08.2006/2]{{Недаступная спасылка}}.</ref>. Вялікае значэнне для папулярызацыі Вікіпедыі на эсперанта мела тое, што Чак Сміт асабіста ездзіў на маладзёжныя [[Эсперанта-сустрэча|эсперанта-сустрэчы]], расказваючы аб важнасці свабоднай энцыклапедыі для рассеянага моўнага грамадства з абмежаванымі рэсурсамі, якім з’яўляецца эсперанта-грамадства. Захавалася яго інтэрв'ю эсперанта-службе міжнароднага польскага радыё (Радыё Палонія) ад 28 красавіка 2002 года<ref>[http://www.archive.org/details/UnuaintervjuoKunChuckSmithPriVikipedio La unua intervjuo kun chuck smith. la fondinto de la Vikipedio en Esperanto. la 28-an de aprilo 2002 de Radio Polonia] (mp3, ogg)</ref>. Пазней намаганні Чака Сміта падтрымалі і іншыя актывісты. На эсперанта былі выданы брашуры з кіраўніцтвам для карыстальніка Вікіпедыі-пачаткоўца (гл. [[Вікіпедыя на эсперанта#Літаратура|раздзел «Літаратура»]]). Удзельнікі эсперантамоўнай Вікіпедыі перакананы, што гэты раздзел асабліва добра адпавядае ідэалам свабоднай энцыклапедыі, таму што дазваляе носьбітам розных моў і культур сумесна працаваць над артыкуламі, робячы іх сапраўды нейтральнымі, што не заўсёды атрымліваецца ў раздзелах на этнічных мовах, дзе агульнапрызнаныя ў дадзенай культуры стэрэатыпы могуць фіксавацца ў энцыклапедычных артыкулах як факты. Акрамя таго, удзельнікі з розных краін ужываюць больш шырокае кола крыніц інфармацыі, практычна недаступнае карыстальнікам з якой-небудзь адной краіны. Гэтая ж перавага праяўляецца падчас праверкі краіназнаўчай інфармацыі, якую часта ажыццяўляюць удзельнікі з адпаведнай краіны, лепш знаёмыя з сітуацыяй. Цікавым эфектам ранняй папулярнасці раздзела на мове эсперанта стала ўзнікненне раздзелаў на этнічных мовах, заяўкі на стварэнне якіх давалі мясцовыя эсперантысты. Напрыклад, вядома, што [[Грузінская Вікіпедыя|грузінскі раздзел]] быў створаны ў 2003 годзе паводле заяўкі [[Тбілісі|тбіліскага]] эсперантыста Аўтандзіла Абуладзэ<ref>Па яго асабістаму сведчанню ў ka.wikipedia.org</ref>. Заснавальнікам [[Чэшская Вікіпедыя|Чэшскай Вікіпедыі]] і першым яе актыўным рэдактарам стаў эсперантыст з Брно Міраслаў Малівец<ref>[http://www.lupa.cz/clamky/spory-na-wikipedii-valka-j-h/ «Česká Wikipedie vznikla v průbĕhu roku 2002» Otcem zakladatelem a prvním správcem se stal Miroslav MALOVEC]{{Недаступная спасылка}} // LUPA.cz</ref><ref>[[:cs:Wikipedista:Miroslav MALOVEC|старонка Мірослава Маловеца ў чэшскім раздзеле Вікіпедыі]]</ref>. Эсперантысты з вопытам правак у эсперантыстскім раздзеле мелі непасрэднае дачыненне да стварэння ці ранняга развіцця [[Руская Вікіпедыя|рускага]], [[Асецінская Вікіпедыя|асецінскга]], [[Чувашская Вікіпедыя|чувашскага]] і, магчыма, іншых раздзелаў Вікіпедыі. Вікіпедыя на эсперанта мае вялікае значэнне для эсперанта-грамадства. Абмеркаванне таго, што адбываецца ў эсперанта-раздзеле Вікіпедыі, нярэдка выліваецца ў сродкі масавай інфармацыі на мове эсперанта, як гэта было, напрыклад, у 2006 годзе, калі на выдаленне быў выстаўлены артыкул «[[Носьбіты эсперанта з нараджэння]]» ([[:eo:Denaskaj Esperanto-parolantoj|Denaskaj Esperanto-parolantoj]]) — вялікі аналітычны артыкул аб становішчы спраў з захаваннем прыватнасці ў эсперанта-Вікіпедыі з’явіўся тады ў «Libera Folio», найбольш чытаемым інтэрнэт-выданні на эсперанта<ref>[http://www.liberafolio.org/2006/denasklisto/?searchterm=Vikipedio Libera Folio: Puflika listo de denaskuloj kaŭzas disputon] {{ref-eo}}</ref>. З 2004 года<ref>Esperanto (2004. januaro. p. 6/7/12): Arno Lagrange k.a.: ''Esperanta Vikipedio atingis 10 000 artikolojn'' (інтэрв’ю з актывістамі эсперанта-раздзела ў сувязі са з’яўленнем 10-тысячнага артыкула ў раздзеле)</ref> матэрыялы аб Вікіпедыі рэгулярна з’яўляюцца ў часопісе «Esperanto» (орган [[Сусветная арганізацыя эсперанта|Сусветнай арганізацыі эсперанта, UEA]]. Дзякуючы аўтаматычнай заліўцы артыкулаў-нарыхтовак па гарадам [[Германія|Германіі]], муніцыпалітэтам [[Італія|Італіі]], гарадам [[Бразілія|Бразіліі]] і астранамічным аб’ектам раздзел двойчы хутка павялічваў колькасць артыкулаў. Але на ўзроўні 80 тысяч артыкулаў грамадства вырашыла, што дадзенае аўтаматычнае заліванне дыскрэдытуе якасць энцыклапедыі і было вырашана болей яго не выкарыстоўваць. 15 чэрвеня 2008 года вікіпедыя на эсперанта дасягнула адметкі 100 000 артыкулаў<ref>[[:eo:Vikipedio:Gazetara komuniko 100000/ru|Заяўленне для прэсы]]</ref>. 18 лістапада 2008 года ў раздзеле быў уведзены механізм праверкі артыкулаў. 10 жніўня 2011 года Вікіпедыя на эсперанта дасягнула адзнакі 150 000 артыкулаў, 23 студзеня 2013 года — 175 000 артыкулаў, 13 жніўня 2014 года — 200 000 артыкулаў. == Літаратура == * NEVELSTEJN Yves (red.): Vikipedio — praktika manlibro/ Partízanske: E@I &TEJO. 2007/ 40p. Broŝurita. ISBN 978-80-96533-3-2. {{ref-eo}} [http://esperanto-usa.org/en/node/853 (рэцэнзія)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110217090755/http://esperanto-usa.org/en/node/853 |date=17 лютага 2011 }} * van DIJK Ziko: Vikipedio por vi (Wikipedia for you)/ Eldonejo Espero, 2008. ISBN 978-80-89366-01-9. [http://meta.wikimedia.org/wiki/User:Ziko/Vikipedio_por_vi (вокладка і змест)] == Спасылкі == * [http://www.trasparent.com/esperanto/finding-the-esperanto-wikipedia/ Finding the Esperanto Wikipedia] (Чак Сміт аб гісторыі стварэння эсперантамоўнай Вікіпедыі) * [http://www.liberafolio.org/2011/vikipedio-en-esperanto-baldau-dekjara Vikipedio en Esperanto baldaŭ dekjara] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110128080800/http://www.liberafolio.org/2011/vikipedio-en-esperanto-baldau-dekjara |date=28 студзеня 2011 }} {{ref-eo}} (Чак Сміт аб стварэнні эсперантамоўнай Вікіпедыі) * [[:eo:Vikipedio:Gazetaro|Асобныя згадкі эсперантамоўнай Вікіпедыі ў СМІ розных краін]] {{ref-eo}} * [http://eo.wikipedia.org/wiki/Cefpaĝo Вікіпедыя на эсперанта]{{Недаступная спасылка}} {{ref-eo}} * [[:eo:Vikipedio:Kartografio de la vikipediistoj|Карта размеркавання карыстальнікаў эсперантамоўнага раздзела, што яўна пазначылі сваё геаграфічнае месцазнаходжанне]] {{ref-eo}} * [https://web.archive.org/web/20070122223618/http://vio.fio.ru/vio_27/cd_site/Articles/art_1_1.htm Татьяна Аудерская. Эсперанто и интернет.] // Вопросы интернет-образования. № 27 (апрель 2005 года). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вікіпедыі}} {{Эсперанта}} [[Катэгорыя:Раздзелы Вікіпедыі|Эсперанта]] [[Катэгорыя:Вікіпедыі на штучных мовах]] [[Катэгорыя:Эсперанта]] d21b0zyl2df2s5mmbjhsasch2ouxwvg Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 0 48422 5124371 5123146 2026-04-10T19:51:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124371 wikitext text/x-wiki [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Першы аркуш III Статута Вялікага Княства Літоўскага. Выданне [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]], 1588 г.]] '''Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588 го́да''', таксама вядомы як '''Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага'''&nbsp;— звод законаў феадальнага [[права]], які канчаткова завяршыў кадыфікацыю права ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Праз увесь Статут праводзіцца ідэя ўмацавання прававога парадку, пры якім усе дзяржаўныя органы і службовыя асобы мусяць дзейнічаць толькі ў адпаведнасці з законам<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я.]] Калі была створана першая беларуская канстытуцыя? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Мінск, 1993. С. 25.</ref>. Даследчыкі адзначаюць, што па сваёй юрыдычнай дасканаласці і лагічнай завершанасці гэтаму зводу законаў на той момант не было роўных у тагачаснай [[Еўропа|Еўропе]]<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я.]] Калі была створана першая беларуская канстытуцыя? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Мінск, 1993. С. 26.</ref>. Дакумент дзейнічаў з 1589 года. Пасля анексіі тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыяй]] ён працягваў выкарыстоўвацца ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губернях да 1831 года. У [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Валынская губерня|Валынскай]] губернях Статут захоўваў юрыдычную моц ажно да 1840 года<ref name="ЭВКЛ_2_633">Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 633. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. == Гісторыя падрыхтоўкі == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|міні|III Статут Вялікага Княства Літоўскага ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]]] Пасля таго як быў прыняты [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Другі Статут Вялікага Княства Літоўскага]], кадыфікацыйная работа не спынілася. Ужо на Берасцейскім сойме 1566 года было папраўлена некалькі артыкулаў. Праз два гады Гарадзенскі сойм унёс папраўкі ў некаторыя палажэнні і стварыў камісію для дапрацоўкі Статута. Камісія для выпраўлення зводу была абрана і на [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскім сойме 1569 года]]. Кіравалі камісіяй складальнікаў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] і [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]]. Асноўнымі крыніцамі для распрацоўкі Статута 1588 года сталі папярэднія Статуты ВКЛ 1529 і 1566 гадоў, соймавыя пастановы 1573, 1578 (гл. [[Паправы статутовыя 1578]]), 1580 і 1584 гадоў, прывілеі, а таксама пастановы павятовых соймікаў<ref name=":0">Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. Мн., 1989.</ref>. Да канца 1584 года праца над дакументам была завершана, аднак у сувязі з тым, што ён ігнараваў палажэнні акта [[Люблінская унія|Люблінскай уніі 1569]] года, прадстаўнікі [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]] не дапускалі яго зацвярджэння на агульным сойме [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Каб захаваць велікакняжацкі трон і лаяльнасць эліт ВКЛ, манарх [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] зацвердзіў Статут сваім уласным прывілеем 28 студзеня 1588 года<ref name=":0" />. Асноўны цяжар арганізацыі друку і фінансавання ўзяў на сябе Леў Сапега. Дзяржаўны дзеяч выдаткаваў на выпуск кнігі ўласныя сродкі, прычым, як адзначаюць даследчыкі, ён выдаткаваў «так многа, колькі было неабходна»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=213}}<ref>Лаппо И. И. Литовский Статут 1588 года. Т. 1, ч. 1. Каунас, 1934. С. 439.</ref>. == Змест і структура == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|300пкс|Старонка з дзяржаўным гербам [[Пагоня|«Пагоня»]]]] Трэці Статут адзначаецца высокім тэарэтычным узроўнем падрыхтоўкі. Ён уключыў нормы дзяржаўнага (канстытуцыйнага) права, чаго на той час не сустракалася ў заканадаўчай практыцы іншых еўрапейскіх дзяржаў. Дакумент абагульніў тагачасныя дзяржаўна-прававыя ідэі, некаторыя з якіх апярэджвалі свой час. У Статуце знайшла адлюстраванне перадавая тэорыя падзелу ўлад на заканадаўчую ([[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|сойм]]), выканаўчую ([[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] і адміністрацыйны апарат) і судовую ([[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]], [[Земскі суд|земскія]] і [[Падкаморскі суд|падкаморскія суды]], якія былі выбарнымі і цалкам незалежнымі ад адміністрацыі)<ref name=":0" />. Звод складаецца з 14 раздзелаў і 488 артыкулаў. У 1—4-м раздзелах змешчаны нормы дзяржаўнага права і судовага ладу, у 5—10-м і часткова ў 13-м&nbsp;— шлюбна-сямейнага, зямельнага і цывільнага права, у 11—12, 14-м і часткова ў 13-м&nbsp;— крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права. Ідэі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і верацярпімасці былі юрыдычна замацаваны ў артыкуле 3 раздзела 3, паводле якога вялікаму князю і ўсім дзяржаўным органам прадпісвалася забяспечваць спакой усіх жыхароў дзяржавы, незалежна ад таго, якога вучэння яны прытрымліваюцца ў хрысціянскай веры. Ідэі гуманізму адбіліся і на нормах крымінальнага і цывільнага права. Так, у пэўнай ступені гарантаваліся маёмасныя і асабістыя правы [[Мяшчане|мяшчан]]. Кожны вольны чалавек мог пры ахвоце свабодна выехаць за граніцу, калі гэта рабілася не на шкоду ўласнай краіне<ref name=":0" />. Статут юрыдычна замацаваў фактычную адасобленасць Вялікага Княства Літоўскага ад Каралеўства Польскага ў федэрацыйных рамках Рэчы Паспалітай. У прыватнасці, закон вызначаў самастойнасць дзяржаўных устаноў, арміі, заканадаўства, эканомікі і фінансаў. Характэрна, што ў Статуце акт Люблінскай уніі не ўпамінаецца, але пры гэтым замацоўваецца праграма аднаўлення ранейшых граніц дзяржавы<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І.]] Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мінск, 1991.</ref>. Дакумент таксама строга прадугледжваў, што атрымліваць маёнткі і займаць духоўныя і дзяржаўныя пасады маглі толькі мясцовыя ўраджэнцы і ні ў якім разе «чужаземцы», «загранічнікі» ці «суседзі»<ref name=":0" />. Уладаром дзяржавы прызнаваўся вялікі князь, які ў Статуце называўся гаспадаром. Але многія ягоныя паўнамоцтвы істотна абмяжоўваліся: выконваць іх ён мог толькі са згоды сойма і вышэйшых дзяржаўных службовых асоб. Закон замацоўваў наяўнасць [[Феадал|феадалаў]] і [[Прыгоннае права|залежных сялян]]. Асабліва былі вылучаны князі, [[Паны-рада|паны радныя]] і паны харугоўныя, якія мелі права судзіць не толькі простых людзей, але і залежную ад іх [[шляхта|шляхту]], даваць ёй у часовае карыстанне землі і маёнткі, а таксама адбіраць іх, нягледзячы на даўнасць уладання (раздзел 3, артыкул 10). Статут рэгламентаваў таксама некаторыя правы і абавязкі простых людзей і прадстаўнікоў этнічных груп (сялян, слуг, чэлядзі, мяшчан, рамеснікаў, [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]], [[Беларускія татары|татараў]]). Ён абараняў інтарэсы буйных і сярэдніх феадалаў і ўзмацняў іх прывілеяванае становішча, канчаткова запрыгоніўшы сялян. Для шляхты Статут прадугледжваў крымінальную адказнасць за забойства простага чалавека, забараняў перадачу ў няволю вольнага чалавека за даўгі або злачынства, абмяжоўваў пакаранне непаўналетніх да 16 гадоў. Хоць Статут дэклараваў, што ўсе простыя людзі разам з феадаламі могуць браць удзел у абранні гаспадара (раздзел 3, артыкул 2), аднак на практыцы простых людзей не дапускалі ў сойм, а іх удзел у палітычным жыцці абмяжоўваўся выключна мясцовымі валаснымі справамі<ref name=":0" />. == Гісторыя выданняў і перакладаў == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Žygimont Vaza. Статут Вялікага Княства Літоўскага, Жыгімонт Ваза (1588).jpg|міні|300пкс|Адварот тытульнага аркуша з партрэтам вялікага князя [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і гаспадарскім лістом на друк]] Упершыню Статут выйшаў з друку ў 1588 годзе ў [[Вільня|віленскай]] [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]] на афіцыйнай [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]]. Пазнейшае выданне двойчы паўтаралася (каля 1592—1593 гадоў і каля 1600 года), але абодва разы яно выходзіла з першапачатковай выхадной датай «1588 год»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=154}}. [[Файл:Титульный лист Статута 1588 года на польском.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш Статута 1588 года, выдадзенага ў 1614 годзе на польскай мове]] З цягам часу, з-за пашырэння [[Польская мова|польскай мовы]] ў справаводстве, узнікла неабходнасць у перакладах. У 1614, 1619 і каля 1623 года (з датай «1619 год») [[Лявон Мамоніч]] выдаў Статут на [[Польская мова|польскай мове]]. У 1648 годзе Статут на польскай мове надрукаваў у [[Варшава|Варшаве]] каралеўскі друкар [[Пётр Элерт]]. Наступныя польскамоўныя выданні выходзілі ўжо ў [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічнай друкарні]] ў Вільні ў 1693, 1744, 1786 гадах і ў друкарні А. Марціноўскага ў 1819 годзе{{sfn|Нікалаеў|2009|с=155}}. Выданне 1744 года, надрукаванае Акадэмічнай друкарняй езуітаў у Вільні, мела цікавую асаблівасць: на яго тытульным аркушы месцам выдання быў паказаны [[Кракаў]]. Гэта магло тлумачыцца як фармальнай прычынай (менавіта ў Кракаве калісьці быў падпісаны каралеўскі прывілей), так і наўмысным жаданнем каталіцкіх выдаўцоў ідэалагічна «адлучыць» гэты інтэлектуальны прадукт, створаны на аснове старабеларускага права, ад сталічнай Вільні{{sfn|Нікалаеў|2009|с=302}}. Выданне 1780 года фармальна захоўвала на тытуле дату папярэдняга выдання (1744), але ў самім тэксце ўжо змяшчала спасылкі на соймавыя пастановы, даведзеныя да 1780 года. «Вяртанне» права на выданне Статута з варшаўскіх друкарань назад у Вялікае Княства Літоўскае разглядалася тагачаснымі элітамі як важны палітычны крок. Гэта таксама стала ўдарам па канкурэнтах віленскіх езуітаў&nbsp;— ордэну [[Піяры|піяраў]], якія перад гэтым выкупілі варшаўскую друкарню Элерта і спрабавалі манапалізаваць права на выпуск урадавых пастаноў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=321}}. У 1811 годзе Статут у перакладзе на польскую і [[Руская мова|рускую мову]] выдалі ў [[Санкт-Пецярбург]]у, а ў 1854 годзе&nbsp;— у [[Масква|Маскве]] на старабеларускай мове<ref name=":0" />. Увогуле ў XVII—XIX стагоддзях дакумент неаднаразова перакладаўся на польскую, [[Лацінская мова|лацінскую]], [[Украінская мова|ўкраінскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Французская мова|французскую]] і рускую мовы<ref>{{Артыкул |аўтар=Лаппо И. |загаловак=Литовскій статутъ въ Московскомъ переводѣ-редакціи XVII столѣтія |спасылка=https://rusneb.ru/catalog/005664_000048_RuPRLIB18001647/viewer/?page=125 |мова=ru |выданне=Журналъ Министерства народнаго просвещенія |тып=часопіс |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Сенатская типографія |год=1914 февраль |том=Новая серія. XLIX |старонкі=209—235}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=2437. — Ноября 17 (1828). Высочайше утвержденное положеніе Комитета Министровъ— Объ учиненіи перевода Литовскаго Статута на Россійскій языкъ съ Бѣлорусскаго изданія 1588 года, и о напечатаніи сего Статута на трехъ языкахъ: Бѣлорусскомъ, Польскомъ и Русскомъ |спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/264-t-3-1828-ot-1677-do-2574-1830#mode/inspect/page/1005/zoom/6 |мова=ru |выданне=Полное Собраніе Законовъ Россійской Имперіи. Собраніе второе |месца=Спб. |выдавецтва=Тип. II Отд-нія собств. Е. И. В. канцеляріи |год=1830 |том=3. От № 1677 до 2574 |старонкі=1001—1003 (№ 2437)}}</ref>. Статут выкарыстоўваўся пры кадыфікацыі ў канцы XVI стагоддзя прускага права, пры складанні Саборнага ўлажэння (1649 год) у [[Рускае царства|Маскоўскай дзяржаве]], а таксама для афіцыйна незацверджаных зборнікаў «Права за якими судится малороссийский народ» (другая чвэрць XVIII ст.) і «Суд и разправка в правах малороссийских» (1750—1758 гады). У заканадаўстве і судах Польшчы, Латвіі і Эстоніі ён ужываўся як дадатковая [[Крыніца права|крыніца права]], а ва Украіне быў галоўным пісьмовым зводам дзейнага права (пераважна ў рэдакцыі 1614 года)<ref name="ЭВКЛ_2_634">Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 634. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1989 годзе выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]» падрыхтавала комплекснае выданне, прысвечанае III Статуту Вялікага Княства Літоўскага, з нагоды яго 400-годдзя. Яно стала першай у Беларусі поўнай публікацыяй Статута. Выданне ўключае нарыс «Сацыяльна-гістарычныя ўмовы ўзнікнення Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 г.», факсімільнае ўзнаўленне арыгінальнага тэксту і яго пераклад на рускую мову. Акрамя таго, кніга ўтрымлівае энцыклапедычны даведнік з 820 артыкулаў, паартыкульны каментарый, тэрміналагічны і імянны паказальнікі. Асноўная частка матэрыялаў даведніка расказвае пра тагачасны [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ВКЛ]], катэгорыі насельніцтва, [[Стан (сацыяльная група)|станы]], [[ураднік]]аў і [[Урад (Вялікае Княства Літоўскае)|ўрады]], судовы лад і сістэму пакаранняў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588|[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І. А.]]|171—172}}</ref>. == Выкарыстанне і захаваныя асобнікі == Паколькі Статут з'яўляўся асноўным практычным даведнікам для юрыстаў і чыноўнікаў, кніга каштавала вельмі дорага. У XVII стагоддзі пераплётны паасобнік Статута ВКЛ ацэньваўся ў 7 [[Злоты|злотых]] і 15 [[Грош|грошай]], што рабіла яго каштоўным набыткам для любой прыватнай ці ўрадавай бібліятэкі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=235}}. Вельмі часта для зручнасці карыстання ўласнікі і майстры-інтралігатары перапляталі тэкст Статута пад адной вокладкай з тэкстам Трыбунала 1586 года. Пасля панавання Расійскай імперыі і СССР на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] доўгі час не заставалася ніводнага арыгінальнага выдання Статута на старабеларускай мове. Асобнікі найбольш масавага выдання 1594—1595 гадоў размеркаваліся па розных краінах наступным чынам: [[Расія]] (11), [[Польшча]] (6), [[Літва]] (6), [[Украіна]] (5), [[Вялікабрытанія]] (1)<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=73492 |title=Магчымасць вярнуць у краіну арыгінальнае выданне Статута ВКЛ з’явілася ў беларусаў|publisher=[[Наша Ніва]]|date=16 траўня 2012|lang=be}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/society/Vozmozhnost-vernut-v-stranu-originalnoe-izdanie-Statuta-VKL-pojavilas-u-belorusov_i_597560.html|title=Возможность вернуть в страну оригинальное издание Статута ВКЛ появилась у белорусов |publisher=[[БелТА]]|date=16 траўня 2012|lang=ru}}</ref>. У 2012 годзе дзякуючы прыватным ахвяраванням адзін з асобнікаў быў выкуплены з расійскага аўкцыёну і вернуты ў Беларусь. 7 чэрвеня 2012 года асобнік Статута выдання 1594—1595 гадоў урачыста перадалі ў [[Музей гісторыі Магілёва]]. Яго набылі за 45 000 долараў ва ўласніка маскоўскай антыкварнай крамы, які выставіў кнігу на электронны [[Аўкцыён|аўкцыён]]. На прапанову студэнта 2-га курса [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] Андрэя Радкова, які першым заўважыў абвестку пра аўкцыён у інтэрнэце, дырэктар Музея гісторыі Магілёва [[Аляксей Мікалаевіч Бацюкоў|Аляксей Бацюкоў]] абвясціў збор сродкаў і сабраў 15 000 долараў ахвяраванняў. З іх 100 000 [[Расійскі рубель|расійскіх рублёў]] ахвяраваў маскоўскі беларус Павал Бераговіч. Каб сабраць астатнюю суму, намеснік старшыні [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] [[Сяргей Дубкоў]] разаслаў лісты кіраўнікам камерцыйных банкаў з просьбай дапамагчы музею. У адказ на зварот кампанія «[[Альпары (кампанія)|Альпары]]» ахвяравала яшчэ 30 000 долараў, неабходных для канчатковага выкупу рарытэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Чайкоўская В.|загаловак=Студэнт гістфака вярнуў Статут ВКЛ 1588 году на Радзіму|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=98259|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=8 чэрвеня 2012|нумар=108 (27223)|старонкі=8|issn=1990-763x}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588|[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І. А.]]|171—172}} * {{кніга |аўтар=Нікалаеў М. В. |загаловак=Гісторыя беларускай кнігі. У 2 т. Т. 1. Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |месца=Мінск |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]] |год=2009 |старонак=424 |isbn=978-985-11-0481-5 |ref=Нікалаеў}} * Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. — Мінск, 1989. * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. І. Саверчанка, З. Санько. — Мінск: Звязда, 1993. — 80 с. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 591 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. * [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І.]] Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мінск, 1991. * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А. І.]] |загаловак=Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст |спасылка=https://www.academia.edu/31281501/ |выданне=Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |год=2016 |выпуск=IV. В 2 ч. Ч. 1 |старонкі=44—49 |isbn=978-985-586-038-0}} * {{Кніга |аўтар=Шишанов В. А. |частка=К истории экземпляра Статута ВКЛ 1588 г. из библиотеки А. П. Сапунова |загаловак=Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 50-годдзю знаходкі берасцаной граматы ў Віцебску і 150-годдзю з дня нараджэння А. Р. Брадоўскага, 22 — 23 кастрыч. 2009 г. |спасылка=http://vash2008.mylivepage.ru/file/1774_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%B5/17958_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B82010.pdf |месца=Мінск |выдавецтва=Медысонт |год=2010 |старонкі=263—267}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{cite web|author=Суша А.|date=22 студзеня 2026|url=https://www.youtube.com/watch?v=cnQN-8GSv-I|title=Сакрэты кніжных рарытэтаў. № 9 Статут ВКЛ з Гоцкай бібліятэкі|publisher=[[Радыё Марыя]]|lang=be}} * [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.mamoniczy.statut Статут ВКЛ 1588 г. на Google Play] {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:1588 год у праве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1588 годзе]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] oewljyj0m3nzum134qlyye7i2eiwrzq 5124372 5124371 2026-04-10T19:58:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124372 wikitext text/x-wiki [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Першы аркуш III Статута Вялікага Княства Літоўскага. Выданне [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]], 1588 г.]] '''Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588 го́да''', таксама вядомы як '''Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага'''&nbsp;— звод законаў феадальнага [[права]], які канчаткова завяршыў кадыфікацыю права ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Праз увесь Статут праводзіцца ідэя ўмацавання прававога парадку, пры якім усе дзяржаўныя органы і службовыя асобы мусяць дзейнічаць толькі ў адпаведнасці з законам<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я.]] Калі была створана першая беларуская канстытуцыя? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Мінск, 1993. С. 25.</ref>. Даследчыкі адзначаюць, што па сваёй юрыдычнай дасканаласці і лагічнай завершанасці гэтаму зводу законаў на той момант не было роўных у тагачаснай [[Еўропа|Еўропе]]<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я.]] Калі была створана першая беларуская канстытуцыя? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Мінск, 1993. С. 26.</ref>. Дакумент дзейнічаў з 1589 года. Пасля анексіі тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыяй]] ён працягваў выкарыстоўвацца ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губернях да 1831 года. У [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Валынская губерня|Валынскай]] губернях Статут захоўваў юрыдычную моц ажно да 1840 года<ref name="ЭВКЛ_2_633">Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 633. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. == Гісторыя падрыхтоўкі == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|міні|III Статут Вялікага Княства Літоўскага ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]]] Пасля таго як быў прыняты [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Другі Статут Вялікага Княства Літоўскага]], кадыфікацыйная работа не спынілася. Ужо на Берасцейскім сойме 1566 года было папраўлена некалькі артыкулаў. Праз два гады Гарадзенскі сойм унёс папраўкі ў некаторыя палажэнні і стварыў камісію для дапрацоўкі Статута. Камісія для выпраўлення зводу была абрана і на [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскім сойме 1569 года]]. Кіравалі камісіяй складальнікаў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] і [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]]. Асноўнымі крыніцамі для распрацоўкі Статута 1588 года сталі папярэднія Статуты ВКЛ 1529 і 1566 гадоў, соймавыя пастановы 1573, 1578 (гл. [[Паправы статутовыя 1578]]), 1580 і 1584 гадоў, прывілеі, а таксама пастановы павятовых соймікаў<ref name=":0">Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. Мн., 1989.</ref>. Да канца 1584 года праца над дакументам была завершана, аднак у сувязі з тым, што ён ігнараваў палажэнні акта [[Люблінская унія|Люблінскай уніі 1569]] года, прадстаўнікі [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]] не дапускалі яго зацвярджэння на агульным сойме [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Каб захаваць велікакняжацкі трон і лаяльнасць эліт ВКЛ, манарх [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] зацвердзіў Статут сваім уласным прывілеем 28 студзеня 1588 года<ref name=":0" />. Асноўны цяжар арганізацыі друку і фінансавання ўзяў на сябе Леў Сапега. Дзяржаўны дзеяч выдаткаваў на выпуск кнігі ўласныя сродкі, прычым, як адзначаюць даследчыкі, ён выдаткаваў «так многа, колькі было неабходна»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=213}}<ref>Лаппо И. И. Литовский Статут 1588 года. Т. 1, ч. 1. Каунас, 1934. С. 439.</ref>. == Змест і структура == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|300пкс|Старонка з дзяржаўным гербам [[Пагоня|«Пагоня»]]]] Трэці Статут адзначаецца высокім тэарэтычным узроўнем падрыхтоўкі. Ён уключыў нормы дзяржаўнага (канстытуцыйнага) права, чаго на той час не сустракалася ў заканадаўчай практыцы іншых еўрапейскіх дзяржаў. Дакумент абагульніў тагачасныя дзяржаўна-прававыя ідэі, некаторыя з якіх апярэджвалі свой час. У Статуце знайшла адлюстраванне перадавая тэорыя падзелу ўлад на заканадаўчую ([[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|сойм]]), выканаўчую ([[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] і адміністрацыйны апарат) і судовую ([[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]], [[Земскі суд|земскія]] і [[Падкаморскі суд|падкаморскія суды]], якія былі выбарнымі і цалкам незалежнымі ад адміністрацыі)<ref name=":0" />. Звод складаецца з 14 раздзелаў і 488 артыкулаў. У 1—4-м раздзелах змешчаны нормы дзяржаўнага права і судовага ладу, у 5—10-м і часткова ў 13-м&nbsp;— шлюбна-сямейнага, зямельнага і цывільнага права, у 11—12, 14-м і часткова ў 13-м&nbsp;— крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права. Ідэі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і верацярпімасці былі юрыдычна замацаваны ў артыкуле 3 раздзела 3, паводле якога вялікаму князю і ўсім дзяржаўным органам прадпісвалася забяспечваць спакой усіх жыхароў дзяржавы, незалежна ад таго, якога вучэння яны прытрымліваюцца ў хрысціянскай веры. Ідэі гуманізму адбіліся і на нормах крымінальнага і цывільнага права. Так, у пэўнай ступені гарантаваліся маёмасныя і асабістыя правы [[Мяшчане|мяшчан]]. Кожны вольны чалавек мог пры ахвоце свабодна выехаць за граніцу, калі гэта рабілася не на шкоду ўласнай краіне<ref name=":0" />. Статут юрыдычна замацаваў фактычную адасобленасць Вялікага Княства Літоўскага ад Каралеўства Польскага ў федэрацыйных рамках Рэчы Паспалітай. У прыватнасці, закон вызначаў самастойнасць дзяржаўных устаноў, арміі, заканадаўства, эканомікі і фінансаў. Характэрна, што ў Статуце акт Люблінскай уніі не ўпамінаецца, але пры гэтым замацоўваецца праграма аднаўлення ранейшых граніц дзяржавы<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І.]] Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мінск, 1991.</ref>. Дакумент таксама строга прадугледжваў, што атрымліваць маёнткі і займаць духоўныя і дзяржаўныя пасады маглі толькі мясцовыя ўраджэнцы і ні ў якім разе «чужаземцы», «загранічнікі» ці «суседзі»<ref name=":0" />. Уладаром дзяржавы прызнаваўся вялікі князь, які ў Статуце называўся гаспадаром. Але многія ягоныя паўнамоцтвы істотна абмяжоўваліся: выконваць іх ён мог толькі са згоды сойма і вышэйшых дзяржаўных службовых асоб. Закон замацоўваў наяўнасць [[Феадал|феадалаў]] і [[Прыгоннае права|залежных сялян]]. Асабліва былі вылучаны князі, [[Паны-рада|паны радныя]] і паны харугоўныя, якія мелі права судзіць не толькі простых людзей, але і залежную ад іх [[шляхта|шляхту]], даваць ёй у часовае карыстанне землі і маёнткі, а таксама адбіраць іх, нягледзячы на даўнасць уладання (раздзел 3, артыкул 10). Статут рэгламентаваў таксама некаторыя правы і абавязкі простых людзей і прадстаўнікоў этнічных груп (сялян, слуг, чэлядзі, мяшчан, рамеснікаў, [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]], [[Беларускія татары|татараў]]). Ён абараняў інтарэсы буйных і сярэдніх феадалаў і ўзмацняў іх прывілеяванае становішча, канчаткова запрыгоніўшы сялян. Для шляхты Статут прадугледжваў крымінальную адказнасць за забойства простага чалавека, забараняў перадачу ў няволю вольнага чалавека за даўгі або злачынства, абмяжоўваў пакаранне непаўналетніх да 16 гадоў. Хоць Статут дэклараваў, што ўсе простыя людзі разам з феадаламі могуць браць удзел у абранні гаспадара (раздзел 3, артыкул 2), аднак на практыцы простых людзей не дапускалі ў сойм, а іх удзел у палітычным жыцці абмяжоўваўся выключна мясцовымі валаснымі справамі<ref name=":0" />. == Гісторыя выданняў і перакладаў == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Žygimont Vaza. Статут Вялікага Княства Літоўскага, Жыгімонт Ваза (1588).jpg|міні|300пкс|Адварот тытульнага аркуша з партрэтам вялікага князя [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і гаспадарскім лістом на друк]] Упершыню Статут выйшаў з друку ў 1588 годзе ў [[Вільня|віленскай]] [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]] на афіцыйнай [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]]. Пазнейшае выданне двойчы паўтаралася (каля 1592—1593 гадоў і каля 1600 года), але абодва разы яно выходзіла з першапачатковай выхадной датай «1588 год»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=154}}. [[Файл:Титульный лист Статута 1588 года на польском.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш Статута 1588 года, выдадзенага ў 1614 годзе на польскай мове]] З цягам часу, з-за пашырэння [[Польская мова|польскай мовы]] ў справаводстве, узнікла неабходнасць у перакладах. У 1614, 1619 і каля 1623 года (з датай «1619 год») [[Лявон Мамоніч]] выдаў Статут на [[Польская мова|польскай мове]]. У 1648 годзе Статут на польскай мове надрукаваў у [[Варшава|Варшаве]] каралеўскі друкар [[Пётр Элерт]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=155}}. Наступныя польскамоўныя выданні выходзілі ў [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічнай друкарні]] езуітаў у Вільні ў 1693, 1744 і 1786 гадах. Чацвёртае выданне 1693 года мела цікавую ідэалагічную асаблівасць: на яго тытульным аркушы першае (мамоніцкае) выданне Статута 1588 года было памылкова названа «кракаўскім». Даследчыкі мяркуюць, што гэта магло быць зроблена як з фармальных прычын (менавіта ў Кракаве Жыгімонт III падпісаў прывілей на выданне), так і з мэтай наўмыснага «адлучэння» гэтага «рускага» інтэлектуальнага прадукту ад сталічнай Вільні{{sfn|Нікалаеў|2009|с=302}}. Акрамя таго, выданне Акадэмічнай друкарні 1780 года разглядалася сучаснікамі як важны палітычны крок і ўдар па канкурэнтах з ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перад гэтым купілі варшаўскую друкарню Элерта і спрабавалі манапалізаваць права на выпуск урадавых пастаноў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=321}}. У 1811 годзе Статут у перакладзе на польскую і [[Руская мова|рускую мову]] выдалі ў [[Санкт-Пецярбург]]у, а ў 1854 годзе&nbsp;— у [[Масква|Маскве]] на старабеларускай мове<ref name=":0" />. Увогуле ў XVII—XIX стагоддзях дакумент неаднаразова перакладаўся на польскую, [[Лацінская мова|лацінскую]], [[Украінская мова|ўкраінскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Французская мова|французскую]] і рускую мовы<ref>{{Артыкул |аўтар=Лаппо И. |загаловак=Литовскій статутъ въ Московскомъ переводѣ-редакціи XVII столѣтія |спасылка=https://rusneb.ru/catalog/005664_000048_RuPRLIB18001647/viewer/?page=125 |мова=ru |выданне=Журналъ Министерства народнаго просвещенія |тып=часопіс |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Сенатская типографія |год=1914 февраль |том=Новая серія. XLIX |старонкі=209—235}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=2437. — Ноября 17 (1828). Высочайше утвержденное положеніе Комитета Министровъ— Объ учиненіи перевода Литовскаго Статута на Россійскій языкъ съ Бѣлорусскаго изданія 1588 года, и о напечатаніи сего Статута на трехъ языкахъ: Бѣлорусскомъ, Польскомъ и Русскомъ |спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/264-t-3-1828-ot-1677-do-2574-1830#mode/inspect/page/1005/zoom/6 |мова=ru |выданне=Полное Собраніе Законовъ Россійской Имперіи. Собраніе второе |месца=Спб. |выдавецтва=Тип. II Отд-нія собств. Е. И. В. канцеляріи |год=1830 |том=3. От № 1677 до 2574 |старонкі=1001—1003 (№ 2437)}}</ref>. Статут выкарыстоўваўся пры кадыфікацыі ў канцы XVI стагоддзя прускага права, пры складанні Саборнага ўлажэння (1649 год) у [[Рускае царства|Маскоўскай дзяржаве]], а таксама для афіцыйна незацверджаных зборнікаў «Права за якими судится малороссийский народ» (другая чвэрць XVIII ст.) і «Суд и разправка в правах малороссийских» (1750—1758 гады). У заканадаўстве і судах Польшчы, Латвіі і Эстоніі ён ужываўся як дадатковая [[Крыніца права|крыніца права]], а ва Украіне быў галоўным пісьмовым зводам дзейнага права (пераважна ў рэдакцыі 1614 года)<ref name="ЭВКЛ_2_634">Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 634. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1989 годзе выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]» падрыхтавала комплекснае выданне, прысвечанае III Статуту Вялікага Княства Літоўскага, з нагоды яго 400-годдзя. Яно стала першай у Беларусі поўнай публікацыяй Статута. Выданне ўключае нарыс «Сацыяльна-гістарычныя ўмовы ўзнікнення Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 г.», факсімільнае ўзнаўленне арыгінальнага тэксту і яго пераклад на рускую мову. Акрамя таго, кніга ўтрымлівае энцыклапедычны даведнік з 820 артыкулаў, паартыкульны каментарый, тэрміналагічны і імянны паказальнікі. Асноўная частка матэрыялаў даведніка расказвае пра тагачасны [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ВКЛ]], катэгорыі насельніцтва, [[Стан (сацыяльная група)|станы]], [[ураднік]]аў і [[Урад (Вялікае Княства Літоўскае)|ўрады]], судовы лад і сістэму пакаранняў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588|[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І. А.]]|171—172}}</ref>. == Выкарыстанне і захаваныя асобнікі == Паколькі Статут з'яўляўся асноўным практычным даведнікам для юрыстаў і чыноўнікаў, кніга каштавала вельмі дорага. У XVII стагоддзі пераплётны паасобнік Статута ВКЛ ацэньваўся ў 7 [[Злоты|злотых]] і 15 [[Грош|грошай]], што рабіла яго каштоўным набыткам для любой прыватнай ці ўрадавай бібліятэкі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=235}}. Вельмі часта для зручнасці карыстання ўласнікі і майстры-інтралігатары перапляталі тэкст Статута пад адной вокладкай з тэкстам Трыбунала 1586 года. Пасля панавання Расійскай імперыі і СССР на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] доўгі час не заставалася ніводнага арыгінальнага выдання Статута на старабеларускай мове. Асобнікі найбольш масавага выдання 1594—1595 гадоў размеркаваліся па розных краінах наступным чынам: [[Расія]] (11), [[Польшча]] (6), [[Літва]] (6), [[Украіна]] (5), [[Вялікабрытанія]] (1)<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=73492 |title=Магчымасць вярнуць у краіну арыгінальнае выданне Статута ВКЛ з’явілася ў беларусаў|publisher=[[Наша Ніва]]|date=16 траўня 2012|lang=be}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/society/Vozmozhnost-vernut-v-stranu-originalnoe-izdanie-Statuta-VKL-pojavilas-u-belorusov_i_597560.html|title=Возможность вернуть в страну оригинальное издание Статута ВКЛ появилась у белорусов |publisher=[[БелТА]]|date=16 траўня 2012|lang=ru}}</ref>. У 2012 годзе дзякуючы прыватным ахвяраванням адзін з асобнікаў быў выкуплены з расійскага аўкцыёну і вернуты ў Беларусь. 7 чэрвеня 2012 года асобнік Статута выдання 1594—1595 гадоў урачыста перадалі ў [[Музей гісторыі Магілёва]]. Яго набылі за 45 000 долараў ва ўласніка маскоўскай антыкварнай крамы, які выставіў кнігу на электронны [[Аўкцыён|аўкцыён]]. На прапанову студэнта 2-га курса [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] Андрэя Радкова, які першым заўважыў абвестку пра аўкцыён у інтэрнэце, дырэктар Музея гісторыі Магілёва [[Аляксей Мікалаевіч Бацюкоў|Аляксей Бацюкоў]] абвясціў збор сродкаў і сабраў 15 000 долараў ахвяраванняў. З іх 100 000 [[Расійскі рубель|расійскіх рублёў]] ахвяраваў маскоўскі беларус Павал Бераговіч. Каб сабраць астатнюю суму, намеснік старшыні [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] [[Сяргей Дубкоў]] разаслаў лісты кіраўнікам камерцыйных банкаў з просьбай дапамагчы музею. У адказ на зварот кампанія «[[Альпары (кампанія)|Альпары]]» ахвяравала яшчэ 30 000 долараў, неабходных для канчатковага выкупу рарытэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Чайкоўская В.|загаловак=Студэнт гістфака вярнуў Статут ВКЛ 1588 году на Радзіму|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=98259|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=8 чэрвеня 2012|нумар=108 (27223)|старонкі=8|issn=1990-763x}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588|[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І. А.]]|171—172}} * {{кніга |аўтар=Нікалаеў М. В. |загаловак=Гісторыя беларускай кнігі. У 2 т. Т. 1. Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |месца=Мінск |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]] |год=2009 |старонак=424 |isbn=978-985-11-0481-5 |ref=Нікалаеў}} * Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. — Мінск, 1989. * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. І. Саверчанка, З. Санько. — Мінск: Звязда, 1993. — 80 с. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 591 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. * [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І.]] Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мінск, 1991. * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А. І.]] |загаловак=Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст |спасылка=https://www.academia.edu/31281501/ |выданне=Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |год=2016 |выпуск=IV. В 2 ч. Ч. 1 |старонкі=44—49 |isbn=978-985-586-038-0}} * {{Кніга |аўтар=Шишанов В. А. |частка=К истории экземпляра Статута ВКЛ 1588 г. из библиотеки А. П. Сапунова |загаловак=Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 50-годдзю знаходкі берасцаной граматы ў Віцебску і 150-годдзю з дня нараджэння А. Р. Брадоўскага, 22 — 23 кастрыч. 2009 г. |спасылка=http://vash2008.mylivepage.ru/file/1774_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%B5/17958_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B82010.pdf |месца=Мінск |выдавецтва=Медысонт |год=2010 |старонкі=263—267}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{cite web|author=Суша А.|date=22 студзеня 2026|url=https://www.youtube.com/watch?v=cnQN-8GSv-I|title=Сакрэты кніжных рарытэтаў. № 9 Статут ВКЛ з Гоцкай бібліятэкі|publisher=[[Радыё Марыя]]|lang=be}} * [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.mamoniczy.statut Статут ВКЛ 1588 г. на Google Play] {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:1588 год у праве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1588 годзе]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] pbud9aqivr2z44nlubx2fjv82sdg0f0 Слуцкі пояс 0 56784 5124471 5099530 2026-04-11T08:37:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124471 wikitext text/x-wiki [[Файл:Polish noblemen scarf 18th century.jpg|250px|thumb|Слуцкі пояс з «вазонамі»]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|250px|thumb|Слуцкі пояс і [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Літоўскі Статут]]]] '''Слуцкія паясы''' — вырабы ручнога ткацтва ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], элемент традыцыйнага параднага мужчынскага [[строй|строю]] [[шляхта|шляхты]]. Назва паходзіць ад назвы горада [[Слуцк]] у Беларусі, дзе іх ткалі на [[Слуцкая мануфактура шаўковых паясоў|мануфактуры шаўковых паясоў]]. Павязваліся паверх [[кунтуш]]а (пояс складваўся ўдвая на ўсёй даўжыні). Пояс лічыўся прыкметай высакароднага паходжання і яго наяўнасць паказвала на дабрабыт уладальніка, паясы мелі вялікі кошт і перадаваліся ў спадчыну. [[Кунтушовы пояс|Паясы, падобныя да слуцкіх]], выраблялі таксама ў [[Гродна|Гродне]], [[Нясвіж]]ы, [[Ружаны|Ружанах]], [[Кракаў|Кракаве]], [[Ліпкаў|Ліпкаве]] і Кабылках пад [[Варшава]]й, а таксама ў [[Францыя|Францыі]]<ref>Дзіна Трызна. Слуцкія паясы // {{Крыніцы/ЭГБ|6-2к}} С. 355.</ref>. Тэхналогіі ткацтва, якія выкарыстоўваліся пры вытворчасці слуцкіх паясоў, былі страчаны. У 2012 годзе ў Беларусі зацверджана дзяржпраграма адраджэння тэхналогій і традыцый вытворчасці слуцкіх паясоў і развіцця вытворчасці нацыянальнай сувенірнай прадукцыі «Слуцкія паясы». == Гісторыя == [[Файл:Slutsk belt - by master craftsman Leo Madjarski - cyrillic script - Belarus - 1780s AD.jpg|thumb|left|250px|Надпіс кірыліцай «ВЪ ГРДѢ СЛУЦКѢ» на [[шляхта|шляхецкім]] [[слуцкія паясы|слуцкім поясе]] ([[Вялікае Княства Літоўскае]], 1780-ыя гг.)]] Спярша як і Нясвіжскія, Слуцкія паясы капіравалі ўзоры, прывезеныя з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], потым пачалі ўключаць у арнамент нацыянальныя матывы, кветкі мясцовай флоры — [[васілёк|валошкі]], [[незабудка|незабудкі]] і інш. 3 1750-х гадоў у Нясвіжскай, пазней у Слуцкай мануфактуры працаваў вядомы майстар з горада [[Івана-Франкоўск|Станіславаў]] ([[Украіна]]) [[Ян Маджарскі]], які распрацаваў новы тып пояса — Слуцкі, назва якога зрабілася сінонімам усіх доўгіх шаўковых паясоў. Сувязі з усходнімі ўзорамі страчваліся. Па [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцім падзеле Рэчы Паспалітай]] (1795) асартымент паясоў скараціўся. Па здушэнні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|вызваленчага паўстання]] (1830—1831) улады [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] забаранілі нашэнне традыцыйнага строю шляхты, у выніку чаго паясы паступова выйшлі з ужытку. У 1848 годзе вытворчасць спынілася праз закрыццё мануфактуры<ref name="k">Іна Наркевіч. [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1425 Квітнеюць серабром і золатам слуцкія паясы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190823052703/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=1425 |date=23 жніўня 2019 }} // «Культура» № 21 (839), [[2008]].</ref>. == Апісанне == [[Файл:2010. Stamp of Belarus 05-2010-03-15-bl.jpg|thumb|Паштовы блок «Слуцкія паясы»]] [[Файл:First Day Cover 15.03.2014 Slutsk Sashes Tadeush Bahdanovich.jpg|thumb|Капэрта першага дню «Слуцкія паясы» з партрэтам Тадэвуша Багдановіча пэнздля [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі|Вікенція Сляндзінскага]]. 14.03.2014]] Ткаліся з тонкіх шаўковых, залатых і срэбных нітак на ручных станах. Аснова была заўсёды шаўковая, уток — або шаўковы, або залотных нітак. Перапляценне асновы і ўтку армюрнае, гэта значыць вытворнае ад гарнітура{{sfn|Якуніна|1960|с=33}}. Даўжыня пояса дасягала ад 2 да 4,5 метраў, а шырыня ад 30 да 50 см. На краях упрыгожваліся ўзорнай аблямоўкай, на канцах — пышным, галоўным чынам раслінным арнаментам, у якім народныя ўзоры спалучаліся з усходнімі матывамі. Не мелі левага боку, усе бакі былі правымі. Вырабляліся аднабаковымі (са зваротным бокам), двухбаковымі. Найбольш каштоўнымі лічыліся чатырохбаковыя — кожны бок падзяляўся на дзве часткі з рознымі колерамі, пояс складваўся ўдвая. Канцы пояса мелі складаны арнамент, часцей з двума матывамі: авал, аточаны лісцем са сцяблом і кветкамі, якія выходзяць з зямлі ці з вазаў, і букеты кветак з хвалепадобным аблямаваннем. Канцы пояса часам абшывалі [[Махры|махрамі]], якія складаюць тыповую асаблівасць слуцкіх паясоў{{sfn|Якуніна|1960|с=33}}. Яны не прадстаўляюць сабой арганічнага цэлага з поясам, гэта значыць не з’яўляюцца працягам асновы, як гэта бывае на маскоўскіх паясах. Махры слуцкіх паясоў заўсёды прышываюцца да канцоў. На ўсходніх паясах таксама сустракаюцца прышыўныя махры. Аднак на ўсходніх паясах яны прадстаўляюць не тыповую з’яву, а хутчэй выпадковую. Завяршэнне слуцкага пояса махрамі было ўзята не ад усходняй традыцыі{{sfn|Якуніна|1960|с=33}}. Яно, відаць, было выклікана мясцовымі густамі: народны беларускі мужчынскі тканы пояс звычайна завяршаецца [[Кутас (упрыгажэнне)|кутасамі]] або махрамі<ref>''[[Ісак Абрамавіч Сербаў|И. А. Сербов]]''. Белорусы-сакуны. Краткий этнографический очерк. Сборник Отделения русского языка и словесности имп. Академии наук, т. 94, Петроград, 1916, стар. 5.</ref>. Магчыма, што беларуская традыцыя завяршэння пояса была перанесена на афармленне слуцкага пояса{{sfn|Якуніна|1960|с=33}}. У куце пояса з абодвух бакоў ткалі метку на стараславянскай і лацінскай мовах (''Слуцк, У горадзе Слуцку, Зроблена ў Слуцку'')<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=596|артыкул= Слуцкія паясы|аўтар=[[Дзіна Трызна|Трызна Д.]]}}</ref>. === Віды мастацкага ўбрання канцоў пояса === * паясы з медальёнамі * паясы з букетамі * паясы з вазонамі * паясы з расцвіўшымі галінкамі * паясы з хвалістымі воблачкамі == Выкарыстанне == Слуцкія паясы надзяваліся ў самых розных жыццёвых выпадках. Яны бывалі будзёныя, святочныя, вясельныя і жалобныя{{sfn|Якуніна|1960|с=42}}. Паясы надзявалі рознымі спосабамі — па стану, вышэй стану або ніжэй, туга або свабодна, прама або набок. Гэта залежала або ад звычаю або ад густу ўладальніка пояса. Спосабы нашэння пояса можна прасачыць па партрэтах XVIII стагоддзя{{sfn|Якуніна|1960|с=33}}. == Галерэя == <center><gallery widths="150" heights="150" caption="На партрэтах шляхты" perrow="4"> Выява:Tadevuš Bahdanovič. Тадэвуш Багдановіч (V. Ślandzinski, 1891).jpg|Партрэт Тадэвуша Багдановіча пэндзля [[Вікенцій Леапольд Сляндзінскі|Вікенція Сляндзінскага]] (1891?) Выява:Jazep Žagiel. Язэп Жагель (1795).jpg|Язэп Жагель Выява:Ihnaci Zaviša. Ігнаці Завіша (XVIII).jpg|[[Ігнацы Завіша]] Выява:Vojciech Pusłoŭski. Войцех Пуслоўскі (V. Vańkovič, XIX).jpg|[[Партрэт Войцеха Пуслоўскага]] пэндзля [[Валянцін Ваньковіч|Валенція Ваньковіча]] </gallery></center> === Выкарыстанне слуцкіх паясоў як тканін === Прыгожасць тканін слуцкіх паясоў нярэдка прыводзіла да выкарыстання іх у царкоўным быту. З тканіны слуцкіх паясоў вырабляліся культавае адзенне і рэчы{{sfn|Якуніна|1960|с=47}}. Асабліва шматлікія рэчы каталіцкага царкоўнага ўжытку. Часта сустракаюцца царкоўныя рэчы армяна-грыгарыянскага царкоўнага ўжытку, што зразумела, бо армяне мелі непасрэднае дачыненне да вытворчасці паясоў{{sfn|Якуніна|1960|с=47}}. == Некаторыя майстры == * Барсук Іосіф — ткач. У 1750-я навучаўся майстэрству ў [[Ян Маджарскі|Яна Маджарскага]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Барсуки |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 42 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. * Барсук Фама — кіраўнік слуцкай мануфактуры (1807-44). У перыяд яго кіраўніцтва разам са слуцкімі паясамі выпускаліся залататканыя і ўзорыстыя тканіны<ref name="БС"/>. == Калекцыянаванне == У 2-й палове XIX — пачатку XX стст. слуцкія паясы сталі прадметам калекцыянавання. Іх збіралі музеі і прыватныя асобы. У гэты час паясы пачалі вывучацца як вырабы мастацкага ткацтва. Значную калекцыю сабраў расійскі калекцыянер Пётр Шчукін (цяпер захоўваеццца ў [[Дзяржаўны гістарычны музей (Масква)|Дзяржаўным гістарычным музеі Расіі]]), невялікая калекцыя ёсць у [[Новачаркаск]]у, у Музеі казацтва. У наш час у розных музеях Беларусі захоўваюцца не больш як 20 паясоў, пераважна ў фрагментах. Калекцыю колішняй Дзяржаўнай карціннай галерэі з 48 паясоў (32 з іх — з нясвіжскага збору Радзівілаў) вывезлі ў Германію ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]], калекцыя [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] з 21 пояса таксама была страчана (6 паясоў з яе перайшлі да [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага гістарычнага музея]] ў [[Мінск]] на сталае захоўванне ў 1927 годзе, а ў паваенны час — у 1968 годзе [[Мінскі абласны краязнаўчы музей|Мінскаму абласному краязнаўчаму музею]] ў [[Маладзечна|Маладзечне]], Заслаўскаму краязнаўчаму музею ў 1978 годзе і сталічнаму [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|музею Максіма Багдановіча]] ў 1989 годзе). Лёс паясоў, перададзеных у даваенны час, пакуль невядомы. Пошукі іх не далі вынікаў. У [[Слуцкі краязнаўчы музей|Слуцкім краязнаўчым музеі]] ўласны пояс з’явіўся ў 2013 годзе. Сродкі на яго збіраліся шляхам дабрачынных ахвяраванняў<ref>[http://slutsk.museum.by/be/node/34746 Слуцкий пояс!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170117032256/http://slutsk.museum.by/be/node/34746 |date=17 студзеня 2017 }} {{ref-ru}}</ref>. == У культуры == У старадаўняй «Калыханцы» пяецца: {| |{{пачатак цытаты}} : Пайшоў Лёнік у лясок, : Знайшоў сабе паясок : Слуцкае работы<ref>''[[Рыгор Раманавіч Шырма|Р. Шырма]]''. Беларускія народныя песні, загадкі і прыказкі. Т. I, Мінск, 1947, стар. 166.</ref>. {{канец цытаты}} |} [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім Багдановіч]] напісаў верш «[[Слуцкія ткачыхі]]», але насуперак вершу паясы ткалі толькі мужчыны: працэс ткацтва вымагаў значных фізічных выдаткаў. Існуе нават легенда, што калі жанчына да іх дакранецца, то ўсе срэбныя ніткі пацямнеюць<ref name="k"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Лідзія Іванаўна Якуніна|Якунина Л. И.]] Пояса слуцкие в собрании Государственного Исторического Музея. М., Наркомпрос РСФСР. 16 страниц; 1941 г 570 экз. * {{Крыніцы/Якуніна. Слуцкія паясы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Slutsk sashes}} * [https://www.belarus.by/by/about-belarus/culture/slutsk-belts Слуцкія паясы] на афіцыйным сайце Рэспублікі Беларусь. * [http://news.tut.by/culture/275526.html Чаму нашыя слуцкія паясы зачыненыя ў музейных сейфах?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120223172400/http://news.tut.by/culture/275526.html |date=23 лютага 2012 }} * [http://zviazda.by/2014/11/62137.html Чатырохбаковы, літы, залаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129131351/http://zviazda.by/2014/11/62137.html |date=29 лістапада 2014 }} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускі касцюм]] [[Катэгорыя:Культура Слуцка]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Паясы]] b2cz39599fa8iit1l0u4ngnerhcfbmy Крыж Ефрасінні Полацкай 0 58776 5124468 4489476 2026-04-11T08:37:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124468 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = выраб дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва |выява = Kryž Eŭfrasińni Połackaj - Крыж Эўфрасіньні Полацкай.jpg |памер = 280px |апісанне = Выява крыжа з выдання «Белоруссия и Литва», 1889<ref>''Бацюшкоў П. І.''</ref> |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = Крыж Ефрасінні Полацкай |арыгінал = |аўтар = [[Лазар Богша]] <br /> (узнаўленне: [[Мікалай Пятровіч Кузьміч|М. П. Кузьміч]]) |год = [[1161]] <br />(узнаўленне: [[1992]]—[[1997]]) |матэрыял = [[Кіпарыс]], [[золата]], [[серабро]] і інш |тэхніка = |вышыня = 51,8 |шырыня = 21 |месцазнаходжанне= Арыгінал: месцазнаходжанне невядома; копія: [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|Спаса-Праабражэнская царква]], г. [[Полацк]] |музей = }} '''Крыж Еўфрасінні Полацкай''' — шэдэўр [[злотніцтва]] часоў Сярэднявечча, напрастольны крыж, выраблены ў г. Полацку для [[Спаса-Праабражэнская царква (Полацк)|царквы Святога Спаса]] па заказу [[Святы|прападобнай]] [[ігумен]]ні [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] майстрам [[Лазар Богша|Лазарам Богшам]] у [[1161]] годзе. Мае шасціканцовую форму, вышыня — 51,8 [[Сантыметр|см]]. Згублены ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і да гэтага часу не знойдзены. У 1997 годзе брэсцкі ювелір-эмальер М. П. Кузьміч вырабіў копію крыжа ў поўны памер. == Апісанне == Шасціканцовы крыж вышынёй 51,8 см, даўжыня верхняга перакрыжавання — 14 см, ніжняга — 21 см. Аснова выканана з [[кіпарыс]]а. Да пярэдняй і зваротнай паверхняў прымацавана 21 [[золата|залатая]] пласціна з эмалевымі вобразамі малых памераў, да бакавых — сярэбраныя пласціны з надпісам. Крыж аздабляюць 8 [[Каштоўныя камяні|каштоўных камянёў]] і [[арнамент]], край пярэдняга боку крыжа апраўлены ніткай [[жэмчуг]]а<ref name="845 гадоў">[http://skorina-lib.iatp.by/docs/845.doc 845 гадоў Крыжу Ефрасінні Полацкай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121008032748/http://skorina-lib.iatp.by/docs/845.doc |date=8 кастрычніка 2012 }} // Цэнтральная бібліятэчная сістэма горада Полацка. — 2006, снежань. {{праверана|16|12|2010}}</ref>. Пласціны пярэдняга боку ўяўляюць сабой іканапісную кампазіцыю — вялікі, або пашыраны [[дэісус]]. На верхніх канцах крыжа размешчаны паясныя выявы [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], [[Багародзіца|Маці Божай]] і [[Ян Хрысціцель|Іаана Прадцечы]], у цэнтры ніжняга перакрыжавання — чатыры [[евангелісты|евангеліста]]; на канцах — [[арханёлы]] [[Арханёл Гаўрыіл|Гаўрыіл]] і [[Арханёл Міхаіл|Міхаіл]], у ніжняй частцы крыжа, пасля перакрыжавання — выявы святых [[Ефрасіння Александрыйская|Ефрасінні Александрыйскай]], [[Вера, Надзея, Любоў і іх маці Сафія|Сафіі]] і [[Георгій Пераможца|велікамучаніка Георгія]] (нябесныя заступнікі заказчыцы і яе бацькоў)<ref name="845 гадоў"/>. У верхнім перакрыжаванні прымацаваны невялікі чатырохканцовы, а ў ніжнім — шасціканцовы крыжыкі. На адваротным баку крыжа вобразы айцоў царквы — святых [[Іаан Златавуст|Іаана Залатавуста]], [[Васілій Вялікі|Васілія Вялікага]], [[Грыгорый Назіянзін|Грыгорыя Назіянзіна]], апосталаў [[апостал Пётр|Пятра]] і [[апостал Павел|Паўла]], [[Стэфан Мучанік|першамучаніка Стэфана]], велікамучанікаў [[Дзімітрый Салунскі|Дзімітрыя Салунскага]] і [[велікамучанік Панцеляймон|Панцеляймона]]. Над кожным абразком часткова грэчаскімі, часткова славянскімі літарамі зроблены надпісы<ref name="845 гадоў"/>. У сярэдзіне крыжа ў пяці квадратных падпісаных гнёздах знаходзіліся [[рэліквія|рэліквіі]]: фрагменты [[Жыватворчы крыж|Крыжа Хрыстова]] з кроплямі яго [[Кроў Хрыстова|крыві]], камень з [[Грабніца Багародзіцы|грабніцы Божай Маці]], часціца з Гроба Гасподняга, часціцы мошчаў святых Стэфана і Панцеляймона, кроў святога Дзімітрыя<ref name="845 гадоў"/>. У ніжняй частцы крыжа змяшчаецца аўтарская прыпіска: ''«Г(оспод)и, помози рабоу своему Лазорю, нареченомоу Богъши, съдѣлавшемоу крьстъ сии црькви С(вя)таго Спаса и Офросиньи»''. [[Выява:Book illustrations of Belorussian antiquities Page 125 Img 75.png|thumb|left|250px|Прарысоўка надпісу на крыжы<ref>''Сементовский, А. М.'' Белорусские древности / А. М. Сементовский — [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Петербург]], [[1890]]. — С. 125.</ref>.]] На усіх бакавых паверхнях былі прымацаваны сярэбраныя пласціны, з іх захавалася 20, маецца жэмчуг; па спіралі ў два рады змешчаны наступны надпіс: {{Пачатак цытаты}} Въ лѣ[то] 6000 и 669 покладаеть Офросинья чьстьныи кр(е)стъ въ манастыри своемь въ ц(е)ркви С(вя)т(о)го Сп(а)са. Чьстьное дрѣво бесцѣньно есть, а кованье его злото, и серебро, и камѣнье, и жьнчигъ въ 100 гривнъ, а др[ѣво] 40 гривнъ. <br />Да нѣ изнесѣться из манастыря никогда же, яко ни продати, ни отдаті, аще се кто прѣслоушаеть, изнесѣть и от манастыря, да не боуди емоу помощникъ чьстьныи кр(е)стъ ни въ сь вѣкъ, ни въ боудщии, и да боудеть проклятъ С(вя)тою Животворящею Троицею и с(вя)тыми отци 300 и 18 семию съборъ с(вя)тыхъ от(е)ць и боуди емоу часть съ Июдою, иже прѣда Х(ри)с(т)а. Кто же дрьзнеть сътвори с[ие], властелинъ или князь, или пискоупъ, или игоумѣнья, или инъ которыи любо ч(е)л(о)в(е)къ, а боуди емоу клятва си. Офросинья же раба Х(ри)с(то)ва, сътяжавъши кр(е)стъ сии, прииметь вѣчную жизнь съ всѣ[м]и с[вятыми]<ref>[http://starbel.narod.ru/kryzh.htm Надпіс на крыжы прападобнай Ефрасінні Полацкай (1161 год)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110514054336/http://starbel.narod.ru/kryzh.htm |date=14 мая 2011 }}. Сайт «Гісторыя Беларусі IX—XVIII стагоддзяў. Першакрыніцы». {{праверана|12|03|2011}}</ref>. {{Канец цытаты|крыніца=}} Надпісы — на [[стараславянская мова|стараславянскай мове]] (на [[Салонікі|салунскім]] дыялекце [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]]), вядомай як [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]], і на мясцовым дыялекце старажытнабеларускай мовы<ref>Побаль Л. Індаеўрапейскія і раннехрысціянскія сімвалы на крыжы Еўфрасінні Полацкай // З глыбі вякоў. Наш край: Гісторыка-культуралагічны зборнік. — Вып. 2. — Мн., 2002. — С. 16</ref>. == У філатэліі == <center> <gallery widths=150px heights=150px> 1992. Stamp of Belarus 0006.jpg|Крыж на беларускай марцы 1992 года. Хрест ЄП.gif|Памятная манета «Крыж Ефрасінні Полацкай». <small> Адваротны бок. [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь]], [[2007]], [[серабро]].</small> 2011. Stamp of Belarus 05-2011-03-14-blok1.jpg|Паштовая марка «850-годдзе стварэння крыжа Ефрасінні Полацкай». <small>[[Беларусь]], [[2011]].</small> </gallery> </center> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8}} — С. 501. * Жыватворны сімвал Бацькаўшчыны: гісторыя Крыжа святой Еўфрасінні Полацкай / аўтар-укладальнік У. Арлоў, пры ўдзеле Г. Сурмач, Б. Стука. — Мінск : Асар, 1998. — 326 с. ISBN 985-6070-56-2. * ''Марозава, С. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/41/Крыж_Ефрасінні_Полацкай_-_галоўная_нацыянальная_рэліквія_беларусаў.html Крыж Ефрасінні Полацкай — галоўная нацыянальная рэліквія беларусаў] // Роль женщин в укреплении местных сообществ: Материалы респ. науч. конференции (Путришки, 12 февраля 2011 г.). — Гродно, 2011. — С. 13—18. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Полацкае княства}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Культура Полацка]] [[Катэгорыя:Славутасці Полацка]] [[Катэгорыя:Гісторыя Полацка]] [[Катэгорыя:Рэлігія ў Полацку]] [[Катэгорыя:Страчаныя творы]] [[Катэгорыя:Ефрасіння Полацкая]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] s2os9aj4d0mznxvj5fcq1vo6y7w87el Анатоль Аляксандравіч Сівак 0 74266 5124560 5117764 2026-04-11T11:34:20Z DobryBrat 5701 стыль, арфаграфія, шаблон 5124560 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сівак}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Анатоль Сівак | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Намеснік [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]] | сцяг = Flag of Belarus.svg | сцяг2 = | перыядпачатак = [[3 верасня]] [[2020]] | перыядканец = | папярэднік = [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]] | пераемнік = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | тытул_2 = [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] | сцяг_2 = Flag of Belarus.svg | сцяг2_2 = Coat of arms of Minsk.svg | перыядпачатак_2 = [[24 лістапада]] [[2018]] | перыядканец_2 = [[3 верасня]] [[2020]] | папярэднік_2 = [[Андрэй Віктаравіч Шорац|Андрэй Шорац]] | пераемнік_2 = [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_2 = [[Сяргей Румас]] <br/> [[Раман Галоўчанка]] | тытул_3 = [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Беларусі]] | сцяг_3 = Flag of Belarus.svg | сцяг2_3 = Mintrans RB.jpg | парадак_3 = | прэзідэнт_3 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_3 = [[Міхаіл Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] | перыядпачатак_3 = [[31 ліпеня]] [[2012]] | перыядканец_3 = [[24 лістапада]] [[2018]] | папярэднік_3 = [[Іван Шчэрба]] | пераемнік_3 = [[Аляксей Мікалаевіч Аўраменка|Аляксей Аўраменка]] | тытул_4 = Начальнік Беларускай чыгункі | сцяг_4 = Belarus-RW-Logo.svg | перыядпачатак_4 = [[5 чэрвеня]] [[2009]] | перыядканец_4 = [[31 ліпеня]] [[2012]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Уладзімір Ільіч Жарэла|Уладзімір Жарэла]] | пераемнік_4 = [[Уладзімір Марозаў]] | прэзідэнт_4 = | прэм'ер_4 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Анатоль Алякса́ндравіч Сіва́к''' (нар. {{ДН|||1962}}, [[Завайць|в. Завайць]], {{МН|Нараўлянскі раён|у Нараўлянскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]]) — дзяржаўны дзеяч Рэспублікі Беларусь, [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] ([[2012]]—[[2018]]), намеснік [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]] з 3 верасня 2020 года. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]] ([[1986]]). Па заканчэнні ВНУ працаваў будаўнічым майстрам будаўніча-мантажнага цягніка № 391 на станцыі Брэст ГП «Дарбудмантажтрэст» Беларускай чыгункі, затым галоўным інжынерам будаўнічага ўпраўлення № 2 на станцыі Асіповічы. У перыяд з [[1987]] па [[1989]] гг. Анатоль Аляксандравіч — начальнік будаўніча-мантажнага цягніка № 761 на станцыі Магілёў, з [[1989]] па [[2001]] гг. узначальваў будаўніча-мантажны цягнік № 367 на станцыі Мінск РУП «Дарбудмантажтрэст» Беларускай чыгункі. У [[2001]]—[[2002]] гг. — галоўны інжынер будаўніча-мантажнага рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Дарбудмантажтрэст» Беларускай чыгункі. У [[2002]]—[[2006]] гг. працаваў намеснікам начальніка Беларускай чыгункі. У [[2006]]—[[2009]] гг. — памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — галоўны інспектар па [[Мінск|г. Мінску]]; Аляксандр Лукашэнка высока ацаніў яго дзейнасць на гэтым пасадзе<ref name=tut2411>[https://news.tut.by/economics/616701.html Новым мэрам Мінска стаў былы міністр транспарту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181124143846/https://news.tut.by/economics/616701.html |date=24 лістапада 2018 }}</ref>. Скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне вытворчасцю». З 2009 па 31 ліпеня 2012 гг. начальнік [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]. 31 ліпеня 2012 года прызначаны Міністрам транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь<ref>{{Спасылка | год = 31 ліпеня 2012 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/alyaksandr-lukashenka-naznachyu-novykh-kiraunikou-dzyarzhaunykh-organau-3940/| загаловак = Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь разгледзеў кадравыя пытанні}}</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2015]] года пастановай Савета Міністраў № 870 у складзе Урада склаў свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.<ref>{{Спасылка| дата = 16 кастрычніка 2015| url = http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 870 «Аб складанні паўнамоцтваў Урада Рэспублікі Беларусь»| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 кастрычніка 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304100850/http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| archive-date = 4 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>, а [[17 снежня]] 2015 года ўказам Прэзідэнта № 500 зноў зацверджаны на пасадзе міністра<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 снежня 2015| url = http://president.gov.by/by/news_by/view/naznachany-chleny-urada-respubliki-belarus-12747/| загаловак = Назначаны члены ўрада Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = http://president.gov.by}}</ref> [[24 лістапада]] [[2018]] года вызвалены з пасады міністра і прызначаны старшынёй [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарвыканкама]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 24 лістапада 2018| url = http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31800460&p1=1| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 460 «Об А. А. Сиваке»| выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь| мова = ru}}</ref>. 3 верасня 2020 года прызначаны намеснікам [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], змяніўшы на гэтай пасадзе [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзіміра Кухарава]]<ref>[https://www.belta.by/president/view/anatolij-sivak-naznachen-vitse-premjerom-405330-2020/?utm_source=belta&utm_medium=news&utm_campaign=accent belta.by]</ref>. 17 верасня 2020 года прызначаны ўпаўнаважаным прадстаўніком Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у Магілёўскай вобласці<ref>[https://blr.belta.by/president/view/vakulchyk-naznachany-upaunavazhanym-pradstaunikom-prezidenta-u-brestskaj-voblastsi-sivak-u-magileuskaj-91863-2020/ belta.by]</ref>. 17 снежня 2020 года яго ўнёс у свой санкцыйны спіс Еўрасаюз<ref>{{cite web|title=Евросоюз ввел третий пакет санкций против Беларуси. В том числе против оборонных предприятий|url=https://meduza.io/news/2020/12/17/evrosoyuz-vvel-tretiy-paket-sanktsiy-protiv-belarusi-v-tom-chisle-protiv-oboronnyh-predpriyatiy|publisher=[[Meduza]]|date=2020-12-17|access-date=2021-09-09|lang=ru}}</ref>, 18 лютага 2021 года — Вялікабрытанія<ref>{{cite web|title=США и Великобритания ввели новые санкции против белорусских чиновников, судей и сотрудников силовых органов|url=https://meduza.io/news/2021/02/19/ssha-i-velikobritaniya-vveli-novye-sanktsii-protiv-belorusskih-chinovnikov-sudey-i-sotrudnikov-silovyh-organov|publisher=[[Meduza]]|date=2021-02-19|access-date=2021-09-09|lang=ru}}</ref>, 22 сакавіка 2021 года — Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. 26 студзеня 2021 года да гэтага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/01/26/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-01-26|access-date=2021-09-09|lang=en}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 лістапада 2019| url = http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31900426&p1=1| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 426 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь| мова = ru}}</ref> * Знак «[[Ганаровы чыгуначнік]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://history.rw.by/persons/lichnosti/sivak_anatolij_aleksandrovich1/ Біяграфія на сайце Беларускай чыгункі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306081552/http://history.rw.by/persons/lichnosti/sivak_anatolij_aleksandrovich1/ |date=6 сакавіка 2016 }} {{Старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта}} {{Міністры транспарту і камунікацый Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сівак Анатоль Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Міністры транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Начальнікі Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па горадзе Мінску]] [[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] ofzrr9vll21zo3l346dzkfvbbp9a504 5124562 5124560 2026-04-11T11:36:34Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, стыль, пунктуацыя 5124562 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сівак}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Анатоль Сівак | арыгінальнае імя = | партрэт = | шырыня партрэта = | подпіс = | тытул = Намеснік [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]] | сцяг = Flag of Belarus.svg | сцяг2 = | перыядпачатак = [[3 верасня]] [[2020]] | перыядканец = | папярэднік = [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]] | пераемнік = | прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер = [[Раман Галоўчанка]]<br/>[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | тытул_2 = [[Старшыня Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] | сцяг_2 = Flag of Belarus.svg | сцяг2_2 = Coat of arms of Minsk.svg | перыядпачатак_2 = [[24 лістапада]] [[2018]] | перыядканец_2 = [[3 верасня]] [[2020]] | папярэднік_2 = [[Андрэй Віктаравіч Шорац|Андрэй Шорац]] | пераемнік_2 = [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]] | прэзідэнт_2 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_2 = [[Сяргей Румас]] <br/> [[Раман Галоўчанка]] | тытул_3 = [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Беларусі]] | сцяг_3 = Flag of Belarus.svg | сцяг2_3 = Mintrans RB.jpg | парадак_3 = | прэзідэнт_3 = [[Аляксандр Лукашэнка]] | прэм'ер_3 = [[Міхаіл Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] | перыядпачатак_3 = [[31 ліпеня]] [[2012]] | перыядканец_3 = [[24 лістапада]] [[2018]] | папярэднік_3 = [[Іван Шчэрба]] | пераемнік_3 = [[Аляксей Мікалаевіч Аўраменка|Аляксей Аўраменка]] | тытул_4 = Начальнік Беларускай чыгункі | сцяг_4 = Belarus-RW-Logo.svg | перыядпачатак_4 = [[5 чэрвеня]] [[2009]] | перыядканец_4 = [[31 ліпеня]] [[2012]] | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Уладзімір Ільіч Жарэла|Уладзімір Жарэла]] | пераемнік_4 = [[Уладзімір Марозаў]] | прэзідэнт_4 = | прэм'ер_4 = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | вучоная ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = }} '''Анатоль Алякса́ндравіч Сіва́к''' (нар. {{ДН|||1962}}, [[Завайць|в. Завайць]], {{МН|Нараўлянскі раён|у Нараўлянскім раёне|}}, [[Гомельская вобласць]]) — дзяржаўны дзеяч Рэспублікі Беларусь, [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] (2012—2018), намеснік [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]] (2020—2026). == Біяграфія == У 1986 годзе скончыў [[Беларускі інстытут інжынераў чыгуначнага транспарту]]. Па заканчэнні ВНУ працаваў будаўнічым майстрам будаўніча-мантажнага цягніка № 391 на станцыі Брэст ГП «Дарбудмантажтрэст» Беларускай чыгункі, затым — галоўным інжынерам будаўнічага ўпраўлення № 2 на станцыі Асіповічы. У перыяд з [[1987]] па [[1989]] гг. Анатоль Аляксандравіч — начальнік будаўніча-мантажнага цягніка № 761 на станцыі Магілёў, з [[1989]] па [[2001]] гг. узначальваў будаўніча-мантажны цягнік № 367 на станцыі Мінск РУП «Дарбудмантажтрэст» Беларускай чыгункі. У [[2001]]—[[2002]] гг. — галоўны інжынер будаўніча-мантажнага рэспубліканскага ўнітарнага прадпрыемства «Дарбудмантажтрэст» Беларускай чыгункі. У [[2002]]—[[2006]] гг. працаваў намеснікам начальніка Беларускай чыгункі. У [[2006]]—[[2009]] гг. — памочнік Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — галоўны інспектар па [[Мінск|г. Мінску]]; Аляксандр Лукашэнка высока ацаніў яго дзейнасць на гэтым пасадзе<ref name=tut2411>[https://news.tut.by/economics/616701.html Новым мэрам Мінска стаў былы міністр транспарту] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181124143846/https://news.tut.by/economics/616701.html |date=24 лістапада 2018 }}</ref>. Скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Эканоміка і кіраванне вытворчасцю». З 2009 па 31 ліпеня 2012 гг. начальнік [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]]. 31 ліпеня 2012 года прызначаны Міністрам транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь<ref>{{Спасылка | год = 31 ліпеня 2012 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/alyaksandr-lukashenka-naznachyu-novykh-kiraunikou-dzyarzhaunykh-organau-3940/| загаловак = Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь разгледзеў кадравыя пытанні}}</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2015]] года пастановай Савета Міністраў № 870 у складзе Урада склаў свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.<ref>{{Спасылка| дата = 16 кастрычніка 2015| url = http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 870 «Аб складанні паўнамоцтваў Урада Рэспублікі Беларусь»| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 кастрычніка 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304100850/http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| archive-date = 4 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>, а [[17 снежня]] 2015 года ўказам Прэзідэнта № 500 зноў зацверджаны на пасадзе міністра<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 снежня 2015| url = http://president.gov.by/by/news_by/view/naznachany-chleny-urada-respubliki-belarus-12747/| загаловак = Назначаны члены ўрада Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = http://president.gov.by}}</ref> [[24 лістапада]] [[2018]] года вызвалены з пасады міністра і прызначаны старшынёй [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарвыканкама]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 24 лістапада 2018| url = http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31800460&p1=1| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 460 «Об А. А. Сиваке»| выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь| мова = ru}}</ref>. 3 верасня 2020 года прызначаны намеснікам [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], змяніўшы на гэтай пасадзе [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзіміра Кухарава]]<ref>[https://www.belta.by/president/view/anatolij-sivak-naznachen-vitse-premjerom-405330-2020/?utm_source=belta&utm_medium=news&utm_campaign=accent belta.by]</ref>. 17 верасня 2020 года прызначаны ўпаўнаважаным прадстаўніком Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь у Магілёўскай вобласці<ref>[https://blr.belta.by/president/view/vakulchyk-naznachany-upaunavazhanym-pradstaunikom-prezidenta-u-brestskaj-voblastsi-sivak-u-magileuskaj-91863-2020/ belta.by]</ref>. 17 снежня 2020 года яго ўнёс у свой санкцыйны спіс Еўрасаюз<ref>{{cite web|title=Евросоюз ввел третий пакет санкций против Беларуси. В том числе против оборонных предприятий|url=https://meduza.io/news/2020/12/17/evrosoyuz-vvel-tretiy-paket-sanktsiy-protiv-belarusi-v-tom-chisle-protiv-oboronnyh-predpriyatiy|publisher=[[Meduza]]|date=2020-12-17|access-date=2021-09-09|lang=ru}}</ref>, 18 лютага 2021 года — Вялікабрытанія<ref>{{cite web|title=США и Великобритания ввели новые санкции против белорусских чиновников, судей и сотрудников силовых органов|url=https://meduza.io/news/2021/02/19/ssha-i-velikobritaniya-vveli-novye-sanktsii-protiv-belorusskih-chinovnikov-sudey-i-sotrudnikov-silovyh-organov|publisher=[[Meduza]]|date=2021-02-19|access-date=2021-09-09|lang=ru}}</ref>, 22 сакавіка 2021 года — Швейцарыя<ref>[https://www.seco.admin.ch/seco/en/home/Aussenwirtschaftspolitik_Wirtschaftliche_Zusammenarbeit/Wirtschaftsbeziehungen/exportkontrollen-und-sanktionen/sanktionen-embargos/sanktionsmassnahmen/suche_sanktionsadressaten.html Searching for subjects of sanctions]</ref>. 26 студзеня 2021 года да гэтага пакета санкцый ЕС далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain countries concerning restrictive measures against Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/01/26/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-european-union-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-01-26|access-date=2021-09-09|lang=en}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]]<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 21 лістапада 2019| url = http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31900426&p1=1| загаловак = Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь № 426 «Аб узнагароджанні»| выдавецтва = Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь| мова = ru}}</ref> * Знак «[[Ганаровы чыгуначнік]]». {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://history.rw.by/persons/lichnosti/sivak_anatolij_aleksandrovich1/ Біяграфія на сайце Беларускай чыгункі.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306081552/http://history.rw.by/persons/lichnosti/sivak_anatolij_aleksandrovich1/ |date=6 сакавіка 2016 }} {{Старшыні Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта}} {{Міністры транспарту і камунікацый Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сівак Анатоль Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Міністры транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Начальнікі Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Памочнікі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь — інспектары па горадзе Мінску]] [[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]] sahytvbdqu9evhohjeki5ywjcqdvdgh Шаблон:Стадыён 10 93646 5124336 4746387 2026-04-10T17:19:55Z Jaŭhien 59102 вікіданыя 5124336 wikitext text/x-wiki {{#if: {{{nocat|}}}{{NAMESPACE}} || <!-- -->{{#if: {{{lat_deg|}}}{{wikidata|p625|plain=true}} | {{wikidata-coords|coord|12345678 |lat_deg={{{lat_deg|}}} |lat_min={{{lat_min|}}} |lat_sec={{{lat_sec|}}} |lat_dir={{{lat_dir|}}} |lon_deg={{{lon_deg|}}} |lon_min={{{lon_min|}}} |lon_sec={{{lon_sec|}}} |lon_dir={{{lon_dir|}}} |9=type:{{#if: {{{region|}}} | landmark_region:{{{region}}} | landmark }} |scale={{ifempty|{{{CoordScale|}}}|2000}} |format=dms |display=title }} | {{#if: {{{nocatcoord|}}} || [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Стадыёны без геаграфічных каардынат]] }} }}<!-- -->{{катэгорыя па даце|{{{пабудаваны|}}}|З’явіліся}}<!-- -->}}{{Картка |імя = Стадыён |стыль_цела = |уверсе = {{картка/назва|{{{назва|}}}}} |стыль_уверсе = background:#eaecf0; |уверсе2 = {{wikidata|p154|{{{лагатып|}}}|size={{#if: {{{памер лога|{{{памер_лога|}}}}}} | {{{памер лога|{{{памер_лога|}}}}}} | 150x100px }}}} |выява = {{wikidata|p18|{{{выява|}}}|size={{#if: {{{памер|}}} | {{{памер|}}} | 270x350px }}|caption={{{каментарый|}}}}} |стыль_выявы = padding-left:0; padding-right:0; |подпіс = {{{катэгорыя|}}} |стыль_загалоўкаў = background:#eaecf0; |стыль_метак = |стыль_тэксту = |метка1 = Поўная назва |тэкст1 = {{{поўная назва|}}} |метка2 = Арыгінальная назва |тэкст2 = {{картка/арыгінал назвы|{{{арыгінальная назва|}}}}} |метка3 = Былыя назвы |тэкст3 = {{{былыя назвы|}}} |метка4 = Неафіцыйная назва |тэкст4 = {{{неафіцыйная назва|}}} |метка5 = Месцазнаходжанне |тэкст5 = {{{месцазнаходжанне|}}} |вікідадзеныя5 = P276 |метка6 = Закладзены |тэкст6 = {{{закладзены|}}} |метка7 = Пабудаваны |тэкст7 = {{{пабудаваны|}}} |вікідадзеныя7 = P571 |метка8 = Адкрыты |тэкст8 = {{{адкрыты|}}} |вікідадзеныя8 = P1619 |метка9 = Рэканструяваны |тэкст9 = {{{рэканструяваны|}}} |метка10 = Закрыты |тэкст10 = {{{закрыты|}}} |вікідадзеныя10 = P3999 |метка11 = Разбураны |тэкст11 = {{{разбураны|}}} |вікідадзеныя11 = P576 |метка12 = Кошт узвядзення |тэкст12 = {{{кошт|}}} {{{кошт пабудовы|}}} |метка13 = Кошт рэканструкцыі |тэкст13 = {{{кошт рэканструкцыі|}}} |метка14 = Архітэктар |тэкст14 = {{{архітэктар|}}} |вікідадзеныя14 = p84 |метка15 = Уладальнік |тэкст15 = {{{уладальнік|}}} |вікідадзеныя15 = p127 |метка16 = Кіравальная кампанія |тэкст16 = {{{кіравальная кампанія|}}} |метка17 = Забудоўшчык |тэкст17 = {{{забудоўшчык|}}} |вікідадзеныя17 = p193 |метка18 = Хатняя каманда |тэкст18 = {{{каманда|}}} |вікідадзеныя18 = p466 |метка19 = Умяшчальнасць |тэкст19 = {{{умяшчальнасць|}}} |вікідадзеныя19 = p1083 |метка20 = Памеры поля |тэкст20 = {{{габарыты|}}} |метка21 = Пакрыццё |тэкст21 = {{{пакрыццё|}}} |метка22 = Даўжыня дарожкі |тэкст22 = {{{даўжыня|}}} |метка23 = Матэрыял |тэкст23 = {{{матэрыял|}}} |метка24 = Сайт |тэкст24 = {{{сайт|}}} |вікідадзеныя24 = p856 |тэкст25 = {{#if: {{NAMESPACE}}||{{+ІПК|Вылучэнне=так|Метка=так|Вышыня=170|Шырыня=300|Павелічэнне=15|Аблямоўка=так}} }} |стыль_унізе = background:#eaecf0; |унізе = {{картка/Вікісховішча|{{{вікісховішча|}}}{{{Commons|}}}|{{#if: {{{вікісховішча-тэкст|}}}{{{Commons-text|}}} | {{{вікісховішча-тэкст|}}}{{{Commons-text|}}} | {{{назва|}}} }}}} }}<noinclude> {{doc}} <!-- Калі ласка, дадавайце катэгорыі на старонку дакументацыі! --> </noinclude> lcul8z73rjke1qyciqxq4ag28u2y8cq Вікіпедыя на валапюк 0 95380 5124367 5052837 2026-04-10T19:30:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5124367 wikitext text/x-wiki {{Раздзел Вікіпедыі | код = vo | назва = Вікіпедыя на валапюк | арыгінальная назва = Vükiped Volapükik | скрыншот = | дата пачатку працы = люты 2003 | мова = [[Валапюк]] }} '''Вікіпедыя на валапюк''' (Vükiped Volapükik) — раздзел [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] на штучнай мове [[валапюк]]. Раздзел Вікіпедыі на валапюк стаў другім з буйных (следам за Ламбардскай) з паказчыкам «глыбіні» (суб’ектыўны паказчык якасці зместу), блізкім да нуля. Прычына нізкага значэння гэтага паказчыка — пераважная большасць артыкулаў створана ботамі. На {{CURRENTDAY}} {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{nobr|{{CURRENTYEAR}} года}} ў Вікіпедыі на мове валапюк налічваецца {{NUMBEROF|ARTICLES|vo|N}} {{plural:{{NUMBEROF|ARTICLES|vo}}артыкул|артыкулы|артыкулаў}}. == Гісторыя == Хаця першыя 4 артыкулы з’явіліся ўжо ў лютым 2003 года, але толькі на ліпень вікістатыстыка паведамляе пра першага ўдзельніка<ref>[https://stats.wikimedia.org/RU/TablesWikipediaVO.htm Статыстыка Вікіпедыі — Валапюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240617195840/https://stats.wikimedia.org/RU/TablesWikipediaVO.htm |date=17 чэрвеня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. Другі з’явіўся ў студзені 2004 года. Да гэтага моманту колькасць артыкулаў узрасла з 8 да 14. У кастрычніку 2006 года ў праекце зарэгістраваўся ўдзельнік Сержыа Мейра ([[Бразілія|бразілец]]), пад нікам [[:vo:Geban:Smeira|Smeira]], які пачаў актыўна выкарыстоўваць [[бот, праграма|бота]] для павелічэння колькасці артыкулаў. Да таго моманту, як ён запусціў бота, у раздзеле было каля 760 артыкулаў. [[23 жніўня]] [[2007]] года колькасць артыкулаў у раздзеле перавысіла 50 тысяч. [[5 верасня]] таго ж года ў раздзеле колькасць артыкулаў склала больш за 90 тысяч, тым самым раздзел на валапюк стаў буйнейшым у Вікіпедыі на штучнай мове, абагнаўшы [[Вікіпедыя на эсперанта|раздзел на эсперанта]]. [[8 верасня]] 2007 года, дзякуючы новай заліўцы ботам, раздзел на мове валапюк стаў 15-м, які дасягнуў мяжы ў 100 тысяч артыкулаў. У верасні 2007 года на [[m:Meta:Апісанне Мета|Мета-вікі]] абмяркоўвалася магчымасць закрыцця раздзела, урэшце было вырашана яго захаваць<ref>[[m:Proposals for closing projects/Closure of Volapük wikipedia]]</ref>. У снежні 2007 года пачалося новае абмеркаванне, гэтым разам прапановы выдаліць усе артыкулы, створаныя ботам<ref>[[m:Proposals for clossing projects/Radical cleanup of Volapük Wikipedia]]</ref>. Але і гэтая прапанова таксама была адхілена. Заснавальнік Вікіпедыі [[Джымі Уэйлс]] у снежні 2007 года папрасіў выключыць раздзел са спісу<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Talk:List_of_Wikipedias&diff=prev&oldid=747566 Просьба Джымі Уэйлса аб выключэнні раздзела са спісу]</ref> раздзелаў Вікіпедый, адсартаваных паводле памеру, а ў студзені 2008 года выказаўся ў падтрымку выдалення артыкулаў, створаных ботам<ref>[http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Proposals_for_closing_projects/Radical_cleanup_of_Volap%C3%BCk_Wikipedia&diff=prev&oldid=813602 Меркаванне Джымі Уэйлса аб раздзеле на валапюк]</ref>. У адказ на крытыку адміністратар [[:vo:Geban:Smeira|smeira]] напісаў: «Я падумаў, што змагу зацікавіць каго-небудзь і, магчыма, прывабіць да вывучэння мовы, зрабіўшы нешта вар’яцкае, — напрыклад, забяспечыўшы неверагодна хуткі рост раздзела»<ref name="admin">[[:vo:Gebanibespik:Smeira#Answers?|старонка абмеркавання адміністратара Vo]]</ref>. Для дасягнення гэтай мэты ён выкарыстоўвае ботаў, ствараючы артыкулы-загатоўкі пра населеныя пункты розных краін (гэтая методыка выкарыстоўваецца шмат якімі іншымі раздзеламі Вікіпедыі: бяруцца звесткі з адпаведных артыкулаў «зыходнага» раздзела і дадаюцца ў перакладзены на «мэтавую» мову шаблон). Як адзначае [[:vo:Geban:Smeira|Smeira]], ён з’яўляецца адзіным аўтарам дадзенага раздзела, бо сярод усіх носьбітаў мовы палова валодае мовай на пачатковым узроўні, недастатковым для напісання артыкулаў, а большасць з астатніх не цікавіцца ні Вікіпедыяй, ні інтэрнэтам, ні камп’ютарамі наогул<ref name="admin"/>. Адначасова з заяўкамі на закрыццё Вікіпедыі на мове валапюк былі створаны заяўкі на закрыццё [[Вікіслоўнік]]а на гэтай мове. Спроба ж адкрыць адпаведную [[Вікітэка|Вікітэку]] была беспаспяховай. Потым у 2008 годзе цікаўнасць да праекта страціў і [[:vo:Geban:Smeira|Smeira]]<ref>[[:vo:Gebanibespik:Smeira|Старонка абмеркаванняў Smeira]]</ref><ref>[[:vo:Patikos:Keblünots/Smeira]]</ref>. Станам на 1 верасня 2015 года колькасць правак у праекце стабільна расце толькі дзякуючы інтэрвікі-ботам<ref>[https://stats.wikimedia.org/EN/EditsRevertsVO.htm Wikipedia Statistics — Edit and Revert Trends: Volapük] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240618033833/https://stats.wikimedia.org/EN/EditsRevertsVO.htm |date=18 чэрвеня 2024 }}{{ref-en}}</ref>. Колькасць правак у суткі (уключаючы ботаў) рэдка перавышае 15<ref>Гл. старонку апошніх змен [[:vo:Special:RecentChanges]]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://brianna.modernthings.org/article/48/of-bots-and-conlangs-the-volapuek-wikipedia Of bots and conlangs: the Volapük Wikipedia] * [http://www.liberafolio.org/2007/volapukapedio Volapuko jam superas Esperanton en Vikipedio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130329091247/http://www.liberafolio.org/2007/volapukapedio |date=29 сакавіка 2013 }}{{ref-eo}} * http://everythingscorner.blogspot.com/2007/10/wikipedia-in-volapk-exponential-growth.html * https://millosh.wordpress.com/2008/01/01/resources-for-the-volapuk-case/ * http://www.aclweb.org/anthology/U/U09/U09-1004.pdf * [http://besisland.livejournal.com/478225.html Benokömö! Ini Vükiped Volapükik!]{{Недаступная спасылка}} {{Вікіпедыі}} [[Катэгорыя:Раздзелы Вікіпедыі|Валапюк]] [[Катэгорыя:Вікіпедыі на штучных мовах|Валапюк]] [[Катэгорыя:Валапюк]] 42x8qfyjzf36hlpfqp67ptn0h9o4h9u Габдулхай Хурамавіч Ахатаў 0 103268 5124302 5122917 2026-04-10T16:14:05Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Professor_G._Akhatov.jpg|Professor_G._Akhatov.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Yann|Yann]] because: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Copyright AKHATOV.ORG © 2009 on the source website. 5124302 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Габдулхай Хурамавіч Ахатаў | Фота = | Шырыня = 215px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = тат. ''Габделхәй Хурам Улы Әхатов'' ''Ğabdelxəy Huram uğlı Axatov'';<br /> рус. ''Габдулхай Хурамович Ахатов'' | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Lib = | Сайт = [http://www.akhatov.org http://www.akhatov.org] {{ref-ru}} }} '''Ахатаў Габдулхай Хурамавіч''' ({{lang-tt|Габделхәй Хурам Улы Әхатов}} / ''Ğabdelxəy Huram uğlı Axatov'', {{lang-ru|Ахатов Габдулхай Хурамович}}; {{ДН|8|9|1927}} — {{ДС|25|11|1986}}) — даследчык цюркскіх моў, буйны навуковец-філолаг, лінгвіст з сусветным імем, арганізатар навукі і значны грамадскі дзеяч, доктар філалагічных навук (1965) [[прафесар]] (1970), член Савецкага камітэта цюрколагаў.<ref>Ахатаў Габдулхай Хурамавіч // Татарская Энцыклапедыя. — Т. 1. — Казань: «Інстытут татарскай энцыклапедыі», 2002. — С. 233. {{ref-ru}}</ref><ref>[http://www.mtss.ru/?page=ahatov Прафесар Габдулхай Хурамавіч Ахатаў: жыццё і творчасць — MTSS]</ref> Ахатаў Габдулхай Хурамавіч — заснавальнік (пачынальнік) шэрагу навуковых школ: сучаснай татарскай дыялекталагічнай навуковай школы і казанскай фразеалагічнай навуковых школ. Вывучаючы з уласцівай яму навуковай уважлівасцю фанетычныя асаблівасці гаворкі мясцовага насельніцтва Сібіры Г. Х. Ахатаў першым сярод навукоўцаў адкрыў у маўленні сібірскіх татараў такую з'яву, як цоканне. У сваёй класічнай фундаментальнай навуковай працы «Диалект западносибирских татар» (1963) Г. Х. Ахатаў прадставіў матэрыялы па тэрытарыяльнаму рассяленню Табол-іртышскіх татараў у Цюменскай і Омскай абласцях. Падвергнуўшы ўсебаковаму комплекснаму аналізу фанетычных сістэму, лексічны склад і граматычны лад, вучоны прыйшоў да высновы, што мова сібірскіх татараў уяўляе сабой адзін самастойны дыялект, ён не дзеліцца на гаворкі і з'яўляецца адной з самых старажытных цюркскіх моў. Навуковая дзейнасць Габдулхая Хурамавіча атрымала шырокае прызнанне сярод навукоўцаў Расіі, Беларусі, СНД і далёкага замежжа. Яго пяру належыць цэлы шэраг фундаментальных навуковых прац, шматлікія з якіх сталі класічнымі. Ім апублікаваныя каля 200 навуковых прац. Акрамя фундаментальных навуковых прац у галіне дыялекталогіі цюркскіх моў, лексікі і фразеалогіі татарскай мовы, у навуковым актыве прафесара Г. Х. Ахатава знаходзяцца навуковыя даследаванні па агульнай тэорыі мовы. Так, ён упершыню ў сусветнай лінгвістыцы даследаваў і апублікаваў фундаментальную навуковую працу аб асноўных прыкметах парных слоў, адкрыў і ўсебакова даследаваў прыроду двайнога адмаўлення ў цюркскіх мовах, а таксама адкрыў і сфармуляваў закон спарвання ў цюркскіх мовах. У апошнія месяцы жыцця Габдулхай Хурамавіч Ахатаў займаўся праблемамі структурнай лінгвістыкі такімі як лінгвістычнае мадэляванне інфармацыі, адкрыўшы новую старонку даследаванняў для айчынных лінгвістаў. Яшчэ чвэрць стагоддзя назад (1986) вучоны-празорлівец заклікаў сусветную супольнасць лінгвістаў быць у саюзе з камп'ютарызацыяй. Прафесар Г. Х. Ахатаў падрыхтаваў больш за 40 дактароў і кандыдатаў навук.<ref>{{Cite web | url = http://akhatov.org/|title=Сайт Мемарыяльнага Таварыства захавання навуковага і культурнай спадчыны прафесара Габдулхая Хурамавіча Ахатава}}</ref> Яго навуковыя працы былі адзначаны на XIII Міжнародным кангрэсе лінгвістаў (Токіа, 1982), як лепшыя ў сусветнай лінгвістыцы за перыяд 1977—1981 гг., Узнагароджаны ганаровымі дыпломамі і граматамі.<ref>Proceedings of the 13th International Congress of Linguists, August 29 — September 4, 1982, Tokyo, Japan</ref><ref>{{Cite web |url=http://c-society.ru/main.php?ID=645279&ar2=150&ar3=30 |title=Ахатаў Габдулхай Хурамавіч: Навука і адукацыя |access-date=16 студзеня 2012 |archive-date=13 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313074230/http://c-society.ru/main.php?ar2=150&ar3=30&id=645279 |url-status=dead }}</ref> За падрыхтоўку высокакваліфікаваных кадраў і паспяховую навуковую працу быў узнагароджаны дзяржаўнымі ўзнагародамі, а таксама ганаровым нагрудным знакам Мінвуза СССР «За выдатныя поспехі ў працы ў галіне вышэйшай адукацыі». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web | url = http://akhatov.org/|title=Сайт Мемарыяльнага Таварыства захавання навуковага і культурнай спадчыны прафесара Габдулхая Хурамавіча Ахатава}} * [http://www.mtss.ru/?page=ahatov Прафесар Габдулхай Хурамавіч Ахатаў: жыццё і творчасць] {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ахатаў Габдулхай Хурамавіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БашДУ]] 0093w0ymrk8ptfapgn3r8xywj9qe12k Алена Васілеўна Аладава 0 108713 5124474 4832133 2026-04-11T08:38:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124474 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аладава}} {{Картка:Асоба |імя = Алена Васільеўна Аладава |арыгінал_імя = |партрэт =Aladova_(silver)_rv.png |памер = |подпіс = Памятная манета Рэспублікі Беларусь. «Сто гадоў з дня нараджэння Аладавай А. В.» |апісанне = |імя пры нараджэнні= Алена Васільеўна Пук |бацька = Пук Васіль Ісаевіч (Савіч) |маці = Алена Сільвестраўна Карпызава |муж = |жонка = |дзеці = сын Гяльмір, сын [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Вальмен]], дачка [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Радаслава]] (1945) |узнагароды і прэміі= |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Але́на Васі́леўна Ала́дава''' (дзяв. '''Пук'''; [[22 мая]] [[1907]], [[Пружаны]] — [[29 мая]] [[1986]], [[Мінск]]) — [[мастацтвазнаўца]], [[заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]], дырэктарка [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі]] ў 1944—1977 гадах. [[Выява:Аладова конверт.jpg|thumb|Канверт, выпушчаны Белпоштай да 100-годдзя з дня нараджэння Аладавай А. В.]] [[Выява:Аладова марка.jpg|thumb|Паштовая марка, выпушчаная Белпоштай да 100-годдзя з дня нараджэння Аладавай А. В.]] == Біяграфія == Нарадзілася ў 22 мая [[1907]] года ў [[Пружаны|Пружанах]], у сям’і настаўнікаў. У [[1916]] годзе бацька Алены Васіль Пук быў прызначаны інспектарам [[Светлагорскі раён|Парыцкага павета]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]], дзе займаўся педагагічнай дзейнасцю да [[1927]] года. У [[1922]] годзе Алена скончыла Парыцкую школу другой ступені. У [[1925]] годзе яе маці памірае. Бацька ажаніўся другі раз, і сям’я пераязджае ў [[Жлобін]], дзе бацька прызначаны на пасаду намесніка загадчыка чыгуначнай школай-дзевяцігодкай. 27 жніўня [[1930]] года бацьку арыштоўваюць і расстрэльваюць у [[Орша|Оршы]] па абвінавачванні ў контррэвалюцыйнай дзейнасці. Рэабілітаваны пасля [[XX з’езд КПСС|ХХ з’езду КПСС]]. === Маладыя гады === У [[1921]] годзе Алена становіцца адной з першых студэнтак толькі што адкрытага [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Белдзяржуніверсітэта]]<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>, выбраўшы па сямейнай традыцыі спецыяльнасць педагога. З [[1922]] па [[1928]] вучылася на натуральна-гістарычным аддзяленні педагагічнага факультэта, адначасова працуючы ў Беларускім дзяржаўным музеі ілюстратарам. Настаўнікамі Алены ва ўніверсітэце былі вядомыя мастацтвазнаўцы [[М. Р. Сыркін]] і [[Мікалай Мікалаевіч Шчакаціхін|М. М. Шчакаціхін]]. Алена наведвае вячэрнюю працоўную студыю пры Доме Мастака па вул. Інтэрнацыянальнай у [[Мінск]]у, дзе ў 1920-30 гадах выкладаў вядомы тады жывапісец [[Вячаслаў Руцай]]. З гэтых наведванняў пачаліся знаёмства з мастакамі і сур’ёзнае захапленне выяўленчым мастацтвам. Гэтаму спрыяла і арэнда жылля ў беларускага пейзажыста [[Уладзімір Мікалаевіч Кудрэвіч|Уладзіміра Кудрэвіча]]. У [[1925]] ў Алена ўпершыню спрабуе сябе ў якасці экскурсавода і кансультанта на [[Першая Усебеларуская мастацкая выстаўка|Першай Усебеларускай мастацкай выставе]]. З гэтага ж часу выходзяць яе першыя друкаваныя публікацыі ў беларускай прэсе. Пад псеўданімам «Аглядач» друкуюцца яе першыя агляды ў часопісе «Прамень». У [[1927]] годзе Алена стала членам творчага аб’яднання «Літаратурна-мастацкая камуна», а затым і творчай групоўкі «Прамень» ([[1929]]—[[1932]]), з рэвалюцыйнай платформай так званых рэфарматараў мастацтва, якая была заснавана прафсаюзам работнікаў мастацтва, адукацыі і друку, у якую ўваходзілі [[Алексантэры Ахола-Вало]], [[Аскар Пятровіч Марыкс]] і інш. У гэтым гуртку Алена і пачала працаваць як мастацтвазнаўца. У студэнцкія гады Алена знаёміцца і сябруе з кампазітарам [[Мікалай Ільіч Аладаў|Аладавым М. І.]], які прысвячае ёй некалькі рамансаў на вершы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Алексантэры Ахола-Вало]], які вылепіў яе скульптурны партрэт і мастаком [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаілам Філіповічам]], якія падарылі ёй некалькі сваіх твораў. На Другой Усебеларускай мастацкай выстаўцы дэманстравалася яго карціна, якая належала Алене. Пасля заканчэння [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Белдзяржуніверсітэта]], у [[1928]] годзе, Алена выходзіць замуж за кампазітара [[Мікалай Ільіч Аладаў|М. І. Аладава]]. (Афіцыйна шлюб быў зарэгістраваны толькі ў [[1943]] годзе ў [[Саратаў|Саратаве]]). Сын [[Вальмен Мікалаевіч Аладаў|Вальмен]] нарадзіўся ў [[1930]] годзе, сын Гяльмір ў [[1933]] годзе. У 1937 годзе Алена Аладава стала навуковым супрацоўнікам групы па стварэнню першай у Беларусі Дзяржаўнай карціннай галерэі, якая адкрылася ў [[1939]] годзе. Дырэктарам быў прызначаны мастак-кераміст [[Мікалай Пракопавіч Міхалап|М. П. Міхалап]]. Галерэя арганізавала дзве буйныя мастацкія выстаўкі, адна з якіх — да [[дэкада беларускага мастацтва ў Маскве|дэкадзе беларускага мастацтва ў Маскве]] ў [[1940]] годзе. За ўдзел у правядзенні выстаўкі «[[Ленін]] і [[Сталін]] — арганізатары беларускай дзяржаўнасці», Алена была ўдастоена Ганаровай граматы Вярхоўнага Савета БССР. Да гэтага часу Алена ўжо вучылася на завочным аддзяленні мастацтвазнаўства [[Маскоўскі інстытут філасофіі, літаратуры і гісторыі|Інстытута філасофіі, літаратуры і мастацтва імя Чарнышэўскага]] ў Маскве. Дыплом атрымаць не паспела з-за пачатку Вялікай Айчыннай вайны. === Вялікая Айчынная вайна === У лістападзе [[1941]] года Алена Аладава была эвакуіраваная ў [[Саратаў]], куды суправаджала творы з віцебскіх і мінскіх галерэй, якія ўдалося выратаваць. Там яна працягвала сваю дзейнасць у [[Саратаўскі мастацкі музей імя А. М. Радзішчава|Мастацкім музеі імя Радзішчава А. М.]] да 1 студзеня 1944 года<ref name="БС"/>. Са жніўня [[1944]] года ўзначаліла ў Мінску Музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны і Дзяржаўную мастацкую галерэю. У [[1945]] годзе нарадзілася трэцяе дзіця — дачка [[Радаслава Мікалаеўна Аладава|Радаслава]]. === Творчая дзейнасць === З канца 1940-х гадоў на працягу 30 гадоў Алена Аладава збірала для [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея]] Беларусі шэдэўры рускага і беларускага жывапісу на прасторах усяго Савецкага Саюза і сумежных дзяржаў. Вяла перапіску з мноствам знакамітых мастацтвазнаўцаў, калекцыянераў, рэстаўратараў і мастакоў. У архіве захаваліся лісты [[Ігар Эмануілавіч Грабар|Ігара Грабара]], Вольгі Канчалоўскай, [[Вера Ігнацьеўна Мухіна|Веры Мухінай]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|Вітольда Бялыніцкага-Бірулі]], [[Аляксандр Грубэ|Аляксандра Грубэ]], [[Міхаіл Аркадзьевіч Керзін|Міхаіла Керзіна]], [[Марыя Пятроўна Максакава|Марыі Максакавай]], [[Ілля Самойлавіч Зільберштэйн|Іллі Зільберштэйна]], [[Надзея Хадасевіч-Лежэ|Надзеі Хадасевіч-Лежэ]] і інш з 1966 года Аладава — член праўлення Саюза мастакоў БССР. Узнагароджана званнем заслужанага дзеяча мастацтваў БССР, ордэнамі [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|«Дружба народаў»]], [[Ордэн «Знак Пашаны»|«Знак пашаны»]] (двойчы), медалямі [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»|«За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне»]], [[Медаль «За працоўную доблесць»|«За працоўную доблесць»]], [[Юбілейны медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941 -1945 гг.»|«30 гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне»]], [[Юбілейны медаль «За доблесную працу (За вайсковую доблесць). У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»|«За доблесную працу ў азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна»]], а таксама дзвюма Ганаровымі граматамі Вярхоўнага Савета БССР, Ганаровымі граматамі Вярхоўных Саветаў Украіны і Літвы, медалём «За заслугі перад польскай культурай»<ref>{{кніга|аўтар=Аладова Е. В.|загаловак=Автобиография|месца=Минск|выдавецтва=Архив НХМ РБ|год=1981|старонак=11}}</ref>. Працавала на пасадзе дырэктара [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея]] да [[1977]] года<ref name="БС"/>, пасля чаго перадала стырны кіравання свайму пераемніку [[Юрый Аляксандравіч Карачун|Юрыю Аляксандравічу Карачуну]] і выйшла на пенсію, падчас якой працавала кансультантам музея, у пасадзе якога і пайшла з жыцця ва ўзросце 79 гадоў. == Памяць аб Аладавай == У мэтах увекавечання памяці былога дырэктара Дзяржаўнага мастацкага музея Беларусі, заслужанага дзеяча мастацтваў БССР Аладавай Алены Васільеўны Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь пастанавіў ўсталяваць у [[1998]] годзе мемарыяльную дошку на будынку Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь па вул. Леніна, д. 20 у [[Мінск]]у, дзе працавала А. В. Аладава<ref>{{cite web|url=http://www.lawbelarus.com/repub/sub22/texe2867.htm|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 21 мая 1998 г. №801 «Об увековечении памяти бывшего директора Государственного художественного музея БССР, заслуженного деятеля искусств БССР Аладовой Елены Васильевны»|date=2007-01-16|accessdate=2011-08-04|lang=ru}}</ref>. Урачысты акт ўстаноўкі бронзавай дошкі з барэльефным партрэтам Аладавай А. В. на будынак музея адбыўся 26 чэрвеня [[1998 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1998]] года. Аўтар — скульптар [[Іван Якімавіч Міско|Іван Міско]]. Да 100-годдзя з дня нараджэння Аладавай А. В. выпушчаны памятны мастацкі паштовы канверт з выявай будынка Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі і маркай з партрэтам Аладавай А. В.<ref>{{cite web|url=http://philately.by/eos-by0067_r.html|title=Конверты с оригинальной маркой Республики Беларусь|author=S.Baiko|date=2007-05-22|accessdate=2011-08-04|lang=ru|archiveurl=https://archive.today/20120712110132/http://philately.by/eos-by0067_r.html|archivedate=12 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>, а таксама памятныя сярэбраныя манеты Нацбанка Рэспублікі Беларусь вартасцю 1 рубель і 10 рублёў з партрэтам Аладавай А. В. == Сачыненні == * Государственный художественный музей БССР. —М., 1958 * [[Іван Восіпавіч Ахрэмчык|Иван Осипович Ахремчик]].—М., 1960 * [[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка]].—Мн., 1963 * Народный художник БССР [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|В. К. Цвирко]]. На земле белорусской.—Мн., 1963 * Беларускі савецкі жывапіс.—Мн., 1978 {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|адказны=под редакцией Бориса Крепака|загаловак=«Елена Аладова. Музей — её судьба»|месца=Минск|выдавецтва=«Мастацкая літаратура»|год=2006|старонак=319|isbn=985-02-0884-8}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://sb.by/print/post/60286/|title=«Искусство видеть шедевры»|author=Виктор Корбут|date=2007-08-17|accessdate=2011-07-28|lang=ru}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|url=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=5946&mode=print|title=«Душа мая разрывалася ад думкі, што будзе з гэтымі скарбамі…» (из воспоминаний Елены Аладовой о первых днях Великой Отечественной войны)|author=[[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Борис Крепак]]|accessdate=2011-07-27|lang=be|archive-date=25 лістапада 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191125143449/http://kimpress.by/index.phtml?page=2|url-status=dead}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аладава Алена Васілеўна}} [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Мастацтвазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] [[Катэгорыя:Асобы на манетах]] rpxgwgkewql25ijd72pew3t5cddwptg Віктар Сувораў 0 112720 5124344 4579951 2026-04-10T17:56:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5124344 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Віктар Сувораў | Фота = Suworow Wiktor.jpg | Шырыня = 200px | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Уладзімір Багданавіч Разун | Псеўданім = Віктар Сувораў | Месца нараджэння = | Грамадзянства = {{USSR}}, {{GBR}} | Род заняткаў = | Кірунак = гісторыя Другой сусвенай вайны | Жанр = гісторыка-дакументальная проза, публіцыстыка | Прэміі = Залаты медаль Франца Кафкі [http://apia-world.org/2011/05/nagrazhdenie-viktora-suvorova/] | Сайт = http://suvorovrezun.com/ }} {{Цёзкі2|Сувораў}} '''Віктар Сувораў''', сапраўднае '''Уладзімір Багданавіч Разун''' ({{ДН|20|4|1947}}, с. [[Барабаш]], [[Прыморскі край]], [[СССР]]) — былы супрацоўнік савецкай ваеннай разведкі, пісьменнік-публіцыст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1947 г. ў сяле Барабаш Прыморскага края. Вучыўся ў Сувораўскім ваенным вучылішчы і Кіеўскім агульнавайсковым ваенным вучылішчы. У 1968 г. прызначаны камандзірам танкавага ўзводу. У жніўні таго ж года знаходзіўся ў складзе савецкіх войскаў, якія ўвайшлі на тэрыторыю Чэхаславакіі каб спыніць мясцовую палітыку «сацыялізму з чалавечым тварам». Пасля гэтага працягваў служыць у танкавых войсках, потым у ваеннай разведкі. У 1971—1974 гг. вучыўся ў Ваенна-дыпламатычнай акадэміі. Пасля працаваў у рэзідэнтуры Галоўнага разведвальнага ўпраўлення (ГРУ) ў [[Жэнева|Жэневе]] да 10 чэрвеня 1978 г., калі ён разам з сям’ёй папрасіў палітычнага прытулку ў пасольстве Вялікабрытаніі. З гэтага часу жыве ў Брысталі ([[Вялікабрытанія]]), выкладае некаторыя дысцыпліны ў ваеннай акадэміі і піша кнігі і артыкулы на ваенна-гістарычную тэму; таксама з’яўляецца аўтарам некаторых мастацкіх твораў дэтэктыўнага жанру. За пабег завочна асуджаны на смяротную кару, згодна яго ўласнаму сведчанню<ref>В. Суворов. Очищение: Зачем Сталин обезглавил свою армию? М.: АтСТ, 2006, с 335</ref>, пацверджанаму інтэрв’ю кіраўніка ГРУ генерала Ф. І. Ладыгіна газеце «Камсамольская праўда»<ref>«Комсомольская правда» от 14 августа 1999 г.</ref>. З другога боку, у 1994 г. прэс-служба Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда РФ паведаміла, што ні Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР, ні іншыя судовыя інстанцыі СССР і Расіі не разглядалі справы па абвінавачанні У. Рэзуна ў здрадзе Радзіме<ref>Следствия, приговоры//Комерсантъ 21.04.1994, № 72 http://www.kommersant.ru/doc/76684</ref>. Жанаты, мае сына, дачку і двух унукаў. == Літаратурная спадчына == Для кніг і артыкулаў В. Суворава характэрны выкарыстанне простай рускай мовы, падчас нават з жарганізмамі і ненарматыўнай лексікай і наяўнасць шматлікіх цытат з іншых крыніц, якія пацвярджаюць думку аўтара. Пры гэтым Сувораў аддае перавагу пісьмовым і друкаваным крыніцам, а не рэсурсам Інтэрнэту. Многія кнігі змяшчаюць аўтабіяграфічныя ўспаміны аўтара. Шмат увагі надаецца палеміцы з апанентамі на Захадзе і ў былым СССР. === «Вызваліцель» === Першай кнігай Суворава стала «Апавяданне вызваліцеля» больш вядомае пад назвай «Вызваліцель». Напісана ў 1981 г. на падставе аўтабіяграфічных успамінаў. Гэта кніга апавядае пра побыт Савецкай арміі 1960-х гг. і шматлікіх прававых парушэннях у ей, у тым ліку дзедаўшчыну. Далей у кнізе апавядаецца пра ўвод армій Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію і знішчэнне «сацыялізму з чалавечым тварам». === «Акварыўм» === Наступны твор аўтара на рускай мове — «Акварыўм» (1985 г.). Кніга аўтабіяграфічная, напісана пра дзейнасць ваеннай разведкі [[СССР]], у тым ліку [[ГРУ]], апісвае дзейнасць Суворава, як рэзідэнта ГРУ ў Вене і яго пабег у Вялікабрытанію. === «Ледакол» і «Дзень „М“» === У кнігах «Ледакол» і «Дзень „М“» Віктар Сувораў выкладае сваю асноўную гістарычную канцэпцыю: СССР рыхтаваўся да агрэсіўнай вайны ў Еўропе і карыстаўся нацысцкай Германіяй як «ледаколам» (рэжым [[Іосіф Сталін|Сталіна]] рыхтваў ваенныя кадры Германіі і ўзбройваў Трэці Рэйх дзеля разгрому краін Заходняй Еўропы рукамі [[Адольф Гітлер|Гітлера]], пасля чаго планавалася раптоўна ўдарыць у германскі тыл і такім чынам захапіць усю Еўропу). Асноўныя доказы канцэпцыі — факты тайнай мабілізацыі насельніцтва ў Чырвоную Армію падчас увядзення агульнай ваеннай павіннасці ў 1939 г.<ref>В. Суворов. Ледокол. День «М». М.: «АСТ», 1995, с. 472</ref> і канцэнтрацыя буйных ваенных груповак на заходняй мяжы Савецкага саюза, масавая падрыхтоўка парашутыстаў, пілотаў і іншых ваенных спецыялістаў напярэдадні Другой сусветнай вайны і праца эканомікі СССР у рэжыме ваеннага часу яшчэ з 1940 г.<ref>В. Суворов. Ледокол. День «М». М.: «АСТ», 1995, с. 499—501</ref>. Шмат увагі надаецца апісанню ўнікальных характарыстык савецкіх танкаў (Т-34, КВ, ІС і інш.) і авіяцыі. У «Дні „М“» аўтар выказвае гіпотэзу калі б Германія не напала першай 22 чэрвеня 1941 г. напад СССР на Трэці Рэйх адбыўся б 7 ліпеня таго ж года. У «Ледаколе» можна знайсці паралель паміж разбурэннем лініі [[Іосіф Сталін|Сталіна]] напярэдадні вайны і ліквідацыяй лініі Зігфрыда ў Германіі, каб, на думку В. Суворава, абарончыя збудаванні не рабілі перашкод наступленню Чырвонай Арміі і Вермахта на тэрыторыю патенцыяльнага ворага<ref>В. Суворов. Ледокол. День «М». М.: «АСТ», 1995, с. 104</ref>. === «Апошняя рэспубліка» === Кніга «Апошняя рэспубліка» была напісана ў 1995 г. У гэтым творы В. Сувораў працягвае раскрываць сваю канцэпцыю падрыхтоўкі [[СССР]] да захопу Еўропы падчас Другой сусветнай вайны. Напрыклад, ён узгадвае тэрмін «белафіны», які панаваў у савецкай гістарыяграфіі Фінскай вайны 1939—1940 гг. і піша: «Ужо сам тэрмін „белафіны“ сведчыў аб тым, што наша мэта — пераўтварыць іх у чырвоных»<ref>В. Суворов. Последняя республика: Почему Советский Союз проиграл Вторую мировую войну? ч.1 М.: ТКО АСТ, 1995, с. 217</ref>. Аўтар звяртае ўвагу чытачоў да будаўніцтва ў Маскве буйнога комплексу Дома Саветаў, якое спынілася падчас Вялікай Айчыннай вайны, і выказвае гіпотэзу, што гэты комплекс павінен быў стаць сімвалам СССР як сусветнай камуністычнай дзяржавы. Калі планы [[Іосіф Сталін|Сталіна]] па захопу ўлады ва ўсім свеце праваліліся па прычыне прэвентыўнага ўдару [[Адольф Гітлер|Гітлера]], будаўніцтва Дому Саветаў больш не мела сэнсу і спынілася. === «Ачышчэнне» === Кніга «Ачышчэнне», напісаная ў 1998 г., з’яўляецца фактычным працягам «Ледакола» і іншых кніг па гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Асноўная думка кнігі перадаецца ў наступным выказванні аўтара: «Ці не час задумацца над дзіўнымі абставінамі? Перад вайной [[Іосіф Сталін|Сталін]] знішчаў геніяльных палкаводцаў, але завяршыў вайну з несакрушымай арміяй і цэлым ансамблем не менш выдатных генералаў і маршалаў: [[Канстанцін Ракасоўскі|Ракасоўскі]], [[Аляксандр Васілеўскі|Васілеўскі]], Драгунскі, Маліноўскі, Говараў, Жадаў, [[Іван Конеў|Конеў]], Ватуцін, [[Іван Чарняхоўскі|Чарняхоўскі]], Новікаў, Кузняцоў, Малінін, Баданаў, Багданаў, Антонаў, Мерацкоў, Крэйзер, Ротмістраў, Рыбалка, Лелюшенка, Катукоў, Берзарын, Пухаў, Пуркаеў, Галаванаў. Але хіба ўсіх пералічышь! А [[Адольф Гітлер|Гітлер]] сваю армію не абязгаловіў, але завяршыў вайну з разгромленнай дзяржавай, з разбітай і безгаловай арміяй.»<ref>В. Суворов. Очищение: Зачем Сталин обезглавил свою армию? М.: АСТ, 2006, с 19</ref>. На працягу ўсей кнігі ен прыводзіць доказы таго, што падчас рэпрэсій 1930-х гг. загінулі зусім бяздарныя палкаводцы, да якіх ен адносіць наркама Дыбенку, маршалаў [[Міхаіл Тухачэўскі|Тухачэўскага]] і [[Васіль Блюхер|Блюхера]]. На думку аўтара, Сталін знішчаў тых, ваенных, якія не мелі ні стратэгічнага мыслення, ні патрэбнай дысцыплінаванасці, дзеля ўзмацнення баяздольнасці Чырвонай Арміі. === «Самагубства» === У творы «Самагубства» (2000) разглядае пытанне гатоўнасці Германіі да вайны з [[СССР]]. Прыводзіцца шмат доказаў поўнай негатоўнасці: [[Вермахт]] адставаў ад [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] па тэхнічным забяспячэнні; [[Адольф Гітлер]] ужо быў уцягнуты ў вайну з Брытаніяй і яе саюзнікамі і не мог ваяваць на два фронты, [[Адольф Гітлер]] значна саступаў [[Іосіф Сталін|Сталіну]] ў навыках таленавітага арганізатара і кіраўніка, нямецкія генералы не былі гатовыя спрачацца з [[Адольф Гітлер|Гітлерам]], калі ён памыляўся, армія і разведка былі забюракратызаваны і не маглі эфектыўна дзейнічаць. Таму раптоўны напад на [[СССР]] аўтар лічыць непазбежным крокам, бо Гітлер у пэўнай ступені разумеў планы Сталіна напасці першым, але гэты крок быў самагубствам для Германіі і ў той жа час канцом спадзяванняў [[СССР]] на ўладарства ў якасці сусветнай камуністычнай дзяржавы. === «Цень перамогі» і «Бяру свае словы зваротна» === Кнігі «Цень перамогі» (2002 г.) і «Бяру свае словы зваротна» (2005 г.) прысвечаны асобе [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгія Жукава]], як палкаводца. Ранні Віктар Сувораў лічыў яго адметым стратэгам і пісаў аб гэтым у «Вызваліцелі». У «Цені перамогі» і «Бяру свае словы зваротна» Жукаў апісаны як бяздарны военачальнік, хвалько і жорскі чалавек. В. Сувораў прыводзіць доказы таго, што [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў|Георгій Жукаў]] не планаваў Сталінградскае наступленне, правеў непатрэбныя аперацыі пад Масквой, Ленінградам і ў Берліне, што значна павялічыла савецкія людскія страты, і прывяло да блакады Ленінграда. === Іншыя кнігі === Сярод іншых кніг В. Суворава — «Разгром», «Святая справа», «Кузькіна маці», дэтэктывы «Кантроль» і «Выбар» і навуковыя творы на англійскай мове «Inside the Soviet Army» (Унутры Савецкай арміі), «Spetsnaz» (Войскі асобага прызначэння) і «Soviet Military Intelligence» (Савецкая ваенная разведка). Таксама В. Сувораў напісаў шмат навуковых і публіцыстычных артыкулаў. Адзін з апошніх — «Сказанне аб Вялікай перамозе і таварышы Сталіне, стаўленніку сусветнага яўрэйства». У гэтым артыкуле аўтар палемізуе з навуковым калектывам выдаўцоў 6-томнай працы «65 год Вялікай перамогі». В. Сувораў піша пра шматлікія гістарычныя, стылістычныя і арфаграфічныя недакладнасці 6-томніка і пра выкладанне ў ім ідэй, якія з’яўляюцца прапагандай нацыянальнай нянавісці і экстрэмізму<ref>В. Суворов. СКАЗ О ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЕ И ТОВАРИЩЕ СТАЛИНЕ, СТАВЛЕННИКЕ МИРОВОГО ЕВРЕЙСТВА http://www.suvorovrezun.com/medved.html</ref>. == Ацэнка творчасці аўтара і яго навуковых канцэпцый == Кнігі Суворава распаўсюджваліся з дапамогай [[самвыдат]]а яшчэ ў час існавання СССР і камуністычнага блоку. Адначасова яны друкаваліся масавымі тыражамі на Захадзе, як у арыгінале, так і ў перакладзе. І на постсавецкай прасторы, і ў краінах Захаду яго кнігі і артыкулы выклікалі значны рэзананс. Некаторыя даследчыкі даюць станоўчую ацэнку творам В. Суворава. «… разважанні аўтара пра вопыт Першай сусветнай, Грамадзянскай і Айчыннай вайны яўна блішчаюць навізной і арыгінальнасцю. Пры жаданні ў іх можна знайсці недасканаласці, агаворкі, але ў цэлым кніга — свайго роду дапаможнік для пачынаючага вывучаць гісторыю войн і ваеннага мастацтва.»<ref>Вилен Люлечник ПЕРВАЯ МИРОВАЯ — ГРАЖДАНСКАЯ И ОТЕЧЕСТВЕННАЯ (РАЗМЫШЛЕНИЯ О НОВОЙ КНИГЕ ВИКТОРА СУВОРОВА «РАЗГРОМ») http://www.suvorovrezun.com/protivnikiisouzniki.html</ref>. Падобныі чынам яго творы характарызуе І. Паўлава<ref>И. В. Павлова ПОИСКИ ПРАВДЫ О КАНУНЕ ВТОРОЙ МИРОВОЙ ВОЙНЫ http://www.tapirr.com/texts/history/suvorov/pravda/pavlova.htm</ref>. Афіцыйная постсавецкая гістарыяграфія, у тым ліку ў Расіі і Беларусі, не падтрымлівае канцэпцыю прэвентыўнага ўдару Германіі па СССР і іншыя гіпотэзы Віктара Суворава. Сярод асноўных апанентаў Суворава ў Расіі — гісторык Д. А. Валкагонаў. Ен і шэраг іншых постсавецкіх гісторыкаў Расіі ў сваіх публікацыях крытыкавалі В. Суворава за недахоп спасылак на архіўныя матэрыялы, ненавуковы стыль выкладання праблемы і тэндэнцыезнасць. Былі напісаны зборы даследванняў, адзінай мэтай якіх было аправяржэнне канцэпцый Суворава<ref>Михаил Мельтюхов — ГЛАВНАЯ ЛОЖЬ ВИКТОРА СУВОРОВА http://forums.vif2.ru/showthread.php?p=1108</ref>. Многія заходняеўрапейскія гісторыкі таксама прытрымліваюцца пункту гледжання савецкай і расійскай гістарычнай навукі на пытанні гатоўнасці СССР да вайны з Германіяй, уплыву сталінскіх рэпрэсій на баяздольнасць Чырвонай Арміі і інш. Таму «нетрадыцыйныя» погляды на гісторыю Другой сусветнай вайны В. Суворава не знаходзяць шырокай падтрымкі ў навуковых колах. З іншага боку, Віктар Сувораў з’яўляецца ганаровым акадэмікам The International Academy of Sciences, Industry & Art (Міжнародная акадэмія дакладных, прыкладных і гуманітарных навук), яго нярэдка запрашаюць на ток-шоу, бяруць інтэрв’ю, што служыць доказам прызнанасці яго як эксперта ў пытаннях ваеннай гісторыі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.suvorovrezun.com/ сайт Віктара Суворава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110409011103/http://www.suvorovrezun.com/ |date=9 красавіка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сувораў Віктар}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]] quzaotkq1ct311s6pyk2198jqcmi6dq Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі 0 116538 5124238 4831034 2026-04-10T12:33:30Z Voūk12 159072 /* Біяграфія */ 5124238 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=прозвішча|Вайцяхоўскі}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі |арыгінал імя = Сяргей Вайцэхоўскі |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} <br />{{Сцяг Расіі}} [[Белы рух]] <br />{{Сцяг Чэхаславакіі}} [[Чэхаславакія]] |гады службы = [[1902]]—[[1939]] |званне = {{РІА, Палкоўнік}} [[палкоўнік]] [[Узброеныя сілы Расійскай імперыі|Царскай арміі]], <br />{{Белы рух, Генерал-маёр}}[[генерал-маёр]] [[Белая армія|Белай арміі]], <br />[[генерал арміі]] [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] |камандаваў = Галоўнакамандуючы [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходнім фронтам Рускай арміі]] |узнагароды = '''Расійская імперыя''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}} 4-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}} 4-й ст. {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}} 2-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 4 ступені}} 4-й ст. {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}} 2-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} 3-й ст. {{!}}} '''Замежныя ордэны''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Камандор ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Ордэн Святога Савы}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Сокала, Чэхаславакія}}{{!!}} {{Чэхаславацкі Ваенны крыж 1918}}{{!!}}{{Ордэн Белага льва 3 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Зоркі Румыніі}} {{!}}} }} '''Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі''' ([[16 кастрычніка]] [[1883]], [[Віцебск]] — [[7 красавіка]] [[1951]], [[Іркуцкая вобласць]]) — расійскі і чэхаславацкі ваенны. Адзін з кіраўнікоў [[Белы рух|Белага руху]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[16 кастрычніка]] [[1883]] года ў шляхецкай сям’і ў [[Віцебск]]у ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Паходзіў з абруселай польска-літвінскай шляхты.<ref>https://www.radio.cz/ru/rubrika/progulki/general-dvux-armij-tragicheskaya-sudba-sergeya-vojcexovskogo Генерал двух армий. Трагическая судьба Сергея Войцеховского</ref> Скончыў рэальнае, потым — з адзнакай — артылерыйскае вучылішча ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[1904]] г. Удзельнічаў у [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] у 1905 годзе, але непасрэдна ў баявых дзеянных не ўдзельнічаў. Працягнуў навучанне ў Акадэміі Генеральнага штаба. У [[1913]] г. скончыў лётную школу. Служыў на [[Каўказ]]е, [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], у [[Беласток]]у, у [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай вайсковай акрузе]]. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў на тэрыторыі Беларусі, дзе на лініі фронту «Вілейка — Маладзечна» атрымаў раненне. У [[1917]] годзе быў прызначаны начальнікам штаба 1-й Чэхаславацкай стралковай дэвізіі, якая была сфарміравана ў складзе расійскай арміі на Паўднёва-Заходнім фронце. Атрымаў ранг падпалкоўніка. Ад снежня [[1917]] года — камандзір 3-га стралковага палка ім. Яна Жыжкі, які быў сфармаваны з ліку ваеннапалонных аўстра-венгерскай арміі — чэхаў і славакаў. Удзельнічаў у так званым «паўстанні чэхаславацкага корпуса» — узброеным выступленні супраць бальшавікоў. Атрымаў ранг генерал-маёра ад чэхаславацкай нацыянальнай рады. [[Файл:Sergei Wojciechowski.jpg|міні|генерал маер С.Н. Вайцэхоўскі 1919 г.]] Быў галоўнакамандуючым Узброенымі сіламі [[Белы рух|Белага руху]] на Усходзе, а затым — камандуючым войскам на Далёкім Усходзе. Ваяваў з [[Васіль Іванавіч Чапаеў|Чапаевым]] і будучым савецкім маршалам [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Тухачэўскім]]. У кастрычніку [[1918]] года згодна з рашэннем Чэхаславацкай нацыянальнай рады 35-гадовы Вайцэхоўскі стаў генералам. На пачатку [[1919]] года папрасіў адстаўку ў чэхаславакаў і далучыўся да арміі [[Аляксандр Калчак|Аляксандра Калчака]]. Удзельнік «Вялікага Сібірскага ледзянога паходу». Быў узнагароджаны вышэйшай расійскай ваеннай узнагародай — ордэнам святога Георгія. [[Файл:S. Wojciechowski 02.JPG|міні|С.Н. Вайцяхоўскі у Крымскай арміі 1920 г.]] [[Файл:Homola Vojcechovský Svátek 1927.jpg|міні|3 генерала чэхасцлавацкіх легіенаў Гомля, Вайцэхоўскі Святэк 1927]] З 1920 года на эміграцыі — выехаў у [[Канстанцінопаль]], а потым у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. У [[1921]] г. пагадзіўся на запрашэнне чэхаславацкага ўрада працягнуць ваенную службу. У маі 1921 года атрымаў чэхаславацкае грамадзянства і пацверджанне яго чыну генерал-маёра. З гэтага часу служыў у арміі [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Камандаваў ваеннымі акругамі і 1-й Чэхаславацкай арміяй, фактычна стаўшыся бацькам чэхаславацкай нацыянальнай арміі. Падчас Мюнхенскага крызісу [[1938]] г. выступіў супраць Мюнхенскага пагаднення і з’яўляўся актыўным прыхільнікам узброенага супрацьстаяння агрэсіі [[Германія|Германіі]], што паслужыла падставай для адпраўкі яго ў адстаўку [[1 красавіка]] [[1939]] г. Неўзабаве Чэхаславакія была падзелена і часткова акупаваная Германіяй. У тым жа годзе стварыў і ўзначаліў падпольную арганізацыю «Абарона народа», пазней адышоў ад яе. Уваходзіў у падпольны чэхаславацкі ўрад. У [[1943]] г. не прыняў прапанову немцаў узначаліць Рускае вызваленчае войска замест генерала [[Андрэй Андрэевіч Уласаў|Уласава]], заявіўшы, што хоць ненавідзіць камуністычны лад, але не будзе ваяваць супраць рускіх. У маі [[1945]] г. арыштаваны савецкай контрвыведкай «СМЕРШ» як удзельнік Белага руху, асуджаны на 10 год зняволення савецкіх канцлагераў. Памёр у красавіку [[1951]] г. у лагернай бальніцы Азерлага паблізу горада [[Тайшэт]] [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]]. У [[1996]] г. рэабілітаваны. У [[1997]] г. указам прэзідэнта [[Вацлаў Гавел|Вацлава Гавела]] ўзнагароджаны вышэйшай узнагародай Чэшскай Рэспублікі — ордэнам Белага Льва 3-й ступені. == Памяць == * [[Файл:Sergej Vojcechovskij, pamětní deska.JPG|міні|памятная дошка Сяргею Вайцяхоўскаму у [[Брно|Брне]]]]У 2003 годзе ў чэшскім горадзе [[Брно]] ў будынку электратэхнічнага інстытута, у якім у 1920—1930-х гадах размяшчаўся штаб ваеннага кіравання, была адкрыта мемарыяльная дошка генералу Вайцяхоўскаму. * З 11 верасня да 7 кастрычніка 2012 года ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]] праходзіла выстава «Сяргей Вайцяхоўскі. Генерал дзвюх армій». Ініцыятарам і арганізатарам выстаўкі пра Сяргея Вайцяхоўскага, пры непасрэдным удзеле Нацыянальнага гістарычнага музея, стала сям’я Радаевых. Выстава была арганізаваная сумесна з Пасольствам [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]] і Пасольствам [[Славакія|Славацкай Рэспублікі]]. На выставе былі паказаныя гістарычныя артэфакты: фатаграфіі, дакументы, кнігі, значкі, узнагароды. Частку экспанатаў прадставілі нашчадкі Вайцяхоўскага, якія жывуць у [[ЗША]]. * Беларускі дакументальны фільм «Сяргей Вайцяхоўскі. Генерал без Айчыны» перамог у катэгорыі Дакументальнага гістарычнага кіно на варшаўскім VI Міжнародным фестывалі гістарычных і ваенных фільмаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Чырвінскі Ю. Сяргей Вайцяхоўскі, генерал без айчыны // Наша гісторыя, № 2, 2019, с. 35-39. ISBN 2617—2305 == Спасылкі == * [http://archiwum.radyjo.net/4/91/Artykul/220463 Польскае радыё. Генэрал Вайцяхоўскі — афіцэр гонару] * [http://history.museum.by/node/32431 Выстава «Сяргей Вайцэхоўскі. Генерал дзвюх армій»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022192840/http://history.museum.by/node/32431 |date=22 кастрычніка 2021 }} * [https://www.tio.by/info/novosti/15578 Выстава «Сяргей Вайцэхоўскі. Генерал дзвюх армій» (Біяграфія Сяргея Вайцэхоўскага)] * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=8059 Партрэтны «экшан» (Біяграфія Сяргея Вайцяхоўскага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221012184725/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=8059 |date=12 кастрычніка 2022 }} * Войцеховский Сергей Николаевич на сайте Белая Гвардия [http://www.ruguard.ru/glossary/o-43.html] * http://www.belrussia.ru/page-id-537.html * Генерал двух армий. Трагическая судьба Сергея Войцеховского [http://www.ruska-pravda.com/index.php/2011062612933/stat-i/monitoring-smi/2011-05-18-17-47-08.html]{{Недаступная спасылка}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Белыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вайцяхоўскі Сяргей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Белы рух)]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскай ваеннай акадэміі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Гісторыя Далёкага Усходу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі]] a38ynh9res80bfrbh1ww1y2szu8zkyi 5124239 5124238 2026-04-10T12:34:27Z Voūk12 159072 /* Літаратура */ 5124239 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=прозвішча|Вайцяхоўскі}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі |арыгінал імя = Сяргей Вайцэхоўскі |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} <br />{{Сцяг Расіі}} [[Белы рух]] <br />{{Сцяг Чэхаславакіі}} [[Чэхаславакія]] |гады службы = [[1902]]—[[1939]] |званне = {{РІА, Палкоўнік}} [[палкоўнік]] [[Узброеныя сілы Расійскай імперыі|Царскай арміі]], <br />{{Белы рух, Генерал-маёр}}[[генерал-маёр]] [[Белая армія|Белай арміі]], <br />[[генерал арміі]] [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]] |камандаваў = Галоўнакамандуючы [[Усходні фронт Рускай арміі|Усходнім фронтам Рускай арміі]] |узнагароды = '''Расійская імперыя''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Георгія 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Георгія 4 ступені}} 4-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Уладзіміра 4 ступені}} 4-й ст. {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}} 2-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 3 ступені}} 3-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 4 ступені}} 4-й ст. {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}} 2-й ст.{{!!}}{{Ордэн Святога Станіслава 3 ступені}} 3-й ст. {{!}}} '''Замежныя ордэны''' {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Камандор ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Афіцэр ордэна Ганаровага легіёна}}{{!!}}{{Ордэн Святога Савы}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Сокала, Чэхаславакія}}{{!!}} {{Чэхаславацкі Ваенны крыж 1918}}{{!!}}{{Ордэн Белага льва 3 ступені}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Ордэн Зоркі Румыніі}} {{!}}} }} '''Сяргей Мікалаевіч Вайцяхоўскі''' ([[16 кастрычніка]] [[1883]], [[Віцебск]] — [[7 красавіка]] [[1951]], [[Іркуцкая вобласць]]) — расійскі і чэхаславацкі ваенны. Адзін з кіраўнікоў [[Белы рух|Белага руху]]. == Біяграфія == Нарадзіўся [[16 кастрычніка]] [[1883]] года ў шляхецкай сям’і ў [[Віцебск]]у ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Паходзіў з абруселай польска-літвінскай шляхты.<ref>https://www.radio.cz/ru/rubrika/progulki/general-dvux-armij-tragicheskaya-sudba-sergeya-vojcexovskogo Генерал двух армий. Трагическая судьба Сергея Войцеховского</ref> Скончыў рэальнае, потым — з адзнакай — артылерыйскае вучылішча ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[1904]] г. Удзельнічаў у [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайне]] у 1905 годзе, але непасрэдна ў баявых дзеянных не ўдзельнічаў. Працягнуў навучанне ў Акадэміі Генеральнага штаба. У [[1913]] г. скончыў лётную школу. Служыў на [[Каўказ]]е, [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], у [[Беласток]]у, у [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай вайсковай акрузе]]. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ваяваў на тэрыторыі Беларусі, дзе на лініі фронту «Вілейка — Маладзечна» атрымаў раненне. У [[1917]] годзе быў прызначаны начальнікам штаба 1-й Чэхаславацкай стралковай дэвізіі, якая была сфарміравана ў складзе расійскай арміі на Паўднёва-Заходнім фронце. Атрымаў ранг падпалкоўніка. Ад снежня [[1917]] года — камандзір 3-га стралковага палка ім. Яна Жыжкі, які быў сфармаваны з ліку ваеннапалонных аўстра-венгерскай арміі — чэхаў і славакаў. Удзельнічаў у так званым «паўстанні чэхаславацкага корпуса» — узброеным выступленні супраць бальшавікоў. Атрымаў ранг генерал-маёра ад чэхаславацкай нацыянальнай рады. [[Файл:Sergei Wojciechowski.jpg|міні|генерал маер С.Н. Вайцэхоўскі 1919 г.]] Быў галоўнакамандуючым Узброенымі сіламі [[Белы рух|Белага руху]] на Усходзе, а затым — камандуючым войскам на Далёкім Усходзе. Ваяваў з [[Васіль Іванавіч Чапаеў|Чапаевым]] і будучым савецкім маршалам [[Міхаіл Мікалаевіч Тухачэўскі|Тухачэўскім]]. У кастрычніку [[1918]] года згодна з рашэннем Чэхаславацкай нацыянальнай рады 35-гадовы Вайцэхоўскі стаў генералам. На пачатку [[1919]] года папрасіў адстаўку ў чэхаславакаў і далучыўся да арміі [[Аляксандр Калчак|Аляксандра Калчака]]. Удзельнік «Вялікага Сібірскага ледзянога паходу». Быў узнагароджаны вышэйшай расійскай ваеннай узнагародай — ордэнам святога Георгія. [[Файл:S. Wojciechowski 02.JPG|міні|С.Н. Вайцяхоўскі у Крымскай арміі 1920 г.]] [[Файл:Homola Vojcechovský Svátek 1927.jpg|міні|3 генерала чэхасцлавацкіх легіенаў Гомля, Вайцэхоўскі, Святэк. 1927]] З 1920 года на эміграцыі — выехаў у [[Канстанцінопаль]], а потым у [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]]. У [[1921]] г. пагадзіўся на запрашэнне чэхаславацкага ўрада працягнуць ваенную службу. У маі 1921 года атрымаў чэхаславацкае грамадзянства і пацверджанне яго чыну генерал-маёра. З гэтага часу служыў у арміі [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Камандаваў ваеннымі акругамі і 1-й Чэхаславацкай арміяй, фактычна стаўшыся бацькам чэхаславацкай нацыянальнай арміі. Падчас Мюнхенскага крызісу [[1938]] г. выступіў супраць Мюнхенскага пагаднення і з’яўляўся актыўным прыхільнікам узброенага супрацьстаяння агрэсіі [[Германія|Германіі]], што паслужыла падставай для адпраўкі яго ў адстаўку [[1 красавіка]] [[1939]] г. Неўзабаве Чэхаславакія была падзелена і часткова акупаваная Германіяй. У тым жа годзе стварыў і ўзначаліў падпольную арганізацыю «Абарона народа», пазней адышоў ад яе. Уваходзіў у падпольны чэхаславацкі ўрад. У [[1943]] г. не прыняў прапанову немцаў узначаліць Рускае вызваленчае войска замест генерала [[Андрэй Андрэевіч Уласаў|Уласава]], заявіўшы, што хоць ненавідзіць камуністычны лад, але не будзе ваяваць супраць рускіх. У маі [[1945]] г. арыштаваны савецкай контрвыведкай «СМЕРШ» як удзельнік Белага руху, асуджаны на 10 год зняволення савецкіх канцлагераў. Памёр у красавіку [[1951]] г. у лагернай бальніцы Азерлага паблізу горада [[Тайшэт]] [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]]. У [[1996]] г. рэабілітаваны. У [[1997]] г. указам прэзідэнта [[Вацлаў Гавел|Вацлава Гавела]] ўзнагароджаны вышэйшай узнагародай Чэшскай Рэспублікі — ордэнам Белага Льва 3-й ступені. == Памяць == * [[Файл:Sergej Vojcechovskij, pamětní deska.JPG|міні|памятная дошка Сяргею Вайцяхоўскаму у [[Брно|Брне]]]]У 2003 годзе ў чэшскім горадзе [[Брно]] ў будынку электратэхнічнага інстытута, у якім у 1920—1930-х гадах размяшчаўся штаб ваеннага кіравання, была адкрыта мемарыяльная дошка генералу Вайцяхоўскаму. * З 11 верасня да 7 кастрычніка 2012 года ў [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]] праходзіла выстава «Сяргей Вайцяхоўскі. Генерал дзвюх армій». Ініцыятарам і арганізатарам выстаўкі пра Сяргея Вайцяхоўскага, пры непасрэдным удзеле Нацыянальнага гістарычнага музея, стала сям’я Радаевых. Выстава была арганізаваная сумесна з Пасольствам [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]] і Пасольствам [[Славакія|Славацкай Рэспублікі]]. На выставе былі паказаныя гістарычныя артэфакты: фатаграфіі, дакументы, кнігі, значкі, узнагароды. Частку экспанатаў прадставілі нашчадкі Вайцяхоўскага, якія жывуць у [[ЗША]]. * Беларускі дакументальны фільм «Сяргей Вайцяхоўскі. Генерал без Айчыны» перамог у катэгорыі Дакументальнага гістарычнага кіно на варшаўскім VI Міжнародным фестывалі гістарычных і ваенных фільмаў. {{зноскі}} == Літаратура == * Чырвінскі Ю. Сяргей Вайцяхоўскі, генерал без айчыны // Наша гісторыя, № 2, 2019, с. 35-39. ISBN 2617—2305 == Спасылкі == * [http://archiwum.radyjo.net/4/91/Artykul/220463 Польскае радыё. Генэрал Вайцяхоўскі — афіцэр гонару] * [http://history.museum.by/node/32431 Выстава «Сяргей Вайцэхоўскі. Генерал дзвюх армій»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211022192840/http://history.museum.by/node/32431 |date=22 кастрычніка 2021 }} * [https://www.tio.by/info/novosti/15578 Выстава «Сяргей Вайцэхоўскі. Генерал дзвюх армій» (Біяграфія Сяргея Вайцэхоўскага)] * [http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=8059 Партрэтны «экшан» (Біяграфія Сяргея Вайцяхоўскага)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221012184725/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=8059 |date=12 кастрычніка 2022 }} * Войцеховский Сергей Николаевич на сайте Белая Гвардия [http://www.ruguard.ru/glossary/o-43.html] * http://www.belrussia.ru/page-id-537.html * Генерал двух армий. Трагическая судьба Сергея Войцеховского [http://www.ruska-pravda.com/index.php/2011062612933/stat-i/monitoring-smi/2011-05-18-17-47-08.html]{{Недаступная спасылка}} {{Камандуючыя ў Грамадзянскай вайне ў Расіі|Белыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вайцяхоўскі Сяргей Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры (Белы рух)]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскай ваеннай акадэміі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Рускія эмігранты першай хвалі ў Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Гісторыя Далёкага Усходу]] [[Катэгорыя:Памерлі ў месцах пазбаўлення волі]] iwojml6h1kpp9vi5f0p8inmv29i4ng2 Антон Антонавіч Шукелойць 0 121266 5124480 4758307 2026-04-11T08:40:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124480 wikitext text/x-wiki {{Асоба | партрэт = Антон Шукелойць.jpg }} '''Антон Антонавіч Шукелойць''', або '''Шукелойц''' ({{ДН|19|07|1915}}, [[Якелеўшчына|в. Якелеўшчына]] Ашмянскага пав. Віленскай губ., цяпер [[Ашмянскі раён]] Гродзенскай вобл. — {{ДС|7|1|2017}}<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=183358 Памёр патрыярх беларускай эміграцыі Антон Шукелойць. Ён пражыў 101 год] — nashaniva.by, 08.01.2017, 00:05</ref>, Нью-Ёрк) — беларускі грамадскі дзеяч у [[ЗША]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і Антона і Бенедыкты з Пецюкевічаў. Бацька меў гаспадарку і гандляваў лесам. Скончыўшы Жупранскую пачатковую школу, паступіў у Ашмянскую польскую гімназію. Скончыў аддзяленне славянскай філалогіі і этнаграфіі гуманістычнага факультэта [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] (1939). Падчас студэнцтва працаваў ва ўніверсітэцкім этнаграфічным музеі, часта выязджаў для збору матэрыялаў у розныя мясціны Беларусі. У юнацтве далучыўся да грамадскага руху, падчас вучобы ў Ашмянскай польскай гімназіі быў сябрам беларускага гуртка сацыялістычнай моладзі, якім кіраваў вядомы ашмянскі сацыялістычны дзеяч адвакат [[Аляксандр Барановіч]]. У Вільні далучыўся да групы студэнтаў, якая выдавала часопіс беларускай сацыялістычнай думкі «Золак», ідэалагічна набліжаны да эсэраў. Ва ўніверсітэце быў сябрам беларускіх студэнцкіх арганізацый: [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]], [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] (у апошнім быў старшынёй). Спяваў у беларускім студэнцкім хоры пад кіраўніцтвам [[Рыгор Шырма|Рыгора Шырмы]]. Па [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|далучэнні Заходняй Беларусі да БССР]] у [[1939]] годзе А. Шукелойць працаваў настаўнікам на Ашмяншчыне. Арганізаваў у [[Ашмяны|Ашмянах]] першую беларускую сярэднюю школу, настаўніцкія курсы і каля 90 беларускіх школ на тэрыторыі былога Ашмянскага павета. Выкладаў беларускую мову ў гімназіі, дзе раней вучыўся сам. У [[1940]] годзе стаў дэпутатам Ашмянскага гарадскога савета, загадчыкам гарадскога аддзела народнай асветы і школьным інспектарам-метадыстам Ашмянскага раёна. [[23 чэрвеня]] [[1941]] года арыштаваны органамі [[НКУС]], вызваліўся з турмы ў выніку налёту нямецкай авіяцыі. Падчас нацысцкай акупацыі працаваў у аддзеле асветы і культуры Мінскай гарадской управы, дзе ўпарадкоўваў архівы ЗАГСа, часткова знішчаныя ў выніку ваенных дзеянняў. Затым стаў загадчыкам Беларускага гістарычнага музея (потым — Краязнаўчы музей). Далучыўся да падпольнай [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], удзельнічаў у заснаванні Мінскага камітэта Беларускай незалежніцкай партыі.<ref>{{cite web|url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|title = Вяртаньне БНП. Асобы і дакумэнты Беларускай Незалежніцкай Партыі|author = [[Сяргей Ёрш]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20190725160120/http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14|archive-date = 25 ліпеня 2019|url-status = live}}</ref> Пасля арганізацыі ў Мінску [[Беларускае культурнае згуртаванне|Беларускага культурнага згуртавання]] А. Шукелойця прызначылі кіраўніком аддзела краязнаўства галоўнай управы. Урэшце быў школьным інспектарам пры аддзеле [[БЦР|Беларускай цэнтральнай рады]]. З [[1944]] года ў Германіі. Пасля вайны працаваў у сістэме адукацыі ў лагерах для перамешчаных асоб у Германіі. Спрабаваў адшукаць у [[Баварыя|Баварыі]] сляды вывезеных туды беларускіх музейных каштоўнасцей. У пачатку 1950-x гадоў пераехаў у ЗША. Працаваў тавараведам пры Інстытуце вытворчасці моды, у краме вопраткі «Орбакг». Актыўны ўдзельнік жыцця беларускай дыяспары ў ЗША. Шматгадовы старшыня [[БАЗА|Беларуска-Амерыканскага задзіночання]], член рэдакцыі газеты [[Беларус (1950)|«Беларус»]], член [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку|Беларускага інстытута навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]]. Аўтар дзясяткаў артыкулаў, успамінаў, некралогаў апублікаваных у газетах [[Бацькаўшчына (1947)|«Бацькаўшчына»]] і [[Беларус (1950)|«Беларус»]]. Апублікаваны матэрыялы А. Шукелойця пра лёс музейных фондаў вывезеных у час Другой сусветнай вайны з Беларусі ў Германію і Аўстрыю. 100-гадовы юбілей Антона Шукелойця ўрачыста адзначаўся 19 ліпеня 2015 года беларускай грамадой у Нью-Ёрку (урачыстасць ладзіў Бруклінскі аддзел [[БАЗА]]). Памёр 7 студзеня 2017 года. Пахаваны 14 студзеня 2017 года на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках Божай Маці Жыровіцкай]] у Іст-Брансуіку ў штаце Нью-Джэрсі.<ref>[http://www.svaboda.org/a/28231971.htm Пазьняк пра Антона Шукелойця: «Асоба беларускага духу, беларускай гісторыі і беларускай шляхетнай этыкі»]{{Недаступная спасылка}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|3-2|}}; * Мы гэтак шмат страцілі: [інтэрв’ю Ю.Хадыкі з А.Шукелойцам] // ЛіМ. 1991. 26 ліп.; * ''Пазняк З.'' [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=1853 Гутаркі з Антонам Шукелойцем]. — Варшава: «АРО», 2003. — ISBN 9955-9337-8-X; * ''Юрэвіч Л.'' Шукелойць Антон: Старонкі будучага даведніка // Кантакты і дыялогі, № 7-8. 2000. == Спасылкі == {{Вікіцытатнік}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шукелойць Антон}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] [[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Ашмянскага гарадскога Савета дэпутатаў]] 1kds7o7r318ub5d2ln0x23jq54abgff Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы 100 121975 5124291 5123929 2026-04-10T15:50:58Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5124291 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сымон Фелікс Жукоўскі|2026-04-10T14:40:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Прылівы туды-сюды|2026-04-10T14:17:15Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Чэслаў Лапіч|2026-04-10T10:57:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандра Бяльцова|2026-04-10T09:11:49Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Марыя Фармер|2026-04-10T06:53:16Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Сцяпан Пятровіч Шавыроў|2026-04-10T06:11:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Яўген Сямёнаў|2026-04-09T17:46:10Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Адам Казіміравіч Паўстанскі|2026-04-09T17:37:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ян Янаў|2026-04-09T15:45:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|2026-04-09T12:58:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Сахараў|2026-04-09T12:39:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Фарыс Німр|2026-04-09T11:31:55Z|CheburekWithMeat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|2026-04-09T10:53:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Закары Артур|2026-04-09T09:10:10Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 69dbzcuqskut7h9zqs6btf478itsj17 EEPROM 0 122723 5124554 4979753 2026-04-11T11:27:28Z Amherst99 6180 5124554 wikitext text/x-wiki '''EEPROM''' ({{lang-en|electrically erasable programmable read-only memory}}) — электрычна сціральная перапраграмавальная [[пастаянная запамінальная прылада]], адзін з тыпаў энерганезалежнай памяці (такіх як [[PROM]] и [[EPROM]]). Памяць такога тыпу можа сцірацца і запаўняцца данымі да мільёна разоў. На сённяшні дзень класічная двухтранзістарная тэхналогія EEPROM практычна цалкам выцесненая NOR флэш-памяццю. Аднак назва ''EEPROM'' трывала замацавалася за сегментам памяці малой ёмістасці незалежна ад тэхналогіі. == Прынцып дзеяння == Прынцып працы EEPROM заснаваны на змене і рэгістрацыі электрычнага зарада ў ізаляванай вобласці (кішэні) паўправадніковай структуры. Змена зарада ("запіс" і "сціранне") здзяйсняецца прыкладаннем паміж засаўкай і вытокам вялікага патэнцыялу, каб [[напружанасць электрычнага поля]] ў тонкім дыэлектрыку паміж каналам транзістара і кішэняй апынулася дастатковая для ўзнікнення тунэльнага эфекту. Для ўзмацнення эфекту тунэлявання электронаў у кішэню пры запісе прымяняецца невялікае паскарэнне электронаў шляхам прапускання току праз канал палявога транзістара. Чытанне выконваецца палявым транзістарам, для якога кішэня выконвае ролю засаўкі. Патэнцыял плаваючай засаўкі змяняе парогавыя характарыстыкі транзістара што і рэгіструецца ланцугамі чытання. Асноўная асаблівасць класічнай вочкі EEPROM — наяўнасць другога транзістара, які дапамагае кіраваць рэжымамі запісу і сцірання. Некаторыя рэалізацыі выконваліся ў выглядзе аднаго трохзасаўкавага палявога транзістара (адна плаваючая засаўка і дзве звычайных). Гэтая канструкцыя забяспечваецца элементамі, якія дазваляюць ёй працаваць у вялікім масіве такіх жа вочак. Злучэнне выконваецца ў выглядзе двухмернай матрыцы, у якой на скрыжаванні слупкоў і радкоў знаходзіцца адна вочка. Паколькі вочка EEPROM мае тры засаўкі, то акрамя падкладкі да кожнай вочкі падыходзяць тры правадніка (адзін праваднік слупкоў і два правадніка радкоў). == Спіс вытворцаў EEPROM == * [[Mikron Sitronics]] * [[Aplus Flash Technology]] * [[Mitsubishi]] * [[Atmel]] * [[Hitachi, Ltd.|Hitachi]] * [[Infineon]] * [[Maxwell Technologies]] * [[Microchip Technology]] * [[NXP Semiconductors]] * [[Renesas Technology]] * [[ROHM Electronics]] * [[Samsung Electronics]] * [[SmarfTech]] * [[STMicroelectronics]] * [[Seiko Instruments]] * [[Winbond]] * [[Catalyst Semiconductor Inc]] *[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]] [[Катэгорыя: энерганезалежная памяць]] h4aht8v9rf2oojkw1ah8nwp2t6i7rob Залаты апостраф 0 122864 5124248 4807775 2026-04-10T13:18:34Z ~2026-22010-48 166459 Выпраўлена памылка друку 5124248 wikitext text/x-wiki ''' «Залаты апостраф»''' — літаратурная прэмія, заснаваная ў 2004 годзе рэдакцыяй часопіса «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]». Пераможцамі становяцца творцы, што друкаваліся на старонках выдання. Прэмія можа ўручацца пісьменніку толькі адзін раз. == Пералік лаўрэатаў == === 2003 === * [[Васіль Быкаў]] (проза) * [[Алесь Бадак]] (паэзія) * [[Глеб Лабадзенка]] (дэбют) === 2004 === * [[Людміла Рублеўская]] (проза) * [[Алесь Пісьмянкоў]] (паэзія) * [[Усевалад Сцебурака]] (дэбют) === 2005 === * [[Леанід Дранько-Майсюк]] (проза) * [[Віктар Слінко]] (паэзія) * [[Ганна Аўчыннікава]] (дэбют) === 2006 === * [[Вольга Іпатава]] (проза) * [[Рыгор Сітніца]] (паэзія) * [[Лізавета-Дамініка Панамарова]] (дэбют) === 2007 === * [[Андрэй Хадановіч]] (паэзія) * [[Кастусь Тарасаў]] (проза) * [[Ірына Бельская]] (дэбют) === 2008 === * [[Уладзімір Някляеў]] (проза) * [[Валянціна Аксак]] (паэзія) * [[Віталь Рыжкоў]] (дэбют) * [[Сяржук Сыс]] (найлепшую публікацыю паводле інтэрнэт-галасавання) === 2009 === * [[Валерыя Кустава]] (паэзія) * [[Міхась Андрасюк]] (проза) * [[Віталь Быль]] (дэбют) * [[Віктар Казько]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру) === 2010 === * [[Вінцэсь Мудроў]] (проза) * [[Вольга Гапеева]] (паэзія) * [[Франак Вячорка]] (дэбют) * [[Анастасія Кухарэнка]] (дэбют) * [[Анатоль Вярцінскі]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру) === 2011 === * [[Ігар Бабкоў]] (проза) * [[Віктар Жыбуль]] (паэзія) * [[Алесь Плотка]] (дэбют) * [[Кастусь Цвірка]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру) === 2012 === * [[Алесь Паплаўскі]] (проза) * [[Алесь Разанаў]] (паэзія) * [[Марына Яўсейчык]] (дэбют) * [[Анатоль Кудравец]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)<ref>http://lit-bel.org/by/news/3574.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170504035003/http://lit-bel.org/by/news/3574.html |date=4 мая 2017 }} Уганараваныя лаўрэаты прэміі «Залаты апостраф»</ref> === 2013 === * [[Віктар Казько]] (проза) * [[Леанід Галубовіч]] (паэзія) * [[Алесь Бяляцкі]] (нон-фікшн) * [[Генадзь Бураўкін]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру<ref>http://kamunikat.org/naviny.html?artid=2721 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331072259/http://kamunikat.org/naviny.html?artid=2721 |date=31 сакавіка 2022 }} Залаты Апостраф-2013</ref> === 2014 === * [[Сяргей Дубавец]] (проза) * [[Людка Сільнова]] (паэзія) * [[Мікіта Найдзёнаў]] (дэбют) * [[Ніл Гілевіч]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру<ref>http://www.lit-bel.org/by/news/5680.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310134209/http://www.lit-bel.org/by/news/5680.html |date=10 сакавіка 2016 }} «Залаты апостраф» уручылі ў Мінску (+фота)</ref> === 2015 === * [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]] (проза) * [[Віталь Рыжкоў]] (паэзія) * [[Валерыя Данілевіч]] (дэбют) * [[Уладзімір Някляеў]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру)<ref>http://budzma.by/news/lawreaty-zalatoha-apostrafa-2015-danilyevich-ryzhkow-i-arlow.html Лаўрэаты «Залатога апострафа-2015» — Данілевіч, Рыжкоў і Арлоў</ref> === 2016 === * [[Валерый Гапееў]] (проза) * [[Міхась Скобла]] (паэзія) * [[Крысціна Бандурына]] (дэбют)<ref>http://lit-bel.org/by/news/u-minsku-adkryty-stralcouski-fest-i-uruchany-zalaty-apostraf.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171107025909/http://lit-bel.org/by/news/u-minsku-adkryty-stralcouski-fest-i-uruchany-zalaty-apostraf.html |date=7 лістапада 2017 }} У Мінску адкрыты Стральцоўскі фэст і ўручаны «Залаты апостраф»</ref> === 2017 === * [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] (проза) * [[Анатоль Брусевіч]] (паэзія) * [[Марына Булатоўская]] (дэбют) * [[Алесь Разанаў]] (за высокі ўклад у сучасную беларускую літаратуру) === 2018 === * [[Уладзімір Сцяпан]] (проза) * [[Васіль Зуёнак]] (паэзія) * [[Марыя Бадзей]] (дэбют) === 2019 === * [[Алена Брава]] (проза) * [[Вольга Гронская]] (паэзія) * Кацярына Янчэўская (дэбют) === 2020 === * [[Сяргей Рублеўскі]] (проза) * [[Міхал Бараноўскі]] (паэзія) * [[Кася Іофе]] (дэбют) === 2021 === * [[Людміла Фёдараўна Хейдарава|Людміла Хейдарава]] (проза) * [[Аксана Аляксееўна Данільчык|Аксана Данільчык]] (паэзія) * [[Дзяніс Мацеша]] (дэбют) === 2022 === * [[Віктар Казько]] (проза) * [[Усевалад Сцебурака]] (паэзія) * [[Ксенія Фёдарава]] (дэбют) === 2023 === * [[Змітрок Кузменка]] (проза) * [[Алесь Дуброўскі]] (паэзія) * [[Дар’я Мацеша]] (дэбют) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://nn.by/index.php?c=ar&i=24505 «Залаты апостраф — 2008»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090603202519/http://nn.by/index.php?c=ar&i=24505 |date=3 чэрвеня 2009 }} * [http://news.tut.by/culture/218833.html Названы лауреаты премии «Залаты апостраф» за 2010 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021534/http://news.tut.by/culture/218833.html |date=5 сакавіка 2016}} {{Беларускія літаратурныя прэміі}} [[Катэгорыя:Залаты апостраф| ]] idhcqd0r1nv2irprvpoxr1kl8nh37xs Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь 0 131732 5124557 5123812 2026-04-11T11:31:41Z DobryBrat 5701 абнаўленне звестак 5124557 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Савет}} {{Орган выканаўчай улады |назва = Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь |скарачэнне = Саўмін РБ, СМ РБ |краіна = Рэспубліка Беларусь |эмблема = Эмблема СМ РБ (cropped).png |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |пячатка = |шырыня друку = |подпіс друку = |выява = House of Government in Minsk.jpg |шырыня выявы = 250пкс |подпіс выявы =[[Дом урада (Мінск)|Дом Урада]] |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |дата скасавання = |пераемнік = |падначаленне = [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] |штаб-кватэра =220010, [[Рэспубліка Беларусь]], г. [[Мінск]], [[Савецкая вуліца (Мінск)|вул. Савецкая]], 11 ([[Дом урада (Мінск)|Дом Урада]]) |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 46|lat_sec = 02 |lon_dir = E |lon_deg = 27|lon_min = 41|lon_sec = 2 |region_code = BY |супрацоўнікаў = |бюджэт = |імя главы1 = [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |пасада главы1 = Прэм'ер-міністр |імя главы2 = [[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] |пасада главы2 = Першы намеснік |імя главы3 = [[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]], [[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]], [[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]], [[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] |пасада главы3 = Намеснікі |дакумент1 = |сайт = [https://www.government.by/be government.gov.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} {{Палітыка Беларусі}} '''Саве́т Міні́страў Рэспу́блікі Белару́сь''' — найвышэйшы орган выканаўчай улады, які ажыццяўляе кіраўніцтва сістэмай падпарадкаваных яму рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых дзяржаўных устаноў, а таксама мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў у [[Беларусь|Беларусі]]. Савет Міністраў — Урад Рэспублікі Беларусь. Да прыняцця зменаў і дапаўненняў у [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь]], прынятых на [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэспубліканскім рэферэндуме 24 лістапада 1996 года]], Урад Рэспублікі Беларусь афіцыйна называўся '''Кабінет Міністраў Рэспублікі Беларусь'''. Старшынёй Савета Міністраў з’яўляецца [[спіс прэм’ер-міністраў Беларусі|Прэм’ер-міністр]]. З 1994 года ён прызначаецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]], з 1996 года — са згоды [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|ніжняй палаты]] [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Парламента Рэспублікі Беларусь]]. Савет Міністраў Беларусі ў сваёй дзейнасці падсправаздачны Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь і адказны перад [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам Рэспублікі Беларусь]]. Урад складае свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Намеснікамі Прэм’ер-міністра з’яўляюцца першы намеснік прэм’ер-міністра і намеснікі прэм’ер-міністра<ref name="pravoby">{{Спасылка | url = http://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10800424| загаловак = Закон Республики Беларусь 23 июля 2008 г. № 424-З «О Совете Министров Республики Беларусь»| выдавецтва = Национальный правовой интернет-портал Республики Беларусь| дата = 4 верасня 2010 | мова = ru}}</ref>. == Склад == У склад Савета Міністраў Беларусі ўваходзяць<ref name="pravoby"/>: * Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь, * намеснікі Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь, * кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, * старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь, * міністры, * старшыні дзяржаўных камітэтаў, * кіраўнік Апарата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, * старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, * старшыня Праўлення Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў, * іншыя службовыя асобы па рашэнні Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь. == Дзейнасць == Савет Міністраў: # кіруе сістэмай падпарадкаваных яму органаў дзяржаўнага кіравання і іншых органаў выканаўчай улады, у ліку якіх<ref name="belurad">{{Спасылка| url = http://www.belarus.by/by/government/government| загаловак = Урад Беларусі| назва праекта = Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = [[БелТА]]| дата = 4 верасня 2010| title = Архіўная копія| access-date = 9 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20121023064135/http://www.belarus.by/by/government/government| archive-date = 23 кастрычніка 2012| url-status = dead}}</ref>: #* дзяржаўныя адміністрацыйныя органы #* міністэрствы #* дзяржаўныя камітэты #* канцэрны («[[Белдзяржхарчпрам]]», «[[Беллегпрам]]», «[[Беллеспаперапрам]]», «[[Белнафтахім]]») #* арганізацыі, падпарадкаваныя ўраду ([[Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў]]) # распрацоўвае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі і прымае меры па іх рэалізацыі; # распрацоўвае і прадстаўляе Прэзідэнту для ўнясення ў Парламент праект рэспубліканскага бюджэту і справаздачу аб яго выкананні; # забяспечвае правядзенне адзінай эканамічнай, фінансавай, крэдытнай і грашовай палітыкі, дзяржаўнай палітыкі ў галіне навукі, культуры, адукацыі, аховы здароўя, экалогіі, сацыяльнага забеспячэння і аплаты працы; # прымае меры па забеспячэнню правоў і свабод грамадзян, абароне інтарэсаў дзяржавы, нацыянальнай бяспецы і абараназдольнасці, ахове ўласнасці і грамадскага парадку, барацьбе са злачыннасцю; # выступае ад імя ўласніка ў дачыненні да маёмасці, якая з’яўляецца ўласнасцю Рэспублікі Беларусь, арганізуе кіраванне дзяржаўнай уласнасцю; # забяспечвае выкананне Канстытуцыі, законаў і дэкрэтаў, указаў і распараджэнняў Прэзідэнта; # адмяняе акты міністэрстваў і іншых рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання; # ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй, законамі і актамі Прэзідэнта. Урад Рэспублікі Беларусь выдае пастановы, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Прэм’ер-міністр выдае ў межах сваёй кампетэнцыі распараджэнні. == Адстаўка Урада == Урад або любы член Урада маюць права заявіць Прэзідэнту аб сваёй адстаўцы, калі лічаць немагчымым далейшае ажыццяўленне ўскладзеных на іх абавязкаў. Урад заяўляе Прэзідэнту аб адстаўцы ў выпадку выказвання Палатай прадстаўнікоў вотуму недаверу Ураду. Прэм’ер-міністр можа паставіць перад Палатай прадстаўнікоў пытанне аб даверы Ураду па прадстаўленай праграме або з канкрэтнай нагоды. Калі Палата прадстаўнікоў у даверы адмаўляе, Прэзідэнт мае права ў дзесяцідзённы тэрмін прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада або аб роспуску Палаты прадстаўнікоў і назначэнні новых выбараў. Пры адхіленні адстаўкі Урад прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы. Прэзідэнт мае права па ўласнай ініцыятыве прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада і вызваліць ад пасады любога члена Урада. У выпадку адстаўкі або складання паўнамоцтваў Урад Рэспублікі Беларусь па даручэнню Прэзідэнта прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы да сфарміравання новага Урада. == Цяперашні склад == {| class="wikitable sortable" !'''#''' ! Пасада ! Кіраўнік ! На пасадзе з |- |1. | [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] | з 2025 |- |2. |Кіраўнік [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] | з 2024 |- |3. |Старшыня [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь]] |[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] | з 2020 |- |4. |Старшыня Праўлення [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь]] |[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] | з 2025 |- |5. | Першы намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь |[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] | з 2020 |- |6. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту)</small> | [[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]] | з 2026 |- |7. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(сацыяльная сфера: ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт)</small> | [[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] | з 2025 |- |8. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(сельская гаспадарка)</small> |[[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]] | з 2024 |- |9. | Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь <br /><small>(прамысловасць, энергетыка)</small> |[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] | з 2024 |- |10. | [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр абароны Рэспублікі Беларусь]] | [[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]] | з 2020 |- |11. | [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр адукацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Іванавіч Іванец|Андрэй Іванец]] | з 2022 |- |12. | [[Міністэрства архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|Міністр архітэктуры і будаўніцтва Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Віктаравіч Студнеў|Аляксандр Студнеў]] | з 2025 |- |13. | [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністр аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў|Аляксандр Хаджаеў]] | з 2024 |- |14. |[[Міністэрства антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь|Міністр антыманапольнага рэгулявання і гандлю Рэспублікі Беларусь]] | [[Артур Барысавіч Карповіч|Артур Карповіч]] | з 2025 |- |15. | [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | [[Генадзь Аляксеевіч Трубіла|Генадзь Трубіла]] | з 2023 |- |16. | [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] | [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] | з 2024 |- |17. | [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марат Маркаў]] | з 2024 |- |18. | [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністр культуры Рэспублікі Беларусь]] | [[Руслан Іосіфавіч Чарнецкі|Руслан Чарнецкі]] | з 2024 |- |19 | [[Міністэрства лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр лясной гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксандр Антонавіч Кулік|Аляксандр Кулік]] | з 2022 |- |20. | [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|Міністр па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь]] | [[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]] | з 2021 |- |21. | [[Міністэрства па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь|Міністр па падатках і зборах Рэспублікі Беларусь]] | [[Дзмітрый Мікалаевіч Кійко|Дзмітрый Кійко]] | з 2025 |- |22. | [[Міністэрства прамысловасці Рэспублікі Беларусь|Міністр прамысловасці Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Яўгенавіч Кузняцоў|Андрэй Кузняцоў]] | з 2025 |- |23. | [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|Міністр працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь]] | [[Андрэй Валянцінавіч Лабовіч|Андрэй Лабовіч]] | з 2026 |- |24. | [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] | ''вакансія'' | з 2026 |- |25. | [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь|Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]] | [[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Юрый Горлаў]] | з 2025 |- |26. | [[Міністэрства спорту Рэспублікі Беларусь|Міністр спорту Рэспублікі Беларусь]] | [[Сяргей Міхайлавіч Кавальчук|Сяргей Кавальчук]] | з 2018 |- |27. | [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|Міністр сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Кірыл Барысавіч Залескі|Кірыл Залескі]] | з 2025 |- |28. | [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] | [[Аляксей Аляксеевіч Ляхновіч|Аляксей Ляхновіч]] | з 2023 |- |29. | [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] |[[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]] | з 2020 |- |30. | [[Міністэрства фінансаў Рэспублікі Беларусь|Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь]] |[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] | з 2026 |- |31. | [[Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь|Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь]] | [[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] | з 2024 |- |32. | [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністр энергетыкі Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзяніс Равільевіч Мароз|Дзяніс Мароз]] | з 2025 |- |33. | [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Яўген Іосіфавіч Каваленка|Яўген Каваленка]] | з 2024 |- |34. | Старшыня [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага ваенна-прамысловага камітэта Рэспублікі Беларусь]] |[[Дзмітрый Аляксандравіч Пантус|Дзмітрый Пантус]] | з 2020 |- |35. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па маёмасці Рэспублікі Беларусь]] | [[Віталь Іосіфавіч Нявера|Віталь Нявера]] | з 2025 |- |36. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па навуцы і тэхналогіях Рэспублікі Беларусь]] | [[Сяргей Уладзіміравіч Шлычкоў|Сяргей Шлычкоў]] | з 2021 |- |37. | Старшыня [[Дзяржаўны камітэт па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага камітэта па стандартызацыі Рэспублікі Беларусь]] | [[Алена Міхайлаўна Маргунова|Алена Маргунова]] | з 2024 |- |38. | Старшыня [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мытнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | [[Уладзімір Мікалаевіч Арлоўскі|Уладзімір Арлоўскі]] | з 2020 |- |39. | Старшыня [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта Рэспублікі Беларусь]] | [[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] | з 2023 |- |40. | Старшыня [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]] | [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Іван Тэртэль]] | з 2020 |- |41. |Старшыня Прэзідыума [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |[[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] |з 2025 |- |42. |Старшыня Праўлення [[Беларускі рэспубліканскі саюз спажывецкіх таварыстваў|Беларускага рэспубліканскага саюза спажывецкіх таварыстваў]] |[[Інэса Леанідаўна Караткевіч|Інэса Караткевіч]] |з 2024 |} == Прэзідыум Савета Міністраў == Для аператыўнага вырашэння пытанняў, якія ўваходзяць у кампетэнцыю Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь, створаны Прэзідыум Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. У склад Прэзідыума Савета Міністраў Беларусі ўваходзяць<ref name="pravoby"/>: * Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь * намеснікі Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь * кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь * Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь * Старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь * Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь * Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь * Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь === Цяперашні склад Прэзідыума Савета Міністраў === {| class="wikitable sortable" ! Пасада ! Кіраўнік |- |[[спіс прэм’ер-міністраў Беларусі|Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь]] |[[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |- |Першы намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь |[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту--> |[[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--сацыяльная сфера — ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт--> |[[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--сельская гаспадарка--> |[[Юрый Вітольдавіч Шулейка|Юрый Шулейка]] |- |Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь<!--Намеснік Прэм’ера, прамысловасць, энергетыка--> |[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] |- |Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь |[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] |- |Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь |[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] |- |Старшыня Праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь |[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] |- |Міністр эканомікі Рэспублікі Беларусь |[[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] |- |Міністр фінансаў Рэспублікі Беларусь |[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] |- |Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь |[[Сяргей Фёдаравіч Алейнік|Сяргей Алейнік]] |} == Гл. таксама == * [[Савет Міністраў БССР]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Пляхимович И. И.'' Комментарий к Конституции Республики Беларусь: в 2 т. — Минск: Амалфея, 2015. — Т. 2. — 984 с. == Спасылкі == * [https://www.government.by/be Афіцыйная старонка] * [http://www.map.by/gosudarstvo/ministerstva.htm Міністэрствы ў Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120827234254/http://map.by/gosudarstvo/ministerstva.htm |date=27 жніўня 2012 }} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Еўропа паводле тэм|Урад|Урады}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Урады Беларусі]] l0c514wb1mfeydxnhrkzqh4fkhmsglk Эўгленавыя водарасці 0 135000 5124453 4863454 2026-04-11T08:05:22Z JerzyKundrat 174 /* Апісанне */ 5124453 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Пратысты | image file = Photosynthetic euglenid.jpg | image descr = {{bt-bellat|Эўглена зялёная|Euglena viridis}} | image title = | latin = Euglenoidea | author = [[Bütschli]], 1884 | syn = | wikispecies = | commons = Category:Euglenida | itis = 43804 | eol = 4842 }} '''Эўгленавыя водарасці''' (''Euglenoidea'', ''Euglenophyta'', ''Euglenida'') — [[Клас (біялогія)|клас]] (або [[Тып (біялогія)|аддзел]]) водарасцей. Пашыраны на ўсім зямным шары. Трапляюцца ў розных вадаёмах, пераважна ў невялікіх прэсных, насычаных арганічнымі рэчывамі. Некаторыя віды могуць утвараць на паверхні вады плеўку ад зялёнага да цагельна-чырвонага колеру. Сумяшчаюць прыкметы раслін і жывёл, таму заолагі адносяць іх да [[прасцейшыя|прасцейшых]]. == Апісанне == Аднаклетачныя жгуцікавыя мікраскапічныя рухомыя арганізмы, радзей прымацаваныя і каланіяльныя. Памеры ад 4 да 500 мкм. Пры перамяшчэнні большасць верціцца вакол падоўжанай восі, бязжгуцікавыя формы рухаюцца чэрвепадобна, асобныя нерухомыя. Клеткі часцей выцягнутыя, верацёнападобныя, у большасці асіметрычныя, у некаторых амаль радыяльныя. Маюць перыпласт — тонкі, мяккі або шчыльны, пакрыты штрыхамі, кропкамі, бугаркамі, радзей гладкі вонкавы слой эктаплазмы, які замяняе абалонку. У некаторых відаў, як напрыклад з родаў {{bt-bellat|страмбамонас|Strombomonas}}, {{bt-bellat|трахеламонас|Trachelomonas}}, паверх перыпласту ўтвараюцца слізістыя або цвёрдыя абгорткі, інкруставаныя солямі жалеза і марганцу — «домікі». На пярэднім канцы клеткі ёсць лейкападобнае паглыбленне, якое пераходзіць у глотку з рэзервуарам на канцы, куды трапляе змесціва пульсуючых [[вакуоля]]ў. Часам глотка фукцыянуе як рот прасцейшых жывёл. Большасць відаў мае 2 няроўных па даўжыні гетэрадынамічных [[жгуцік]]і, адзін з іх бывае рэдукаваны і не выходзіць з глоткі (ёсць формы і з двума амаль роўнымі, або з некалькімі жгуцкамі). Жгуцікі выходзяць вонкі праз адтуліну на пярэднім канцы цела. Яна вядзе ў вузкі канал, які пераходзіць у паглыбленне грушападобнай формы — жгуцікавы рэзервуар. У фотатрофных відаў у цытаплазме каля асновы жгуцікаў ёсць святлоадчувальны орган — аранжава-чырвонае вочка, або стыгма. Ядро буйное, звычайна ў цэнтры клеткі. Хларапласты зялёныя, рознай формы, прысценныя, з пірэноідамі або без іх, утрымліваюць пігменты: [[хларафіл]]ы a і b, [[карацін]]ы, ксантафілы, у некаторых відаў — чырвоны пігмент [[астаксанцін]]. Многія віды не маюць хларапластаў. Прадукты асіміляцыі — вуглявод [[парамілон]] і алей. Здольныя да міксатрофнага жыўлення. Бясколерныя віды жывяцца асма- і фагатрофна. Размнажэнне вегетатыўнае (падоўжаным дзяленнем у рухомым, радзей у пальмелападобным стане), зрэдку палавое. Храмасомы кандэнсіраваныя на працягу ўсяго жыццёвага цыкла, пры дзяленні ядра ядзерка не разбураецца. Некаторыя пры неспрыяльных умовах утвараюць цысты. == Пашырэнне == Выдзяляецца 1—6 парадкаў, каля 40 родаў, каля 1000 відаў, з якіх 250 бясколерныя. Пашыраны ўсюды, на Беларусі каля 110 відаў, з родаў {{bt-bellat|астазія|Astasia}}, {{bt-bellat|бікаэка|Bicoeca}}, {{bt-bellat|калацыум|Colacium}}, {{bt-bellat|крыптаглена|Cryptoglena}}, {{bt-bellat|лепацынкліс|Lepocinclis}}, {{bt-bellat|страмбамонас|Strombomonas}}, {{bt-bellat|трахеламонас|Trachelomonas}}, {{bt-bellat|урцэолус|Urceolus}}, {{bt-bellat|факус|Phacus}}, {{bt-bellat|эўглена|Euglena}}. Эўгленавыя распаўсюджаны па ўсім свеце. Абсалютная большасць іх — насельнікі прэсных кантынентальных вадаёмаў. Найбольш шматлікія яны ў мелкаводных стаячых вадаёмах лясной і [[лесастэп]]авай зон, дзе шмат расліннасці, добра праграваецца вада і ўтрымліваецца вялікая колькасць арганічных рэчываў. Часта гэтыя водарасці дамінуюць у рыбаводных сажалках, на рысавых палях, вадаёмах, дзе адбываецца ачыстка сцёкавых вод. Размнажаючыся ў масавай колькасці, яны могуць служыць прычынай зялёнага і чырвонага «цвіцення» вады. У шэльфавых зонах мораў і акіянаў пераважаюць [[гетэратрофы|гетэратрофныя]] эўгленіды. Удзельнікі працэсаў самаачышчэння вады, індыкатары забруджанасці вадаёмаў арганічнымі рэчывамі, аб'екты лабараторных даследаванняў. == Паходжанне і эвалюцыя == Пытанне аб паходжанні эўгленідаў вывучаецца да цяперашняга часу. Звестак аб іх выкапнёвых формах вельмі мала, і яны не зусім пэўныя. Апошнія дадзеныя паказваюць падабенства будовы эўгленідаў з [[кінетапластыды|кінетапластыдамі]] і пацвярджаюць паходжанне [[фотасінтэз]]уючых відаў ад бясколерных гетэратрофных форм. == Літаратура == * ''Міхеева Т.'' Эўгленавыя водарасці // {{Крыніцы/ЭПБ|5}} * ''Міхеева Т.'' Эўгленавыя водарасці // {{Крыніцы/БЭ|18-1}} * Протисты: Руководство по зоологии / под ред. академика РАН А. Ф. Алимова. — СПб.: Наука, 2000. — Т. 1. — 679 с. ISBN 5-02-025864-4 {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці| ]] 4uhhmq299iigiuih9yc3u6iqze6zosh Эўглена 0 135001 5124464 4468385 2026-04-11T08:35:15Z JerzyKundrat 174 5124464 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Пратысты | image file = Euglena sp.jpg | image descr = | latin = Euglena | author = [[Ehrenberg]], [[1830]] | syn = | wikispecies = Euglena | commons = Category:Euglena | itis = 9620 | ncbi = 3038 | eol = }} '''Эўгле́на''' (''Euglena'') — [[Род (біялогія)|род]] аднаклетачных [[Водарасці|водарасцей]] сямейства эўгленавых. == Апісанне == [[Клетка|Клеткі]] рухомыя, верацёна-, яйца-, стужкападобныя, цыліндрычныя або трохгранна-прызматычныя, больш-менш спіральна закручаныя, даўжынёй да 500 мкм і больш, здольныя да метабалізму. Пярэдні канец звужаны і закруглены, задні — завостраны, радзей закруглены або з вузкім шыпападобным адросткам. На пярэднім канцы ёсць аранжава-чырвонае вочка, пульсуючыя вакуолі і адтуліна глоткі, з якой выходзіць адзін жгуцік (орган руху), другі, кароткі, знаходзіцца ўнутры глоткі. [[Клетачнае ядро]] ў сярэдняй, радзей задняй частцы. Хларапласты (ад 1 да многіх) зялёныя, рознай формы, пасценныя, радзей восевыя, з пірэноідамі або без іх. Прадукт асіміляцыі — парамілон. Некаторыя водарасці выпрацоўваюць гематахром. Размнажэнне [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўнае]] (падоўжаным дзяленнем у рухомым або пальмелападобным стане). Пры неспрыяльных умовах утварае цысты. == Віды і экалогія == Адрозніваецца 155 відаў. Пашыраны пераважна ў невялікіх прэсных [[вадаём]]ах (лужынах, гумінізаваных або засоленых азёрах і рэках), [[балота]]х, на вільготным грунце, некаторыя віды — у забруджаных водах. Летам шэраг відаў можа выклікаць «цвіценне» вады зялёнага або чырвонага колеру. На Беларусі 25 відаў, большасць адзначана ў [[Прыпяць|Прыпяці]] і сажалках Палесся, часцей трапляюцца {{bt-bellat|эўглена зграбная|Euglena gracilis}}, {{bt-bellat|эўглена зялёная{{!}}зялёная|Euglena viridis}}, {{bt-bellat|эўглена ігольчастая{{!}}ігольчастая|Euglena acus}}, {{bt-bellat|эўглена спірагірная{{!}}спірагірная|Euglena spirogyra}}, {{bt-bellat|эўглена хвастатая{{!}}хвастатая|}}, {{bt-bellat|эўглена Эрэнберга{{!}}Эрэнберга|Euglena ehrenbergii}}; {{bt-bellat|эўглена зменлівая|Euglena mutabilis}} трапляецца ў глебе. == Значэнне і выкарыстанне == Аб'ект лабараторных даследаванняў: {{bt-bellat|эўглена зграбная|Euglena gracilis}}, {{bt-bellat|эўглена зялёная|Euglena viridis}}. На прыкладзе [[эўглена зялёная|эўглены зялёнай]] даследаваны асаблівасці будовы і жыццядзейнасці аднаклетачных водарасцей. == Літаратура == * ''Міхеева Т. М.'' Эўглена // {{Крыніцы/ЭПБ|5}} * ''Міхеева Т. М.'' Эўглена // {{Крыніцы/БЭ|18-1}} == Спасылкі == * [http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_biology/7584 Биологический энциклопедический словарь]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] 89tqoui117a7knre8fmgtw6fw7tamve Восіп Максімавіч Бадзянскі 0 149608 5124244 5051554 2026-04-10T12:49:01Z Pabojnia 135280 афармленне 5124244 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Восіп Максімавіч Бадзянскі |Арыгінал імя = {{lang-uk|Осип Максимович Бодянський}} |Фота = Bodyanskiy Osip Maximovich.jpg |Шырыня = |Подпіс = ''Гравюра {{нп3|Лаўрэнцій Аўксенцьевіч Серакоў|Л. Серакова|ru|Серяков, Лаврентий Авксентьевич}}, [[1878 год]]'' |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[філалогія]], [[славяназнаўства]] |Месца працы = [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень||}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне||}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|Міхаіл Качаноўскі]],<br />[[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалай Надзеждзін]] |Знакамітыя вучні = {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Аляксандр Гільфердзінг|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}},<br />{{нп3|Марын Сцяпанавіч Дрынаў|Марын Дрынаў|ru|Дринов, Марин Степанович}},<br />{{нп3|Аляксандр Аляксандравіч Катлярэўскі|Аляксандр Катлярэўскі|ru|Котляревский, Александр Александрович}},<br />{{нп3|Аляксандр Львовіч Дзювернуа|Аляксандр Дзювернуа|ru|Дювернуа, Александр Львович}},<br />[[Апалон Мікалаевіч Майкаў|Апалон Майкаў]] |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Во́сіп Максі́мавіч Бадзя́нскі''' ({{lang-ru|Осип Максимович Бодянский}}, {{lang-uk|О́сип (Іосип, Йосип) Макси́мович Бодя́нський}}<ref name="izya"> Гл. напр., «Іська Бодянський» ([http://izbornyk.org.ua/shevchenko/lystydo01.htm#r1844 Письмо к Т. Шевченко от 9 июля 1844 года. Москва]), «І. Бодянський» (Письмо к Т. Шевченко от 25 октября 1844 года, там жа), «Осип Максимович» і «Його високоблагородію Осипу Максимовичу Бодянському» ([http://litopys.org.ua/shevchenko/shev605.htm Коллективное письмо от Т. Шевченко и П. Кулиша]).</ref>; {{ДН|31|10|1808|12|11}} (паводле іншых дадзеных {{СС2|15|лістапада|1808|3}}<ref name="bse"> Большая советская энциклопедия. Третье издание. «Советская энциклопедия». 1969—1978 гг. В 30 томах. </ref>), м. [[Варва]], [[Лохвіцкі павет]], [[Палтаўская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДН|6|9|1877|18}}<ref name="bse" />, [[Масква]], [[Расійская імперыя]]) — украінскі і расійскі<ref name="Бодянський Осип (Йосип) Максимович // Енциклопедія"> Українська мова. Енциклопедія. Київ, видавництво Українська Енциклопедія ім. Бажана, 2004 год, ISBN 966-7492-19-2. Стр. 57: ''«… укр. і рос. філолог, фольклорист, історик, перекладач, …»''. </ref><ref> ''{{нп3|Паліна Андрэеўна Бараздзіна|Бороздина, Полина Андреевна|ru|Бороздина, Полина Андреевна}}'' (декан филологического факультета [[Варонежскі дзяржаўны ўніверсітэт|ВГУ]]) [http://www.vestnik.vsu.ru/pdf/hyman/2002/02/borozdina.pdf НИКОЛАЙ ИЛЬИЧ СТОРОЖЕНКО: К вопросу о русско-украинских культурных связях] // Вестник ВГУ. Серия Гуманитарные науки. 2002. № 2. Стр. 54: ''«Эта мечта возникла под влиянием русского и украинского филолога-слависта О. М. Бодянского, которого он знал с детства.»''. </ref><ref name="univerfranko">''«200 лет со дня рождения Осипа Бодянского, выдающегося украинского филолога, слависта, этнографа и фольклориста»'' ({{lang-uk|«200 р. від дня народження Йосипа Бодянського, визначного українського філолога, славіста, етнографа та фольклориста»}}, цытуецца паводле [http://www.franko.lviv.ua/general/vicerector_train/calendar_2008-2010.htm Календарь памятных дат 2008—2010 гг.]{{Недаступная спасылка}} ({{lang-uk|Календар пам’ятних дат 2008 – 2010 рр.}}), [[Львоўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Івана Франко]])</ref><ref name="ВГУ 2002-02">{{Cite web |url=http://www.e-library.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/Voronezh/hum/2002-02/hum0202_04.pdf |title=П. А. Бороздина НИКОЛАЙ ИЛЬИЧ СТОРОЖЕНКО: К вопросу о русско-украинских культурных связях // Вестник Воронежского государственного университета № 2, 2002 г. (ГУМАНИТАРНЫЕ НАУКИ) |access-date=30 студзеня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140429204951/http://www.e-library.lt/resursai/Uzsienio%20leidiniai/Voronezh/hum/2002-02/hum0202_04.pdf |archivedate=29 красавіка 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="ГРИГОРАШ">[http://www.lib.ua-ru.net/inode/6401.html ГРИГОРАШ НАТАЛЯ ДЕМ’ЯНІВНА. УКРАЇНСЬКА ЛІТЕРАТУРОЗНАВЧА БОЛГАРИСТИКА ХІХ — СЕРЕДИНИ ХХ СТ.: СТАНОВЛЕННЯ, МЕТОДОЛОГІЧНІ ЗАСАДИ. Автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня кандидата філологічних наук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124152847/http://www.lib.ua-ru.net/inode/6401.html |date=24 студзеня 2021 }}</ref><ref name="gogol_v_moskve"> З успамінаў [[Рыгор Пятровіч Данілеўскі|Рыгора Данілеўскага]]: ''«я получил от старого своего знакомого, покойного московского профессора О. М. Бодянского, записку, в которой он извещал меня, что один из '''наших земляков-украинцев''' /…/ В назначенный час я отправился к О. М. Бодянскому /…/ Он встретил меня словами: „Ну, '''земляче''', едем; вкусим от благоуханных, сладких сотов '''родной украинской музыки'''“.»'' (Цытуецца паводле артыкула Мікалая Галоўкіна, Одны Родзінай [http://www.rusk.ru/monitoring_smi/2009/04/01/gogol_v_moskve/m Гоголь в Москве].) </ref> [[вучоны]]: [[філолаг]], [[гісторык]], [[археограф]]<ref name="kondrashov">Кондрашов Н. А. О. М. Бодянский. М., 1956.</ref>, адзін з першых [[славіст]]аў у Расіі<ref name="bse" /><ref name="ebse">Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. 1907—1909 гг. Второе издание в 4-х томах.</ref>, [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[рэдактар, прафесія|рэдактар]], [[выдавец]] старажытнарускіх, старажытнаславянскіх літаратурных і гістарычных помнікаў<ref name="kotlyarevsky"> Котляревский А. А., О. М. Бодянский, Соч., т. 2, СПб., 1889; Кондрашов Н. А., О. М. Бодянский, М., 1956; Булахов М. Г., Восточнославянские языковеды. Биобиблиографический словарь, т. 1, Минск, 1976.</ref>, [[фалькларыст]], украінскі [[паэт]]-рамантык<ref name="nplu200">[http://www.nplu.kiev.ua/ua/events/calendar/2008/text/nov/Bodyanskij.htm Календар знаменних та пам’ятних дат. 12 ЛИСТОПАДА. НЕВТОМНИЙ РАТАЙ УКРАЇНСЬКОЇ НИВИ. До 200-річчя від дня народження О. М. Бодянського.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091214063524/http://www.nplu.kiev.ua/ua/events/calendar/2008/text/nov/Bodyanskij.htm |date=14 снежня 2009 }} На официальном сайте парламентской библиотеки Украины.</ref>. == Біяграфія == === Гады вучэння === Восіп Максімавіч Бадзянскі нарадзіўся 12 лістапада 1808 года ў сям’і сельскага святара<ref name="bse" /><ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. [[Файл:Пересопницкое евангелие.gif|thumb|left|Старонка з «Перасопніцкага евангелля» 1556—1561 гг.]] Сярэднюю адукацыю Восіп атрымаў у Палтаўскай семінарыі, якая знаходзілася ў [[Пераяслаў|Пераяславе]], дзе асвоіў сучасныя і [[Стараславянская мова|стараславянскую]] мовы, вывучыў [[сербская мова|сербскую мову]]<ref name="nplu200" />. Вялікае ўражанне на юнака зрабіў зборнік сербскіх песень [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вука Караджыча]], пад уплывам якога ён пачаў збіраць украінскія песні<ref name="nplu200" />. Падчас вучобы выявіў у бібліятэцы Пераяслаўскага сабора літаратурны помнік [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] — «{{нп3|Перасопніцкае евангелле||uk|Пересопницьке Євангеліє}}» (1556—1561 гадоў), якое перадаў у семінарскую бібліятэку<ref name="nplu200" />. Пазней яго набыла бібліятэка Палтаўскага гістарычнага музея (цяпер захоўваецца ў аддзеле рукапісаў Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У. Вярнадскага ў Кіеве)<ref name="nplu200" />. У цяперашні час, на гэтым Евангеллі, разам з [[Канстытуцыя Украіны|Канстытуцыяй]], прымаюць прысягу [[прэзідэнт Украіны|прэзідэнты Украіны]]<ref name="nbuvperesop">[http://www.nbuv.gov.ua/books/rarity/peresop.html Пересопницьке Євангеліє] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061028093502/http://www.nbuv.gov.ua/books/rarity/peresop.html |date=28 кастрычніка 2006 }}</ref>. Па заканчэнні семінарскага курса ў 1831 годзе<ref name="kotlyarevsky" /> і пасля звальнення з духоўнага ведамства<ref name="ebse" /> паступіў у [[Маскоўскі ўніверсітэт]], дзе скончыў курс па [[Гісторыка-філалагічны факультэт Маскоўскага ўніверсітэта|славесным аддзяленні філасофскага факультэта]]<ref name="kondrashov" /><ref name="kotlyarevsky" />. Ва ўніверсітэце Бадзянскі збліжаецца з [[Мікалай Уладзіміравіч Станкевіч|Мікалаем Станкевічам]]<ref name="bse" />, удзельнічае ў філасофска-літаратурным гуртку, заснаваным Станкевічам<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. Працуе пад кіраўніцтвам прафесараў [[Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|Міхаіла Качаноўскага]] і [[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалая Надзеждзіна]]<ref name="bse" />. Пад уплывам [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіла Максімовіча]] працягвае займацца зборам і даследаваннем украінскіх песень<ref name="nplu200" />. У часопісе «[[Московский наблюдатель]]» у 1831 годзе (у № 15—16) з’яўляюцца першыя друкаваныя працы Бадзянскага<ref name="polovcov" />. У кастрычніку 1832 года Бадзянскі знаёміцца з [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Мікалаем Гогалем]]. Паміж імі завязваюцца блізкія сяброўскія адносіны, якія падтрымліваюцца да самай смерці Мікалая Васільевіча<ref name="pravenc149647">Статья [http://www.pravenc.ru/text/149647.html Бодянский] на «Православной Энциклопедии под редакцией Патриарха Московского и всея Руси Кирилла (электронная версия)»</ref>. У 1833 годзе ў часопісе «Молва» Надзеждзіна апублікаваны яго раннія вершы на ўкраінскай мове. Яны не адрозніваліся паэтычнай дасканаласцю і не прынеслі асаблівай славы Бадзянскаму. Пад кіраўніцтвам Качаноўскага публікуе сваю першую навуковую працу — «О мнениях касательно происхождения Руси», у якой аспрэчвае гіпотэзу нармандскага паходжання [[Русь|Русі]], за якую атрымаў ступень [[Кандыдат навук|кандыдата]] славесных навук па заканчэнні ўніверсітэта ў 1834 годзе<ref name="bse" /><ref name="nplu200" /> (у 1835 годзе гэта праца друкуецца ў «[[Сын отечества|Сыне отечества и Северном архиве]]»<ref name="nplu200" />). У гэтым жа годзе ім апублікаваныя дзве рэцэнзіі ў часопісе «[[Телескоп]]» і артыкул пра творы [[Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка|Р. Ф. Квіткі-Аснаўяненкі]] у складзе «Учёных записок Московского университета». З ранніх гадоў ён быў цесна звязаны з украінскай культурай, для якой шмат зрабіў сам, збіраючы ўкраінскія песні, яго збор налічваў каля 8 тысяч песень. У 1835 годзе Бадзянскі публікуе два зборнікі, прысвечаныя ўкраінскаму фальклору: «Малороссийские вирши» (пад псеўданімам Бода-Варвынец) і зборнік украінскіх народных казак ва ўласным паэтычнай перакладанні «Наськы украиньскы казкы» (пад псеўданімам Запорозьця Иська Матырынки)<ref name="pravenc149647" /><ref name="bel">. [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|Вісарыён Бялінскі]] у «библиографическом известии» адзначыў «Наськы украинськы казкы» наступнымі словамі: «Второе из этих сочинений отличается самым чистым малороссийским языком, который совершенно недоступен для нас, москалей, и потому лишает нас возможности оценить его по достоинству. Мы слышали, что это произведение есть плод отдыха человека, посвятившего себя занятию науками, и написано без всяких авторских претензий, как то доказывает приложенный к нему эпиграф:<br />Як у нас, як у нас — песни да казкы:<br />Послухайте, добры люды, а вашой ласкы…<br />есть, наконец, усердное и посильное приношение своей родине, как то свидетельствует простое, но поэтическое посвящение: „Матери моій ридненькіи, неньце старенькій, коханій, любій Украине“» (цытуецца паводле «Сочинений Основьяненко», Белинский Виссарион Григорьевич, 1840).</ref>. У гэтым жа годзе Восіп Бадзянскі пакідае заняткі мастацкай літаратурай і канцэнтруецца выключна на навуковых працах. === Навуковая і выкладчыцкая дзейнасць === На працягу 1835—1837 гадоў Бадзянскі выкладае латынь і гісторыю<ref name="kondrashov" /> у {{нп3|2-я Маскоўская гімназія|Другой Маскоўскай гімназіі|ru|2-я Московская гимназия}}<ref name="nplu200" />. Абараніў магістарскую дысертацыю «О народной поэзии славянских племён», ён стаў у [[1837]] годзе першым у Расіі [[магістр]]ам славесных навук<ref name="bse" /><ref name="nplu200" /> (славянскіх гаворак)<ref name="kondrashov" /><ref name="kotlyarevsky" />. Дысертацыя была перакладзена на чэшскую, сербскую, нямецкую і італьянскую мовы<ref name="nplu200" />. З 1837 года член {{нп3|Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцей|ru|Московское общество истории и древностей Российских}}<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. Пасля гэтага Бадзянскі адправіўся ў навуковую камандзіроўку за мяжу для падрыхтоўкі да [[прафесар]]скага звання<ref name="kondrashov" /> і правёў [[1837]]—[[1842]] гады ў асноўным на славянскіх тэрыторыях тагачасных [[Каралеўства Прусія|Прусіі]], [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыі]], а таксама ў [[Італія|Італіі]], шмат часу працаваў у [[Вена|Вене]], [[Будапешт|Будапешце]] і [[Прага|Празе]]<ref name="pravenc149647" />. У паездцы займаўся даследаваннямі як у свецкіх, так і ў манастырскіх зборах<ref name="pravenc149647" />. Усталёўвае асабістыя кантакты з тагачаснымі дзеячамі славянскай навукі і культуры ({{нп3|Людэвіт Гай|Людэвітам Гаем|ru|Гай, Людевит}}, [[Вацлаў Ганка|Вацлавам Ганкам]], [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вукам Караджычам]], [[Ерней Копітар|Ернеем Копітарам]], [[Ян Колар|Янам Коларам]], {{нп3|Юнгман|Юнгман|ru|Юнгманам}} і іншымі)<ref name="pravenc149647" />. За мяжой у [[Прага|Празе]] па рэкамендацыі [[Міхаіл Пятровіч Пагодзін|М. П. Пагодзіна]] Бадзянскі знаёміцца з [[Павел Іозеф Шафарык|П. І. Шафарыкам]], працуе пад яго кіраўніцтвам<ref name="bse" />. Вярнуўшыся ў Расію, публікуе творы Шафарыка ва ўласным перакладзе на рускую мову<ref name="pravenc149647" />. Справаздача аб замежнай паездцы была аформлена ў «Донесении г. министру народного просвещения магистра Московского университета Иосифа Бодянского из Праги» ([[Журнал министерства народного просвещения]], 1838. Т. 18. С. 392—404), а таксама знайшла адлюстраванне ў артыкуле «О древнейшем свидетельстве, что церковно-книжный язык есть славяно-булгарский» (Там жа. 1843. Т. 38. С. 130—168), дадатак якога ўтрымліваў знойдзены Бадзянскім у [[Уроцлаў|Вроцлаве]] спіс XVI ст. Падання Храбра Чарнарызца<ref name="pravenc149647" />. У час знаходжання за мяжой Бадзянскі сабраў значную бібліятэку выданняў [[13 стагоддзе|XIII]]—[[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзяў, якая налічвала амаль 3 тысячы кніг. У прыватнасці яна ўтрымоўвала працы чэшскага навукоўца {{нп3|Ёсеф Даброўскі|Ёсефа Даброўскага|ru|Добровский, Йосеф}}, славацкага філолага [[Антон Берналак|Антона Берналака]], сербскага лінгвіста [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вука Караджыча]], а таксама слоўнікі, хрэстаматыі, буквары славянскіх моў, зборнікі, перыядычныя выданні, так і творы па гісторыі, геаграфіі і славянаграфіі<ref name="nplu200" />. У [[1843]] годзе частка гэтай бібліятэкі была набыта Маскоўскім універсітэтам і ў цяперашні час захоўваецца ў яе фондах<ref name="nbmgulibrary">Научная библиотека МГУ [http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library Редкие книги и рукописи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151007084354/http://nbmgu.ru/nbmgu/manuscript.aspx?sector=library |date=7 кастрычніка 2015 }}</ref>. Выдадзены каталог гэтай калекцыі — Славянская учебная библиотека О. М. Бодянского: Кат./ Сост. Л. Ю. Аристова. М.: Издательство МГУ, 2000. 336 с. Па вяртанні ў [[1842]] годзе ў [[Масква|Маскву]] заняў кафедру гісторыі і літаратуры славянскіх гаворак у Маскоўскім універсітэце<ref name="bse" /><ref name="kondrashov" />. У 1842 годзе<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Бодянский Осип Максимович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 68 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref> становіцца экстраардынарным прафесарам Маскоўскага універсітэта, а з [[1847]] года — ардынарным прафесарам<ref name="kotlyarevsky" />. Яшчэ да ад’езду за мяжу Бадзянскі займаўся выкладаннем латыні. Авалодаўшы за мяжой чэшскай, польскай і славацкай мовамі, ён выкладаў іх па вяртанні на радзіму студэнтам Маскоўскага ўніверсітэта<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />, дапаўняючы практычныя заняткі вывучэннем агульнай гісторыі славянскіх народаў, славянскай археалогіі (курс «Славянские древности»). У [[1844]] годзе Бадзянскі пазнаёміўся з [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]]<ref name="pravenc149647" />. У далейшым Восіп Максімавіч падтрымліваў Тараса Рыгоравіча і высока цаніў яго творчасць, абараняючы у тым ліку і перад Гогалем. З [[1845]] года становіцца сакратаром [[Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Імператарскага таварыства гісторыі і старажытнасцей расійскіх]] пры Маскоўскім універсітэце<ref name="kondrashov" /><ref name="nplu200" />. У гэтым званні выдаваў ([[1846]]—[[1848]] і [[1858]]—[[1877]]) «Чытанні» гэтага таварыства, якія пад яго рэдакцыяй сталі выданнем перыядычным, якое аказала істотны ўплыў на расійскае гістарычнае мовазнаўства. У 23-х кнігах «Чытання», выдадзеных ім з 1846 па 1848 гады, Бадзянскі апублікаваў шмат старажытных помнікаў рускай і славянскай пісьменнасці, гэта «Прение митрополита Даниила с [[Максім Грэк|Максимом Греком]]», «Прение Даниила со старцем Вассианом», «Грамматическое исследование русского языка» [[Юрый Крыжаніч|Юрыя Крыжаніча]], «Летопись Пустынского монастыря», а таксама шмат сваіх арыгінальных і перакладных артыкулаў. У чэрвеньскай кнізе «Чытанняў» [[1848]] года Бадзянскі надрукаваў пераклад сачынення англійскага пасла ў Маскве {{нп3|Джыльс Флетчэр|Джыльса Флетчэра|ru|Флетчер, Джильс}} «О государстве русском» ([[1591]]), у якім распавядалася пра Расію канца [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] часоў [[Іван Грозны|Івана IV Грознага]]<ref name="kondrashov" /><ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. Імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] угледзеў у гэтай кнізе «абразлівыя для Расіі, рускіх манархаў і рускай царквы водгукі», за што ён распарадзіўся адхіліць Бадзянскага ад сакратарскіх абавязкаў<ref name="kotlyarevsky" />. Вучоны павінен быў пакінуць Маскву і адправіцца выкладаць у [[Казанскі ўніверсітэт]] ([[1848]]). Выданне «Чытанняў» было таксама спынена. Але Бадзянскі адмовіўся ад пераезду ў [[Казань]], яго нежаданне заняць гэта месца стала прычынай звальнення яго ў адстаўку [[2 студзеня]] [[1849]] года<ref name="ebse" />. === Гады сталасці === [[Выява:Історія Русів.jpg|thumb|left|180px|''{{нп3|Гісторыя русаў ці Малай Расіі|Гісторыя русаў|ru|История Русов или Малой России}}, [[1846]] год.'']] Амаль праз год — 22 снежня<ref name="ebse" /> 1849 года В. М. Бадзянскі быў зноў прызначаны ў ранейшым званні ў Маскоўскі ўніверсітэт на прафесуры<ref name="kondrashov" /><ref name="nplu200" />. У гэтыя гады ён збліжаецца з колам маскоўскіх славянафілаў і з {{нп3|Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|С. Ц. Аксакавым|ru|Аксаков, Сергей Тимофеевич}}, многія інтарэсы аб’ядноўваюць яго з землякамі: [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. В. Гогалем]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Р. Шаўчэнкам]] і [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|М. А. Максімовічам]]. Пасля свайго адхілення і да 1855 года Бадзянскі нічога не выдаваў, засяродзіўшыся на прафесуры<ref name="ebse" />, і толькі ў гэтым годзе выйшла яго доктарская дысертацыя «О времени происхождения славянских письмён»<ref name="bse" /><ref name="kondrashov" /><ref name="nplu200" />, якая да гэтага часу захавала значэнне даведачнага выдання<ref name="bse" />. У 1854 годзе Бадзянскі становіцца членам-карэспандэнтам [[Пецярбургская Акадэмія навук|Пецярбургскай Акадэміі навук]]<ref name="kotlyarevsky" /><ref name="nplu200" />. У 1857 годзе ён выступае з артыкуламі ў [[Славянафільства|славянафільскай]] газеце братоў Аксакавых «Молва»<ref name="kotlyarevsky" />. З 1858 года ён зноў быў абраны сакратаром [[Маскоўскае таварыства гісторыі і старажытнасцей Расійскіх|Маскоўскага таварыства гісторыі і старажытнасцей]]<ref name="polovcov">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/11892/Бодянский Статья А. К. Бороздина об О. М. Бодянском в «Русском биографическом словаре А. А. Половцова»]</ref><ref name="esbe2">[http://www.rulex.ru/01020512.htm Энциклопедический словарь Брокгауза и Эфрона]</ref> і рэдактарам «Чтений ОИДР»<ref name="kotlyarevsky" />. У іх па-ранейшаму друкавалася шмат матэрыялаў і даследаванняў па рускай гісторыі, напрыклад, «{{нп3|Чытанне пра Барыса і Глеба|Жыціе Барыса і Глеба|ru|Чтение о Борисе и Глебе}}»<ref name="kotlyarevsky" />, «[[Жыціе Феадосія Пячэрскага]]»<ref name="kotlyarevsky" />, матэрыялы пра дзейнасць [[Кірыл і Мяфодзій|Кірыла і Мяфодзія]]<ref name="kotlyarevsky" />, «Собрание великорусских песен» {{нп3|Іван Васільевіч Кірэеўскі|І. В. Кірэеўскага|ru|Киреевский, Иван Васильевич}}. З 1859 года да пераходу да {{нп3|Міхаіл Нікіфаравіч Каткоў|М. Н. Каткова|ru|Катков, Михаил Никифорович}} ў [[1861]] годзе Бадзянскі загадваў таксама друкарняй Маскоўскага ўніверсітэта<ref name="kotlyarevsky" />. У 1864 годзе здзейсніў другую паездку за мяжу, падчас якой пабываў у [[Дуброўнік]]у, Празе, [[Вена|Вене]], Баутцэне<ref name="nplu200" />. У гэты час у «Чтениях общества истории и древностей Российских» былі надрукаваны першакрыніцы XVII — XVIII стст., якія адносяцца да гісторыі паўднёвай Расіі і Украіны (Густынскі летапіс, «Летапіснае апавяданне пра [[Малая Русь|Малую Расію]]» {{нп3|Аляксандр Іванавіч Рыгельман|А. Рыгельмана|ru|Ригельман, Александр Иванович}}, «Гісторыя пра данскіх казакаў» і многае іншае). У 1868 годзе прафесарская дзейнасць Бадзянскага была спынена<ref name="kotlyarevsky" />. Прычынай гэтаму сталі выступленні Бадзянскага ў абарону ўніверсітэцкага Статута 1863 года і ўніверсітэцкай аўтаноміі, накіраваныя супраць [[Міхаіл Нічыпаравіч Каткоў|Міхаіла Каткова]] і {{нп3|Павел Міхайлавіч Лявонцьеў|Паўла Лявонцьева|ru|Леонтьев, Павел Михайлович}}. Вучоны выйшаў на пенсію ў званні заслужанага прафесара<ref name="nplu200" />. Пакінуўшы кафедру, Бадзянскі працягвае навуковую працу, збірае і выдае помнікі славянскай пісьменнасці («Кирилл и Мефодий. Собрание памятников, до деятельности святых первоучителей и просветителей славянских племен относящихся», т. 1—2, 1863—66; «Паннонское житие Кирилла. Списки 13—16», 1873; и другие)<ref name="kondrashov" />. [[Выява:Bodjansky.jpg||thumb|right|''«Библиографические записки», {{nowrap|1892 г.}} Перапіска [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. І. Сразнеўскага]] і В. М. Бадзянскага'']] Вядомы рускі славіст [[Ізмаіл Іванавіч Сразнеўскі|І. І. Сразнеўскі]] так ацаніў працу Бадзянскага: {{цытата|«Не шмат было ў нас такіх самаадданых дзеячаў, якім быў Бадзянскі; нельга не прызнаваць яго заслуг, як заслуг важных, годных падзякі агульнай».}} Да ліку іншых яго заслуг трэба прылічыць наладжванне сувязей рускіх славістаў з заходнеславянскімі славістамі ([[Францішак Палацкі|Ф. Палацкі]], Л. Суравецкі, [[Павел Іозеф Шафарык|Шафарык]]) і дзеячамі культуры ([[Людэвіт Гай|Л. Гай]], [[Вацлаў Ганка|В. Ганка]], [[Вук Стэфанавіч Караджыч|Вук Караджыч]], [[Ерней Копітар|Е. Копітар]], [[Ян Колар|Я. Колар]], Й. Юнгман). Але В. Бадзянскі як навуковец меў і заганы. Здаралася, што тэксты, публікацыяй якіх ён займаўся, былі недастаткова вывераныя. Напрыклад, ён стаў ініцыятарам выдання несумненнай гістарычнай фальсіфікацыі пад назвай «{{нп3|Гісторыя русаў ці Малай Расіі|Гісторыя русаў|ru|История Русов или Малой России}}». Яе аўтарам неабгрунтавана лічыўся архіепіскап свяціцель [[Георгій (Каніскі)]]. [[Файл:Tomb bodyansky.JPG|thumb|Магіла В. Бадзянскага]] Памёр 18 верасня 1877 года ў [[Масква|Маскве]]<ref name="ebse" /> і пахаваны ў [[Новадзявочы жаночы манастыр|Новадзявочым маскоўскім жаночым манастыры]] побач з Дзювернуа, Пагодзіным, Буслаевым і іншымі калегамі. == Уклад ва ўкраінскае мовазнаўства == Бадзянскі з’яўляецца заснавальнікам параўнальнага вывучэння [[украінская мова|ўкраінскай]] і іншых славянскіх моў. У яго творах прыводзіцца абгрунтаванне самабытнасці ўкраінскай мовы, даследуецца яе гісторыя, фанетыка і граматыка. Бадзянскі адстойваў фанетычныя прынцыпы пабудовы ўкраінскага правапісу, выступаў за нармалізацыю ўкраінскай літаратурнай мовы на аснове [[Палтаўскі дыялект украінскай мовы|палтаўскага дыялекту]]<ref name="НАНУ">Бодянський Осип (Йосип) Максимович // Українська мова. Енциклопедія. Київ, видавництво Українська Енциклопедія ім. Бажана, 2004 год, ISBN 966-7492-19-2. Стр. 57</ref>. == Уклад у беларускае мовазнаўства == Збіраў беларускія народныя песні, даследаваў мову «Бібліі» [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]], беларускую ананімную паэму «[[Энеіда навыварат]]»<ref name="БС"/>. == Памяць == * [[2 сакавіка]] [[2009]] года ўказам Прэзідэнта Украіны Віктара Юшчанкі {{нп3|Уладзімір Яфімавіч Мельнічэнка|Уладзіміру Мельнічэнку|uk|Мельниченко, Володимир Юхимович}}<ref>[http://val.ua/culture/literature/194198.html Український простір у Москві: Презентація книги] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304210651/http://val.ua/culture/literature/194198.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref> за кнігу «На славу нашей преславной Украины. Тарас Шевченко и Осип Бодянский»<ref>{{lang-uk|«На славу нашої преславної України: Тарас Шевченко і Осип Бодянський»}}. [http://ukrcenter.org/news/2008-09-30-99 - М.: ОЛМА Медиа Групп, 2008. — 560 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241127132751/http://ukrcenter.org/news/2008-09-30-99 |date=27 лістапада 2024 }}</ref> была прысуджана [[Нацыянальная прэмія Украіны імя Тараса Шаўчэнкі]]<ref name="president9042">[http://www.president.gov.ua/ru/documents/9042.html Указ Президента Украины № 117/2009. О присуждении Национальной премии Украины имени Тараса Шевченко.]</ref>. == Псеўданімы == У сваёй літаратурнай і навуковай дзейнасці Бадзянскі выкарыстоўваў наступныя псеўданімы<ref>{{нп3|Іван Філіпавіч Масанаў|Масанов И. Ф|ru|Масанов, Иван Филиппович}}, «Словарь псевдонимов русских писателей, учёных и общественных деятелей». В 4-х томах. — М., Всесоюзная книжная палата, 1956—1960 гг.</ref>: * Бода-Варвынец; * Бода-Варвынец, А.; * Дальберг О. Варвинский; * Запорозец Исько Матырынка; * Мастак, И.; * Муций Сцевола; * О. Б.; * Радушин, Е.; * N. == Творы == === Аўтар === * 1833 год — Малороссийские вирши. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1835 год — Наськы украинськы казки. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1835 год — О мнениях касательно происхождения Руси.// «Сын отечества». № 37-39<ref name="pravenc149647" /> * 1835 год — Рассмотрение различных мнений о древнем языке северных и южных руссов. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1837 год — О народной поэзии славянских племён. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1855 год — [http://books.google.com/books?id=nBkPAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&lr=&num=100&as_brr=3&ei=9McbS72YKpu-zgSq2J3hAg#v=onepage&q=&f=false О времени происхождения СЛАВЯНСКИХ ПИСЬМЕН. Сочинение О. Бодянского]. Москва, В университетской типографии. Перавыдана ў [[2007]] годзе.<ref name="pravenc149647" /> * 1856 год — Новые открытия в области глаголицы. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1857 год — Кирилл и Мефодий. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1891 год — Выдержки из дневника О. М. Бодянского // Сб. ОЛРС. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1897 год — Мои воспоминания. Москва<ref name="pravenc149647" />. * 1905 год — Письма к Вячеславу Ганке из славянских земель. Варшава<ref name="pravenc149647" />. * 1905 год — Из бумаг О. М. Бодянского // ЧОИДР. № 2<ref name="pravenc149647" />. * 2006 год — О. М. Бодянский. Дневник 1852—1857. === Перакладчык === * 1837 год — «Славянские древности» [[Павел Іозеф Шафарык|Павел Шафарык]]. // М., 1837—1848. 2 т<ref name="pravenc149647" />. * 1843 год — «Славянское народонаселение» [[Павел Іозеф Шафарык|Павел Шафарык]]. // Москвитянин. 1843. № 1, 3, 5; ряд статей<ref name="pravenc149647" /> * 1845 год — «Критико-историческая повесть временных лет Червонной или Галицкой Руси» Зубржицкий. === Выдавец === * 1846 год — [http://books.google.com/books?id=lN8tAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&lr=&num=100&as_brr=3&ei=9McbS72YKpu-zgSq2J3hAg#v=onepage&q=&f=false ИСТОРИЯ РУСОВ ИЛИ МАЛОЙ РОССИИ. Сочинение Георгия Конисского, архиепископа Белоруского]. Москва, в университетской типографии. * 1858 год — [http://books.google.com/books?id=TSkEAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&lr=&num=100&as_brr=3&ei=9McbS72YKpu-zgSq2J3hAg#v=onepage&q=&f=false Источники малороссийской истории, собранные Д. Н. Бантышем-Каменским, и изданные О. Бодянским]. Москва, в университетской типографии. * 1863—1866 годы — Кирилл и Мефодий. Собрание памятников, до деятельности святых первоучителей и просветителей славянских племен относящихся", т. 1—2. * 1873 год — Паннонское житие Кирилла. Списки 13—16. * Житие Бориса и Глеба * Житие Феодосия Печерского == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{col-begin}} {{col-2}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Бодянский Осип Максимович}} * «О мнениях касательно происхождения Руси» ([[Сын отечества]], [[1835]]); * «О народной поэзии славянских племён» ([[1837]]); * [http://books.google.ru/books?id=nBkPAAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#v=onepage&q=&f=false «О времени происхождения славянских письмён». М., 1855;] * «Дневник 1852—1857», Русскій міръ, 2006 г. * ''П. Й. Шафарик'', «Славянские древности», [http://books.google.ru/books?id=vnJBAAAAYAAJ&printsec=frontcover&dq=%D0%91%D0%BE%D0%B4%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9#v=onepage&q=&f=false Т. I], Т. II., М., [[1837]] — 1848 гг., перевод с чешского; * ''П. Й. Шафарик'', «Славянское народоописание» (Москвитянин, 1843 год), перевод с чешского; * ''П. Й. Шафарик'', «О [[Сварог]]е», перевод с чешского; * ''П. Й. Шафарик'', «О древнеславянских кирилловских типографиях в южнославянских и соседних землях», перевод с чешского; * ''[[Павел Іозеф Шафарык|П. Й. Шафарик]]'', «Расцвет славянской письменности в Болгарии», перевод с чешского; * ''Зубржицкий'', «Критико-историческая повесть временных лет Червонной или Галицкой Руси» (М., [[1845]]), перевод с польского; * Биографический словарь профессоров Московского университета, М., 1855; * ''[[Канстанцін Сяргеевіч Аксакаў|Аксаков К. С.]]'' (День, 1862 г., № 39—40); * {{нп3|Сямён Апанасавіч Вянгераў|С. А. Венгеров|ru|Венгеров, Семён Афанасьевич}}, Критико-биографический словарь, статья Н. Ф. Сумцова; * ''Срезневский И. И.'' На память о Бодянском, {{нп3|Віктар Іванавіч Грыгаровіч|Григоровиче|ru|Григорович, Виктор Иванович}} и {{нп3|Аляксандр Германавіч Прэйс|Прейсе|ru|Прейс, Александр Германович}}, СПб., 1878; * [[Міхаіл Іванавіч Сямеўскі|Семевский М. И.]], {{нп3|Ніл Аляксандравіч Папоў|Нил Попов|ru|Попов, Нил Александрович}} и кн. Голицын. Статьи. [[Русская старина]], 1879; * ''Котляревский А. А.'' Обзорная статья к изданию: О. М. Бодянский, Соч., т. 2, СПб., 1889; * ''Кочубинский'' Итоги славянской и русской филологии, Одесса, 1882; * ''Кочубинский, О. М.'' Бодянский в его дневнике. ([[Исторический вестник]], 1887); * ''Кочубинский, О. М.'' Бодянский. (Славянское обозрение, 1892 г.); {{col-2}} * ''Петров Н. И.'' Очерки истории украинской литературы XIX в., Киев, 1884; * ''Пичета В. [И.]'' К истории славяноведения в СССР, «Историк-марксист», 1941, № 3 * ''Титов А. А.'' О рукописях библитотеки Бодянского. Газета Гатцука, 1880, № 17, 26 апреля. * ''Титов А. А.'' Письма Бодянского к отцу. (Чтения в обществе истории и древностей российских, 1893); * ''Титов А. А.'' О. М. Бодянский в переписке с учёными. И. И. Срезневский: Письма к Бодянскому. — Библиографические записки, 1892, ноябрь. * ''Василенко Н. П.'' О. М. Бодянский и его заслуги для изучения Малороссии. Киев, 1904; * ''Кондрашов Н. А.'' О. М. Бодянский, М., 1956; * ''Булахов М. Г.'' Восточнославянские языковеды. Биобиблиографический словарь, т. 1, Минск, 1976. * ''Алексашкина Л. Н.'' О. М. Бодянский и его роль в развитии русско-чешских отношений (40-70-е гг. XIX в.): Кандидатская диссертация. М., 1973; * ''Минкова Л.'' О. М. Бодянски и българското възраждание. София, 1978; СвДР. С. 78-81; * ''Гудков В. П.'' К характеристике славистической школы О. М. Бодянского // Вопр. историографии и истории зарубежных слав. народов. М., 1987; * ''Пашаева Н. М.'' Б-ка О. М. Бодянского // Из фонда редких книг и рукописей НБ Моск. ун-та. М., 1993. * [http://www.philol.msu.ru/~ref/aristova.pdf ''Аристова Л. Ю.'' Осип Максимович Бодянский как источниковед и исследователь славянских языков.]{{Недаступная спасылка}} * ''Мельниченко В.'' «На славу нашої преславної України» (Тарас Шевченко і Осип Бодянський)". — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2008. — 560 с. {{col-end}} {{Добры артыкул|Асоба}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бадзянскі Восіп Максімавіч}} [[Катэгорыя:Філолагі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Славісты Расіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Другой Маскоўскай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі МДУ]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты Санкт-Пецярбургскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Славісты]] [[Катэгорыя:Русісты]] l5klu69wg51h4qvqkdfnsadnf8x3g93 Максім Ярмалініч Вашчанка 0 154053 5124374 5123283 2026-04-10T19:59:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124374 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Вашчанка}} {{Мастак | імя = Максім Ярмалініч Вашчанка | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт = | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння =1650-я | месца нараджэння = {{МН|Магілёў}} | дата смерці =1708 | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =[[медзярыт]] | вучоба =[[Віленскі ўніверсітэт|Віленская акадэмія]] | стыль = | працы =ілюстрацыі да кніг «[[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]]», «Акафісты і каноны» | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Category:Maksim Vaščanka }} '''Максім Ярмалініч Вашча́нка''' (1650-я, {{МН|Магілёў}}&nbsp;— 1708)&nbsp;— беларускі друкар, гравёр па медзі і дрэве, кнігавыдавец і асветнік. Адзін з заснавальнікаў [[Магілёўская школа гравюры|Магілёўскай школы гравюры]], кіраўнік і арандатар [[Магілёўская брацкая друкарня|Магілёўскай брацкай друкарні]]<ref name="БС">{{Кніга |частка=Вощанки |загаловак=Биографический справочник |месца=Мн. |выдавецтва=«Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год=1982 |том=5 |старонкі=128 |старонак=737}}</ref>. З'яўляецца бацькам яшчэ аднаго выдатнага магілёўскага мастака і друкара [[Васіль Максімавіч Вашчанка|Васіля Вашчанкі]]. == Біяграфія == Сваю адукацыю Максім Вашчанка атрымаў у каталіцкай [[Друкарня Віленскай акадэміі|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. У 1672 годзе ён здабыў там ступень бакалаўра філасофіі і вольных мастацтваў, а ў 1673 годзе&nbsp;— званне магістра навук. Мастацтву малюнка і гравюры ён навучаўся непасрэдна ў Вільні, верагодна, у мастацкім гуртку, які дзейнічаў пры акадэміі. У гэты ж час ён працаваў і ўдасканальваў сваё майстэрства разам з такімі вядомымі беларускімі гравёрамі, як [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандр Тарасевіч]], [[Іван Шчырскі]] і [[Лаўрэнцій Кршчановіч]]. У канцы 1670-х гадоў Вашчанка працаваў у [[Слуцкая друкарня|Слуцку]], пры двары князёў Радзівілаў. З пачатку 1680-х гадоў ён вярнуўся ў родны Магілёў, дзе пачаў працаваць у [[Магілёўская брацкая друкарня|Магілёўскай брацкай (Богаяўленскай) друкарні]]. Менавіта тут прайшла асноўная частка яго жыцця. З 1680-х гадоў і ажно да сваёй смерці ў 1708 годзе Максім Вашчанка быў кіраўніком і арандатарам гэтай друкарні, ператварыўшы яе ў адзін з галоўных выдавецкіх цэнтраў праваслаўнага насельніцтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="БС"/>. == Творчасць і выдавецкая дзейнасць == [[Файл:Манархія турэцкая вокладка.jpg|thumb|250px|Тытульны аркуш кнігі «Манархія турэцкая» (Слуцк, 1678) з гравюрай М. Вашчанкі]] [[Файл:Манархія турэцкая.jpg|thumb|250px|Гравюра М. Вашчанкі да кнігі «Манархія турэцкая» (выява мусульманскага манаха — дэрвіша ордэна Эдэмі)]] Максім Вашчанка ўвайшоў у гісторыю мастацтва як адзін з першых беларускіх майстроў, які ўжыў у кнігадрукаванні складаную тэхніку разцовага [[медзярыт]]у (гравюры на медзі). Сваю актыўную гравёрскую дзейнасць ён пачаў у [[Слуцк]]у, выканаўшы ў 1678 годзе надзвычай якасныя ілюстрацыі да кнігі англійскага дыпламата [[Поль Рыко|Поля Рыко]] «[[Манархія турэцкая|Манархія Турэцкая]]» (у арыгінале: ''«Monarchia turecka opisana przez Ricota»'', Слуцк, 1678). Для гэтага выдання мастак стварыў 19 падпісных медзярытаў, якія з'яўляліся творчымі копіямі гравюр французскіх мастакоў {{нп3|Себасцьен Леклерк|С. Леклерка|fr|Sébastien Leclerc}} і {{нп3|Наэль Кашын|Н. Кашына|ru|Noël Cochin}} для парыжскага выдання гэтай кнігі 1670 года. Медзярыты М. Вашчанкі сталі вельмі яскравай з'явай у беларускай кніжнай гравюры XVII стагоддзя. Гэта быў цалкам свецкі цыкл, выкананы з вялікай жыццёвай пераканаўчасцю і ўвагай да дэталяў экзатычнай усходняй вопраткі, што надало творам жанравы характар. На гравюрах мастак пакінуў свой подпіс: ''«Scul. Maxim Woszczanka»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=334}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=339}}. Пасля пераезду ў Магілёў Вашчанка засяродзіўся пераважна на выданні і мастацкім афармленні багаслужбовай і навучальнай літаратуры. Пад яго кіраўніцтвам Магілёўская брацкая друкарня дасягнула свайго росквіту і выпусціла шэраг папулярных праваслаўных кніг: «Псалтыр» (1693), «Малітваслоў» (1695) і «Часаслоў» (1695){{sfn|Нікалаеў|2009|с=339}}. Асаблівай з'явай стала выданне ў 1693 годзе кнігі «Акафісты і каноны». Нягледзячы на невялікі фармат (у 8-ю долю аркуша) і аб'ём у 250 старонак, гэтая кніга стала першым магілёўскім выданнем, якое было настолькі багата аздоблена гравюрамі. Яна змяшчае 45 ілюстрацый, у тым ліку вялікую колькасць медзярытаў (іх адбіткі часам сустракаюцца па некалькі разоў), а таксама цэлы цыкл гравюр на дрэве з евангельскімі сюжэтамі, выкананымі самім М. Вашчанкам<ref name="БС"/>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=339}}. Сярод ілюстрацый можна ўбачыць выявы Хрыста, стражнікаў і рымскіх жаўнераў. Цікава, што ў некаторых біблейскіх сцэнах мастак адлюстраваў рымскіх салдат у выглядзе сучасных яму польскіх крылатых гусараў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=339}}. Творы Вашчанкі вылучаюцца ўмелай кампаноўкай шматфігурных сцэн, багаццем светлаценявой мадэліроўкі, якой ён дасягаў за кошт разнастайнай штрыхоўкі. Асаблівую цікавасць у даследчыкаў выклікаюць прадмовы мастака і выдаўца да шэрагу кніг, дзе ён яскрава раскрывае свае погляды як асветніка і гуманіста<ref name="БС"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Нікалаеў М. В. |загаловак=Гісторыя беларускай кнігі. У 2 т. Т. 1. Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |месца=Мінск |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]] |год=2009 |старонак=424 |isbn=978-985-11-0481-5 |ref=Нікалаеў}} * Вашчанка Максім Ярмалініч // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 1994. — 537 с. — 20 000 экз. — ISBN 5-85700-142-0. * Биографический справочник. — Мн.: «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. — Т. 5. — С. 128. — 737 с. * Шматаў В. Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стагоддзяў. — Мінск, 1984. == Спасылкі == * [http://spadchyna.net/index.php?option=com_content&view=article&id=776:2009-11-14-15-43-05&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467 ВАШЧАНКА Максім Ярмалініч] * [http://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/114/213/214/ Вашчанка Максім Ярмалініч] * [http://www.alvin-portal.org/alvin/view.jsf?aq=%5B%5B%5D%5D&c=1&aqe=%5B%5D&af=%5B%22ARCHIVE_ORG_ID_facet%3A3%22%2C%22alpha3_facet%3Achu%22%2C%22COUalpha2_facet%3ABY%22%5D&searchType=TEXT&pid=alvin-record%3A491017&dswid=3571#alvin-record%3A491017 МЛВОСЛОВЕ(Ц) | в не(м)же Чи́нъ | Ча́со(в) Цр҃ко(в)ны(х) | и про(ч): мл҃ені̏] {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Вашчанка Максім Ярмалініч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1650-я гады]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1708 годзе]] [[Катэгорыя:Асобы:Магілёў]] [[Катэгорыя:Друкары Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гравёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Магілёўская школа гравюры]] fyx10bcetp87xjhfimgm71n3r70h26z Андэрсан 0 156388 5124261 5102134 2026-04-10T13:38:52Z Feeleman 163471 /* Прозвішча */ Дадаў літару і новую асобу 5124261 wikitext text/x-wiki {{змест справа}} '''А́ндэрсан''' ({{lang-sv|Andersson}} або {{lang-en|Anderson}}) — прозвішча, тапонім. == Прозвішча == === А === * [[Адам Андэрсан]] (нар. 1984) — музыкант брытанскага дуэта Hurts === Б === * [[Бенедыкт Андэрсан]] — брытанскі сацыёлаг * [[Бібі Андэрсан]] — шведская актрыса * [[Біргіта Андэрсан]] — шведская актрыса * [[Бэні Андэрсан]] (нар. 1946) — шведскі кампазітар, музычны прадзюсар, аранжыроўшчык і спявак, адзін з заснавальнікаў квартэта [[ABBA]]. === Г === * [[Гуніла Андэрсан]]  — шведская хакеістка. === Д === * [[Дан Андэрсан]] (1888—1920) — шведскі пісьменнік, паэт і кампазітар. * [[Джыліян Андэрсан]] — амерыкана-брытанская актрыса * [[Джэймі Андэрсан]] — амерыканская сноўбардыстка * [[Джэсіка Андэрсан]] — шведская спявачка. === І === * [[Івон Андэрсан]] — амерыканская баскетбалістка === К === * [[Карл Дэйвід Андэрсан]] (1905—1991) — амерыканскі фізік-эксперыментатар, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1936) * [[Карын Элізабет Андэрсан]] — шведскі палітык * [[Кевін Андэрсан]] — тэнісіст === Л === * [[Ліна Андэрсан]] — шведская лыжніца * [[Лоры Андэрсан]] — амерыканская спявачка === М === * [[Магдалена Андэрсан]] (нар. 1967) — прэм'ер-міністр Швецыі. * [[Майкл Андэрсан (рэжысёр)]] * [[Майкл Філіп Андэрсан]] (1959—2003) — астранаўт ЗША. * [[Марыян Андэрсан]] (1902—1993) — амерыканская спявачка (кантральта). * [[Мікалай Іванавіч Андэрсан]] (1845—1907) — вучоны-мовазнавец, гісторык навукі. === Н === * [[Наталі Андэрсан]] (нар. 1981) — англійская актрыса, спявачка і тэлевядучая. === О === * [[Оскар Мікалаевіч Андэрсан]] (1887—1960) — вучоны ў галіне матэматычнай і эканамічнай стастыстыкі. === П === * [[Памела Андэрсан]] (нар. 1967) — амерыканская актрыса і фотамадэль канадскага паходжання. * [[Перніла Андэрсан]] — шведская спявачка, прадзюсар. * [[Пол Томас Андэрсан]] — амерыканскі рэжысёр. === Р === * [[Роберт Бернард Андэрсан]] (1910—1989) — амерыканскі юрыст, палітык * [[Рой Андэрсан]] — шведскі рэжысёр === С === * [[Сафі Жанжамбр Андэрсан]] — англійская мастачка === У === * [[Уэс Андэрсан]] (нар. 1969) — амерыканскі кінарэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар. === Ф === * [[Філіп Уорэн Андэрсан]] (1923—2020) — амерыканскі фізік-тэарэтык, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па фізіцы (1977) === Х === * [[Харыет Андэрсан]] — шведская актрыса * [[Хеда Андэрсан]] — шведскі ўрач === Ш === * [[Шэрвуд Андэрсан]] (1879—1941) — амерыканскі пісьменнік. === Э === * [[Эба Андэрсан]] - шведская лыжніца === Ю === * [[Юнна Андэрсан]] - шведская футбалістка == Футбалісты == * [[Андэрсан Полга]] (нар. 1979) — бразільскі футбаліст == Тапонім == * [[Андэрсан (акруга, Тэхас)]] * [[Андэрсан (рака)]] — рака на паўночным захадзе Канады ў Паўночна-Заходніх тэрыторыях * [[Андэрсан (Тэхас)]] * Андэрсан — шэраг акруг у ЗША == Гл. таксама == * [[Андэрсен]] {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Прозвішчы]] 1xmr6yjk6iyrohukavbzalau73s98qx Музей Ларка 0 167061 5124498 4580617 2026-04-11T09:25:50Z Brololwi 152931 Добавлено изображение 5124498 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lima_museo_larco.jpg | міні | справа | Музей Ларка ў Ліме]]'''Музей Ларка''', або '''Археалагічны музей Рафаэля Ларка Эрэра''' (ісп.: Museo Larco, поўная назва Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera) — [[музей]] у раёне Пуэбла-Лібра горада [[Ліма]], [[Перу]]. Музей размешчаны ў будынку 18 стагоддзя, рэзідэнцыі віцэ-каралёў Перу, пабудаванай на месцы адной з дакалумбавых пірамід. Музей мае калекцыю ў 45.000 экспанатаў дакалумбавага мастацтва, якія ахопліваюць 4-тысячагадовы перыяд гісторыі Перу. Тут выстаўлены вырабы культур Мочэ, Наска, Чыму і інкаў. == Гл. таксама == * [[Музей золата ў Ліме]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera}} * [http://www.museolarco.org/iindex.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130113102128/http://www.museolarco.org/iindex.html |date=13 студзеня 2013 }} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі Лімы]] [[Катэгорыя:Калекцыі дакалумбавых культур]] lbvmkcgfeuxusxbnaar7p06mxlabo6r 5124503 5124498 2026-04-11T09:36:28Z DzBar 156353 Дадаў шаблон замест выявы 5124503 wikitext text/x-wiki {{Музей}} '''Музей Ларка''', або '''Археалагічны музей Рафаэля Ларка Эрэра''' (ісп.: Museo Larco, поўная назва Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera) — [[музей]] у раёне Пуэбла-Лібра горада [[Ліма]], [[Перу]]. Музей размешчаны ў будынку 18 стагоддзя, рэзідэнцыі віцэ-каралёў Перу, пабудаванай на месцы адной з дакалумбавых пірамід. Музей мае калекцыю ў 45.000 экспанатаў дакалумбавага мастацтва, якія ахопліваюць 4-тысячагадовы перыяд гісторыі Перу. Тут выстаўлены вырабы культур Мочэ, Наска, Чыму і інкаў. == Гл. таксама == * [[Музей золата ў Ліме]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera}} * [http://www.museolarco.org/iindex.html Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130113102128/http://www.museolarco.org/iindex.html |date=13 студзеня 2013 }} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Музеі Лімы]] [[Катэгорыя:Калекцыі дакалумбавых культур]] i0nr33phlrbx81xeuu6nvt0w1ytxo65 Шаблон:Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь 10 168898 5124563 5114781 2026-04-11T11:37:43Z DobryBrat 5701 абнаўленне звестак 5124563 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь |navbar = |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Дзеючы склад [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] |выява = <!--[[Выява:|70px|Эмблема Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]--> |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = Старшыня |спіс1 = * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] |загаловак2 = Прэзідыум |спіс2 = * <!--Кіраўнік Адміністрацыі Прэзідэнта-->[[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] * <!--Старшыня Дзяржкантролю-->[[Васіль Мікалаевіч Герасімаў|Васіль Герасімаў]] * <!--Першы намеснік Прэм'ера-->[[Мікалай Генадзевіч Снапкоў|Мікалай Снапкоў]] * <!--Намеснік Прэм'ера, сацыяльная сфера - ахова здароўя, адукацыя, культура, спорт-->[[Наталля Уладзіміраўна Пяткевіч|Наталля Пяткевіч]] * <!--Намеснік Прэм'ера, пытанні будаўніцтва, ЖКГ, транспарту-->[[Аляксандр Аляксандравіч Церахаў|Аляксандр Церахаў]] * <!--Намеснік Прэм'ера, сельская гаспадарка--> * <!--Намеснік Прэм'ера, прамысловасць, энергетыка-->[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]] * <!--Міністр эканомікі-->[[Юрый Адамавіч Чабатар|Юрый Чабатар]] * <!--Міністр фінансаў-->[[Уладзіслаў Вікенцьевіч Татарыновіч|Уладзіслаў Татарыновіч]] * <!--Міністр замежных спраў-->[[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] |загаловак3 = Члены |спіс3 = * <!--Міністр абароны-->[[Віктар Генадзевіч Хрэнін|Віктар Хрэнін]] * <!--Міністр адукацыі-->[[Андрэй Іванавіч Іванец|Андрэй Іванец]] * <!--Міністр архітэктуры і будаўніцтва-->[[Аляксандр Віктаравіч Студнеў|Аляксандр Студнеў]] * <!--Міністр аховы здароўя-->[[Аляксандр Валер’евіч Хаджаеў|Аляксандр Хаджаеў]] * <!--Міністр гандлю-->[[Артур Барысавіч Карповіч|Артур Карповіч]] * <!--Міністр ЖКГ-->[[Генадзь Аляксеевіч Трубіла|Генадзь Трубіла]] * <!--Міністр інфармацыі-->[[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марат Маркаў]] * <!--Міністр культуры-->[[Руслан Іосіфавіч Чарнецкі|Руслан Чарнецкі]] * <!--Міністр лясной гаспадаркі-->[[Аляксандр Антонавіч Кулік|Аляксандр Кулік]] * <!--Міністр па надзвычайных сітуацыях-->[[Вадзім Іванавіч Сіняўскі|Вадзім Сіняўскі]] * <!--Міністр па падатках і зборах-->[[Дзмітрый Мікалаевіч Кійко|Дзмітрый Кійко]] * <!--Міністр прамысловасці-->[[Андрэй Яўгенавіч Кузняцоў|Андрэй Кузняцоў]] * <!--Міністр працы і сацыяльнай абароны -->[[Андрэй Валянцінавіч Лабовіч|Андрэй Лабовіч]] * <!--Міністр прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя --> * <!--Міністр сельскай гаспадаркі і харчавання -->[[Юрый Мікалаевіч Горлаў|Юрый Горлаў]] * <!--Міністр спорту і турызму-->[[Сяргей Міхайлавіч Кавальчук|Сяргей Кавальчук]] * <!--Міністр сувязі і інфарматызацыі -->[[Кірыл Барысавіч Залескі|Кірыл Залескі]] * <!--Міністр транспарту і камунікацый -->[[Аляксей Аляксеевіч Ляхновіч|Аляксей Ляхновіч]] * <!--Міністр унутраных спраў-->[[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Іван Кубракоў]] * <!--Міністр фінансаў-->[[Юрый Міхайлавіч Селівёрстаў|Юрый Селівёрстаў]] * <!--Міністр энергетыкі-->[[Дзяніс Равільевіч Мароз|Дзяніс Мароз]] * <!--Міністр юстыцыі-->[[Яўген Іосіфавіч Каваленка|Яўген Каваленка]] * <!--Старшыня Дзяржкамваенпрама-->[[Дзмітрый Аляксандравіч Пантус|Дзмітрый Пантус]] * <!--Старшыня Дзяржкаммаёмасці-->[[Віталь Іосіфавіч Нявера|Віталь Нявера]] * <!--Старшыня ДКНТа-->[[Дзяніс Леанідавіч Каржыцкі|Дзяніс Каржыцкі]] * <!--Старшыня Дзяржстандарта-->[[Алена Міхайлаўна Маргунова|Алена Маргунова]] * <!--Старшыня ДМК-->[[Уладзімір Мікалаевіч Арлоўскі|Уладзімір Арлоўскі]] * <!--Старшыня Дзяржпагранкамітэта-->[[Канстанцін Генадзевіч Моластаў|Канстанцін Моластаў]] * <!--Старшыня КДБ-->[[Іван Станіслававіч Тэртэль|Іван Тэртэль]] * <!--Старшыня праўлення Нацбанка-->[[Раман Аляксандравіч Галоўчанка|Раман Галоўчанка]] * <!--Старшыня Белкаапсаюза-->[[Інэса Леанідаўна Караткевіч|Інэса Караткевіч]] * <!--Старшыня Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі-->[[Уладзімір Сцяпанавіч Каранік|Уладзімір Каранік]] |стыль_унізе = |унізе = }}<includeonly>{{#if:{{{nocat|}}}{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Члены Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]}}</includeonly><noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка Беларусі]] </noinclude> lb22nuckpfl3uxmuy7ipiww6pckcpb6 Тарас Сайка 0 175829 5124236 4460766 2026-04-10T12:17:13Z Tyhfal 166246 /* Біяграфія */ 5124236 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Тарас Сайка''' ({{ДН|||1906}}, [[Ліпск (Ганцавіцкі раён)|Ліпск]], цяпер Ганцавіцкі раён — {{ДС|26|9|1973}}) — пратэстанцкі пастар, рэлігійны і культурна-грамадскі дзеяч беларускага замежжа ў [[ЗША]], удзельнік беларускага хрысціянскага руху XX ст., мецэнат. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і праваслаўных беларусаў. Пачатковую адукацыю атрымаў дома. Служыў у польскім войску. Пасля заканчэння службы вярнуўся ў Ліпск. Прыняў святое хрышчэнне. Пры матэрыяльнай падтрымцы місіі «Свет на Востоке» пабудаваў у Ліпску малітоўны дом. З 2-й паловы 1930-х гадоў узначаліў у Ліпску мясцовую царкву баптыстаў. У час [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў высланы на {{нп5|Forum Wiedenest|біблейскія курсы ў духоўную семінарыю|de|Forum Wiedenest}} ў [[Відэнест]] (Германія). З 1950 года ў [[ЗША]]. Жыў і працаваў у [[Мінеапаліс]]е ([[Мінесота]]). Ініцыятар перакладу [[Біблія|Бібліі]] на беларускую мову. Па пытаннях перакладу вёў вялікую перапіску з беларускімі свецкімі і рэлігійнымі дзеячамі на эміграцыі [[Ян Пятроўскі|Я. Пятроўскім]], [[Якаў Рапецкі|Я. Рапецкім]], [[Д. Ясько]], [[Янка Станкевіч|Я. Станкевічам]]. Адзін з арганізатараў і каардынатараў Беларускага біблейскага камітэта па справе перакладу Бібліі. Дзеяч беларускага пратэстанцкага руху ў ЗША. Удзельнічаў у працы з’езда прадстаўнікоў беларускіх евангелічных хрысціян у Канадзе (8-9 верасня 1973). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Пятроўскі Я.'' [http://knihi.com/Jan_Piatrouski/Taras_Sajka.html#1 Тарас Сайка]. — Гейнсвіл, 1995. * Весьнік беларускага эвангельска-баптысцкага брацтва ў ЗША і Канадзе № 2, 1974; * Кіпель В. {{DEFAULTSORT:Сайка Тарас}} [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] 3js98uc9j0amuba64sumiffgqjmw1yv Заходне-Украінская Народная Рэспубліка 0 187938 5124556 5064873 2026-04-11T11:29:54Z Отаман43 155923 5124556 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва=Заходне-Украінская Народная Рэспубліка |саманазва={{lang-uk|Західноукраїнська Народна Республіка}} |статус= Незалежная дзяржава <br />З [[22 студзеня]] [[1919]] года аўтаномія ў складзе [[УНР]] |сцяг=Flag of Ukraine (1917–1921).svg |апісанне_сцяга = [[Сцяг Украіны|Сцяг]] |герб=Coat of Arms of the West Ukrainian People's Republic (1918—1919).png |апісанне_герба =[[Герб Украіны|Герб]] |карта= Location of the WUPR.png |апісанне= Тэрыторыя на якую прэтэндавала ЗУНР |p1 = Аўстра-Венгрыя |flag_p1 =Flag of Austria-Hungary 1869-1918.svg |p2 = Гуцульская рэспубліка |flag_p2 =Flag of Ukraine (1917–1921).svg |утворана=[[19 кастрычніка]] [[1918]] |ліквідавана=<br />[[18 ліпеня]] [[1919]] |s1=II Рэч Паспалітая |flag_s1=Flag of Poland (1919–1928).svg |s2=Каралеўства Румынія |flag_s2=Flag of Romania.svg |s3=Чэхаславакія |flag_s3=Flag of Czechoslovakia.png |s4=УНР |flag_s4 = Flag of Ukraine (1917–1921).svg |s5= |flag_s5= |сталіца=[[Львоў]], [[Цярнопаль]], [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]] |мова=[[украінская мова]] |форма_кіравання=[[рэспубліка]] |дынастыя= |рэлігія=[[праваслаўе]], [[каталіцтва]] |плошча= |насельніцтва= [[украінцы]], [[палякі]], [[яўрэі]], [[немцы]], [[чэхі]] |дадатковы_параметр1= |змесціва_параметру1= |Этап1= |Дата1= |Год1= |Этап2= |Дата2= |Год2= |Этап3= |Дата3= |Год3= |Этап4= |Дата4= |Год4= |Этап5= |Дата5= |Год5= |Этап6= |Дата6= |Год6= |дадатковы_параметр2= |змесціва_параметру2= |да= |д1= |д2= |д3= |д4= |д5= |д6= |д7= |пасля= |п1= |п2= |п3= |п4= |п5= |п6= |п7= |заўв= }} '''Захо́дне-Украі́нская Народная Рэспубліка''' ({{lang-uk|Західноукраїнська Народна Республіка}}, паводле тагачаснага напісання — ''Західно-Українська Народня Республіка''; '''ЗУНР''') — [[украінцы|украінскае]] дзяржаўнае ўтварэнне ([[рэспубліка]]), якое існавала на працягу [[1918]]—[[1919]] гадоў на [[Тэрыторыя|тэрыторыі]] [[Заходняя Украіна|Заходняй Украіны]] са [[Сталіца|сталіцай]] у [[Горад|горадзе]] [[Львоў]]. Узнікла пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] праз вынікі [[Распад Аўстра-Венгерскай імперыі|распаду]] [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]]. Абвешчаная [[19 кастрычніка]] [[1918]] года. Ахоплівала (альбо прэтэндавала) на тэрыторыі [[Галічына|Галічыны]], [[Букавіна|Букавіны]] і [[Падкарпацкая Русь|Закарпацця]]. [[1 лістапада]] пасля [[Лістападаўскі чын|захопу ўлады ў Львове і іншых буйных гарадах рэгіёна ўкраінцамі]] распачаўся ваенны канфлікт з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], якую падтрымлівалі краіны [[Антанта|Антанты]]. [[22 студзеня]] [[1919]] года рэспубліка аб’ядналася («[[Акт Злучэння]]») з [[УНР]], з-за чаго атрымала назву «Заходняя вобласць Украінскай Народнай Рэспублікі» ({{lang-uk|Західна Область Української Народної Республіки}}). Спыніла фактычнае існаванне ў выніку {{нп3|украінска-польская вайна 1918-1919 гадоў|ўкраінска-польскай вайны|en|Polish–Ukrainian War}} ([[18 ліпеня]] [[1919]] года). Анексавана [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]], [[Каралеўства Румынія|Румыніяй]] і [[Чэхаславакія]]й. Да [[15 сакавіка]] [[1923]] года ўрад ЗУНР знаходзіўся ў [[эміграцыя|эміграцыі]]. == Гістарычны нарыс == Напярэдадні Першай Сусветнай вайны вялікая частка ўкраінскіх тэрыторый — Усходняя Галічына, Букавіна, Закарпацце — знаходзіліся ў складзе Аўстра-Венгрыі. Калі ў кастрычніку [[1918]] года ва ўмовах ваеннага паражэння аўстра-нямецкага блоку і нацыянальна-вызваленчае барацьбы народаў Аўстра-Венгерская імперыя распалася на некалькі незалежных дзяржаў, украінцы пачалі здзяйсняць шэраг захадаў з мэтай стварэння ўласнай дзяржавы на заходнеўкраінскіх землях [якія ўваходзілі ў склад колішняй Аўстра-Венгрыі]. Пад канец верасня [[1918]] года ў Львове быў сфарміраваны Украінскі Генеральны Ваенны Камісарыят (УГВК), які распачаў працу па падрыхтоўцы ўзброеннага паўстання. У кастрычніку гэтага ж года кіраўніком камісарыяту быў прызначаны сотнік {{нп3|Украінскія Сечавыя Стральцы|Легіёну Украінскіх Сечавых Стральцоў|uk|Українські січові стрільці}} {{нп3|Дзмітрый Вітоўскі|Дзмітрый Вітоўскі|uk|Вітовський Дмитро Дмитрович}}. [[18 кастрычніка]] гэтага ж года ў Львове на сходах усіх украінскіх дэпутатаў аўстрыйскага парламента, украінскіх членаў галіцкага і букавінскага [[сойм]]аў, прадстаўнікоў палітычных партый Галічыны і Букавіны, духавенства і студэнцтва была ўтворана {{нп3|Украінская Нацыянальная Рада Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі|Украінская Нацыянальная Рада|uk|Українська Національна Рада Західноукраїнської Народної Республіки}} — палітычны прадстаўніцкі орган украінскага народа ў Аўстра-Венгерскай імперыі<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxr.htm Статут Української Національної Ради, прийнятий у Львові 18 жовтня 1918 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120165050/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxr.htm |date=20 лістапада 2011 }}</ref>. [[19 кастрычніка]] [[1918]] года Рада абвясціла ўкраінскую дзяржаву на ўсёй украінскай этнічнай тэрыторыі Галічыны, Букавіны і Закарпацця<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxd.htm Проклямація Української Національної Ради від 19 жовтня 1918 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120161855/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxd.htm |date=20 лістапада 2011 }}</ref> (букавінцы падтрымалі абвяшчэнне незалежнасці на {{нп3|Букавінскае веча|букавінскім вечы|uk|Буковинське віче}}). Было прынятае рашэнне аб распрацоўцы дэмакратычнай [[канстытуцыя|канстытуцыі]], а таксама быў абраны [[прэзідэнт]] Украінскай Нацыянальнай Рады, якім стаў [[Яўген Петрушэвіч]]. [[31 кастрычніка]] [[1918]] года ў Львове стала вядома пра прыезд у горада Польскай ліквідацыйнай камісіі (утворана [[28 кастрычніка]] [[1918]] года ў [[Кракаў|Кракаве]]), якая мусіла пераняць ад аўстрыйскага намесніка ўладу над Галічынай і далучыць яе да складу Польшчы. УНРада паставіла перад аўстрыйскім урадам пытанне пра перадачу ёй усёй паўнаты ўлады ў Галічыне і Букавіне. Аднак аўстрыйскі намеснік Галічыны генерал К. Гуйн адказаў катэгарычнай адмовай. Тады на вечаровым паседжанні УГВК (Украінскага Генеральнага Ваеннага Камісарыята) [[31 кастрычніка]] [[1918]] года было вырашана атрымаць уладу ў Львове ўзброеным шляхам. == Бітва за Львоў == [[Выява:Ukrainian State 1918.5-11.png|справа|thumb|290px|ЗУНР у кастрычніку [[1918]] года: {{легенда|#E0FEAD|ЗУНР}} {{легенда|#D3F47B|[[Украінская Дзяржава]] <small>(разам з шэрагам тэрытарыяльных прэтэнзій)</small>}} {{легенда|#77D9B7|[[Крым]]скі краёвы ўрад}} {{легенда|#B0E44B|[[Кубанская Народная Рэспубліка]]}} {{легенда|#A0E19D|{{нп3|Усевялікае Войска Донскае|Усевялікае Войска Донскае|ru|Всевеликое войско Донское}}}} {{легенда|#C1E8E1|[[Беларуская Народная Рэспубліка]] <small>(шэраг кантраляваных ёю тэрыторый; бяз поўных тэрытарыяльных прэтэнзій)</small>}} {{легенда|#FFD2FF|[[Літва#.D0.9F.D0.B5.D1.80.D1.88.D0.B0.D1.8F .D0.9B.D0.B5.D1.82.D1.83.D0.B2.D1.96.D1.81.D0.BA.D0.B0.D1.8F .D0.A0.D1.8D.D1.81.D0.BF.D1.83.D0.B1.D0.BB.D1.96.D0.BA.D0.B0|Літва]] <small>(тэрытарыяльныя прэтэнзіі)</small>}} {{легенда|#D3DEEB|[[Польская Рэспубліка (1918-1939)|Польшча]]}} {{легенда|#FFFF99|[[Аўстра-Венгрыя]]}} {{легенда|#DFBF9F|[[Каралеўства Румынія|Румынія]]}} {{легенда|#FFE17F|[[Каралеўства Сербія|Сербія]]}} {{легенда|#F5AAA5|Савецкая [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расія]]}}]] У ноч з [[31 кастрычніка]] на [[1 лістапада]] [[1918]] года стралецкія часткі, узначальваныя сотнікам Дзмітрыем Вітоўскім, занялі ўсе найбольш важныя ўрадавыя ўстановы ў месце (акрамя {{нп3|Галоўны чыгуначны вакзал, Львоў|чыгуначнага вакзалу|uk|Головний залізничний вокзал (Львів)}}, што стала адною з памылак і прычынай страты Львова). Гэтыя падзеі ва ўкраінскай гістарыяграфіі атрымалі назву [[Лістападаўскі чын|Лістападаўскага чына]]. [[9 лістапада]] [[1918]] года УНРада стварыла свой часовы выканаўчы орган, які [[13 лістапада]] гэтага ж года быў ператвораны ва ўрад — {{нп3|Дзяржаўны сакратарыят Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі|Дзяржаўны Сакратарыят ЗУНР-ЗВ УНР|uk|Державний секретаріат ЗУНР}}. У гэты ж дзень былі зацверджаныя Канстытуцыйныя асновы новаўтворанай дзяржавы — «Тимчасовий основний закон про державну самостійність українських земель колишньої Австро-Угорської монархії»<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxc.htm Тимчасовий основний закон про державну самостійність українських земель бувшої австро-угорської монархії, ухвалений Українською Національною Радою на засіданню 13 падолиста 1918] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140803204015/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxc.htm |date=3 жніўня 2014 }}</ref> ({{lang-be|«Часовы асноўны закон пра дзяржаўную самастойнасць украінскіх земляў колішняй Аўстра-Венгерскай манархіі»}}), згодна з якім яна атрымала назву «Західно-Українська Народна Республіка» ({{lang-be|Заходне-Украінская Народная Рэспубліка}}). Закон вызначаў тэрыторыію ЗУНР, якая ўключала ўкраінскія этнічныя землі і ахоплівала Галічыну, Букавіну і Закарпацце. Тэрыторыя ЗУНР складала 70 тысяч км², насельніцтва — 6 мільёнаў асоб. Быў зацверджаны герб дзяржавы — Залаты Леў на сінім фоне, і сцяг — блакітна-жоўты. Нацыянальным меншасцям на тэрыторыі ЗУНР гарантаваліся роўныя правы з украінскім насельніцтвам. Часовы Асноўны закон ЗУНР быў з цягам часу дапоўнены цэлыс шэрагам законаў: пра арганізацыю войска ([[13 лістапада]] [[1918]] года), часовую адміністрацыю ([[15 лістапада]] [[1918]] года), часовую арганізацыю судаводства ([[16 лістапада|16]] і [[21 лістапада]] [[1918]] года), дзяржаўную мову ([[1 студзеня]] [[1919]] года), навучальны працэс ([[13 лютага]] [[1919]] года), грамадзянства ([[8 красавіка]] [[1919]] года), зямельную рэформу ([[14 красавіка]] [[1919]] года). Вынікам актыўнай знешнепалітычнай дзейнасці ЗУНР стала адкрыццё пасольстваў у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Германія|Германіі]] і дыпламатычных прадстаўніцтваў у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Канада|Канадзе]], [[ЗША]], [[Бразілія|Бразіліі]], [[Італія|Італіі]] і інш. == Украінска-польская вайна == Да новай украінскай дзяржавы яўрэйскае, нямецкамоўнае і частка польскага насельніцтва ставілася лаяльна, іншая частка [[палякі|палякаў]] пры падтрымцы Польшчы распачалі [[польска-ўкраінская вайна|ваенныя дзеянні супраць украінскай улады]]. Адначасова румынскія войскі перайшлі межы ЗУНР і, незважаючы на супраціўленне насельніцтва, [[11 лістапада]] занялі [[Чарнаўцы]], а пасля гэтага і ўсю Паўночную Букавіну. [[Выява:4 school Ternopil.jpg|290px|справа|thumb|Будынак [[Цярнопаль|тэрнопальскае]] школы № 4, у якім у лістападзе-снежні [[1918]] года знаходзіўся ўрад ЗУНР.]] [[21 лістапада]] ў выніку крывапралітных баёў польскія войскі захапілі Львоў (ля горада Перамышля не здолелі разбурыць масты і полськія войскі прыехалі на чыгуначны вакзал у Львове). Урад ЗУНР пераехаў у [[Цярнопаль]], а з [[2 студзеня]] [[1919]] года УНРада і ўрад ЗУНР знаходзіліся ў Станіслававе (зараз [[Івана-Франкоўск]]). [[1 снежня]] [[1918]] года дэлегацыя УНРады і прадстаўнікі {{нп3|Дырэкторыя Украінскай Народнай Рэспублікі|Дырэкторыі УНР|uk|Директорія Української Народної Республіки}} падпісалі ў [[Фастаў|Фаставе]] папярэдняе пагадненне пра аб’яднанне ЗУНР і УНР<ref>[http://www.uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxt.htm Передвступний договір, заключений дня 1 грудня 1918 года в м. Фастові між Українською Народньою Республікою і Західно-Українською Народньою Республікою про маючу наступити злуку обох українських держав в одну державну одиницю] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140803204701/http://uazakon.com/documents/date_5r/pg_ifwzxt.htm |date=3 жніўня 2014 }}</ref> і канчаткова ўхваленую вышэйшым органам дзяржавы [[3 студзеня]] [[1919]] года. [[4 студзеня]] [[1919]] года быў сфарміраваны новы ўрад на чале з {{нп3|Сідар Галубовіч|Сідарам Галубовічам|uk|Голубович Сидір Тимофійович}} і створаны Аддзел УНРады (складаўся з дзевяці членаў) пад кіраўніцтвам Яўгена Петрушэвіча. [[21 студзеня]] [[1919]] года прадстаўнікі Усекарпацкага кангрэса {{нп3|Сцяпан Клачурак|Сцяпан Клачурак|uk|Клочурак Степан}} і {{нп3|Дзмітрый Клымпуш|Дзмітрый Клымпуш|uk|Климпуш Дмитро Іванович}} перадалі ўраду ЗУНР у Станіславе рашэнне насельніцтва края пра далучэнне да Украіны закарпацкіх земляў. На наступны дзень у Кіеве адбылося ўрачыстае абвяшчэнне [[Акт Злучэння|«Акту про Злуку» («Акту пра Злучэнне»)]] ЗУНР (Галічына, Букавіна, Закарпацце) і УНР (Наддняпроўская Украіна) у адзіную Украінскую Народную Рэспубліку. Згодна з законам «Про форму влади в Україні» ({{lang-be|«Пра форму ўлады ва Украіне»}}), прынятым {{нп3|Працоўны Кангрэс Украіны|Працоўным Кангрэсам Украіны|uk|Трудовий конгрес України}}, ЗУНР атрымала назву «Західна Область Української Народної Республіки» ({{lang-be|«Заходняя Вобласць Украінскай Народнай Рэспублікі»}}, ЗВ УНР, ЗВУНР). Пазней, пасля падпісання {{нп3|Варшаўскі дагавор, 1920|Варшаўскага дагавору 1920 года|en|Treaty of Warsaw (1920)}} між УНР і Польшчай Акт Злучэння быў дэнансаваны ўладай ЗУНР-ЗВ УНР як пратэст супраць няўзгодненасці дзеянняў з боку Сымона Пятлюры, а таксама пра гэта былі паведамленыя прадстаўнік дыпламатычнай місіі УНР у [[Варшава|Варшаве]] і ўрад Польшчы<ref>ISBN 5-7707-7867-9 с.140</ref>. У студзені-маі [[1919]] года, нягледзячы на пастаянны недахоп зброі, баепрыпасаў і амуніцыі, {{нп3|Украінская Галіцкая Армія|Украінская Галіцкая Армія|uk|Українська Галицька армія}} кантралявала сітуацыю на ўкраінска-польскім фронце і паступова выціскала польскую армію з тэрыторыі Галічыны. У сярэдзіне лютага гэтага ж года Украінская Галіцкая Армія пачала {{нп3|Ваўчухоўская аперацыя|Ваўчухоўскую аперацыю|uk|Вовчухівська операція}}. Але пад канец лютага [[1919]] года паспяховы наступ украінскай арміі быў спынены паводле патрабавання [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], якая для перамоў з урадам ЗВ УНР пра ўмовы перамір’я з Польшчай выслала місію ў складзе [[Францыя|французскага]] генерала Бертэлемі (кіраўнік місіі), [[Вялікабрытанія|брытанскага]] палкоўніка Віярда, [[ЗША|амерыканскага]] прафесара Лорда і [[Італія|італьянскага]] палкоўніка Стабіле (трох апошнія — члены місіі). Місія высунула патрабаванне неадкладанага спынення ваенных дзеянняў і запрапанавала дэмаркацыйную лінію між дзвюма бакамі, паводле якой 40 % Усходняй Галічыны (Львоў і [[Драгобыч|Драгобыцкі]] нафтавы басейн) адыходзіла да Польшчы. Урад ЗУНР гэтай прапановы не прыняў, пасля чаго ваенныя дзеянні аднавіліся. [[13 мая]] гэтага года Найвышэйшы Савет краін [[Антанта|Антанты]] здзейсніў новую спробу скласці перамір’е між бакамі, што знаходзіліся ў стане вайны. Прапановы міжсаюзнай камісіі, якую ўзначальваў генерал {{нп3|Луіс Бота|Луіс Бота|en|Louis Botha}}, былі прыняты ўкраінскім бокам. Аднак умовы перамір’я, паводле якіх Драгобыцкі басейн заставаўся на баку ЗУНР, былі адрынуты ўрадам Польшчы. Праз гэтыя ўмовы праз два дні на ўкраінскі фронт у Галічыне і Валыні была адпраўлена сфарміраваная і ўзброеная ў [[Францыя|Францыі]] васьмідзесяцітысячная польская армія генерала [[Юзэф Галер|Юзэфа Галера]], якая (паводле планаў Антанты) прызначалася толькі для барацьбы супраць бальшавікоў. Пад канец мая ўрад пачынае пераезд са Станіславава праз Бучач, Чарткоў у Залешчыкі. Напачатку чэрвеня [[1919]] года польскія войскі, у тым ліку армія генерала [[Юзэф Галлер|Галлера]], арганізавана пры спрыянні [[Антанты]], захапілі амаль усю Галічыну, за выключэннем тэрыторыі паміж [[Днестр]]ам і ніжнім [[Збруч]]ам. [[2 чэрвеня]] {{нп3|Бучацкі кляштар|кляштары базыльянаў|uk|Бучацький монастир}} ([[Бучач]]) была праведзена нарада<ref>''Шанковський Л.'' Бучаччина в роки визвольної війни 1918—1920 // Бучач і Бучаччина. Історично-мемуарний збірник. — Ню-Йорк-Лондон-Париж-Сидней-Торонто: НТШ, 1972. — Т. XXVII. — 944 с.,іл. с.78</ref>. У сувязі з крытычным становішчам ЗВ УНР [[9 чэрвеня]] [[1919]] урад Сідара Галубовіча склаў свае паўнамоцтвы, а Аддзел УНРады перадаў усю паўнату ваеннай і грамадзянай улады Яўгену Петрушэвічу, які атрымаў тытул [[дыктатар]]а ЗВ УНР. Для выканання ўскладзеных на яго функцый Петрушэвіч стварыў пры сабе часовы выканаўчы орган — Раду Упаўнаважаных Дыктатара і Ваенную Канцылярыю. Начальным правадыром быў прызначаны генерал {{нп3|Аляксандр Грэкаў|Аляксандр Грэкаў|uk|Греків Олександр Петрович}}. [[7 чэрвеня|7]]—[[28 чэрвеня]] [[1919]] года УГА [Украінская Галіцкая Армія] пад камандаваннем Аляксандра Грэкава правяла {{нп3|Чарткоўскі наступ|Чарткоўскі наступ|uk|Чортківська офензива}}, у выніку якога значная частка Галічыны была вызвалена ад польскіх войскаў. Аднак праз нястачу зброі і баепрыпасаў УГА была вымушана на працягу чэрвеня-ліпеня [[1919]] года адступіць на старыя пазіцыі. [[16 ліпеня|16]]—[[18 ліпеня]] гэтага ж года УГА адступіла за раку Збруч. Тэрыторыю ЗВ УНР акупавалі польскія войскі. З ліпеня да лістапада [[1919]] года месцам знаходжання кіраўніцтва ЗВ УНР з’яўляўся [[Камянец-Падольскі]]. [[12 лістапада]] [[1919]] года ў ім адбылася апошняя сумесная нарада ўрадаў ЗУНР і УНР, на якой Яўген Петрушэвіч прапанаваў адсунуць Сымона Пятлюру ад кіраўніцтва як «неспецыяліста па аператыўных справах». Уранку [[17 лістапада]] гэтага ж года часткі Дабрарміі захапілі Камянец-Падольскі<ref>''Литвин М., Науменко К''. Історія ЗУНР.-Львів: Інститут українознавства НАНУ, видавнича фірма «Олір»,1995.-368 с., іл. ISBN 5-7707-7867-9 с.266-267</ref>. == Эміграцыя == Позна ўвечары [[16 лістапада]] [[1919]] года Петрушэвіч, палкоўнік В. Вышываны, група ўрадавых асоб ЗУНР, сотня стралкоў асабістай аховы<ref>Там жа.</ref> былі вымушаныя пераехаць праз Румынію ў [[Вена|Вену]], дзе працягвалі актыўную міжнародную дзейнасць датычна абароны дзяржаўных інтарэсаў ЗУНР. Найвышэйшая Рада Антанты [[25 чэрвеня]] [[1919]] года (паводле іншых звестак — [[29 чэрвеня]]), перасцерагаючыся наступу бальшавікоў за Збруч, пагадзілася на часовую акупацыю польскімі войскамі Усходняй Галічыны, пакінуўшы юрыдычныя правы над гэтай тэрыторыяй за саюзнымі дзяржавамі. [[21 лістапада]] гэтага года пад ціскам польскага боку быў складзены «Дагавор паміж саюзнымі дзяржавамі і Польшчай па Усходняй Галічыне», паводле якога рэгіён на 25 гадоў уваходзіў у склад Польшчы, захоўваючы статус тэрытарыяльнай аўтаноміі. Па заканчэнні гэтага тэрміна статус гэтых зямель мусіў вызначацца шляхам самавызначэння мясцовага насельніцтва. [[8 снежня]] [[1919]] года Найвышэйшая Рада Антанты, прызнаўшы ўсходняй мяжою [[Лінія Керзона|Лінію Керзона]], юрыдычна зацвердзіла замацаванне на баку Польшчы тэрыторый, на якія прэтэндавалі тагачасныя ўкраінскія нацыянальныя арганізацыі: [[Холмшчына|Холмшчыны]], [[Лемкаўшчына|Лемкаўшчыны]], паўднёвага [[Падляшша]] і [[Надсанне|Надсання]]. [[1 жніўня]] [[1920]] года ў Вене быў сфарміраваны замежны (экзыльны) ўрад Дыктатара ЗУНР, галоўная мэта якога — дамагацца аднаўлення незалежнасці ЗУНР дыпламатычнымі сродкамі. Яўген Петрушэвіч склаў часовы ўрад для Усходняй Галічыны: сакратар замежных спраў — {{нп3|Сцяпан Вытвіцкі|С. Вытвіцкі|uk|Витвицький Степан}}, сакратар палітычнай прапаганды — К. Лявіцкі, сакратар унутраных спраў, судаводства — А. Ганінчак, сакратар фінансаў і гандлю — В. Сінгалевіч. Быў сфарміраваны дарадніцкі Савет, у якую ўваходзіла сем членаў Нацыянальнай Рады. На працягу [[1920]]—[[1923]] гадоў урад ЗУНР і прэзідэнт Яўген Петрушэвіч пастаянна ставілі перад [[Ліга Нацый|Лігай Нацый]], Найвышэйшай Радай і Радай Пасольстваў дзяржаў Антанты пытанні пра ліквідацыю рэжыму польскай улады на тэрыторыі рэспублікі і аднаўленне незалежнасці ЗУНР. Аднак лідары краін Антанты, зацікаўленыя ў існаванні моцнай польскай дзяржавы як супрацвагі Савецкай Расіі, не адважваліся прыняць рашэнне датычна гэта праблемы. [[11 жніўня]] дыктатар ЗУНР Яўген Петрушэвіч дадаткова ўключыў у склад свайго ўраду ўпаўнаважанага, вядомага дзеяча УНТП {{нп3|Раман Пярфецкі|Рамана Пярфецкага|uk|Перфецький Роман}} — як рэферэнта края — для кіраўніцтва сацыяльна-палітычнымі працэсамі ў Галічыне. У сакавіку [[1921]] года дэлегацыя ЗУНР ({{нп3|Косць Лявіцкі|Косць Лявіцкі|uk|Левицький Кость}}, {{нп3|Эрнест Тэадор Брайтэр|Эрнест Тэадор Брайтэр|uk|Ернест Теодор Брайтер}}, {{нп3|Осіп Назарук|Осіп Назарук|uk|Назарук Осип Тадейович}}, Лука Мышуга) выказала рашучы пратэст супраць складання [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскага мірнага дагавору 1921 года]]. У 1921 годзе Рада Лігі Нацый прыняла рашэнне пра арганізацыю ў [[1922]] годзе міжнароднай канферэнцыі па праблеме міжнародна-прававога статусу Галічыны. У красавіку-маі [[1922]] года пытанне пра лёс украінскіх тэрыторый, што засталіся на баку Польшчы, абмяркоўвалася на {{нп3|Генуэзская канферэнцыя|Генуэзскай канферэнцыі|en|Genoa Conference (1922)}}. {{нп3|Канферэнцыя Пасольстваў|14 сакавіка 1923 года на паседжанні Рады Пасольстваў дзяржаў Антанты|en|Conference of Ambassadors}} былі прызнаныя фактычныя межы Польшчы на ўсходзе з умовай надання [[аўтаномія|аўтаноміі]] для Усходняй Галічыны. Намагаючыся змяніць рашэнне Рады Пасольстваў, з [[Раймон Пуанкарэ|Раймонам Пуанкарэ]] сустракаўся [[мітрапаліт]] {{нп3|Андрэй, Шаптыцкі|Андрэй Шаптыцкі|uk|Андрей (Шептицький)}}, але беспаспяхова. [[15 сакавіка]] [[1923]] года экзыльны ўрад ЗУНР спыніў існаванне. == Улада == === Судовая ўлада === [[21 лістапада]] [[1918]] года Украінская Нацыянальная Рада выдала закон «Про тимчасову організацію судівництва»<ref>Лозинський М. Галичина в гг. 1918—1920/М. Лозинський. — [[Нью-Ёрк]], [[1970]]. — С. 45-46</ref> ({{lang-be|«Пра часовую арганізацыю судаводства»}}), адпаведна з якім судовая сістэма новаўтворанай Рэспублікі складалася з трох звенняў: павятовых судоў, акругавых судоў і Вышэйшага суда. Як і на [[Украінская Народная Рэспубліка|ўсходніх землях]], у ЗУНР заканадаўства колішняй метраполіі дзейнічала толькі ў тым выпадку, калі яно не супярэчыла інтарэсам украінскай дзяржавы. Апроч агульных судоў прадугледжвалася стварэнне органаў ваеннай юстыцыі, якімі былі павінныя стаць: акругавы ваенны суд, абласны ваенны суд і Найвышэйшы ваенны трыбунал<ref>Вісник державних законів і розпоряджень Західної області Української Народної Республіки. — [[1919]]. — Вип.3. — С. 12-18</ref>. Заканадаўствам ЗУНР былі ўсталяваныя падвышаныя патрабаванні да асоб, якія мелі жаданне стаць суддзямі. У прыватнасці, пасля заканчэння вышэйшай навучальнай установы яны былі павінны прайсці двухгадовае стажыраване, і толькі пасля гэтага маглі стаць суддзямі ў выпадку паспяховай здачы спецыяльнага экзамену<ref>Судоустрій України: підручник / С.Ківалов, Ю.Полянський, М.Косюта, В.Долежан. — К.: Юрінком Інтер, 2011. — 384 с.</ref>. == Насельніцтва == [[Выява:Ukrainians in Austria-Hungary 1911.gif|справа|thumb|290px|Украінцы (русіны) ў Аўстра-Венгрыі, 1911 год, пазначаныя жоўтым колерам.]] Згодна з Аўстра-Венгерскім перапісам [[1910]] года, на тэрыторыі абвешчанай Заходне-Украінскай Народнай Рэспублікі пражывала каля 5 400 000 асоб. Сярод іх 3 291 000 тысяч (прыблізна 60 %) [[украінцы|украінцаў]], 1 351 000 (прыблізна 25 %) [[палякі|палякаў]], 660 000 (прыблізна 12 %) [[яўрэі|яўрэяў]]. Рэшту складалі [[немцы]], [[венгры]], [[румыны]], [[чэхі]], [[славакі]], [[цыганы]], [[армяне]] і інш. У местах і мястэчках пражывалі пераважна палякі і яўрэі, у сельскай жа мясцовасці ў абсалютнай большасці пераважалі ўкраінцы. Такое размеркаванне месца пражывання апынулася ў будучыні праблемным, бо найбуйнейшы горад і адміністрацыйны цэнтр рэгіёна [[Львоў]], які заснаваў [[кароль]] [[Даніла Галіцкі|Даніла Раманавіч]], быў у большасці населеным на той момант палякамі і лічыўся важным цэнтрам польскай культуры. Канфлікт за гэты горад быў непазбежным. == Гл. таксама == * [[Канферэнцыя Пасольстваў]] * [[Галічына]] {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Тищик Б. Й., Вівчаренко О.&nbsp;А''. Західноукраїнська Народна Республіка. 1918—1923 pp. — Коломия, 1993. * ''Кугутяк М''. Галичина: Сторінки історії. Івано-Франківськ, 1993. * ''Кульчицький В.&nbsp;С''. До питання про виникнення і падіння Західноукраїнської Народної Республіки // Проблеми юридичної науки та правоохоронної практики. К., 1994 * ''Литвин М. Р., Науменко К.&nbsp;Є''. Історія ЗУНР. Львів, 1995. — 368с., іл. ISBN 5-7707-7867-9. * ''Лісна І.&nbsp;С''. Становлення національної державності в Галичині (1918—1923 рр.). — Львів, 1998. * ''Макарчук С.&nbsp;А''. Українська республіка галичан. Львів, 1997. * Західно-українська народна республіка 1918—1923. Ілюстрована енциклопедія. Видавництво «Манускрипт». * Уряди України у ХХ ст. — К. : Наукова думка, 2001. — 608 с. * ''Шухевич С. Е.'' Спомини. — Львів: Червона калина, 1929. * [[Бучач і Бучаччина]]. Історико-мемуарний збірник. — НТШ: Ню-Йорк-Лондон-Париж-Сидней-Торонто, 1972. Т. XXVII. — 944 с., іл. * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_1_A-Zh.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918–1923. Енциклопедія. Т. 1]: А–Ж. Івано-Франківськ : Манускрипт-Львів, 2018. 688 с. ISBN: 978-966-2067-44-6 * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_2_Z-O.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918–1923. Енциклопедія. Т. 2]: З–О. Івано-Франківськ : Манускрипт-Львів, 2019. 832 с. ISBN: 978-966-2067-61 * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_3_P-S.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918-1923. Енциклопедія. Т. 3]: П - С. Івано-Франківськ: Манускрипт-Львів, 2020.576 с. ISBN: 978-966-2067-65-1 * [https://chtyvo.org.ua/authors/Avtorskyi_kolektyv/Zakhidno-Ukrainska_Narodna_Respublika_1918-1923_Entsyklopediia_Tom_4_T-Ya.pdf Західно-Українська Народна Республіка 1918-1923. Енциклопедія. Т. 4]: Т - Я. Івано-Франківськ: Манускрипт-Львів, 2021.688 с. ISBN: 978-966-2067-72-9 == Спасылкі == {{Commonscat|Western Ukrainian People's Republic|выгляд=поўны}} {{Вікіцытатнік-мова|uk|Західноукраїнська Народна Республіка}} * [http://www.day.kiev.ua/316280 Мій райдужний Перший] «День», № 207—208, п’ятниця, 12 листопада 2010 * [http://www.narodnaviyna.org.ua/index.html Народна війна 1917—1932, проект] * [http://duhvoli.com.ua/index.php?fond=8 duhvoli.com.ua] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130624022851/http://duhvoli.com.ua/index.php?fond=8 |date=24 чэрвеня 2013 }} Карта ЗУНР, випущена за сприяння фонду «Україна-Русь» * [http://ukr-film.ucoz.ua/publ/filmi_periodu_unr/9 Переглянути теку з фільмами про ЗУНР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104002913/http://ukr-film.ucoz.ua/publ/filmi_periodu_unr/9 |date=4 студзеня 2014 }} * [http://zakarpattya.net.ua/Special/106651-Dokumenty-svidchat...-22 Заклик Руської народної ради в Пряшеві 1918 р. до населення] * [http://www.history.org.ua/?hrono Інститут історії України] * [http://inst-ukr.lviv.ua/files/18/240Perfeck.pdf Роман Перфецький] {{Распад Аўстра-Венгрыі}} {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР, 1917—1924}} [[Катэгорыя:Заходне-Украінская Народная Рэспубліка| ]] [[Катэгорыя:Заходняя Украіна]] [[Катэгорыя:Дзяржавы ў гісторыі Украіны]] [[Катэгорыя:Колішнія непрызнаныя дзяржавы]] mpgous9a7u5j22a6j8fz1s8eb3slwnq Канстанцінас Шырвідас 0 190089 5124568 4881882 2026-04-11T11:53:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124568 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Канстанцінас Шырвідас |Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}<br>{{lang-pl|Konstanty Szyrwid}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = Канстанцінас Шырвідас, партрэт XVIII стагоддзя |Дата нараджэння = паміж 1578 і 1581 |Месца нараджэння = Сірвіды, [[Вількамірскі павет]], [[Віленскае ваяводства]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]] |Дата смерці = {{ДС|23|8|1631}} |Месца смерці = [[Вільня]], Віленскае ваяводства, Вялікае Княства Літоўскае, Рэч Паспалітая |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[мовазнавец]], [[лексікограф]], [[педагог]], [[тэолаг]], каталіцкі [[святар]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт|Віленская акадэмія]] |Навуковая ступень = магістр філасофіі і вольных навук (1631) |Навуковае званне = прафесар тэалогіі |Альма-матэр = [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|Пултускі езуіцкі калегіум]] (1606)<br>[[Віленскі ўніверсітэт|Віленская акадэмія]] (1610) |Мова твораў = [[літоўская мова]], [[польская мова]], [[лацінская мова]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] }} '''Канстанці́нас Шы́рвідас''' (таксама вядомы як ''Сірвідас, Сірвід, Шырвід''; {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}, {{lang-pl|Konstanty Szyrwid}}; паміж 1578 і 1581, вёска Сірвіды, [[Вількамірскі павет]] — {{ДС|23|8|1631}}, [[Вільня]]) — літоўскі пісьменнік, мовазнавец-[[лексікограф]], педагог і прафесар тэалогіі. З’яўляецца адным з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. Магістр філасофіі і вольных навук (1631), член манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Біяграфія == Нарадзіўся паміж 1578 і 1581 гадамі ў вёсцы Сірвіды [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1598 годзе стаў членам манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]. Сваю адукацыю пачаў у [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|езуіцкім калегіуме ў Пултуску]], дзе вучыўся з 1603 па 1606 гады. Пасля гэтага працягнуў навучанне ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], якую скончыў у 1610 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. На працягу 1613—1625 гадоў (з пэўнымі перапынкамі) выкладаў [[Свяшчэннае Пісанне]] ў Віленскай акадэміі, працаваў яе прафесарам тэалогіі. У 1631 годзе атрымаў навуковую ступень магістра філасофіі і вольных навук. Памёр 23 жніўня 1631 года ад [[туберкулёз]]у{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Канстанцінас Шырвідас зрабіў значны ўнёсак у нармалізацыю і развіццё літоўскай мовы. Ён з’яўляецца складальнікам першага друкаванага слоўніка літоўскай мовы — трохмоўнага польска-лацінска-літоўскага лексікона «Слоўнік трох моў» (лац.: ''Dictionarium trium linguarum''). Першае выданне гэтай працы пабачыла свет у Вільні каля 1620 года і было разлічана на студэнтаў, якія вывучалі паэтыку і рыторыку. Слоўнік змяшчаў каля 14 тысяч слоў і карыстаўся вялікай папулярнасцю: у далейшым праца неаднаразова перавыдавалася (у 1629, 1631, 1642, 1677 і 1713 гадах). Гэты слоўнік адыграў надзвычай важную ролю ў працэсе нармалізацыі літоўскай літаратурнай мовы і аж да сярэдзіны XIX стагоддзя заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. Таксама Шырвідас з’яўляецца аўтарам першай арыгінальнай кнігі на літоўскай мове. Ён падрыхтаваў і выдаў зборнік рэлігійных пропаведзяў (казанняў) з паралельнымі перакладамі на [[польская мова|польскую мову]] пад назвай «Пункты казанняў» (польск.: ''Punkty kazań''), які выйшаў у дзвюх частках у 1629—1644 гадах. Лінгвістычныя працы і тэксты Канстанцінаса Шырвідаса вызначаюцца чысцінёй і багаццем мовы, утрымліваюць значную колькасць сінонімаў і неалагізмаў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}{{sfn|БелЭн|2004|с=19}}. == Бібліяграфія == * ''Dictionarium trium linguarum'' (Вільня, каля 1620) * ''Punkty kazań'' (Вільня, частка 1 — 1629, частка 2 — 1644) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Сірвідас Канстанцінас|аўтар=[[Валерый Васільевіч Пазднякоў|В. Пазднякоў]]|старонкі=569|ref=ЭВКЛ}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|артыкул=Шырвідас Канстанцінас|старонкі=19}} * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч А.]] |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=13597&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Dictionarium trium linguarum]{{ref-en}} * [http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= Sirvydas, Konstantinas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123223835/http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= |date=23 лістапада 2007 }}{{ref-lt}} * [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3983858 Szyrwid Konstanty]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шырвідас Канстанцінас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вількамірскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1631 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Езуіты Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пултускага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] jkovoomlcnmpuqmf8nnmfhl5u7on4j5 5124569 5124568 2026-04-11T11:58:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Навуковая і літаратурная дзейнасць */ 5124569 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Канстанцінас Шырвідас |Арыгінал імя = {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}<br>{{lang-pl|Konstanty Szyrwid}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = Канстанцінас Шырвідас, партрэт XVIII стагоддзя |Дата нараджэння = паміж 1578 і 1581 |Месца нараджэння = Сірвіды, [[Вількамірскі павет]], [[Віленскае ваяводства]], [[Вялікае Княства Літоўскае]], [[Рэч Паспалітая]] |Дата смерці = {{ДС|23|8|1631}} |Месца смерці = [[Вільня]], Віленскае ваяводства, Вялікае Княства Літоўскае, Рэч Паспалітая |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ВКЛ}} |Род дзейнасці = [[мовазнавец]], [[лексікограф]], [[педагог]], [[тэолаг]], каталіцкі [[святар]] |Месца працы = [[Віленскі ўніверсітэт|Віленская акадэмія]] |Навуковая ступень = магістр філасофіі і вольных навук (1631) |Навуковае званне = прафесар тэалогіі |Альма-матэр = [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|Пултускі езуіцкі калегіум]] (1606)<br>[[Віленскі ўніверсітэт|Віленская акадэмія]] (1610) |Мова твораў = [[літоўская мова]], [[польская мова]], [[лацінская мова]] |Канфесія = [[Каталіцтва]] }} '''Канстанці́нас Шы́рвідас''' (таксама вядомы як ''Сірвідас, Сірвід, Шырвід''; {{lang-lt|Konstantinas Sirvydas}}, {{lang-pl|Konstanty Szyrwid}}; паміж 1578 і 1581, вёска Сірвіды, [[Вількамірскі павет]] — {{ДС|23|8|1631}}, [[Вільня]]) — літоўскі пісьменнік, мовазнавец-[[лексікограф]], педагог і прафесар тэалогіі. З’яўляецца адным з заснавальнікаў літоўскай пісьменнасці. Магістр філасофіі і вольных навук (1631), член манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Біяграфія == Нарадзіўся паміж 1578 і 1581 гадамі ў вёсцы Сірвіды [[Вількамірскі павет|Вількамірскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. У 1598 годзе стаў членам манаскага [[Езуіты|ордэна езуітаў]]. Сваю адукацыю пачаў у [[Езуіцкі калегіум (Пултуск)|езуіцкім калегіуме ў Пултуску]], дзе вучыўся з 1603 па 1606 гады. Пасля гэтага працягнуў навучанне ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскай акадэміі]], якую скончыў у 1610 годзе{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. На працягу 1613—1625 гадоў (з пэўнымі перапынкамі) выкладаў [[Свяшчэннае Пісанне]] ў Віленскай акадэміі, працаваў яе прафесарам тэалогіі. У 1631 годзе атрымаў навуковую ступень магістра філасофіі і вольных навук. Памёр 23 жніўня 1631 года ад [[туберкулёз]]у{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == Канстанцінас Шырвідас зрабіў значны ўнёсак у нармалізацыю і развіццё літоўскай мовы. Ён з’яўляецца складальнікам першага друкаванага слоўніка літоўскай мовы — трохмоўнага польска-лацінска-літоўскага лексікона «Слоўнік трох моў» (лац.: ''[[Dictionarium trium linguarum]]''). Першае выданне гэтай працы пабачыла свет у Вільні каля 1620 года і было разлічана на студэнтаў, якія вывучалі паэтыку і рыторыку. Слоўнік змяшчаў каля 14 тысяч слоў і карыстаўся вялікай папулярнасцю: у далейшым праца неаднаразова перавыдавалася (у 1629, 1631, 1642, 1677 і 1713 гадах). Гэты слоўнік адыграў надзвычай важную ролю ў працэсе нармалізацыі літоўскай літаратурнай мовы і аж да сярэдзіны XIX стагоддзя заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}. Таксама Шырвідас з’яўляецца аўтарам першай арыгінальнай кнігі на літоўскай мове. Ён падрыхтаваў і выдаў зборнік рэлігійных пропаведзяў (казанняў) з паралельнымі перакладамі на [[польская мова|польскую мову]] пад назвай «Пункты казанняў» (польск.: ''Punkty kazań''), які выйшаў у дзвюх частках у 1629—1644 гадах. Лінгвістычныя працы і тэксты Канстанцінаса Шырвідаса вызначаюцца чысцінёй і багаццем мовы, утрымліваюць значную колькасць сінонімаў і неалагізмаў{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=574}}{{sfn|БелЭн|2004|с=19}}. == Бібліяграфія == * ''Dictionarium trium linguarum'' (Вільня, каля 1620) * ''Punkty kazań'' (Вільня, частка 1 — 1629, частка 2 — 1644) == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|2|артыкул=Сірвідас Канстанцінас|аўтар=[[Валерый Васільевіч Пазднякоў|В. Пазднякоў]]|старонкі=569|ref=ЭВКЛ}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|артыкул=Шырвідас Канстанцінас|старонкі=19}} * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Іванавіч Дзярновіч|Дзярновіч А.]] |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=13597&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Dictionarium trium linguarum]{{ref-en}} * [http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= Sirvydas, Konstantinas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071123223835/http://www.lle.llti.lt/FMPro?-db=lle2004.fp5&-format=detail.htm&-lay=straipsnis&-op=eq&ID=2095&-find= |date=23 лістапада 2007 }}{{ref-lt}} * [http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3983858 Szyrwid Konstanty]{{Недаступная спасылка}}{{ref-pl}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шырвідас Канстанцінас}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Вількамірскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 23 жніўня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1631 годзе]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Вучоныя Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рэлігійныя дзеячы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Літвы]] [[Катэгорыя:Лексікографы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Езуіты Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Пултускага езуіцкага калегіума]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] e5ly6nba37mueraupbqhn56su0sv6u4 Славінская мова 0 191931 5124413 3955909 2026-04-10T21:37:18Z Brololwi 152931 Добавлено изображение 5124413 wikitext text/x-wiki [[Файл:Distribution_of_the_Slovincian_language_in_the_20th_century,_in_red.png | міні | справа | Распаўсюджванне славінскай мовы ў 20 стагоддзі, вылучанае чырвоным колерам]]'''Славінская мова''' класіфікуецца як ці самастойная мова, ці як дыялект [[Кашубская мова|кашубскай мовы]] ці [[Польская мова|польскай мовы]]. Ёй карысталася заходнеславянскае племя [[славінцы|славiнцаў]] (па-нямецку ''Slowinzen'', ''Lebakaschuben''), якое пражывала на землях паміж азёрамі [[Гардна]] i [[Лебска]], а таксама гарадамі [[Слупск]] і [[Леба]]. Славінская мова вымерла ў пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]]. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Гильфердинг А. Ф.|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}}|загаловак= [[commons:File:Гильфердинг А.Ф. - Остатки славян на южном берегу Балтийского моря.djvu|Остатки славян на южном берегу Балтийского моря]]|арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= [[Рускае геаграфічнае таварыства|Имп. Русское географическое общество]]|выданне= «Этнографический сборник»|тып= часопіс|месца= {{СПб.}}|выдавецтва= Тип. В. Безобразова и комп.|год= 1862|выпуск= V|том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=ru}} * F. Lorentz. Slovinzische Grammatik, SPb., 1903; * idem. Slovinzische Texte, SPb., 1905. {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Заходнеславянскія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] ldt36rmiwqkwdpg8ybxzs18o5hh80rx 5124414 5124413 2026-04-10T21:40:27Z Brololwi 152931 Исправлено правописание 5124414 wikitext text/x-wiki [[Файл:Distribution_of_the_Slovincian_language_in_the_20th_century,_in_red.png | міні | справа | Распаўсюджванне славінскай мовы ў 20 стагоддзі, вылучанае чырвоным колерам]]'''Славінская мова''' класіфікуецца ці як самастойная мова, ці як дыялект [[Кашубская мова|кашубскай]] або [[Польская мова|польскай мовы]]. Ёй карысталася заходнеславянскае племя [[славінцы|славiнцаў]] (па-нямецку ''Slowinzen'', ''Lebakaschuben''), якое пражывала на землях паміж азёрамі [[Гардна]] i [[Лебска]], а таксама гарадамі [[Слупск]] і [[Леба]]. Славінская мова вымерла ў пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]]. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Гильфердинг А. Ф.|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}}|загаловак= [[commons:File:Гильфердинг А.Ф. - Остатки славян на южном берегу Балтийского моря.djvu|Остатки славян на южном берегу Балтийского моря]]|арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= [[Рускае геаграфічнае таварыства|Имп. Русское географическое общество]]|выданне= «Этнографический сборник»|тып= часопіс|месца= {{СПб.}}|выдавецтва= Тип. В. Безобразова и комп.|год= 1862|выпуск= V|том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=ru}} * F. Lorentz. Slovinzische Grammatik, SPb., 1903; * idem. Slovinzische Texte, SPb., 1905. {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Заходнеславянскія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] oub4j976zk7i4kdq6yavdm3du4j6znp 5124429 5124414 2026-04-11T05:00:24Z JerzyKundrat 174 5124429 wikitext text/x-wiki [[Файл:Distribution_of_the_Slovincian_language_in_the_20th_century,_in_red.png | міні | справа | Распаўсюджванне славінскай мовы ў 20 стагоддзі, вылучанае чырвоным колерам]]'''Славінская мова''' класіфікуецца ці як самастойная мова, ці як дыялект [[Кашубская мова|кашубскай]] або [[Польская мова|польскай мовы]]. Ёй карысталася заходнеславянскае племя [[славінцы|славiнцаў]] (па-нямецку ''Slowinzen'', ''Lebakaschuben''), якое пражывала на землях паміж азёрамі [[Гардна]] i [[Лэбска]], а таксама гарадамі [[Слупск]] і [[Лэба]]. Славінская мова вымерла ў пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]]. == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= {{нп3|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Гильфердинг А. Ф.|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}}|загаловак= [[commons:File:Гильфердинг А.Ф. - Остатки славян на южном берегу Балтийского моря.djvu|Остатки славян на южном берегу Балтийского моря]]|арыгінал= |спасылка= |аўтар выдання= [[Рускае геаграфічнае таварыства|Имп. Русское географическое общество]]|выданне= «Этнографический сборник»|тып= часопіс|месца= {{СПб.}}|выдавецтва= Тип. В. Безобразова и комп.|год= 1862|выпуск= V|том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова=ru}} * F. Lorentz. Slovinzische Grammatik, SPb., 1903; * idem. Slovinzische Texte, SPb., 1905. {{Славянскія мовы}} [[Катэгорыя:Заходнеславянскія мовы]] [[Катэгорыя:Мёртвыя мовы]] 0ov4coevyb62yaubegc879zcfshe82c Партал:Біялогія/Новыя артыкулы 100 193297 5124292 5123930 2026-04-10T15:51:08Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124292 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Лепацынкліс|2026-04-09T20:57:02Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Заходнеамазонскі ламанцін|2026-04-05T09:23:12Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Anomotherium|2026-04-04T12:23:31Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Рачны цвыркун|2026-04-03T20:00:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Miosiren|2026-04-02T08:50:07Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Кулік-чарняк|2026-03-30T17:55:09Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Паднябенне|2026-03-30T11:43:04Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галасавы апарат|2026-03-30T11:24:47Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Узроўні мовы|2026-03-29T20:24:41Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сістэма мовы|2026-03-29T19:54:35Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Сінтагматыка|2026-03-29T19:17:16Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Парадыгматыка|2026-03-29T18:54:02Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Potamosiren|2026-03-29T14:07:58Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ribodon|2026-03-29T12:55:04Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Афрыканскі ламанцін|2026-03-29T09:59:56Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Ламанцінавыя|2026-03-29T08:56:37Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Амазонскі ламанцін|2026-03-25T08:46:40Z|Observr1}} {{Новы артыкул|Амерыканскі лускаўнік|2026-03-22T19:03:55Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Пратоптар|2026-03-21T13:57:03Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> r20f5k3e023o5np8qj1a8pit1q0evr7 Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы 100 193441 5124289 5123927 2026-04-10T15:50:31Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124289 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чацвярак (будынак)|2026-04-10T08:44:25Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Каланіяльная імперыя|2026-04-09T10:42:58Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Дом, у якім жыў Канстанцін Заслонаў|2026-04-07T13:13:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вадзяны млын (Орша)|2026-04-07T12:21:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкія могілкі (Орша)|2026-04-07T12:09:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, вуліца Леніна)|2026-04-07T12:07:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, Камсамольская вуліца)|2026-04-07T12:06:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў, ахвяр фашызму і ваеннапалонных (Орша)|2026-04-07T12:05:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў (Орша)|2026-04-07T11:57:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Архітэктура барока ў Беларусі|2026-04-05T18:56:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Андрэа Поца|2026-04-05T17:30:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Завулак Любанскіх (Мінск)|2026-04-03T20:05:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Фларыяна Ждановіча|2026-04-03T18:40:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Курсанта Гвішыані (Мінск)|2026-04-03T15:55:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|34-ы пяхотны полк (Польская Рэспубліка)|2026-04-02T10:45:32Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Вуліца Дзяжнёва (Мінск)|2026-04-01T10:45:35Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Мацвей Слушчанскі|2026-03-31T20:50:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амфітэатр (Маладзечна)|2026-03-31T15:01:15Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Краснаярскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна|2026-03-31T05:16:34Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Нарыльскі Запалярны тэатр драмы|2026-03-30T06:54:12Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j5rqnt7tq1p5sh93etzdldwe1bj3w1r Партал:Старажытная Грэцыя/Новыя артыкулы 100 193442 5124297 5119718 2026-04-10T15:52:00Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124297 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Гіпакамп (міфалогія)|2026-03-30T21:23:31Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Пояс Іпаліты|2026-03-18T18:21:58Z|Selja}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Вазапісец Дарыя|2026-02-21T20:33:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сатурн, які пажырае свайго сына|2026-02-19T19:50:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Тындарэй|2026-02-02T09:52:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Арыстарх Самоскі|2026-01-04T15:29:50Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Карынфская вайна|2025-11-16T15:25:24Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Лісандр|2025-11-16T14:57:06Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Паўсаній (цар Спарты)|2025-11-16T14:46:16Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Канстанцінас Тасулас|2025-11-16T12:49:58Z|DzBar}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> kvdtdk8dccurswwn2rluubdr9mr868m Грын-Бей Пэкерс 0 193483 5124502 5048220 2026-04-11T09:33:42Z Brololwi 152931 Добавлено изображение 5124502 wikitext text/x-wiki [[Файл:Green_Bay_Packers_Uniforms_(2025).png | міні | справа | адзенне Грын-Бей Пэкерс (2025)]]'''Грын-Бей Пэкерс''' ({{Lang-en|Green Bay Packers}}) — прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Грын-Бей]], [[Вісконсін]]. Каманда выступае ў [[Поўнач НФК|Паўночным Дывізіёне]] [[Нацыянальная футбольная канферэнцыя|Нацыянальнай Футбольнай канферэнцыі]] [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай Футбольнай Лігі]]. Каманда была заснавана ў [[1919]] годзе. «Грын-Бей Пэкерс» з’яўляецца другім па ўзросце клубам у [[Нацыянальная футбольная ліга|НФЛ]]. Каманда ўтрымлівае рэкорд па колькасці выйграных чэмпіянатаў — 13, у тым ліку 9 чэмпіянатаў [[Нацыянальная футбольная ліга|НФЛ]], якія праводзіліся да эры [[Супер Боўл]]а і чатыры разы перамагала ў [[Супер Боўл]]ах 1966, 1967, 1996, 2010 гадоў. == Дасягненні == Чэмпіён лігі (13) * [[Спіс чэмпіёнаў НФЛ|Пераможца лігі]] (9) ** [[1929]], [[1930]], [[1931]], [[1936]], [[1939]], [[1944]], [[1961]], [[1962]], [[1965]] * Пераможца [[Супер Боул]]а (4) ** [[1966]] ([[Супер Боул I|I]]), [[1967]] ([[Супер Боул II|II]]), [[1996]] ([[Супер Боул XXXI|XXXI]]), [[2010]] ([[Супер Боул XLV|XLV]]) Пераможца канферэнцыі (9) * Заходня канферэнцыя НФЛ: [[1960]], [[1961]], [[1962]], [[1965]], [[1966]], [[1967]] * НФК: [[1996]], [[1997]], [[2010]] Пераможца дывізіёна (14) * [[Захад НФЛ]]: [[1936]], [[1938]], [[1939]], [[1944]] * [[Цэнтр НФЛ]]: [[1967]] * [[Цэнтр НФК]]: [[1972]], [[1995]], [[1996]], [[1997]] * [[Поўнач НФК]]: [[2002]], [[2003]], [[2004]], [[2007]], [[2011]], [[2012]], [[2013]] == Спасылкі == {{commonscat|Green Bay Packers}} * [http://www.packers.com/ Green Bay Packers] Афіцыйны сайт * [http://www.nfl.com/teams/greenbaypackers/profile?team=GB Green Bay Packers] Афіцыйная старонка каманды на NFL.com * [http://www.jsonline.com/sports/packers/ Green Bay Packers] at the [[Milwaukee Journal Sentinel]] Online Website * [http://greenbaypressgazette.packersnews.com/ Green Bay Packers] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130904110651/http://www.greenbaypressgazette.packersnews.com/ |date=4 верасня 2013 }} at the [[Green Bay Press-Gazette]] Online Website * [http://www.sportsecyclopedia.com/nfl/gb/packers.html Green Bay Packers Information] at Sports E-Cyclopedia.com {{НФЛ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Клубы НФЛ]] [[Катэгорыя:Вісконсін]] ca70fz9wpj89t6u4nm9wpcw9jws9gos Партал:Старажытны Рым/Новыя артыкулы 100 193811 5124298 5114936 2026-04-10T15:52:10Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124298 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Калонія (Рым)|2026-04-10T07:10:19Z|Voūk12}} {{Новы артыкул|Хільдэрых|2026-03-19T21:39:15Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Хасроў I Анушырван|2026-03-19T21:22:27Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Дыярэза (вершаскладанне)|2026-03-16T20:04:48Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Апастэрыёры|2026-01-10T13:34:59Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Апрыёры|2026-01-10T13:34:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Саюзніцкая вайна (91—88 да н.э.)|2026-01-07T12:35:30Z|Енкнн}} {{Новы артыкул|Першая Пунічная вайна|2026-01-07T12:16:18Z|Енкнн}} {{Новы артыкул|Лацінізмы|2025-12-27T14:05:17Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Deo Optimo Maximo|2025-11-24T16:22:49Z|Lš-k.}} {{Новы артыкул|Канстанцінас Тасулас|2025-11-16T12:49:58Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Ежы Геранім Марыя Войцех Ласкарыс|2025-11-08T16:49:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gq7i6f34ao4xw2ixdcspb7ww7a0ebq3 Бабруйскі замак 0 202067 5124419 5124152 2026-04-10T22:15:31Z Jaŭhien 59102 /* Гісторыя */ вікіфікацыя 5124419 wikitext text/x-wiki {{Замак|Стан=не захаваўся}} '''Бабру́йскі за́мак''' — комплекс драўляных абарончых і адміністрацыйных збудаванняў сярэднявечнага [[Бабруйск]]а. == Гісторыя == Існаваў у XIV—XVIII стст. у Бабруйску на правым беразе ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]]. З боку ракі ахоўваўся высокім стромкім схілам і 2 драўляна-землянымі збудаваннямі [[бастыён]]нага тыпу, перакрытымі [[гонта]]вымі стрэшкамі, з іншых бакоў — абарончым ровам шырынёй да 15 м, земляным [[Вал (фартыфікацыя)|валам]] з трыма [[рэдут]]амі, на якім былі дубовыя сцены з трыма [[вежа]]мі. Да ўмацаванай двух’яруснай уязной [[брама|брамы]] цераз роў быў перакінуты драўляны мост. Ніжні прамавугольны ярус брамы меў праезд, які зачыняўся падвоенымі варотамі са спецыяльнай «форткаю» для пешаходаў і сістэмай жалезных запораў — «зашчапкаў з прабоямі». Верхні ярус брамы ў выглядзе вежы на дзесяцерыку меў тры [[Гакаўніца|гакаўнічыя]] [[Байніца|байніцы]]. Дзве двух’ярусныя вежы, вельмі падобныя паміж сабою, крытыя драніцамі і «дольным схованьем», былі абмазаны глінаю. Гэтыя тры вузлы абароны размяшчаліся з напольнага боку ад горада<ref name="ЭГБ">{{Крыніцы/ЭГБ|артыкул=Бабруйскі замак|том=1|старонкі=256—257}}</ref>. На замкавым [[Дзядзінец|дзяцінцы]] размяшчаўся мураваны [[цэйхгаўз]] для зброі. На тэрыторыі замка стаялі двухпавярховы драўляны палац (7 пакояў і прыхожая на ніжнім, 4 пакоі і [[галерэя]] з боку ракі на верхнім паверсе), накрыты гонтавым дахам, [[флігель]]-кухня і гаспадарчыя пабудовы ([[Амбар|свірны]], пякарня, [[склеп|скляпы]]) на [[Падклецце|падклетах]]<ref>{{Крыніцы/Культура Беларусі: энцыклапедыя|артыкул=Бабруйскі замак|том=1|старонкі=364}}</ref>. Паводле інвентара 1638 года, замак займаў плошчу 13,5 [[Морг (мера плошчы)|моргаў]] (9,6 га). За час існавання замак перажыў шмат аблог і разбурэнняў. У 1502 і 1503 гадах яго спусташалі крымскія татары, у 1506 неаднаразова абложваў мяцежны князь [[Міхаіл Львовіч Глінскі|Міхаіл Глінскі]], у студзені 1649 года замак згарэў пад час [[Абарона Бабруйска (1649)|аблогі войскамі гетмана Януша Радзівіла]], у сакавіку 1655 года замак спалілі казакі гетмана [[Іван Нічыпаравіч Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], у 1665 годзе замак згарэў пад час чарговай казацкай аблогі. Насельніцтва горада аднаўляла замак. Інвентар 1692 года сведчыць пра паступовы заняпад і разбурэнне ўмацаванняў замка, у выніку перабудовы 1692 года замак цалкам страціў абарончыя функцыі. На плане Бабруйска 1794 года сляды замка яшчэ выразна захаваліся. == Гл. таксама == * [[Замкі Беларусі]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 2: Аршыца — Беларусцы / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн., 1996. — 480 с.: іл. ISBN 985-11-0061-7 (т. 2), ISBN 985-11-0035-8 [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Бабруйска]] [[Катэгорыя:Гісторыя Бабруйска]] auaicyj0svo8xyg1moek2dq6yzwewm6 Гарэлік 0 207065 5124564 4693182 2026-04-11T11:39:31Z DobryBrat 5701 дапаўненне 5124564 wikitext text/x-wiki '''Гарэлік''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Абрам Захаравіч Лежнёў|Абрам Зелікавіч Гарэлік]] (псеўданімм — Абрам Лежнёў; 1893—1938) — саветскі крытык і літаратуравед. * [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік]] (нар. 1938) — беларускі спецыяліст у галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі. * [[Анастасія Дзмітрыеўна Гарэлік]] (нар. 1991) — [[Беларусь|беларуская]] [[Валейбол|валейбалістка]]. * [[Дзмітрый Мікалаевіч Гарэлік]] (нар. 1976) — беларускі дыпламат, Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у Манголіі (2021—2026). * [[Залман Абрамавіч Гарэлік]] (1908—1987) — беларускі геолаг. * [[Зіновій Самуілавіч Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік]] (1921—2008) — беларускі юрыст. Доктыр юрыдычных навук (1966), прафесар. * [[Леў Давыдавіч Гарэлік]] (1929—1996) — беларускі скрыпач, Народны артыст Беларусі (1980). * [[Пётр Васілевіч Гарэлік]] (нар. 1949) — беларускі ўрач-хірург. [[Доктар медыцынскіх навук]] (1992), [[прафесар]] (1994). * [[Саламон Аронавіч Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза. * Уладзімір Гарэлік — сапраўднае імя беларускага грамадскага і рэлігійнага дзеяча ў эміграцыі [[Мікола Латушкін|Міколы Латушкіна]]. {{неадназначнасць}} d5i4j0f50fe0h2vkb4i5elfi658kvcx Канадская катлавіна 0 216407 5124287 4747856 2026-04-10T15:18:30Z JerzyKundrat 174 5124287 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Канадская катлавіна''', ''катлавіна Бофарта'' — падводная катлавіна ў заходняй частцы [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], каля берагоў [[Канада|Канады]]. На поўдні замыкаецца мацерыковым схілам [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], на поўначы — [[хрыбет Мендзялеева|хрыбтом Мендзялеева]], на захадзе і ўсходзе — падняццямі Чукоцкім і Альфа. Пераважныя глыбіні — 3000-3500 м, найбольшыя — 3879 м. Дно катлавіны — [[абісальная раўніна]], укрытая гліністым глеем. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7}} {{Паўночны Ледавіты акіян}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Падводныя катлавіны Паўночнага Ледавітага акіяна]] dud3zaxe7k3n07jpz43ikr83ue013rr Сівак 0 219546 5124566 1889304 2026-04-11T11:43:18Z DobryBrat 5701 дапаўненне, шаблон 5124566 wikitext text/x-wiki '''Сівак''' — беларускае прозвішча. Паходзіць ад прыметніка «сівы» (шэры). == Вядомыя носьбіты == * [[Анатоль Аляксандравіч Сівак]] (нар. 1962) — беларускі дзяржаўны дзеяч, намеснік [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]] (2020—2026). * [[Томаш Сівак]] — чэшскі футбаліст {{спіс цёзак2|беларускія}} mhzr2vpuaovfs167leuwsg3ank5nd07 Гаўрыла Сямёнавіч Віер 0 226454 5124475 5056980 2026-04-11T08:38:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124475 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Гаўры́ла Сямё́навіч Ві́ер''' ({{ВДП}}) — беларускі [[мастак]], [[жывапіс]]ец. == Біяграфія == З 1905 года вучыўся і працаваў у [[Мінск]]у ў іканапіснай майстэрні П. Курбатава, у 1910—1912 гадах вучыўся ў [[Пецярбург]]у ў мастака С. Ягорава, скончыў там у 1916 годзе [[Рысавальная школа Імператарскага таварыства заахвочвання мастацтваў|Рысавальную школу таварыства заахвочвання мастацтваў]]<ref name="энц">{{Крыніцы/БелЭн|4|||144}}</ref>. У 1921 годзе вярнуўся ў Мінск, працаваў дэкаратарам у тэатры «Чырвоная зала», выкладаў у чыгуначным тэхнікуме<ref name="энц"/>. Пахаваны на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]] у [[Мінск]]у. == Творы == [[Файл:Gabriel Vier 1923 Young Artist.jpg|міні|злева|«Юны мастак». 1923. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]]]] Аўтар твораў «Малады мастак» (1923), «[[Старое і новае (карціна Віера)|Старое і новае]]» (1927), «Суботнік» (1932), «Маладыя спартсмены» (1934). Лепшыя творы гістарычнага жанру: «Курлоўскі расстрэл» (1924), «Лядовае пабоішча» (1938), «3 ліпеня 1944 года ў Мінску» (1945); з партрэтаў — «Змітрок Бядуля» (1924), «Сямейны партрэт» (1927), «Кандрат Крапіва» (1938) і інш<ref name="энц"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|Gaŭryla Vier}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віер Гаўрыла Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] evjej4vunowdq73krf1j9muyfdk4hg2 Аляксандр Аляксандравіч Церахаў 0 231839 5124555 5123798 2026-04-11T11:29:50Z DobryBrat 5701 спасылка 5124555 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Церахаў}} {{ДД |імя = Аляксандр Аляксандравіч Церахаў |арыгінал_імя = |жанчына = <!-- любое значэнне, калі так --> |выява = |памер = |подпіс = |пасада = [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] |сцяг = Flag of Belarus.svg |перыядпачатак = [[17 лістапада]] [[2014]] |перыядканец = [[3 чэрвеня]] [[2020]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Міхаіл Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] |папярэднік = [[Андрэй Віктаравіч Шорац|Андрэй Шорац]] |пераемнік = [[Андрэй Валер’евіч Хмель|Андрэй Хмель]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> |партыя = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |аўтограф = |узнагароды = |Commons = }} '''Аляксáндр Аляксáндравіч Цéрахаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (з 2026), [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] (2014—2020). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1978 годзе ў Гомелі. У [[1997]] годзе скончыў [[Гомельскі дарожна-будаўнічы тэхнікум]], у [[2004]] годзе — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту]], у [[2011]] годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У [[1999]]—[[2006]] гадах працаваў на розных пасадах у ААТ «Будаўніча-мантажны трэст — 27». З 2006 па 2011 год працаваў на пасадах намесніка начальніка, першага намесніка і начальніка ўпраўлення жыллёва-камунальнай гаспадаркі Гомельскага аблвыканкама<ref name="ed">{{Спасылка| url = http://blr.belta.by/person/persons/ministries/Tseraxa-Aljaksandr-Aljaksandravch_i_0000003783.html| загаловак = Церахаў Аляксандр Аляксандравіч| выдавецтва = БЕЛТА}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2011-[[2014]] гадах — першы намеснік Міністра жыллёва-камунальнай гаспадаркі<ref name="ed"/>. Назначаны Міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь 17 лістапада 2014 года<ref>{{Спасылка | год = 17 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-tseraxau-naznachany-ministram-zhylleva-kamunalnaj-gaspadarki-respubliki-belarus-10194/| загаловак = Аляксандр Церахаў назначаны міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| дата доступу = 17 лістапада 2014 }}</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2015]] года пастановай Савета Міністраў № 870 у складзе Урада склаў свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.<ref>{{Спасылка| дата = 16 кастрычніка 2015| url = http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 870 «Аб складанні паўнамоцтваў Урада Рэспублікі Беларусь»| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 кастрычніка 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304100850/http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| archive-date = 4 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>, а [[17 снежня]] 2015 года ўказам Прэзідэнта № 500 зноў зацверджаны на пасадзе міністра<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 снежня 2015| url = http://president.gov.by/by/news_by/view/naznachany-chleny-urada-respubliki-belarus-12747/| загаловак = Назначаны члены ўрада Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = http://president.gov.by}}</ref> 3 чэрвеня 2020 года зняты з пасады Міністра жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь. 9 красавіка 2026 года прызначаны Намеснікам [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600114 Указ Президента Республики Беларусь от 9 апреля 2026 года № 114 «Об А. А. Терехове»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Спасылка | год = 17 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-tseraxau-naznachany-ministram-zhylleva-kamunalnaj-gaspadarki-respubliki-belarus-10194/| загаловак = Аляксандр Церахаў назначаны міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| дата доступу = 17 лістапада 2014 }} {{Міністры жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Церахаў Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Міністры жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]] fowwifguanl7vl8qugq9fsxfjg1u0qf 5124559 5124555 2026-04-11T11:34:11Z DobryBrat 5701 шаблон 5124559 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Церахаў}} {{ДД |імя = Аляксандр Аляксандравіч Церахаў |арыгінал_імя = |жанчына = <!-- любое значэнне, калі так --> |выява = |памер = |подпіс = |пасада = [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] |сцяг = Flag of Belarus.svg |перыядпачатак = [[17 лістапада]] [[2014]] |перыядканец = [[3 чэрвеня]] [[2020]] |прэзідэнт = [[Аляксандр Лукашэнка]] |прэм'ер-міністр = [[Міхаіл Мясніковіч]]<br/>[[Андрэй Кабякоў]]<br/>[[Сяргей Мікалаевіч Румас|Сяргей Румас]] |папярэднік = [[Андрэй Віктаравіч Шорац|Андрэй Шорац]] |пераемнік = [[Андрэй Валер’евіч Хмель|Андрэй Хмель]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |нацыянальнасць = |назва_палітычнай_арганізацыі = <!-- Рух, Аб'яднанне, і пад. Неабавязковы. Па змоўчанні — «Партыя» --> |партыя = |сужэнец = |дзеці = |бацька = |маці = |род = |адукацыя = |рэлігія = |аўтограф = |узнагароды = |Commons = }} '''Аляксáндр Аляксáндравіч Цéрахаў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі дзяржаўны дзеяч, Намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (з 2026), [[Міністэрства жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь|Міністр жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі]] (2014—2020). == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1978 годзе ў Гомелі. У [[1997]] годзе скончыў [[Гомельскі дарожна-будаўнічы тэхнікум]], у [[2004]] годзе — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт транспарту]], у [[2011]] годзе — [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. У [[1999]]—[[2006]] гадах працаваў на розных пасадах у ААТ «Будаўніча-мантажны трэст — 27». З 2006 па 2011 год працаваў на пасадах намесніка начальніка, першага намесніка і начальніка ўпраўлення жыллёва-камунальнай гаспадаркі Гомельскага аблвыканкама<ref name="ed">{{Спасылка| url = http://blr.belta.by/person/persons/ministries/Tseraxa-Aljaksandr-Aljaksandravch_i_0000003783.html| загаловак = Церахаў Аляксандр Аляксандравіч| выдавецтва = БЕЛТА}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. У 2011-[[2014]] гадах — першы намеснік Міністра жыллёва-камунальнай гаспадаркі<ref name="ed"/>. Назначаны Міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь 17 лістапада 2014 года<ref>{{Спасылка | год = 17 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-tseraxau-naznachany-ministram-zhylleva-kamunalnaj-gaspadarki-respubliki-belarus-10194/| загаловак = Аляксандр Церахаў назначаны міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| дата доступу = 17 лістапада 2014 }}</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2015]] года пастановай Савета Міністраў № 870 у складзе Урада склаў свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь.<ref>{{Спасылка| дата = 16 кастрычніка 2015| url = http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| загаловак = Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь № 870 «Аб складанні паўнамоцтваў Урада Рэспублікі Беларусь»| мова = ru| title = Архіўная копія| access-date = 17 кастрычніка 2015| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304100850/http://government.by/upload/docs/filed13774f25432683d.PDF| archive-date = 4 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>, а [[17 снежня]] 2015 года ўказам Прэзідэнта № 500 зноў зацверджаны на пасадзе міністра<ref>{{Спасылка | дата публікацыі = 17 снежня 2015| url = http://president.gov.by/by/news_by/view/naznachany-chleny-urada-respubliki-belarus-12747/| загаловак = Назначаны члены ўрада Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = http://president.gov.by}}</ref> 3 чэрвеня 2020 года зняты з пасады Міністра жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь. 9 красавіка 2026 года прызначаны Намеснікам [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600114 Указ Президента Республики Беларусь от 9 апреля 2026 года № 114 «Об А. А. Терехове»]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Спасылка | год = 17 лістапада 2014 | url = http://president.gov.by/by/news_by/view/aljaksandr-tseraxau-naznachany-ministram-zhylleva-kamunalnaj-gaspadarki-respubliki-belarus-10194/| загаловак = Аляксандр Церахаў назначаны міністрам жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь| выдавецтва = Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Беларусь| дата доступу = 17 лістапада 2014 }} {{Міністры жыллёва-камунальнай гаспадаркі Беларусі}} {{Дзеючы Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Церахаў Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Міністры жыллёва-камунальнай гаспадаркі Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Намеснікі прэм’ер-міністраў Беларусі]] 8ixwfv4dxetf7jc2w0vqk9cfa683r5d Завайць 0 247347 5124565 5064679 2026-04-11T11:42:11Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, стыль 5124565 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Завайць |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 48|lat_sec = 17 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 22|lon_sec = 58 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Нараўлянскі |сельсавет = Нараўлянскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 243032508 }} '''За́вайць'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Zavajć}}, {{lang-ru|Завойть}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027339&q_id=3526499|title=Решение Наровлянского районного Совета депутатов от 6 октября 2009 года № 107 "О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов Наровлянского района в агрогородки"|access-date=9 жніўня 2025|archive-date=11 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251011014721/https://etalonline.by/document/?regnum=d909g0027339&q_id=3526499|url-status=dead}}</ref> у [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Нараўлянскі сельсавет|Нараўлянскага сельсавета]]. == Геаграфія == Аграгарадок знаходзіцца за 12<ref name="bel6">{{Крыніцы/БелЭн|6к}}</ref> км у напрамку на захад ад горада [[Нароўля]], за 190<ref name="bel6" /> км ад [[Гомель|Гомеля]], за 20<ref name="bel6" /> км ад чыгуначнай станцыі [[Ельск (станцыя)|Ельск]], за 4 км на поўнач ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|Р|126}}<ref name="atl">{{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=34|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}}</ref>. Каля паўднёвай ускраіны аграгарадка працякае рака Сажылка (канал 3-ГД<ref name="cri">[http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf Общая характеристика речной сети Гомельской области (в разрезе районов) // Справочник «Водные объекты Республики Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141208085224/http://www.cricuwr.by/invent_vo/Text/PDF/RAZD1/Gomel/tabl1-2.pdf |date=8 снежня 2014 }}{{ref-ru}}</ref>). == Гісторыя == Знойдзены ў вёсцы скарб старадаўніх срэбных манет сведчыць аб дзейнасці чалавека ў гэтых месцах з даўніх часоў. Па пісьмовых крыніцах вёска Завайць вядомая з XVI ст. як сяло ў [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Вёска Завайць згадваецца 20 ліпеня 1604 г. у дэкрэце судовых актаў [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]], калі шляхціц [[Лукаш Сапега]] (каля 1552&nbsp;—&nbsp;1626) абвінаваціў суседа — шляхціца [[Януш Збаражскі|Януша Збаражскага]] — у гвалтоўным насланні сваіх слуг і баяраў з маёнтку Валодаркі (цяперашнія [[Ляўковічы (Вышгарадскі раён)|Ляўковічы]]) на сапежынскія землі (вёскі Завайць і [[Нароўля]] ў Мазырскім павеце) і забранні нямалалікіх стагоў [[Сена (корм)|сена]], у нападзе на ўгоддзі сапежынскай вёскі [[Смалегаў|Смалігавічы (Смалегаў)]] і ўгоне коней, валоў і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 459.</ref> [[Файл:Завайць, Нароўля і Смалігавічы пана Лукаша Сапегі ў 1604 г.jpg|250px|thumb|Згадка пра вёскі [[Нароўля]], Завайць і Смалігавічы ([[Смалегаў]]), якія належалі шляхціцу Лукашу Сапегу. ''(з апублікавання дакумента ад 1604 г. у зборніку дакументаў «Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym» (1894))'']] Судовым дэкрэтам ад 25 жніўня 1609 г. на адрас шляхцянкі Ганны Штэмберг (з роду з Косткаў), удавы па князю Аляксандру Штэмбергу, і яе нашчадкаў князёў Астрожскіх было заяўлена патрабаванне апекуна, шляхціца Лукаша Сапегі і яго жонкі Сафіі (з роду Кміт) выдаць збеглых падданых з горада [[Чарнобыль|Чарнобыля]], вёсак [[Нароўля|Нароўлі]], Завайці, [[Антонаў (Нараўлянскі раён)|Антонаўкі]] і інш.<ref>Źródła dziejowe. T. XXI. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. X. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów — Bracław) / Opisane przez Aleksandra Jabłonowskiego. — Warszawa, 1894. S. 120, 157, 191, 459, 460.</ref>. У 1750 г. на Мазырскі павет з [[Кіеўскае ваяводства|Кіеўскага ваяводства]] пачаліся наезды атрадаў [[гайдамакі|гайдамакаў]]. Заклікі гайдамакаў да мясцовых жыхароў падштурхнулі да паўстання на Нараўляншчыне (1750—1751), удзельнікамі якога сталі сяляне вёсак [[Вербавічы]], Завайць, [[Смалегаў]] і мястэчка [[Нароўля]]<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 47.</ref>. Адбываліся рабаўніцтвы і гвалты. (Выбухі сялянскага паўстання тут адбываліся і ў 1760—1770-ыя гг.). У канцы XVIII ст. вёска ўваходзіла ў склад буйнога маёнтка [[Барбароў]], які належаў [[Аскеркі|Аскеркам]]. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] (1793) вёска ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пасля канфіскацыі маёнткаў у паўстанца [[Ян Мікалай Аскерка|Яна Мікалая Аскеркі]] (1735—1796) у расійскі скарб, у 1794 г. [[Імператар Усерасійскі|расійская імператрыца]] (1762—1796) [[Кацярына II]] падарыла буйны маёнтак Барбароў (да якога ў тым ліку належала вёска Завайць) [[правадзейны тайны саветнік|правадзейнаму тайнаму саветніку]] [[Якаў Яфімавіч Сіверс|Якаву Яфімавічу Сіверсу]] (1731—1808) у спадчыннае валоданне<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 49.</ref>. Сам Сіверс у Барбарове (ці на Нараўляншчыне) не пражываў, а кіраваў маёнткам яго адміністратар-камісар Станіслаў Левановіч. [[Файл:Нароўля на пляне 1800 г.jpg|250px|thumb|Вёска Завайць на схематычнай карце-плане Рэчыцкага павета 1800 г. ''(фрагмент карты-плана)'']] З 1800 года ў вёсцы працаваў завод па вытворчасці [[паташ]]у, які належаў Якаву Сіверсу<ref name="ReferenceA">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 428.</ref>. На заводзе выраблялася 200 пудоў паташу<ref name="ReferenceB">Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 429.</ref>. З 1808 г. маёнтак Барбароў (разам з вёскай Завайць) стаў зямельнай уласнасцю дваран фон [[Гольсты|Гольстаў]]. У 1826 г. маёнтак Барбароў (разам з вёскай Завайць) паводле куплі перайшоў ад фон Гольстаў ва ўласнасць дваран [[Горваты|Горватаў]]. Пры падзеле сямейнай спадчыны паміж чатырма сынамі [[Ігнат Тадэвушавіч Горват|Ігната Тадэвушавіча Горвата]] (1764 — каля 1826) вёска Завайць стала ўваходзіць у склад буйнога маёнтка [[Галоўчыцы (Нараўлянскі раён)|Галоўчыцы]], які атрымаў [[Станіслаў Ігнатавіч Горват]] (1804—1884). У 1828 г. на завайцянскай фабрыцы па вырабу паташу Станіслава Горвата працавала 29 рабочых з сялян маянткоўца Горвата<ref name="ReferenceB"/>. [[Файл:Нароўля і навакольныя абшары на мапе Ф. Шубэрта 1850 г.jpg|300px|thumb|Вёска Завайць на расійскай карце Ф. Шуберта, 1850 г. ''(фрагмент)'']] Паводле [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|сялянскай рэформы 1861 г. у Расійскай імперыі]] сяляне атрымалі вызваленне ад прыгонніцтва і права на частку зямель маянткоўца [[Станіслаў Ігнатавіч Горват|Станіслава Ігнатавіча Горвата]] (1804—1884). Паводле перапісу 1897 года дзейнічаў [[хлебазапасны магазін]]. У канцы XIX ст. у вёсцы было створана сельскагаспадарчае таварыства, якое ў 1905 г. налічвала 46 двароў (гаспадаркі) і мела 1237,28 дзесяцін зямлі<ref name="ReferenceB"/>. У 1908 г. вёска ў складзе Нараўлянскай воласці [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1916 г. адкрыта школа, якая размяшчалася ў наёмным сялянскім доме, а ў жніўні 1925 г. для яе пабудаваны ўласны будынак. [[Файл:Нароўля, Завайць, Канатоп на мапе 1924 г.jpg|250px|thumb|Вёска Завайць на карце БССР 1924 г. ''(фрагмент карты)'']] У 1930 г. у вёсцы арганізаваны першы [[калгас]] «Новая Завайць» і працавала [[кузня]]<ref name="ReferenceB"/>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] дзейнічала падпольная група пад кіраўніцтвам З. Жолудзя. У баях каля вёскі загінуў 31 савецкі салдат (пахаваны ў брацкай магіле каля Дома культуры). 66 жыхароў загінулі на фронце. З 26 красавіка 1962 года па 1 снежня 2009 года вёска ўваходзіла ў склад і з’яўлялася цэнтрам [[Завайцянскі сельсавет|Завайцянскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 красавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref><ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 286 Об изменении административно-территориального устройства Наровлянского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf |date=29 кастрычніка 2013 }}</ref>, была цэнтрам калгаса «Чырвоны Баец»<ref name="ReferenceA"/>. == Інфраструктура == Размешчаны 9-гадовая школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, аддзяленне сувязі, магазін. == Насельніцтва == * 1795 год — 275 жыхароў, 40 двароў * 1834 год — 53 двары * 1897 год — 315 жыхароў <ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 60.</ref>, 59 двароў * 1909 год — 449 жыхароў, 68 двароў<ref name="ReferenceB"/> * 1924 год — 563 жыхары, 128 двароў<ref>[https://mozyrokrug.blogspot.com/p/blog-page_13.html Наровлянский район. Список населенных мест за 1924 год]</ref> * 1959 год — 713 жыхароў * 1996 год — 447 жыхароў, 187 двароў<ref name="bel6" /><ref name="ReferenceA"/> * 2004 год — 305 жыхароў, 127 двароў == Памятныя мясціны == * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў. == Археалагічныя мясціны == За 0,5 км і 7 км на паўночны-захад ад вёскі знаходзяцца адпаведна па аднаму старажытнаму гарадзішчу<ref>Памяць: Нараўлянскі раён: гіст.-дакумент. хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі. — Мінск, 1998. — С. 35.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Анатоль Аляксандравіч Сівак]] (нар. 1962) — беларускі дзяржаўны дзеяч, намеснік Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (2020—2026). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|||492}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=34|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты M-35-11. Выданне 1989 г. Стан мясцовасці на 1988 г.{{ref-ru}} * Наровля и Наровлянский район / сост.: Н. В. Кузьменкова, Н. И. Данильченко, С. В. Коновод. — [[Мазыр|Мозырь]] : Колор, 2005. — 25 с. * Наровлянский район: рекламное издание на русском и английском языках / автор текста В. Минков. — [[Гомель]] : редакция газеты «[[Гомельская праўда|Гомельская правда]]», [б. д.]. — 26 с. * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В. В. Шляги]]. — [[Гомель]] : Редакция газеты «[[Гомельская праўда]]», 2015. — 119 с. * Памяць: Нараўлянскі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / уклад.: П. П. Рабянок, К. Ф. Ярмоленка. — [[Мінск]] : [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]], 1998. — 445 с. == Спасылкі == {{Commons}} {{Нараўлянскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Нараўлянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Нараўлянскага раёна]] [[Катэгорыя:Сапегі]] [[Катэгорыя:Жудры]] [[Катэгорыя:Аскеркі]] [[Катэгорыя:Сіверсы]] [[Катэгорыя:Гольсты]] [[Катэгорыя:Горваты]] cj99x9gp13jqz5sm1fcp4jw6sgloii6 Вёска Відзішкі, Відзаўскі сельсавет 0 264724 5124331 2881121 2026-04-10T17:13:32Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5124331 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5toab5ghoy7y9u3o94y2ubewit0insg Касцёл Праабражэння Гасподняга (Вялікая Бераставіца) 0 269782 5124402 4474268 2026-04-10T21:08:22Z Mireyus 165948 5124402 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Каталіцкі храм |Беларуская назва = Касцёл Праабражэння Гасподняга |Арыгінальная назва = |Выява = Вялікая Бераставіца. Касцёл Перамянення Божага.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|413Г000683}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = Вялікая Бераставіца |lat_dir = |lat_deg = 53.192722|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24.019328|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |На карце =Беларусь Гродзенская вобласць |Канфесія = Рымска-каталіцкая царква |Епархія = Гродзенская дыяцэзія |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = неаготыка |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = І. Касакоўскі |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1908 |Заканчэнне будаўніцтва = 1912 |Рэліквіі = |Сучасны стан = дзейнічае |Сайт = |Commons = Church of the transfiguration of Jesus Christ in Vialikaja Bierastavica }} '''Касцёл Праабражэння Гасподняга''' — каталіцкі храм у цэнтры пасёлка [[Вялікая Бераставіца]] на скрыжаванні вуліц Леніна і Матросава. Пабудаваны ў пачатку XX ст. у стылі [[неаготыка|неаготыкі]]. == Гісторыя == Касцёл закладзены 23 чэрвеня 1909 г. па праекце гродзенскага губернскага інжынера [[Іван Капітонавіч Плотнікаў|І. Плотнікава]]<ref>Плотников Иван Капитонович // [http://www.imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_24.pdf Кулагин А. Н. Деятельность гродненских зодчих XIX — начала XX в. (по архивным материалам)] {{ref-ru}}</ref>. Узведзены ў 1912 г. з цэглы па фундацыі ўладальніка маёнтка графа І. Касакоўскага. Закрыты 17 чэрвеня 1965 г. У 1989 годзе вернуты католікам. У 1990 годзе адрэстаўрыраваны (архітэктары [[А. Бабіцын]], [[С. Шыйко]]). == Архітэктура == Помнік архітэктуры [[неаготыка|неаготыкі]]. Вырашаны прамавугольнай 3-нефнай [[базіліка]]й з 5-граннай [[апсіда]]й. Галоўны [[фасад]] атрымаў дынамічную, вертыкальна накіраваную кампазіцыю, завершаную 3-яруснай шатровай вежай-[[званіца]]й, якая на 2-м ярусе дэкарыравана накладным 2-ярусным гатычным шчытом. Вертыкальнасць узмацняюць ступеньчатыя [[контрфорс]]ы і стральчатыя праёмы. Уваход вырашаны магутным арачным [[партал]]ам, запоўненым дзвярамі з мастацкай акоўкай. Каларыстычнае вырашэнне будынка дасягаецца спалучэннем фактурнай «аксамітавай» муроўкі сцен і атынкаваных элементаў архітэктурнага дэкору: [[Лапатка (архітэктура)|лапатак]], [[карніз]]аў, [[ліштва]]ў, [[ніша|ніш]]. Гатычнай узнёсласцю вылучаецца і інтэр’ер храма, [[неф]]ы якога перекрыты стральчатымі [[скляпенне|скляпеннямі]] з гуртамі. Драўляны [[амбон]] таксама вырашаны ў вытанчаных формах готыкі. Над [[нартэкс]]ам кансольны балкон арганных [[хоры|хораў]], адкрытых у неф стральчатай аркай. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі (2008)|с=75}} * {{Крыніцы/Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі|Гродзенская|с=115}} * {{Крыніцы/Харэўскі. Культавае дойлідства Заходняй Беларусі|42}} == Спасылкі == {{ГККРБ|413Г000683}} * {{radzima|1452}} * {{ГБ|http://globustut.by/bolsh_berestov/index.htm#newkostel}} * {{catholic.by|http://catholic.by/2/belarus/dioceses/grodnensis/100598.html}} {{Бераставіцкі дэканат}} [[Катэгорыя:Вялікая Бераставіца]] [[Катэгорыя:Касцёлы Гродзенскай дыяцэзіі]] [[Катэгорыя:Касцёлы Бераставіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў неагатычным стылі]] shlxaaejiwup4khbeyp4ogay105ypif Старая Гута 0 279637 5124391 5107471 2026-04-10T20:27:40Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124391 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Старая Гута |выява = Staraja Huta 1.jpg |подпіс = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Бабаўнянскі }} '''Стара́я Гу́та'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Staraja Huta}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бабаўнянскі сельсавет|Бабаўнянскага сельсавета]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя вёска адносілася да Цялядавіцкай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Старая Гута|613|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1909 год — 14 двароў, 119 жыхароў * 1917 год — 15 двароў, 107 жыхароў * 1997 год — 28 двароў, 57 жыхароў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|613|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабаўнянскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бабаўнянскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] gicybvlvje24ei13cihj5b0fand9dzl Старына (Капыльскі раён) 0 279682 5124393 4247686 2026-04-10T20:39:41Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124393 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Старына}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Старына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 51|lat_sec = 53 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 55|lon_sec = 53 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Бучацінскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004207 }} '''Старына́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Staryna}}, {{lang-ru|Старина}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Бучацінскі сельсавет|Бучацінскага сельсавета]]. == Гісторыя == У XIX стагоддзі была ўласнасцю [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У пачатку XX стагоддзя вёска адносілася да Вызнянскай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У кастрычніку 1943 года гітлераўцамі загубленыя 15 жыхароў<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Старына|613|}}</ref>. == Насельніцтва == * Пачатак XX стагоддзя — 67 двароў, 437 жыхароў * 1997 год — 71 двор, 113 жыхароў == Вядомыя асобы == * [[Іосіф Маркавіч Максіменя]] (1912—1964) — Герой Савецкага Саюза == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|613|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бучацінскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Бучацінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] 3coy3ilimghfhyii4ewcfyl5dlxaoos Стараселле (Капыльскі раён) 0 279716 5124390 4247717 2026-04-10T20:22:04Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124390 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Стараселле}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стараселле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 11|lat_sec = 34 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 24|lon_sec = 13 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Грозаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243010002 }} '''Старасе́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Starasiellie}}, {{lang-ru|Староселье}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Грозаўскі сельсавет|Грозаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == У XIX стагоддзі была ўласнасцю [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У пачатку XX стагоддзя [[маёнтак]] адносіўся да Грэскай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У канцы 1920-х гадоў вёска ўваходзіла ў калгас «Вясёлае жыццё», па стане на 1933 год працавалі ветраны млын і кузня<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Стараселле|613|}}</ref>. Да 5 мая 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Труханавіцкі сельсавет|Труханавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>, да 27 снежня 1962 года — у склад [[Мусіцкі сельсавет|Мусіцкага сельсавета]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 снежня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 9 (1009).</ref>. == Насельніцтва == * Пачатак XX стагоддзя — 3 двары, 14 жыхароў * 1926 год — 28 двароў, каля 160 жыхароў * 1997 год — 28 двароў, 47 жыхароў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|613|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Грозаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Грозаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] c090063n112xeo8qyi9rlhxt1813in6 Станькі (Капыльскі раён) 0 279734 5124376 4247735 2026-04-10T20:13:42Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124376 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Станькі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Станькі |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 07|lat_sec = 35 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 11|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Доктаравіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243008027 }} '''Станькі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stańki}}, {{lang-ru|Станьки}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Доктаравіцкі сельсавет|Доктаравіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У XIX стагоддзі была ўласнасцю [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У пачатку XX стагоддзя вёска адносілася да Раманаўскай воласці [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Станькі|613|}}</ref>. == Насельніцтва == * 1909 год — 44 двары, 244 жыхары * 1997 год — 38 двароў, 65 жыхароў == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|613|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Доктаравіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Доктаравіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] t1ti2myko2n49ot7t2j4inki3r5c29h Стары Капыль 0 279771 5124392 4883651 2026-04-10T20:32:41Z Антон 740 76022 дапаўненне паводле раённай Памяці 5124392 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стары Капыль |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 12|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 04|lon_sec = 45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Капыльскі |сельсавет = Капыльскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243005339 }} '''Стары́ Капы́ль'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Капы́ль, Ко́пыль, Стары́ Ко́пыль'''</ref> ({{lang-be-trans|Stary Kapyĺ}}, {{lang-ru|Старый Копыль}}) — [[вёска]] ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Капыльскі сельсавет|Капыльскага сельсавета]]. == Гісторыя == У пачатку XX стагоддзя ў вёсцы дзейнічалі лесапільны і крухмальны заводы. У канцы 1920-х гадоў вёска ўваходзіла ў калгас «Энергія», працавала кузня<ref>{{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|Стары Капыль|613|}}</ref>. У 1924—1960 гадах — цэнтр [[Старакапыльскі сельсавет|Старакапыльскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 18 сакавіка 1985 года да вёскі далучаны суседнія пасёлкі [[Красны (Капыльскі раён)|Красны]] і [[Чырвоная Горка (Капыльскі сельсавет)|Чырвоная Горка]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 сакавіка 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 13 (1819).</ref>. == Насельніцтва == * 1997 год — 77 двароў, 172 жыхары == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Капыльскі раён|З гісторыі населеных пунктаў|613|Новікава Г. М.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Капыльскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Капыльскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Капыльскага раёна]] om0fo8dl1c9eckjv6eg61rpkm0qo6wz Эўглена зялёная 0 292645 5124449 4847064 2026-04-11T08:00:57Z JerzyKundrat 174 /* Апісанне */ вікіфікацыя 5124449 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Пратысты |parent = Euglena |rang = Від |latin = Euglena viridis |author = (O. F. Müller) Ehrenberg, 1832 |syn = {{bt|Cercaria viridis|O. F. Mueller, 1786}} |wikispecies = Euglena viridis }} '''Эўглена зялёная''' (''Euglena viridis'') — [[Біялагічны від|від]] [[эўгленавыя водарасці|эўгленавых водарасцей]]. == Апісанне == Рухомая аднаклетачная водарасць. Жыве ў мелкіх стаячых прэсных вадаёмах, у якіх многа арганічных рэчываў. У летнія месяцы ў такіх вадаёмах часта зелянее — «цвіце» — вада. Прычынай гэтаму можа быць масавае размнажэнне эўглены зялёнай. Яе выцягнутыя клеткі бачныя пад [[мікраскоп]]ам, рухаюцца, лёгка выгінаючыся і мяняючы сваю форму. Рухаецца эўглена зялёная пры дапамозе [[жгуцік]]а, які знаходзіцца на пярэднім канцы клеткі. [[Талом]] мае тонкае покрыва, што спрыяе змяненню формы цела. Дзякуючы [[хларапласты|хларапластам]] у эўглены зялёнай, як і ў многіх [[аўтатрофы|аўтатрофаў]], на святле адбываецца [[фотасінтэз]]. Але гэта водарасць можа таксама паглынаць гатовыя арганічныя рэчывы ўсёй паверхняй цела — быць [[гетэратрофы|гетэратрофам]]. Такі спосаб жыўлення пераважае ў яе пры адсутнасці святла. Таму эўглена зялёная з-за змешанага жыўлення належыць да аўтагетэратрофных пратыстаў. Дзякуючы здольнасці паглынаць арганічныя рэчывы адыгрывае важную ролю ў самаачышчэнні вадаёмаў. [[Клетачная сценка]] адсутнічае. У [[цытаплазма|цытаплазме]] знаходзіцца адно буйное [[клетачнае ядро]], некалькі зялёных хларапластаў і скарачальныя [[вакуоля|вакуолі]]. У пярэдняй частцы клеткі размешчана чырвоная стыгма. Выкарыстоўваючы гэты [[арганоід]], эўглена зялёная вызначае найбольш асветленыя месцы і з дапамогай жгуціка перамяшчаецца менавіта туды. Размнажаецца толькі бясполым спосабам — дзяленнем клеткі папалам. == Літаратура == * Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / В. М. Ціхаміраў [і інш.]; пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с.: іл. ISBN 978-985-03-1340-9. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] bej35ixmgmfrwxnpjev6pk5grx65riy Бойд 0 338322 5124250 4081173 2026-04-10T13:22:19Z Feeleman 163471 афармленне 5124250 wikitext text/x-wiki '''Вядомыя носьбіты''': * [[Артур Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Артур Мерык Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Луіза Арнер Бойд]] — амерыканская даследчыца і вандроўніца * [[Філіп Бойд]] — канадскі вясляр, сярэбраны прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1904 * [[Білі Бойд]] — шатландскі акцёр і музыкант. {{неадназначнасць}} 6ogu3u9kw7r4eladxp8kgfl6xp9m9mx 5124254 5124250 2026-04-10T13:29:03Z Feeleman 163471 афармленне 5124254 wikitext text/x-wiki ==Вядомыя носьбіты== * [[Артур Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Артур Мерык Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Луіза Арнер Бойд]] — амерыканская даследчыца і вандроўніца * [[Філіп Бойд]] — канадскі вясляр, сярэбраны прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1904 * [[Білі Бойд]] — шатландскі акцёр і музыкант. {{неадназначнасць}} frmcbellzsgmojjuy95dzo2sr0wle1t 5124255 5124254 2026-04-10T13:30:57Z Feeleman 163471 афармленне 5124255 wikitext text/x-wiki Бойд ([[Англійская мова|англ]]. Boyd) — шатландскае і англійскае прозвішча. ==Вядомыя носьбіты== * [[Артур Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Артур Мерык Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Луіза Арнер Бойд]] — амерыканская даследчыца і вандроўніца * [[Філіп Бойд]] — канадскі вясляр, сярэбраны прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1904 * [[Білі Бойд]] — шатландскі акцёр і музыкант. {{неадназначнасць}} tgoil3xc4vewxvh282yk8lj6k8xl1q4 5124263 5124255 2026-04-10T13:44:18Z Feeleman 163471 афармленне 5124263 wikitext text/x-wiki Бойд ([[Англійская мова|англ]]. Boyd) — шатландскае і англійскае прозвішча. ==Прозвішча== === А === * [[Артур Бойд]] — аўстралійскі мастак * [[Артур Мерык Бойд]] — аўстралійскі мастак === Б === * [[Білі Бойд]] — шатландскі акцёр і музыкант === Л === * [[Луіза Арнер Бойд]] — амерыканская даследчыца і вандроўніца === ф === * [[Філіп Бойд]] — канадскі вясляр, сярэбраны прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1904 {{неадназначнасць}} lzspcr90nry48lzrvy0cymmf3fbohjt Мотальскія прысмакі 0 343610 5124259 5124003 2026-04-10T13:36:34Z Farmazon2025 159473 5124259 wikitext text/x-wiki {{Фестываль|Назва=Мотальскія прысмакі|Краіна=Беларусь|Лога=[[File:Logo Motolfeast.jpg|thumb|Лагатып фэстываля]]|Горад=Моталь|Гады=з 2008|Тэматыка=фальклор, нацыянальная кухня|Сайт=vmotol.by}} '''«Мотальскія прысмакі»''' — міжнародны кулінарны i фальклорны фестываль, які праходзіць у аграгарадку [[Моталь]], пачынаючы з [[2008]] года. У тым жа годзе перамог у намінацыі «Падзеі. Свята года» ў Рэспубліканскім конкурсе «Пазнай Беларусь»<ref name="br">[http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru Приглашаем на «Мотальскія прысмакі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170729173410/http://ivanovo.brest-region.gov.by/index.php?option=com_content&task=view&id=17728&lang=ru |date=29 ліпеня 2017 }}</ref>. У 2010 годзе фестываль упершыню прайшоў не ў адзін, а ў два дні<ref name="br" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Моталь]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] gcuicef314ixly00613kuhp5muvln4i Надзіра 0 352005 5124358 5011008 2026-04-10T19:06:19Z CommonsDelinker 151 Removing [[:c:File:Nadira.jpeg|Nadira.jpeg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Ymblanter|Ymblanter]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Nadira.jpeg|]]. 5124358 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікікрыніцы = }} [[Файл:Tomb of Nodira in Kokand.jpg|справа|міні|250px|Манумент на могілках у [[Каканд]]зе]] '''Махлараім Надзіра''' (пісала пад тахалусамі (псеўданімамі) ''Надзіра'' — на [[Узбекская мова|узбекскай мове]], ''Каміла'' або ''Макнуна'' — на [[Персідская мова|персідска-таджыкскай]] ([[1792]]—[[1842]], [[Каканд]])) — [[Узбекі|узбекская]] [[паэтэса]], класік какандскай (узбекскай) літаратуры, дачка кіраўніка [[Андыжан]]а, жонка [[Умар-хан|Умар-хана (Амара)]], кіраўніка Каканда, паэта, апекуна паэтаў і навукоўцаў. Разам з Увайсі і Махзунай з'яўляецца прадстаўніцай какандскай жаночай паэзіі. У яе гонар названы кратэр Надзіра на [[Планета Венера|Венеры]]. == Біяграфія == Надзіра-хон нарадзілася ў [[1792|1792 годзе]] ў сям'і кіраўніка [[Андыжан]]а з узбекскага роду мінг. У юнацтве атрымала выдатную адукацыю ў галіне гісторыі і літаратуры, бліскуча валодала не толькі родным, [[Узбекская мова|узбекскай]], але і [[Персідская мова|персідска-таджыкскай]] мовамі. Будучы жонкай кіраўніка [[Какандскае ханства|Какандскага ханства]] [[Какандскае ханства|Умар-хана (Амара)]] большую частку жыцця паэтэса правяла ў [[Каканд]]зе у прыдворных колах, у асяроддзі аматараў і заступнікаў літаратуры, удзельнічаючы ў паэтычных спаборніцтвах са сваім мужам — паэтам, які пісаў пад тахалусам Амір. [[Умар-хан|Умар-хан (Амар)]] памёр у [[1822|1822 годзе]], калі Надзіры было трыццаць гадоў. Яна стала апекуном свайго 12-гадовага сына [[Какандскае ханства|Мадалі-хана]] (Мухамед-Алі), які ўступіў на пасад. У гэты час [[Какандскае ханства]] займала найбольшую плошчу. У гістарычных і літаратурных творах сучаснікаў Надзіры (Хакімхана, Хатыфа, Мушрыфа і інш.) маюцца звесткі аб тым, што паэтэса прымала актыўны ўдзел у грамадскім і культурным жыцці як заступніца мастацтваў. Надзіра аказвала садзейнічанне развіццю навук і літаратуры, удзельнічала ў будаўніцтве будынкаў [[медрэсэ]], караван-сараяў, гандлёвых радоў. Асаблівым яе даверам і сяброўствам карысталася паэтэса Увайсі, настаўніца яе дзяцей. Усё жыццё Надзіры і яе творчасць прасякнуты спачуваннем да прыгнечаных, клопатам аб асвеце народа. Яна высока ставіла ролю [[Літаратура|літаратуры]] ў духоўным жыцці грамадства. Жыццё Надзіры абарвалася трагічна. У выніку палітычных інтрыг у [[1842|1842 годзе]] паэтэса, абвінавачаная рэлігійнымі фанатыкамі ў распусце, разам са сваімі сынамі — [[Какандскае ханства|Мухамед-Алі]] і Султан-Махмудам была па-зверску забітая бухарским эмірам Насрулой, які далучыў [[Какандскае ханства]] да [[Бухарскі эмірат|Бухарскага эмірата]]. == Творчасць == У сваёй творчасці, як і іншыя паэты таго часу, Надзіра ў многім абапіралася на гуманістычную спадчыну заснавальніка ўзбекскай літаратуры [[Алішэр Наваі|Алішэра Наваі]]. Надзіра стварала вершы як на узбекскай, так і на персідска-таджыкскай мовах. У яе рукапісных дыванах сустракаюцца розныя жанры лірыкі — газэлі, мухамасы, мусадасы, мусаманы, тарджыбанды і іншыя. Ёсць у Надзіры і некалькі «Песень расстання». Яе вершаваны дыван — гімн любові, вернасці і сумленнасці. Знаходзячыся пад пэўным уплывам [[Суфізм|суфійскіх колаў]], для свайго часу Надзіра была вельмі прагрэсіўная, яна адчувала сябе перш за ўсё Чалавекам, актыўна заклікала бачыць у жанчыне не толькі прыгажосць, але і шанаваць яе розум, пачуцці, годнасць. У яе вершаваных дыванах высокае каханне ўспявалася як сімвал чалавекалюбства, як аснова маральнасці. Надзіра пісала: ''«Чалавек без кахання — не чалавек,// Калі ты чалавек — ўпадабай каханне»''. Асноўныя творы Надзіры атрымалі шырокую вядомасць у народзе і ўключаліся ў шматлікія зборнікі [[19 стагоддзе|XIX]]—[[20 стагоддзе|XX стагоддзяў]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.eastpage.narod.ru/poesia/nadira.htm Творчасць Надзіры] * [http://www.eastpage.narod.ru/biogr/nbiogr.htm Біяграфія Надзіры] * [http://www.tyurk.ru/file3_213.shtm Газэлі і тарджыбанды Надзіры ў бібліятэцы класічнай цюркскай паэзіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150119143525/http://www.tyurk.ru/file3_213.shtm |date=19 студзеня 2015 }} * [http://www.laidinen.ru/women.php?part=873&letter=%CD&code=1376 Біяграфія Надзіры, партрэт паэтэсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310042530/http://laidinen.ru/women.php?code=1376&letter=%cd&part=873 |date=10 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Узбекскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Памерлі ва Узбекістане]] gds3a9yzpfzjesdzwti6kayed6vg3n2 Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі 0 352382 5124476 5064042 2026-04-11T08:39:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124476 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Гужалоўскі}} '''Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі''' (нар. {{ДН|27|6|1960}}, г. [[Мінск]]) — беларускі гісторык, музеолаг, педагог, [[доктар гістарычных навук]] (2002), [[прафесар]] (2016), прафесар кафедры этналогіі, музеялогіі і гісторыі мастацтваў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. == Біяграфічныя звесткі == Скончыў у 1983 г. [[Мінскі дзяржаўны педагагічны інстытут імя М. Горкага]], у 1991 г. — аспірантуру аддзела музеязнаўства Навукова-даследчага інстытута культуры [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук СССР]] (Масква). Працаваў на розных пасадах у [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускім дзяржаўным музеі Вялікай Айчыннай вайны]], [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным гістарычным музеі Рэспублікі Беларусь]], з 1993 г. — дацэнт, а з 2004 г. — прафесар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1992 г. абараніў [[Дысертацыя|дысертацыю]] на суісканне вучонай ступені [[Кандыдат гістарычных навук|кандыдата гістарычных навук]] па спецыяльнасці «Музеязнаўства» на тэму «Гісторыя музеяў Беларусі другой паловы XVIII — пачатку ХХ стст.». У 2002 г. абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені доктара гістарычных навук па спецыяльнасці «Айчынная гісторыя» на тэму «Станаўленне і развіццё музейнай справы Беларусі (1918—1941 гг.)». У 2016 г. прысвоена вучонае званне прафесара. У 1994 г. праходзіў стажыроўку ў якасці інтэрна ў [[Смітсанаўскі інстытут|Смітсанаўскім інстытуце]] (ЗША), у 1995 г. — запрошаны даследчык ва [[Універсітэт Джорджа Вашынгтона|Універсітэце Дж. Вашынгтона]] (ЗША), у 1997 г. — запрошаны даследчык у [[Амстэрдамскі ўніверсітэт|Амстэрдамскім універсітэце]] (Нідэрланды), у 2004 г. — стыпендыят праграмы Фулбрайт ([[Кліўлендскі мастацкі музей]], ЗША). Вучоны сакратар савета па абароне дысертацый па гістарычных навуках пры Беларускім дзяржаўным універсітэце, член савета па абароне дысертацый па культуралогіі i мастацтвазнаўству пры [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Беларускім дзяржаўным універсітэце культуры і мастацтваў]]. Член Рэспубліканскага навукова-метадычнага савета па пытаннях музейнай справы пры Міністэрстве культуры Рэспублікі Беларусь. Член рэдакцыйнага савета «Беларускага гістарычнага часопіса», рэдакцыйнай калегіі «[[Веснік Брэсцкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. С. Пушкіна]]». Серыя 2. Гісторыя. Эканоміка. Права, рэдакцыйнай калегіі часопіса «[[Acta Museologica Lithuanica]]» ([[Вільнюскі ўніверсітэт]]). З’яўляецца аўтарам больш як 300 навуковых і навукова-метадычных прац, вучэбных дапаможнікаў і [[Манаграфія|манаграфій]]. Кіруе падрыхтоўкай [[Аспірантура|аспірантаў]] і дактарантаў. == Асноўныя працы == * Нараджэнне беларускага музея. — Мн.: НАРБ, 2001. — 106 с. * Музеі Беларусі (1918—1941 гг.).— Мн.: НАРБ, 2002. — 176 с. * История музеев мира: учебное пособие / (в соавт. с В. П. Грицкевичем). — Мн.: БГУ, 2003. — 283 с. * Музеі Беларусі (1941—1991 гг.). — Мн.: НАРБ, 2004. — 192 с. * Музеі замежных краін: вучэб. дапаможнік: у 2 ч. (у сааўт. з Л. У. Бярэйшык). Ч. 1. — Мн.: БДУ, 2004.— 187 с. * «Міласці вашай просім…», альбо адзін год у навейшай гісторыі Беларусі, адлюстраваны ў лістах, заявах, скаргах і іншых формах звароту грамадзян. Зборнік дакументаў / укл. А. А. Гужалоўскі. — Мн.: НАРБ, 2006. — 280 с. * Музеі замежных краін: вучэб. дапаможнік: у 2 ч. (у сааўт. з Л. У. Бярэйшык). Ч. 2. — Мн.: БДУ, 2008.— 246 с. * Гісторыя музейнай справы Беларусі: вучэбны дапаможнік. — Мн.: БДУ, 2012. — 303 с. * Чырвоны аловак: нарысы па гісторыі цэнзуры ў БССР: у 2 кн. Кн. 1: 1919—1941 гг. — Мн.: Рэдакцыя газеты «Звязда» , 2012. — 304 с. * [http://elib.bsu.by/handle/123456789/33226 Беларуская музеялогія. Бібліяграфічны паказальнік (1991—2012 гг.)] / укл. А. А. Гужалоўскі [Электронны рэсурс]. — Мінск: БДУ, 2013. — 145 с. * Сексуальная рэвалюцыя ў Савецкай Беларусі. 1917—1929 гг. — Мн.: А. М. Янушкевіч, 2017. — 258 с. * Чырвоны аловак: нарысы па гісторыі цэнзуры ў БССР: у 2 кн. Кн. 2: 1943—1991 гг. — Мн.: А. М. Янушкевіч, 2018. — 320 с. * У светлую будучыню! Беларускае грамадства эпохі «адлігі» (1953—1968). — Мн.: Выдавец Р. М. Цымбераў, 2024. — 344 с. * Штурмуючы будучыні аванпосты. Сэксуальная рэвалюцыя ў БССР (1919—1929). — Мн.: Выдавец Р. М. Цымбераў, 2025. — 280 с. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Коваль, В.'' [https://www.belhistory.eu/archives/967 Гужалоўскі, Аляксандр. Нараджэнне беларускага музея. Мінск, 2001] / В. Коваль // Беларускі гістарычны агляд. — 2001. — Т. 8. Сш. 1—2. С. 361—364. * ''Студзінская І.'' [https://www.svaboda.org/a/775699.html Выйшла гісторыя 1951 года ў скаргах і даносах] / І. Студзінская // Радыё Свабода. — 2006. — 13 ліст. * ''Шалахоўскі, А.'' Зорка гісторыка Гужалоўскага / А. Шалахоўскі // Наша слова. — 2013. — № 9. — 27 лют. — С. 8. * ''Чарнякевіч, Ц.'' Чытанне з алоўкам / Ц. Чарнякевіч // Звязда. — 2013. — № 39. — 28 лют. — С. 8. * ''Палякова, Г.'' Напісанае сэрцам / Г. Палякова // Літаратура і мастацтва. — 2013. — № 8. — 22 лют. — С. 3. * ''[[Эмануіл Рыгоравіч Іофе|Іофе, Э.]]'' Энцыклапедыя гісторыі цэнзуры / Э. Іофе // Рэй. Культуралагічны дадатак да Настаўніцкай газеты. — 2013. — № 53. — 4 мая. — С. 14. * ''Вялікі, А.'' [http://www.arche.by/by/page/print/14201 Нарысы ўзроўню навуковай манаграфіі] / А. Вялікі // Arche. Надрукавана 7.03.2013. {{Недаступная спасылка}} * ''Ладуцька К.'' [http://zviazda.by/sites/default/files/pol10_2014.pdf Чаму мы такія сёння?] / К. Ладуцька // Полымя. — 2014. — № 10. — С. 180—181. * ''Кепін, Д.'' [http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=2&I21DBN=UJRN&P21DBN=UJRN&IMAGE_FILE_DOWNLOAD=1&Image_file_name=PDF/vkp_2015_2_4.pdf Музейний портрет Білорусі] / Д. Кепін // Вісник Книжкової палати. — 2015. — № 2. — С. 10-11. * ''Шалахоўскі, А.'' Новая кніга прафесара / А. Шалахоўскі // Краязнаўчая газета. — 2017. — № 42. — С. 7. * ''Анцімонік А.'' [https://web.archive.org/web/20190925120921/http://www.zviazda.by/ru/node/122513 No sex — no problem?] / А. Анцімонік // Маладосць. — 2017. — № 11. — С. 88-89. * ''[[Ларыса Уладзіміраўна Ландзіна|Ландзіна, Л. У.]]'' [http://elib.bsu.by/handle/123456789/195377 Гужалоўскі А. А. Сексуальная рэвалюцыя ў Савецкай Беларусі: 1917—1929 гг. Мінск: А. М. Янушкевіч, 2017. 258 с.] / Л. У. Ландзіна // Журнал Белорусского государственного университета. История. — 2018. — № 1. — С. 104—106. * ''Białous, A.'' [https://pch24.pl/sowiecka-bialorus-poligon-pierwszej-rewolucji-seksualnej/ Sowiecka Białoruś — poligon pierwszej rewolucji seksualnej] // Polonia Christiana. 12.01.2018. * ''Гапава, А.'' [https://arche.by/item/6547 Каханне і секс у БССР] / А. Гапава, А. Усманава // Arche. — 2018. — # 3 (158). — C. 39—48. {{Недаступная спасылка}} * ''Стралец, М.'' [http://zviazda.by/sites/default/files/13-2018.pdf Пад грузам апекі чужых сваякоў. Убачыла свет другая кніга нарысаў Аляксандра Гужалоўскага] / М. Стралец // Літаратура і мастацтва. — 2018. — 6 крас. — № 13. — С. 10. * ''Ярмоліч, Ф. К.'' [https://journals.bsu.by/index.php/history/issue/view/119/40 Гужалоўскі А. А. Чырвоны аловак: нарысы па гісторыі цэнзуры ў БССР] / Ф. К. Ярмоліч // Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя. 2020. № 2. С. 106—108. * {{cite journal|author=Uladzimir Valodzin|title=Otobrazhenie „drugogo“ v sovremennoi belarusskoi istoriografii: seksual´no-gendernye dissidenty v glazakh konservativnogo istorika|journal=Cahiers du monde russe [Онлайн]|volume=62|issue=2-3|year=2021|url=http://journals.openedition.org/monderusse/12520|doi=10.4000/monderusse.12520}} * ''Елизаров С. А.'' [https://journals.bsu.by/index.php/history/ru/article/view/7279/8429 <nowiki>[Рэцэнзія на]</nowiki> ''Гужаловский А. А.'' В светлое будущее! Белорусское общество эпохи «оттепели» (1953—1968) — Минск : Изд. Р. М. Цимберов, 2024. 344 с. (на бел.)] // Журнал БГУ. История. 2025. № 3. С. 104—106. {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гужалоўскі Аляксандр Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] mpo5kl4fc22kir8bn5hxxmi53fd9d4g Відзішкі, Браслаўскі раён 0 373062 5124335 2881194 2026-04-10T17:14:07Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5124335 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5toab5ghoy7y9u3o94y2ubewit0insg Відзішкі, Відзаўскі сельсавет 0 373063 5124328 2881195 2026-04-10T17:12:59Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5124328 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5toab5ghoy7y9u3o94y2ubewit0insg Відзішкі, вёска 0 373064 5124332 2881197 2026-04-10T17:13:44Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5124332 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5toab5ghoy7y9u3o94y2ubewit0insg Відзішкі, Віцебская вобласць 0 423357 5124330 2881196 2026-04-10T17:13:21Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5124330 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5toab5ghoy7y9u3o94y2ubewit0insg NGC 5679 0 444042 5124321 4776126 2026-04-10T17:03:07Z J-ka Zadzvinski 5766 арфаграфія, афармленне 5124321 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5679 | Выява = NGC 5679 Arp 274HST.jpg | Апісанне = [[NGC 5679C]], NGC 5679 і [[NGC 5679A]] | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[12 мая]] [[1793]] | Абазначэнні = '''NGC 5679''', '''NGC 5679B''', '''IRAS14326+0534''', '''UGC 9383''', '''ZWG 47.110''', '''MCG 1-37-35''', '''VV 458''', '''KCPG 427B''', '''ARP 274''', '''PGC 52132''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sb | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|14|35|08,7}} | Схіленне = {{Dec|+05|21|33}} | z = +0,0289 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,0 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,8 | Бачныя_памеры = 1,1' × 0,7' | Паверхневая_яркасць = 12,6 | Вуглавое_становішча = 127° | Сузор’е = Дзева | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5679''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5679B''', '''IRAS14326+0534''', '''UGC 9383''', '''ZWG 47.110''', '''MCG 1-37-35''', '''VV 458''', '''KCPG 427B''', '''ARP 274''', '''PGC 52132''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sb]]) ў сузор’і [[Дзева (сузор’е)|Дзева]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5679''', '''NGC 5679B'''. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] * [[Атлас пекулярных галактык]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5679}} {{Навігатар NGC|NGC 5675|NGC 5676|NGC 5677|NGC 5678|NGC 5679|NGC 5679A|NGC 5679C|NGC 5679D|NGC 5680}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1793 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5679]] [[Катэгорыя:Дзева (сузор’е)]] 3vinobdwc0w10vux49hnuntnin10smj NGC 5783 0 444151 5124317 4776242 2026-04-10T16:57:57Z J-ka Zadzvinski 5766 арфаграфія 5124317 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5783 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[21 красавіка]] [[1887]] | Абазначэнні = '''NGC 5783''', '''NGC 5785''', '''UGC 9586''', '''MCG 9-24-50''', '''ZWG 273.33''', '''IRAS14519+5216''', '''PGC 53217''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|14|53|28,3}} | Схіленне = {{Dec|+52|04|36}} | z = +0,007789 ± 0,000017 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,6 | Бачныя_памеры = 2,9' × 1,8' | Паверхневая_яркасць = 14,5 | Вуглавое_становішча = 0° | Сузор’е = Валапас | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5783''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5785''', '''UGC 9586''', '''MCG 9-24-50''', '''ZWG 273.33''', '''IRAS14519+5216''', '''PGC 53217''') — [[спіральная галактыка з перамычкай]] ([[паслядоўнасць Хабла|SBc]]) ў сузор’і [[Валапас (сузор’е)|Валапас]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5783''', '''NGC 5785'''. Галактыка входит в число перечисленных в арыгінальной редакции «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5783}} {{Навігатар NGC|NGC 5779|NGC 5780|NGC 5781|NGC 5782|NGC 5783|NGC 5784|NGC 5786|NGC 5787|NGC 5788}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5783]] [[Катэгорыя:Валапас (сузор’е)]] 2wvncyxgeul8tay5jt60c96exam2gf3 5124324 5124317 2026-04-10T17:04:52Z J-ka Zadzvinski 5766 афармленне 5124324 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5783 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[21 красавіка]] [[1887]] | Абазначэнні = '''NGC 5783''', '''NGC 5785''', '''UGC 9586''', '''MCG 9-24-50''', '''ZWG 273.33''', '''IRAS14519+5216''', '''PGC 53217''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|14|53|28,3}} | Схіленне = {{Dec|+52|04|36}} | z = +0,007789 ± 0,000017 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,6 | Бачныя_памеры = 2,9' × 1,8' | Паверхневая_яркасць = 14,5 | Вуглавое_становішча = 0° | Сузор’е = Валапас | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5783''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5785''', '''UGC 9586''', '''MCG 9-24-50''', '''ZWG 273.33''', '''IRAS14519+5216''', '''PGC 53217''') — [[спіральная галактыка з перамычкай]] ([[паслядоўнасць Хабла|SBc]]) ў сузор’і [[Валапас (сузор’е)|Валапас]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5783''', '''NGC 5785'''. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5783}} {{Навігатар NGC|NGC 5779|NGC 5780|NGC 5781|NGC 5782|NGC 5783|NGC 5784|NGC 5786|NGC 5787|NGC 5788}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5783]] [[Катэгорыя:Валапас (сузор’е)]] iwml4i0kn1acqeolui0qnk6dqlniqvw NGC 5808 0 444177 5124315 4776269 2026-04-10T16:57:24Z J-ka Zadzvinski 5766 арфаграфія 5124315 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5808 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[16 сакавіка]] [[1785]] | Абазначэнні = '''NGC 5808''', '''NGC 5819''', '''UGC 9609''', '''ZWG 337.23''', '''IRAS14540+7319''', '''PGC 53251''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBbc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|14|54|02,7}} | Схіленне = {{Dec|+73|07|55}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,3 | Бачныя_памеры = 0,9' × 0,9' | Паверхневая_яркасць = 13,1 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Малая Мядзведзіца | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5808''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5819''', '''UGC 9609''', '''ZWG 337.23''', '''IRAS14540+7319''', '''PGC 53251''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Малая Мядзведзіца (сузор’е)|Малая Мядзведзіца]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5808''', '''NGC 5819'''. Галактыка входит в число перечисленных в арыгінальной редакции «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5808}} {{Навігатар NGC|NGC 5804|NGC 5805|NGC 5806|NGC 5807|NGC 5808|NGC 5809|NGC 5810|NGC 5811|NGC 5812}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5808]] [[Катэгорыя:Малая Мядзведзіца (сузор’е)]] 6u3xi5p9j5n3j9y5uhcnpowwrkg64b8 5124326 5124315 2026-04-10T17:05:23Z J-ka Zadzvinski 5766 афармленне 5124326 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5808 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[16 сакавіка]] [[1785]] | Абазначэнні = '''NGC 5808''', '''NGC 5819''', '''UGC 9609''', '''ZWG 337.23''', '''IRAS14540+7319''', '''PGC 53251''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBbc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|14|54|02,7}} | Схіленне = {{Dec|+73|07|55}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,5 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,3 | Бачныя_памеры = 0,9' × 0,9' | Паверхневая_яркасць = 13,1 | Вуглавое_становішча = | Сузор’е = Малая Мядзведзіца | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5808''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5819''', '''UGC 9609''', '''ZWG 337.23''', '''IRAS14540+7319''', '''PGC 53251''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Малая Мядзведзіца (сузор’е)|Малая Мядзведзіца]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5808''', '''NGC 5819'''. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5808}} {{Навігатар NGC|NGC 5804|NGC 5805|NGC 5806|NGC 5807|NGC 5808|NGC 5809|NGC 5810|NGC 5811|NGC 5812}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1785 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5808]] [[Катэгорыя:Малая Мядзведзіца (сузор’е)]] 8b60vqhgbb5ze279l8b1uninfbm5qnq NGC 5828 0 444195 5124316 4776287 2026-04-10T16:57:38Z J-ka Zadzvinski 5766 арфаграфія 5124316 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5828 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[24 чэрвеня]] [[1887]] | Абазначэнні = '''NGC 5828''', '''NGC 5828B''', '''UGC 9658''', '''MCG 8-27-51''', '''ZWG 248.34''', '''PGC 53618''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|15|00|45,9}} | Схіленне = {{Dec|+49|59|36}} | z = +0,013453 ± 0,000020 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,3 | Бачныя_памеры = 0,6' × 0,5' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Вуглавое_становішча = 50° | Сузор’е = Валапас | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5828''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5828B''', '''UGC 9658''', '''MCG 8-27-51''', '''ZWG 248.34''', '''PGC 53618''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sc]]) ў сузор’і [[Валапас (сузор’е)|Валапас]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5828''', '''NGC 5828B'''. Галактыка входит в число перечисленных в арыгінальной редакции «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5828}} {{Навігатар NGC|NGC 5823|NGC 5824|NGC 5826|NGC 5827|NGC 5828|NGC 5828A|NGC 5829|NGC 5830|NGC 5831}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5828]] [[Катэгорыя:Валапас (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] 3un0w0cjdti9ntmgo8sgigh2oku4g78 5124325 5124316 2026-04-10T17:05:08Z J-ka Zadzvinski 5766 афармленне 5124325 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5828 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = | Дата_адкрыцця = [[24 чэрвеня]] [[1887]] | Абазначэнні = '''NGC 5828''', '''NGC 5828B''', '''UGC 9658''', '''MCG 8-27-51''', '''ZWG 248.34''', '''PGC 53618''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = Sc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|15|00|45,9}} | Схіленне = {{Dec|+49|59|36}} | z = +0,013453 ± 0,000020 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,6 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,3 | Бачныя_памеры = 0,6' × 0,5' | Паверхневая_яркасць = 12,1 | Вуглавое_становішча = 50° | Сузор’е = Валапас | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5828''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5828B''', '''UGC 9658''', '''MCG 8-27-51''', '''ZWG 248.34''', '''PGC 53618''') — [[спіральная галактыка|спіральная]] [[галактыка]] ([[паслядоўнасць Хабла|Sc]]) ў сузор’і [[Валапас (сузор’е)|Валапас]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5828''', '''NGC 5828B'''. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5828}} {{Навігатар NGC|NGC 5823|NGC 5824|NGC 5826|NGC 5827|NGC 5828|NGC 5828A|NGC 5829|NGC 5830|NGC 5831}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5828]] [[Катэгорыя:Валапас (сузор’е)]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі]] tpyeqy4m7aszqf697oaxw5mz10mowi5 NGC 5841 0 444207 5124314 4776301 2026-04-10T16:57:02Z J-ka Zadzvinski 5766 арфаграфія 5124314 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5841 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Генрых Луі Д'Арэ]] | Дата_адкрыцця = [[6 мая]] [[1862]] | Абазначэнні = '''NGC 5841''', '''NGC 5848''', '''MCG 0-39-1''', '''ZWG 21.1''', '''PGC 53941''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0-a | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|15|06|34,8}} | Схіленне = {{Dec|+02|00|18}} | z = +0,004356 ± 0,000173 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,8 | Бачныя_памеры = 1,1' × 0,4' | Паверхневая_яркасць = 12,9 | Вуглавое_становішча = 145° | Сузор’е = Дзева | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5841''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5848''', '''MCG 0-39-1''', '''ZWG 21.1''', '''PGC 53941''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Дзева (сузор’е)|Дзева]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5841''', '''NGC 5848'''. Галактыка входит в число перечисленных в арыгінальной редакции «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5841}} {{Навігатар NGC|NGC 5836|NGC 5837|NGC 5838|NGC 5839|NGC 5841|NGC 5842|NGC 5843|NGC 5844|NGC 5845}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5841]] [[Катэгорыя:Дзева (сузор’е)]] ohkqff3tl3f5mf8kx03kv0ley6al0kn 5124327 5124314 2026-04-10T17:05:37Z J-ka Zadzvinski 5766 афармленне 5124327 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5841 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Генрых Луі Д'Арэ]] | Дата_адкрыцця = [[6 мая]] [[1862]] | Абазначэнні = '''NGC 5841''', '''NGC 5848''', '''MCG 0-39-1''', '''ZWG 21.1''', '''PGC 53941''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = S0-a | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|15|06|34,8}} | Схіленне = {{Dec|+02|00|18}} | z = +0,004356 ± 0,000173 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 13,9 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 14,8 | Бачныя_памеры = 1,1' × 0,4' | Паверхневая_яркасць = 12,9 | Вуглавое_становішча = 145° | Сузор’е = Дзева | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5841''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5848''', '''MCG 0-39-1''', '''ZWG 21.1''', '''PGC 53941''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Дзева (сузор’е)|Дзева]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5841''', '''NGC 5848'''. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5841}} {{Навігатар NGC|NGC 5836|NGC 5837|NGC 5838|NGC 5839|NGC 5841|NGC 5842|NGC 5843|NGC 5844|NGC 5845}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1862 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5841]] [[Катэгорыя:Дзева (сузор’е)]] brbvhsxzdm3civr96r8kq3zsjdi3pl1 NGC 5865 0 444231 5124319 4776328 2026-04-10T16:59:38Z J-ka Zadzvinski 5766 вікіфікацыя 5124319 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5865 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[11 красавіка]] [[1787]] | Абазначэнні = '''NGC 5865''', '''NGC 5868''', '''NPM1G +00.0485''', '''UGC 9743''', '''ZWG 21.23''', '''MCG 0-39-7''', '''KCPG 456A''', '''PGC 54118''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E-S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|15|09|49,1}} | Схіленне = {{Dec|+00|31|49}} | z = +0,007038 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,1 | Бачныя_памеры = 1,1' × 1,0' | Паверхневая_яркасць = 14,3 | Вуглавое_становішча = 173° | Сузор’е = Дзева | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5865''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5868''', '''NPM1G +00.0485''', '''UGC 9743''', '''ZWG 21.23''', '''MCG 0-39-7''', '''KCPG 456A''', '''PGC 54118''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Дзева (сузор’е)|Дзева]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5865''', '''NGC 5868'''. Галактыка входит в число перечисленных в арыгінальной редакции «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5865}} {{Навігатар NGC|NGC 5861|NGC 5862|NGC 5863|NGC 5864|NGC 5865|NGC 5866|NGC 5866A|NGC 5866B|NGC 5867}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1787 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5865]] [[Катэгорыя:Дзева (сузор’е)]] j2jskf218yszszxv7n2czit16qkaaoj 5124322 5124319 2026-04-10T17:03:28Z J-ka Zadzvinski 5766 афармленне 5124322 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5865 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[11 красавіка]] [[1787]] | Абазначэнні = '''NGC 5865''', '''NGC 5868''', '''NPM1G +00.0485''', '''UGC 9743''', '''ZWG 21.23''', '''MCG 0-39-7''', '''KCPG 456A''', '''PGC 54118''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = E-S0 | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|15|09|49,1}} | Схіленне = {{Dec|+00|31|49}} | z = +0,007038 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 14,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 15,1 | Бачныя_памеры = 1,1' × 1,0' | Паверхневая_яркасць = 14,3 | Вуглавое_становішча = 173° | Сузор’е = Дзева | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5865''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 5868''', '''NPM1G +00.0485''', '''UGC 9743''', '''ZWG 21.23''', '''MCG 0-39-7''', '''KCPG 456A''', '''PGC 54118''') — [[галактыка]] ў сузор’і [[Дзева (сузор’е)|Дзева]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 5865''', '''NGC 5868'''. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|5865}} {{Навігатар NGC|NGC 5861|NGC 5862|NGC 5863|NGC 5864|NGC 5865|NGC 5866|NGC 5866A|NGC 5866B|NGC 5867}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1787 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5865]] [[Катэгорыя:Дзева (сузор’е)]] 1lggdjs60mecylm4a7wlrnpmla2g16h NGC 5985 0 444360 5124320 3304391 2026-04-10T17:02:40Z J-ka Zadzvinski 5766 вікіфікацыя, арфаграфія 5124320 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 5985 | Выява = NGC 5985 GALEX WikiSky.jpg | Апісанне = | Адкрывальнік = [[Уільям Гершэль]] | Дата_адкрыцця = [[25 мая]] [[1788]] | Абазначэнні = '''NGC 5985''', '''UGC 9969''', '''MCG 10-22-30''', '''ZWG 297.25''', '''IRAS15385+5929''', '''PGC 55725''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBb | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|15|39|37,1}} | Схіленне = {{Dec|+59|19|55}} | z = +0,008372 ± 0,000093 | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 11,1 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 11,9 | Бачныя_памеры = 5,5' × 3,0' | Паверхневая_яркасць = 14,0 | Вуглавое_становішча = 13° | Сузор’е = Дракон | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 5985''' (іншыя абазначэнні — '''UGC 9969''', '''MCG 10-22-30''', '''ZWG 297.25''', '''IRAS15385+5929''', '''PGC 55725''') — [[спіральная галактыка з перамычкай]] ([[паслядоўнасць Хабла|SBb]]) ў сузор’і [[Дракон (сузор’е)|Дракон]]. Гэты аб’ект уваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] == Літаратура == # {{артыкул |аўтар = Anand Narayanan, Bart P. Wakker, Blair D. Savage, Brian A. Keeney, J. Michael Shull, John T. Stocke, and Kenneth R. Sembach |загаловак = Cosmic Origins Spectrograph and FUSE Observations of T ~ 105 K Gas in a Nearby Galaxy Filament |мова = en |выданне = [[The Astrophysical Journal]] |год = 2010 |doi = 10.1088/0004-637X/721/2/960 |arxiv = 1008.2797 }} {{Вонкавыя спасылкі NGC|5985}} {{Навігатар NGC|NGC 5981|NGC 5982|NGC 5983|NGC 5984|NGC 5985|NGC 5986|NGC 5987|NGC 5988|NGC 5989}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1788 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|5985]] [[Катэгорыя:Спіральныя галактыкі з перамычкай]] [[Катэгорыя:Дракон (сузор’е)]] h0fpldzva04z6rleq3k2lrwa518nse8 NGC 7610 0 445960 5124318 4778473 2026-04-10T16:59:26Z J-ka Zadzvinski 5766 вікіфікацыя 5124318 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 7610 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = - | Дата_адкрыцця = [[1880]] | Абазначэнні = '''NGC 7610''', '''NGC 7616''', '''PGC 71087''', '''ZWG 432.42''', '''UGC 12511''', '''KUG 2317+099B''', '''MCG 2-59-25''', '''IRAS23171+0954''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|23|19|41,6}} | Схіленне = {{Dec|+10|11|04}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,7 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,4 | Бачныя_памеры = 2,5' × 1,9' | Паверхневая_яркасць = 14,2 | Вуглавое_становішча = 45° | Сузор’е = Пегас | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 7610''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 7616''', '''PGC 71087''', '''ZWG 432.42''', '''UGC 12511''', '''KUG 2317+099B''', '''MCG 2-59-25''', '''IRAS23171+0954''') — [[спіральная галактыка з перамычкай]] ([[паслядоўнасць Хабла|SBc]]) ў сузор’і [[Пегас (сузор’е)|Пегас]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 7610''', '''NGC 7616''', і входит в число перечисленных в арыгінальной редакции «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|7610}} {{Навігатар NGC|NGC 7606|NGC 7607|NGC 7608|NGC 7609|NGC 7610|NGC 7611|NGC 7612|NGC 7614|NGC 7615}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1880 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|7610]] [[Катэгорыя:Пегас (сузор’е)]] 27q9174ee0oydkesq2lzdv0xhfm7eer 5124323 5124318 2026-04-10T17:04:33Z J-ka Zadzvinski 5766 вікіфікацыя, афармленне 5124323 wikitext text/x-wiki {{Галактыка | Назва = NGC 7610 | Выява = | Апісанне = | Адкрывальнік = - | Дата_адкрыцця = [[1880]] | Абазначэнні = '''NGC 7610''', '''NGC 7616''', '''PGC 71087''', '''ZWG 432.42''', '''UGC 12511''', '''KUG 2317+099B''', '''MCG 2-59-25''', '''IRAS23171+0954''' | Эпоха = [[J2000.0]] | Тып = SBc | Прамое_ўзыходжанне = {{RA|23|19|41,6}} | Схіленне = {{Dec|+10|11|04}} | z = | Адлегласць = | Бачная_зорная_велічыня = 12,7 | Фатаграфічная_зорная_велічыня = 13,4 | Бачныя_памеры = 2,5' × 1,9' | Паверхневая_яркасць = 14,2 | Вуглавое_становішча = 45° | Сузор’е = Пегас | Радыус = | Абсалютная_зорная_велічыня = | Уласцівасці = }} '''NGC 7610''' (іншыя абазначэнні — '''NGC 7616''', '''PGC 71087''', '''ZWG 432.42''', '''UGC 12511''', '''KUG 2317+099B''', '''MCG 2-59-25''', '''IRAS23171+0954''') — [[спіральная галактыка з перамычкай]] ([[паслядоўнасць Хабла|SBc]]) ў сузор’і [[Пегас (сузор’е)|Пегас]]. Гэты аб’ект занесены ў [[новы агульны каталог]] некалькі разоў, з абазначэннямі '''NGC 7610''', '''NGC 7616''', і ўваходзіць у лік пералічаных у арыгінальнай рэдакцыі в число перечисленных в арыгінальной редакции «[[Новы агульны каталог|Новага агульнага каталога]]». == Гл. таксама == * [[Спіс аб’ектаў Месье]] * [[Новы агульны каталог]] {{Вонкавыя спасылкі NGC|7610}} {{Навігатар NGC|NGC 7606|NGC 7607|NGC 7608|NGC 7609|NGC 7610|NGC 7611|NGC 7612|NGC 7614|NGC 7615}} {{Заліўка аб’ектаў NGC}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты, адкрытыя ў 1880 годзе]] [[Катэгорыя:Галактыкі «Новага агульнага каталога»|7610]] [[Катэгорыя:Пегас (сузор’е)]] 7cc53rj15gb2owvp2joygk594he8oae Вёска Відзішкі 0 498457 5124334 2776877 2026-04-10T17:13:56Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5124334 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Браслаўскі раён)]] 5toab5ghoy7y9u3o94y2ubewit0insg Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі 100 540543 5124542 5123779 2026-04-11T11:13:26Z СтасС 48437 5124542 wikitext text/x-wiki __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' *11 красавіка ** Двухтыднёвае «перамір'е» у [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] з [[Злучаных Штатаў Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіля|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. {{reflist}} b7xbm8153hvxryjr0no4oehzg6sy4gu 5124543 5124542 2026-04-11T11:14:44Z СтасС 48437 5124543 wikitext text/x-wiki Злучаныя Штаты Амерыкі __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' *11 красавіка ** Двухтыднёвае «перамір'е» у [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. {{reflist}} asp9w46jl5ely4oc33zsv3hsvy7co0g 5124544 5124543 2026-04-11T11:16:16Z СтасС 48437 5124544 wikitext text/x-wiki Злучаныя Штаты Амерыкі __NOTOC__''Гл. таксама: [[Партал:Актуальныя падзеі/Апошнія падзеі/Архіў|Архіў]]'' *7 красавіка ** Двухтыднёвае «перамір'е» у [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|вайне]] з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Ізраіль|Ізраіля]] з [[Іран]]ам уступіла ў сілу. {{reflist}} 16xxobx0w0gouzau9uhdog5kkrajhac Жгуцік 0 543026 5124452 4095522 2026-04-11T08:02:02Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5124452 wikitext text/x-wiki [[Файл:Chlamydomonas (10000x).jpg|thumb|[[Хламідамонас]] пад [[Электронны мікраскоп|электронным мікраскопам]]]] '''Жгу{{націск}}цікі''' — ніткападобныя рухомыя [[цытаплазма]]тычныя вырасты цела ў жгуцікакых [[прасцейшыя|прасцейшых]], многіх [[бактэрыі|бактэрый]], [[зааспоры|зааспор]], [[сперматазоід]]аў раслін і жывёл. Служаць пераважна для перамяшчэння ў вадкім асяроддзі. У [[клетка|клетцы]] бывае 1—4 (зрэдку больш) жгуцікаў. Структура іх складаная: звонку тонкая мембрана (пелікула), ва ўнутранай поласці [[цытаплазма]]. Падоўжная вось складаецца з 2 цэнральных і 9 перыферычных (простых або падвойных) вельмі тонкіх ніцей (фібрыл). У аснове жгуціка — 2 перпендыкулярныя базальныя цельцы. Рухаюцца пераважна хвалепадобна. Знаходэяцца з аднаго, абодвух бакоў або па ўсёй паверхні [[клетка|клеткі]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6|Жгуцікі}} {{Арганелы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Цыталогія]] pgdcrw4xqhblsuuqc8224lh58b8zjo6 Шаблон:Падзеі 11 красавіка 10 553897 5124436 4711390 2026-04-11T07:31:14Z JerzyKundrat 174 5124436 wikitext text/x-wiki '''[[11 красавіка]]''' * [[1241]]: [[Бітва пры Махі]], венгерская армія [[Бела IV|Белы IV]] разбіта войскамі [[Батый|Батыя]]. * [[1611]]: Пачатак аблогі паўстанцамі ў [[Масква|Маскве]] гарнізону цара [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]]. * [[1755]]: Нарадзіўся [[Джэймс Паркінсан]], англійскі ўрач. * [[1814]]: Французскі [[імператар]] [[Напалеон I Банапарт]] адрокся ад стальца. * [[1868]]: У [[Японія|Японіі]] скасаваны [[сёгун]]ат. * [[1894]]: [[Вялікабрытанія]] абвясціла пратэктарат над [[Уганда]]й. * [[1899]]: [[Іспанія]] перадала [[Пуэрта-Рыка]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. * [[1909]]: Заснаваны [[горад]] [[Тэль-Авіў]]. * [[1927]]: Прынята абноўленая [[Канстытуцыя БССР]]. * [[1945]]: Вызваленне [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскімі]] войскамі вязняў [[Бухенвальд]]а. * [[2011]]: Здзейснены [[выбух у мінскім метрапалітэне]] на станцыі «Кастрычніцкая». <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Падзеі паводле дат|411]] </noinclude> 03x4w8xauj0wbe1w9hzn5bpiuhfs50q Свіраны (Віленскі раён) 0 567351 5124515 4952601 2026-04-11T10:21:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124515 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Свіраны | арыгінальная назва = Svironys | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Paminklinė lenta Svironyse, F. Boguševičiaus gimimo vietoje.JPG | подпіс = Памятная дошка Францішку Багушэвічу ў Свіранах | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 34 | lat_sec = 15 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 33 | lon_sec = 39 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Рукойненская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = 1501 | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Świrany}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 19 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Svironys | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні2|Свіраны}} '''Свіра́ны'''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 233.</ref>, таксама '''Свіро́ніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Svironys}}, {{lang-pl|Świrany}}) — [[вёска]] (былая калонія і [[фальварак]]) ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рукойненская сянюнія|Рукойненскай сянюніі]]. Размешчана за 3 км на паўночны ўсход ад мястэчка [[Рукойні]]. Сучасная вёска таксама ўключае ў сябе тэрыторыю былога [[засценак|засценка]] Доля ({{lang-pl|Dola}}). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згадваюцца ў 1501 годзе<ref name="atlas1" />. На 1561 год уладанне І. Зарэцкага і іншых, цэнтр маёнтка. Напісанне ў тагачасных дакументах [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Свираны'', ''Свиряны''. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года вёска знаходзілася ў [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas1" />. Пазней паселішча з'яўлялася ўласнасцю [[Свята-Троіцкая царква і манастыр базыльян (Вільня)|віленскага базыльянскага манастыра]]{{sfn|SgKP|1890|s=714}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Свіраны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. У перыяд расійскага панавання былыя манастырскія ўладанні былі канфіскаваны ў дзяржаўную казну. У XIX стагоддзі гэта была дзяржаўная ўласнасць і фальварак пры тракце з [[Вільня|Вільні]] да [[Менск|Мінска]]{{sfn|SgKP|1890|s=714}}. Фальварак з'яўляўся цэнтрам дзяржаўных маёнткаў, якія ў 1865 годзе ахоплівалі 43 вёскі, 6 прысёлкаў і 7 засценкаў з агульным насельніцтвам 1135 «[[Рэвізскія казкі|рэвізскіх душ]]». У 1840 годзе ў Свіранах, у сям'і, якая арандавала фальварак, нарадзіўся выдатны беларускі паэт [[Францішак Багушэвіч]]. Сюды, да сваіх бацькоў, прыязджала маці Багушэвіча Канстанцыя (у дзявоцтве Галаўня)<ref>{{Кніга|аўтар=[[Язэп Янушкевіч|Янушкевіч Я]].|загаловак=Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т.|адказны=Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі|год=2010|частка=Францішак Багушэвіч|выданне=2|месца=Мн.|выдавецтва=Беларус. навука|том=2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе|старонкі=373|isbn=978-985-08-1167-7}}</ref>. Пасля 1861 года паселішча ўваходзіла ў [[Рудзямінская воласць|Рукойненскую воласць]] Віленскага павета. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Свіраны занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] паселішча абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 18.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. === Найноўшы час === У 1920 годзе Свіраны апынуліся ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года — у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 1 красавіка 1927 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Гміна Рукойні|гміны Рукойні]], пасля чаго было перададзена ў склад [[Гміна Шумск|гміны Шумск]]<ref>{{Cite web |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19270240189 |title=Dz.U. 1927 nr 24 poz. 189 |publisher=Dziennik Ustaw |lang=pl |accessdate=2026-04-11}}</ref>. У беларускай гістарыяграфіі гэтыя землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года ў фальварку пражывала 14 чалавек у адным будынку<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года Свіраны былі [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняты]] савецкімі войскамі. 10 кастрычніка 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|паводле дагавора з СССР]] тэрыторыя Віленскай вобласці была перададзена [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]]. З 1940 года вёска знаходзілася ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У чэрвені 1941 — ліпені 1944 гадоў тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Свіраны ўваходзяць у склад адноўленай незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Свіранаў паказвае на ваганні ў другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|kolon=9|till=40|inc=10|incmin=5 |1905|12|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|30|r1931=<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref> |1959|16|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|23|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|30|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|24|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|17|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|10|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|19|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1966 і 1977 гадах Свіраны (разам з суседнімі Рукойнямі) сталі адным з пунктаў маштабнай дыялекталагічнай экспедыцыі, матэрыялы якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84, 91}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] (2008—2025 гг.), сёння мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Яна захоўваецца пераважна толькі сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Свіранаў. У ліпені 2010 года Свіраны таксама сталі адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчыкі збіралі звесткі па народнай культуры, каляндарнай і сямейнай абраднасці, вуснай гісторыі мясцовых жыхароў-каталікоў, якія захавалі беларускую гаворку і памяць пра свайго знакамітага земляка Францішка Багушэвіча{{sfn|Внуковіч|2012|с=393}}. Цікава, што ў суседняй вёсцы Кулі навукоўцамі быў запісаны верш «Задумаў бацька жаніць сына», аўтарства якога народная традыцыя таксама прыпісвае Францішку Багушэвічу{{sfn|Внуковіч|2012|с=393, 449}}. == Вядомыя асобы == * [[Францішак Багушэвіч]] (1840—1900) — выдатны беларускі грамадскі і культурны дзеяч, паэт, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Фальклор беларусаў замежжа |тып=часопіс |год=2012 |старонкі=393—455 |ref=Внуковіч}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|714|Świrany (5)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Svironys}} * {{radzima2|svirany}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рукойненская сянюнія}} [[Катэгорыя:Рукойненская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] 5wle9ub4a8sxngr4z0ms7jzmopwfxrj 5124516 5124515 2026-04-11T10:22:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124516 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Свіраны | арыгінальная назва = Svironys | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Paminklinė lenta Svironyse, F. Boguševičiaus gimimo vietoje.JPG | подпіс = Памятная дошка Францішку Багушэвічу ў Свіранах | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 34 | lat_sec = 15 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 33 | lon_sec = 39 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Рукойненская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = 1501 | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Świrany}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 19 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Svironys | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні2|Свіраны}} '''Свіра́ны'''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 233.</ref>, таксама '''Свіро́ніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Svironys}}, {{lang-pl|Świrany}}) — [[вёска]] (былая калонія і [[фальварак]]) ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рукойненская сянюнія|Рукойненскай сянюніі]]. Размешчана за 3 км на паўночны ўсход ад мястэчка [[Рукойні]]. Сучасная вёска таксама ўключае ў сябе тэрыторыю былога [[засценак|засценка]] Доля ({{lang-pl|Dola}}). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згадваюцца ў 1501 годзе<ref name="atlas1" />. На 1561 год уладанне І. Зарэцкага і іншых, цэнтр маёнтка. Напісанне ў тагачасных дакументах [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Свираны'', ''Свиряны''. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года вёска знаходзілася ў [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas1" />. Пазней паселішча з'яўлялася ўласнасцю [[Свята-Троіцкая царква і манастыр базыльян (Вільня)|віленскага базыльянскага манастыра]]{{sfn|SgKP|1890|s=714}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Свіраны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. У перыяд расійскага панавання былыя манастырскія ўладанні былі канфіскаваны ў дзяржаўную казну. У XIX стагоддзі гэта была дзяржаўная ўласнасць і фальварак пры тракце з [[Вільня|Вільні]] да [[Менск|Мінска]]{{sfn|SgKP|1890|s=714}}. Фальварак з'яўляўся цэнтрам дзяржаўных маёнткаў, якія ў 1865 годзе ахоплівалі 43 вёскі, 6 прысёлкаў і 7 засценкаў з агульным насельніцтвам 1135 «[[Рэвізскія казкі|рэвізскіх душ]]». У 1840 годзе ў Свіранах, у сям'і, якая арандавала фальварак, нарадзіўся выдатны беларускі паэт [[Францішак Багушэвіч]]. Сюды, да сваіх бацькоў, прыязджала маці Багушэвіча Канстанцыя (у дзявоцтве Галаўня)<ref>{{Кніга|аўтар=[[Язэп Янушкевіч|Янушкевіч Я]].|загаловак=Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т.|адказны=Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі|год=2010|частка=Францішак Багушэвіч|выданне=2|месца=Мн.|выдавецтва=Беларус. навука|том=2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе|старонкі=373|isbn=978-985-08-1167-7}}</ref>. Пасля 1861 года паселішча ўваходзіла ў [[Рудзямінская воласць|Рукойненскую воласць]] Віленскага павета. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Свіраны занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] паселішча абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 18.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. === Найноўшы час === У 1920 годзе Свіраны апынуліся ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года — у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 1 красавіка 1927 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Гміна Рукойні|гміны Рукойні]], пасля чаго было перададзена ў склад [[Гміна Шумск|гміны Шумск]]<ref>{{Cite web |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19270240189 |title=Dz.U. 1927 nr 24 poz. 189 |publisher=Dziennik Ustaw |lang=pl |accessdate=2026-04-11}}</ref>. У беларускай гістарыяграфіі гэтыя землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года ў фальварку пражывала 14 чалавек у адным будынку<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года Свіраны былі [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняты]] савецкімі войскамі. 10 кастрычніка 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|паводле дагавора з СССР]] тэрыторыя Віленскай вобласці была перададзена [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]]. З 1940 года вёска знаходзілася ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У чэрвені 1941 — ліпені 1944 гадоў тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Свіраны ўваходзяць у склад адноўленай незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Свіранаў паказвае на ваганні ў другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|kolon=9|till=40|inc=10|incmin=5 |1905|12|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|30|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|16|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|23|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|30|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|24|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|17|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|10|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|19|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1966 і 1977 гадах Свіраны (разам з суседнімі Рукойнямі) сталі адным з пунктаў маштабнай дыялекталагічнай экспедыцыі, матэрыялы якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84, 91}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] (2008—2025 гг.), сёння мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Яна захоўваецца пераважна толькі сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Свіранаў. У ліпені 2010 года Свіраны таксама сталі адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчыкі збіралі звесткі па народнай культуры, каляндарнай і сямейнай абраднасці, вуснай гісторыі мясцовых жыхароў-каталікоў, якія захавалі беларускую гаворку і памяць пра свайго знакамітага земляка Францішка Багушэвіча{{sfn|Внуковіч|2012|с=393}}. Цікава, што ў суседняй вёсцы Кулі навукоўцамі быў запісаны верш «Задумаў бацька жаніць сына», аўтарства якога народная традыцыя таксама прыпісвае Францішку Багушэвічу{{sfn|Внуковіч|2012|с=393, 449}}. == Вядомыя асобы == * [[Францішак Багушэвіч]] (1840—1900) — выдатны беларускі грамадскі і культурны дзеяч, паэт, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Фальклор беларусаў замежжа |тып=часопіс |год=2012 |старонкі=393—455 |ref=Внуковіч}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|714|Świrany (5)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Svironys}} * {{radzima2|svirany}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рукойненская сянюнія}} [[Катэгорыя:Рукойненская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] l66jurpdd8mnmglugsoorwbkn92z2hg 5124517 5124516 2026-04-11T10:23:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124517 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Свіраны | арыгінальная назва = Svironys | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Paminklinė lenta Svironyse, F. Boguševičiaus gimimo vietoje.JPG | подпіс = Памятная дошка Францішку Багушэвічу ў Свіранах | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 34 | lat_sec = 15 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 33 | lon_sec = 39 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Рукойненская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = 1501 | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Świrany}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 19 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні2|Свіраны}} '''Свіра́ны'''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 233.</ref>, таксама '''Свіро́ніс'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Svironys}}, {{lang-pl|Świrany}}) — [[вёска]] (былая калонія і [[фальварак]]) ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Рукойненская сянюнія|Рукойненскай сянюніі]]. Размешчана за 3 км на паўночны ўсход ад мястэчка [[Рукойні]]. Сучасная вёска таксама ўключае ў сябе тэрыторыю былога [[засценак|засценка]] Доля ({{lang-pl|Dola}}). == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згадваюцца ў 1501 годзе<ref name="atlas1" />. На 1561 год уладанне І. Зарэцкага і іншых, цэнтр маёнтка. Напісанне ў тагачасных дакументах [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Свираны'', ''Свиряны''. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года вёска знаходзілася ў [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскім павеце]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas1" />. Пазней паселішча з'яўлялася ўласнасцю [[Свята-Троіцкая царква і манастыр базыльян (Вільня)|віленскага базыльянскага манастыра]]{{sfn|SgKP|1890|s=714}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Свіраны апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. У перыяд расійскага панавання былыя манастырскія ўладанні былі канфіскаваны ў дзяржаўную казну. У XIX стагоддзі гэта была дзяржаўная ўласнасць і фальварак пры тракце з [[Вільня|Вільні]] да [[Менск|Мінска]]{{sfn|SgKP|1890|s=714}}. Фальварак з'яўляўся цэнтрам дзяржаўных маёнткаў, якія ў 1865 годзе ахоплівалі 43 вёскі, 6 прысёлкаў і 7 засценкаў з агульным насельніцтвам 1135 «[[Рэвізскія казкі|рэвізскіх душ]]». У 1840 годзе ў Свіранах, у сям'і, якая арандавала фальварак, нарадзіўся выдатны беларускі паэт [[Францішак Багушэвіч]]. Сюды, да сваіх бацькоў, прыязджала маці Багушэвіча Канстанцыя (у дзявоцтве Галаўня)<ref>{{Кніга|аўтар=[[Язэп Янушкевіч|Янушкевіч Я]].|загаловак=Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т.|адказны=Навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі|год=2010|частка=Францішак Багушэвіч|выданне=2|месца=Мн.|выдавецтва=Беларус. навука|том=2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе|старонкі=373|isbn=978-985-08-1167-7}}</ref>. Пасля 1861 года паселішча ўваходзіла ў [[Рудзямінская воласць|Рукойненскую воласць]] Віленскага павета. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Свіраны занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] паселішча абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 18.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. === Найноўшы час === У 1920 годзе Свіраны апынуліся ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года — у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Да 1 красавіка 1927 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Гміна Рукойні|гміны Рукойні]], пасля чаго было перададзена ў склад [[Гміна Шумск|гміны Шумск]]<ref>{{Cite web |url=http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19270240189 |title=Dz.U. 1927 nr 24 poz. 189 |publisher=Dziennik Ustaw |lang=pl |accessdate=2026-04-11}}</ref>. У беларускай гістарыяграфіі гэтыя землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года ў фальварку пражывала 14 чалавек у адным будынку<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года Свіраны былі [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|заняты]] савецкімі войскамі. 10 кастрычніка 1939 года [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|паводле дагавора з СССР]] тэрыторыя Віленскай вобласці была перададзена [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]]. З 1940 года вёска знаходзілася ў [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У чэрвені 1941 — ліпені 1944 гадоў тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Свіраны ўваходзяць у склад адноўленай незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Свіранаў паказвае на ваганні ў другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|kolon=9|till=40|inc=10|incmin=5 |1905|12|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|30|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|16|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|23|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|30|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|24|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|17|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|10|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|19|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1966 і 1977 гадах Свіраны (разам з суседнімі Рукойнямі) сталі адным з пунктаў маштабнай дыялекталагічнай экспедыцыі, матэрыялы якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84, 91}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] (2008—2025 гг.), сёння мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Яна захоўваецца пераважна толькі сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Свіранаў. У ліпені 2010 года Свіраны таксама сталі адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчыкі збіралі звесткі па народнай культуры, каляндарнай і сямейнай абраднасці, вуснай гісторыі мясцовых жыхароў-каталікоў, якія захавалі беларускую гаворку і памяць пра свайго знакамітага земляка Францішка Багушэвіча{{sfn|Внуковіч|2012|с=393}}. Цікава, што ў суседняй вёсцы Кулі навукоўцамі быў запісаны верш «Задумаў бацька жаніць сына», аўтарства якога народная традыцыя таксама прыпісвае Францішку Багушэвічу{{sfn|Внуковіч|2012|с=393, 449}}. == Вядомыя асобы == * [[Францішак Багушэвіч]] (1840—1900) — выдатны беларускі грамадскі і культурны дзеяч, паэт, адзін з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя |выданне=Фальклор беларусаў замежжа |тып=часопіс |год=2012 |старонкі=393—455 |ref=Внуковіч}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|714|Świrany (5)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Svironys}} * {{radzima2|svirany}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Рукойненская сянюнія}} [[Катэгорыя:Рукойненская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] 2dwiqff6qlnitybvuta2ngmtftkqmto Іератызм 0 575538 5124308 3222689 2026-04-10T16:44:23Z CommonsDelinker 151 Replacing Św_Jan_Klimak,_Jerzy_i_Błażej.jpg with [[File:Święci_Jan_Klimak,_Jerzy_Zwycięski_i_Błażej._Nowogrodzka_Szkoła_Malarstwa_Ikonowego,_XIII_wiek.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#F 5124308 wikitext text/x-wiki '''Іератызм ''' (ад грэч. hieratikos — культавы, святы) — тэндэнцыя ў [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчым мастацтве]] старажытнага свету і [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]]. Яму ўласцівая ўрачыстая застыласць і адцягненасць кампазіцыі і трактоўкі чалавечых фігур і твараў. Быў абумоўлены рэлігійна-кананічнымі патрабаваннямі<ref>[https://slovar.cc/rel/drevo/2300549.html Иератизм] {{ref-ru}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Ra' Hotep & his wife Nefert..jpg|250px|міні|Статуя царэвіча {{нп3|Рахатэп|Рахатэпа|ru|Рахотеп}} і яго жонкі {{нп3|Нафрэт|||Nofret}}]] [[Файл:Święci Jan Klimak, Jerzy Zwycięski i Błażej. Nowogrodzka Szkoła Malarstwa Ikonowego, XIII wiek.jpg|250px|міні|{{нп3|Іаан Лесвічнік||ru|Иоанн Лествичник}}, [[Святы Георгій|Георгій]] і {{нп3|Уласій Севасційскі|Уласій|ru|Власий Севастийский}}. {{нп3|Рускі іканапіс|Наўгародская икона|ru|Русская иконопись}} XIII стагоддзя.]] Мэтай іератызму было паказаць важнасць асоб, якія адлюстроўваліся, а таксама веліч  урачыстых [[Абрад|рэлігійных абрадаў]]. У іератычных творах персанажы паказаны застылымі ў поўнай узнёслай нерухомасці, твары павернутыя выключна анфас, а позіркі фіксаваны. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Encyklopedia Popularna PWN''.&#x20;Warszawa&#x3A;&#x20;Państwowe Wydawnictwo Naukowe,&#x20;1982. ISBN 83-01-01750-3. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва]] 9yizu1swkfmczq6uh9ck1krvo43sryr Відзішкі (Літва) 0 582771 5124329 3286878 2026-04-10T17:13:10Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Відзішкі (Ігналінскі раён)]] 5124329 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Відзішкі (Ігналінскі раён)]] rzu3n4me5dze61rih2djs45nvpwdbjw Вілем Шыбар 0 615525 5124373 4412623 2026-04-10T19:59:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5124373 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Вілем Шыбар''', нямецкі варыянт — '''Вільгельм Шыбер''' ({{lang-dsb|Wylem Šybaŕ}}, {{Lang-de|Wilhelm Schieber}}, [[21 лістапада]] [[1887]], вёска Высока каля горада [[Фечау (Шпрэвальд)|Веташаў]], [[Германія]] — [[3 снежня]] [[1974]], Веташаў, [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]]) — [[Лужычане|ніжнялужыцкі]] мастак і педагог. == Біяграфія == Нарадзіўся 21 лістапада 1887 года ў сялянскай сям’і ў лужыцкай вёсцы Высока ў ваколіцах горада Веташаў. З 1902 па 1908 год навучаўся ў педагагічным вучылішчы ў горадзе [[Альтдзёберэн|Стара-Дарбня]]. Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] працаваў настаўнікам у [[Берлін]]е, [[Нойцэле]] і [[Хайнерсбрук]]у. Падчас сваёй выкладчыцкай дзейнасці займаўся жывапісам. У 1943 годзе ў сувязі з павелічэннем глухаты выйшаў на пенсію. Вярнуўшыся на радзіму ў Веташаў, прысвяціў сябе цалкам жывапісу. У 1948 годзе ўступіў у Асацыяцыю лужыцкіх мастакоў, у 1956 годзе — у Таварыства выяўленчых мастацтваў ГДР. Творы Вілема Шыбара захоўваюцца ў [[Сербалужыцкі дом|Сербскім доме]] ў [[Баўтцэн|Будзішыне]]. == Узнагароды == * Лаўрэат прэміі імя Карла Блехена гарадскога савета Котбуса (1956); * Лаўрэат [[Прэмія імя Якуба Чышынскага|прэміі імя Якуба Чышынскага]] (1970). * Мастацкая прэмія «[[Домавіна|Домавіны]]» (1964); == Памяць == * У гонар стагоддзя з дня нараджэння у парку горада Фечау быў усталяваны помнік, прысвечаны Вілему Шыбару. {{зноскі}} == Літаратура == * Wilhelm Schieber<span> </span>: Aquarelle und Zeichnungen ; Ausstellung zum 100. Geburtstag, Cottbus 1987 * Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow, wud. wot: Jan Šołta, Pětr Kunze a Franc Šěn, Budyšin: Ludowe nakładnistwo Domowina, 1984 == Спасылкі == * [http://www.serbski-institut.de/cms/de/598/Schieber,-Friedrich-Willi/?site=2 Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304092910/http://www.serbski-institut.de/cms/de/598/Schieber,-Friedrich-Willi/?site=2 |date=4 сакавіка 2016 }} {{ref-hsb}} * [http://www.vetschau.de/cms/upload/Downloads/Broschueren/Ehrenbuerger_g.pdf Біяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141228104242/http://www.vetschau.de/cms/upload/Downloads/Broschueren/Ehrenbuerger_g.pdf |date=28 снежня 2014 }} {{ref-de}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыбар Вілем}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Якуба Чышынскага]] [[Катэгорыя:Мастакі Германіі]] nv2gcf489q2m4nu74qajkxhmi3vwnvm Воля Любынска 0 629924 5124500 4968811 2026-04-11T09:31:17Z Brololwi 152931 Добавлено изображение 5124500 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} [[Файл:Воля_Любинська_Церква_Христа_Царя.jpg | міні | справа | Воля Любынска царква Хрыста Царя]] '''Воля Любынска'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Во́ля Любинська}}) — вёска ў [[Яварыўскі раён|Яварыўскім раёне]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Яварыўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Яварыўскага раёна]] 3yz8lu8shlpcsg20e03gkh70cs8zxe9 Фалопія 0 635358 5124512 3571754 2026-04-11T09:53:08Z JerzyKundrat 174 5124512 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |rang = род |latin = Fallopia |author = [[Adans.]], [[Fam. Pl. (Adanson)]] 2: 274, 277 ([[1763]]) |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Fallopia }} '''Фало́пія'''<ref name="ЭПБ5">{{Крыніцы/ЭПБ|5}}</ref> (''Fallopia'') — [[род, біялогія|род]] кветкавых раслін сямейства {{Bt-bellat|Драсёнавыя|Polygonaceae}}. Назва ў гонар італьянскага батаніка [[Габрыэль Фалопій|Габрыэля Фалопія]] == Батанічнае апісанне == [[File:Polygonum convolvulus — Flora Batava — Volume v8.jpg|thumb|left|{{Bt-bellat|Драсён павойны|Fallopia convolvulus}}. {{Бат.іл.|Копс}}]] [[Аднагадовыя расліны|Аднагадовыя]] [[Трава|травяністыя]] расліны. [[Сцябло]] павойнае або распасцёртае, баразнаватае. [[Лісце]] простае, суцэльнае. [[Кветкі]] зялёнага колеру, у пучках у пазухах лісця. Часта кветкі з вяночкападобным [[калякветнік]]ам. [[Тычынка|Тычынак]] 4—8. [[Плод]] — [[Арэшак (плод)|арэшак]]. [[File:Illustration Fallopia dumetorum1.jpg|thumb|{{Bt-bellat|Фалопія кустовая|Fallopia dumetorum}}. {{Бат.іл.|Тамэ}}]] == Распаўсюджанне і экалогія == Расліны роду распаўсюджаны на тэрыторыі [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. == Гаспадарчае значэнне == [[Меданосныя расліны]]. Некаторыя віды — [[пустазелле]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Фалопія|Мазан І. П.}} — С. 184. == Спасылкі == * {{Плантарыум|44171|Гречишка}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Polygonaceae/Fallopia/ Fallopia]{{ref-en}} // [[The Plant List]] * [http://flora.crimea.ru/gorec/Fallopia.html Гречишка // Дикорастущие растения Крыма] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Драсёнавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Таксоны раслін, названыя ў гонар людзей]] [[Катэгорыя:Меданосныя расліны]] 3qgvsi736h5xlhqxquu8rxxsuyueug0 Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў (архітэктар) 0 645159 5124416 5046908 2026-04-10T22:01:50Z Artagonist 83283 /* Творчасць */ 5124416 wikitext text/x-wiki {{архітэктар}} {{цёзкі2|Дзянісаў}} '''Аляксей Аляксандравіч Дзянісаў''' ({{ДН|8|3|1879}}, [[Ізмайлаўск]] — {{ДС|25|8|1966}}) — беларускі інжынер і архітэктар. [[Галоўны архітэктар Мінска]] (жнівень-кастрычнік 1944<ref name=":0">[http://bsa.by/publikatsii/fenomen-minska.html Феномен Мінска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201024035610/http://bsa.by/publikatsii/fenomen-minska.html |date=24 кастрычніка 2020 }}</ref>). == Біяграфія == Скончыў [[Рыжскі політэхнічны інстытут]] у 1906 годзе. Працаваў архітэктарам ва Упраўленні [[Паўднёва-Заходняя чыгунка|Паўднёва-Заходняй чыгункі]], [[Белдзяржбуд]]зе, у жніўні-кастрычніку 1944 года быў галоўным архітэктарам Мінска<ref name=":0" />, потым працаваў ва Упраўленні галоўнага архітэктара<ref>''Лихута И. С.'' 60-летие Инспекции Государственного строительного надзора и контроля и ее работа со строительным комплексом города Минска. Записки инспектора. — Мн.: Белстройцентр, 2007. — 208 с. ил. — С. 12.</ref>, у 1949—1957 гадах — у [[Белкаапсаюз]]е. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з 1934 года. == Творчасць == [[Файл:Miensk, Ždanovičy. Менск, Ждановічы (1937).jpg|міні|злева|Дом адпачынку ў [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]], 1937 год.]] [[Файл:Miensk, Padhornaja-Felicyjanaŭskaja. Менск, Падгорная-Фэліцыянаўская (1934).jpg|thumb|[[Дом па вуліцы Карла Маркса, 25 (Мінск)|Дом]] на рагу вуліц Карла Маркса і Камсамольскай, 1934 год.]] [[Файл:23 Maksima Bahdanoviča street (Minsk) 2.jpg|міні|злева|[[3-і Дом Саветаў (Мінск)|3-і Дом Саветаў]] у Мінску.]] [[File:Менск. Кааператыўны жылы дом швейнай фабрыкі «Кастрычнік». 1927.jpg|thumb|Кааператыўны жылы дом швейнай фабрыкі «Кастрычнік», 1927 год.]] Вядомыя праекты: * рэканструкцыя [[Дом віцэ-губернатара (Мінск)|дома віцэ-губернатара]] (1924)<ref>{{Cite web |url=http://spadchina.by/dom-v%D1%96cze-gubernatara.html |title=Гістарычная забудова ансамбля мінскага калегіума езуітаў. (Дом віцэ-губернатара) |access-date=31 мая 2020 |archive-date=9 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209180242/http://spadchina.by/dom-v%D1%96cze-gubernatara.html |url-status=dead }}</ref>, * будынак упаўнаважанага ВСНГ (1924—1925)<ref name=":1">''Воинов А.'', ''Егоров Ю.'' Фактам вопреки // Советская Белоруссия, 24 мая 1953.</ref>, * кааператыўны жылы дом швейнай фабрыкі «Кастрычнік» па [[вуліца Розы Люксембург (Мінск)|вуліцы Розы Люксембург]] (1927), * {{нп5|Дом па вуліцы Карла Маркса, 25 (Мінск)|жыл дом|d|Q95966185}} на рагу [[Вуліца К. Маркса (Мінск)|вуліц Карла Маркса]] і [[Камсамольская вуліца (Мінск)|Камсамольскай]] (1930)<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Денисов Алексей Александрович}}</ref>, * удзел у распрацоўцы праекта [[Першая Усебеларуская сельскагаспадарчая і прамысловая выстаўка|Першай Усебеларускай сельскагаспадарчай і прамысловай выстаўкі]] — галоўны ўваход, асноўныя павільёны (1930, разам са [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Станіславам Гайдукевічам]])<ref>''Можейко Г.'' [https://www.kp.by/daily/27013/4075642/ Самая масштабная выставка в истории Беларуси была в 1930 году: площадь в 100 футбольных полей, 350 тысяч гостей и репрессированные организаторы]{{Недаступная спасылка}} // kp.by, 9 августа 2019</ref>, * жылы дом для супрацоўнікаў Галоўнага ўпраўлення дарог і транспарту пры СНК БССР на рагу [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|вуліц Свярдлова]] і [[Ульянаўская вуліца (Мінск)|Ульянаўскай]] (пачатак 1930-х, разбураны ў час вайны)<ref name="belaruskipioner">[https://t.me/belaruskipioner/5861 Інфармацыя па тэлеграм-канале «Беларускі піонэр»]</ref>, * галоўны даваенны комплекс лечкамісіі на [[Чырвонаармейская вуліца (Мінск)|Чырвонаармейскай]] (1932—1933)<ref name=":1" />, * [[3-і Дом Саветаў (Мінск)|3-і Дом Саветаў]] (1936, разам з [[У. Вараксін|Уладзімірам Вараксіным]]), * будынак [[гараж СНК БССР|гаража СНК БССР]] (паміж 1936—1939)<ref>[https://realty.tut.by/news/offtop-realty/663685.html «Оценочная стоимость — 12 млн долларов». Что сейчас в бывших правительственных гаражах, которые могут снести. 7 декабря 2019] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200424044642/https://realty.tut.by/news/offtop-realty/663685.html |date=24 красавіка 2020 }}</ref> у [[Мінск]]у; * {{нп5|дом адпачынку (Ждановічы)|дом адпачынку|d|Q114811278}} (1928)<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Денисов Алексей Александрович}}</ref> у [[Ждановічы (Мінскі раён)|Ждановічах]]; * дом арцелі інвалідаў «Адраджэнне» (1953)<ref name="АСБ" /> у [[Гомель|Гомелі]]. На пачатку 1930-х гадоў у альбоме «Мастацтва БССР за 15 год (1917—1932 гг.)» Дзянісава разам з [[Станіслаў Сільвестравіч Гайдукевіч|Гайдукевічам]], Цісэнам<!--uk:Тіссен_Дітріх_Корнелійович, але як звязаны з Беларуссю?--> і іншымі называюць «старымі архітэктарамі», «прадстаўнікамі буржуазнага эклектызму» і супрацьпастаўляюць «моладзі, якая прайшла новую, сучасную школу» — [[Георгій Лаўрэнцьевіч Лаўроў|Лаўрову]], [[Іван Іосіфавіч Валодзька|Валодзьку]], [[Анатоль Воінаў|Воінаву]]<ref>''Мельнікаў І.'' [https://baj.by/be/analytics/iosif-langbard-arhitektar-yaki-prysvyaciu-zhyccyo-minsku Іосіф Лангбард. Архітэктар, які прысвяціў жыццё Мінску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210722042036/https://baj.by/be/analytics/iosif-langbard-arhitektar-yaki-prysvyaciu-zhyccyo-minsku |date=22 ліпеня 2021 }} // baj.by, 31 ліпеня 2016</ref>. У 1953 годзе Воінаў і [[Юрый Аляксеевіч Ягораў|Ягораў]] наадварот адзначылі, што ўжо ў 1920-я гады Дзянісаў быў сярод архітэктараў, якія супрацьпаставілі «канструктывісцкай „архітэктуры“» праекты на грунце нацыянальных традыцый, прыкладамі даваліся яго будынкі ўпаўнаважанага ВСНГ і Лечкамісіі<ref name=":1" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Денисов Алексей Александрович}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзянісаў Аляксей Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Мінска]] [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Галоўныя архітэктары Мінска]] heg5hb0yonrulc7ohkrvqoqfzmsh6r7 Віктар Уладзіміравіч Мартынаў 0 652201 5124345 4980276 2026-04-10T18:14:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5124345 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Мартынаў}} '''Віктар Уладзіміравіч Марты́наў''' ({{ДН|25|1|1924}}, {{МН|Адэса||}}, [[Адэская акруга]], [[Украінская ССР]], [[СССР]] — [[25 студзеня]] [[2013]], [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі [[мовазнаўца]]. Даследчык у галіне [[Славістыка|славістыкі]], кампаратывістыкі, фармалізацыі семантыкі і лінгвістычных аспектаў праблемы штучнага інтэлекту. [[Доктар філалагічных навук]] (1969), [[прафесар]] (1971). Стваральнік Універсальнага семантычнага коду (УСК). == Біяграфія == Нарадзіўся 25 студзеня 1924 года ў [[Адэса|Адэсе]]<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=105128&lang=ru Скончался выдающийся лингвист Виктор Мартынов, «Наша Ніва», 19.02.2013]</ref>. Ва ўзросце 18-ці гадоў пайшоў на [[Другая сусветная вайна|фронт]]. Ваяваў у складзе [[3-і Украінскі фронт|3-га Украінскага фронту]], камандаваў аддзяленнем аўтаматчыкаў<ref name="multiple">Мартынов В. В. В центре сознания человека. — Минск: БГУ, 2009. — С. 3-4. — 272с. ISBN 978-985-518-132-4</ref>. Браў удзел у баях у Малдове, Югаславіі, Аўстрыі, Румыніі, Балгарыі і Венгрыі. У 1948 годзе скончыў філалагічны факультэт [[Адэскі ўніверсітэт|Адэскага ўніверсітэта]], у 1951 годзе — аспірантуру [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці [[славістыка]] і абараніў кандыдацкую дысертацыю па творчасці польскага паэта [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]]. У 1952—1960 гадах быў загадчыкам кафедры замежных моў Адэскага ўніверсітэта<ref name="multiple" />. У 1960 годзе пераехаў у [[Мінск]] на працу ў [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытуце мовазнаўства]] [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]], дзе з 1962 па 1990 гады загадваў аддзелам агульнага і славянскага мовазнаўства. З 1992 года — прафесар кафедры агульнага мовазнаўства [[МДЛУ|Мінскага лінгвістычнага ўніверсітэта]] і кіраўнік навукова-даследчага цэнтра «Семантыка»<ref name=autogenerated1 />. Абараніў доктарскую дысертацыю на тэму «Славяна-германскае лексічнае ўзаемадзеянне найдаўнейшых часоў. Да праблемы прарадзімы славян». У 1971 годзе стаў прафесарам. == Навуковая дзейнасць == Аўтар больш як 20 кніг і брашур, больш за 200 артыкулаў. Пад яго кіраўніцтвам абароненыя 17 кандыдацкіх дысертацый і 4 доктарскія<ref name="multiple" />. === Кампаратывістыка і славістыка === Даследаванні навукоўцы ў галіне [[Кампаратывістыка|кампаратывістыкі]] і [[Славістыка|славістыкі]] прысвечаныя пытанням выяўлення глотагенезу і антагенезу славян, паходжання славянскай лексікі, славяна-неславянскіх кантактаў, складання праславянскае мова ў лінгвакультурным аспекце. У манаграфіях «Славяна-германскае лексічнае ўзаемадзеянне найдаўнейшых часоў. Да праблемы прарадзімы славян» ([[1963]]), «Мова ў прасторы і часе. Да праблемы глотагенезу славян» (1983) і шэрагу іншых прац даследуецца прамова славян у стасунках з балцкімі, італійскімі, іранскімі, кельцкімі і германскімі мовамі, прапаноўваюцца метады прасторава-часавай стратыфікацыі носьбітаў моў дагістарычных перыядаў паводле звестак параўнальна-гістарычнага мовазнаўства<ref>Мартынов В. В. Язык в пространстве и времени. К проблеме глоттогенеза славян. — М.: Наука, 1983. — С.3. — 109 с.</ref>. === Беларусістыка === У сферу навуковых інтарэсаў Віктара Мартынава таксама ўваходзілі этымалогія і дыялекталогія беларускай мовы, прымяненне метадаў корпуснай лінгвістыкі ў вывучэнні беларускай мовы. З 1969 года ён быў рэдактарам і суаўтарам шматтомнага «Этымалагічнага слоўніка беларускай мовы» (тт. 1-7, 1978—1991). Матэрыялы трох кандыдацкіх дысертацыяў па дыялектнай лексікаграфіі, падрыхтаваных пад яго навуковым кіраўніцтвам, абагульненыя ў калектыўнай манаграфіі «Лексіка Палесся ў прасторы і часе» (1971). Два іншыя калектывы, узначаленыя В. Мартынавым, падрыхтавалі манаграфіі па сучаснай [[Беларуская мова|беларускай мове]]: «Марфемная дыстрыбуцыя ў беларускай мове. Дзеяслоў» (1967) і «Словаўтваральная сістэма сучаснай беларускай мовы». Пад яго кіраваннем была праведзена праца па складанні канкардансаў беларускай мовы: «Канкарданс беларускай мовы XIX ст.» і «Канкардансы беларускіх пісьменнікаў. Канкарданс Кузьмы Чорнага» (ня выдадзены)<ref name="multiple" />. === Фармалізацыя семантыкі і штучны інтэлект === Сінтэзаваўшы вынікі лінгвістычных даследаванняў з дасягненнямі семіялогіі, праксіялогіі і тэорыі інфармацыі, навуковец прапанаваў спосаб «вылічэння моўных сэнсаў». У манаграфіі «Кібернетыка. Семіётыка. Лінгвістыка» (1966) выкладзеныя падставы і перспектывы дэдукцыйнай семіялогіі. Праца «Семіялагічныя асновы інфарматыкі» (1974) змяшчае прататып універсальнага семантычнага коду (УСК) як сродку зняцця няпэўназначнасці натуральнай мовы. У манаграфіі «Універсальны семантычны код» (1977) прадстаўленая першая версія УСК, якую навуковец удасканальвае ў наступных працах: «Катэгорыі мовы. Семіялагічны аспект» ([[1982]]), «Універсальны семантычны код: УСК-3» ([[1984]]), «Universal Semantic Code. USC — 5» ([[1995]]), «Асновы семантычнага кадзіравання. Досвед прадстаўлення і пераўтварэння ведаў» (2001) і інш<ref name="multiple" />. == Абраная бібліяграфія == === Кампаратывістыка і славістыка === * К лингвистическому обоснованию гипотезы о Висло-Одерской прародине славян // Вопросы языкознания. 1961 № 3. * До каква степен и по какъв начин може да се възстанови лексикалният фонд на праславянския език // Славянска филология. София, 1963. Т.1. * Лингвистические методы обоснования гипотезы о Висло-Одерской прародине славян. Минск, 1963. * Славяно-германское лексическое взаимодействие древнейшей поры. К проблеме прародины славян. Минск, 1963. * Этногенез славян в свете новых лингвистических данных // Вопросы этнографии Белоруссии. Минск, 1964. * О возможности италийско-славянских языковых контактов древнейшей поры // Проблемы диахронии в изучении романских языков. Минск, 1967. * Славянская и индоевропейская аккомодация. Минск, 1968. * Славянские этимологические версии // Русское и славянское языкознание. 1972. * Праславянская и балто-славянская суффиксальная деривация имен // Минск, 1973. * Семантические архаизмы на южнославянской языковой периферии // Ареальные исследования в языкознании и этнографии. Л., 1977. * Балто-славяно-италийские изоглоссы. Минск, 1978. * Балто-славяно-иранские языковые отношения и глоттогенез славян // Балто-славянские исследования, 1980. М. 1981. * Балто-славянские этнические отношения по данным лингвистики // Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. Вильнюс, 1981. * Становление праславянского языка по данным славяно-иноязычных контактов. Минск, 1982. * Балто-славянские этимологии // Acta Baltico-Slavica. 1983. XVI. * Западнобалтийский субстрат праславянского языка // Балто-славянские этноязыковые отношения в историческом и ареальном плане. М., 1983. * Язык в пространстве и времени. К проблеме глоттогенеза славян. М., 1983. * Глоттогенез славян. Опыт верификации в компаративистике // Вопросы языкознания. 1985. № 6. * Прусско-славянские эксклюзивные изолексы // Этимология, 1982. М., 1985. * К реконструкции индоевропейского консонантизма // Славистика, индоевропейская ностратика. М., 1991. * Этнагенез славян. Мова і міф. Мінск, 1993. * Славянизмы в древнеанглийском — славяно-германские языковые параллели. Минск, 1996. * Этимология и скрытая двухкомпонентность слова // Studia Etymologiczne. Praha, 2002. Brunensia 1. * Кельто-славянские этноязыковые контакты // Мовазнаўства. Літаратура. Культаралогія. Фалькларыстыка: даклады беларускай дэлегацыі на XIII Міжнародным з’ездзе славістаў, Любляна, 2003 / НАН Беларусі камітэт славістаў. Мінск, 2003. === Беларусістыка === * Проблемы славянского этногенеза и лингвогеографические изучения Припятского Полесья // Проблемы лингво- и этногеографии ареальной диалектологии. М., 1964. * Лингвогеография Припятского Полесья и этногенез славян // Древности Белоруссии. Минск, 1966. * Марфемная дыстрыбуцыя ў беларускай мове. Дзеяслоў. Мінск, 1967. Сааўт. П. П. Шуба, М. І. Ярмош. * З беларускіх этымалогій II // Беларуская лексікалогія і этымалогія. Мінск, 1969. * З беларускіх этымалогій III // Праблемы беларускай філалогіі. Мінск, 1968. * Лексіка Палесся ў прасторы і часе. Мінск, 1971. Суаўтары Г. Ф. Вештарт, Л. Т. Выгонная, І. І. Лучыц-Федарэц. * З беларускіх этымалогій // Беларускае і славянскае мовазнаўства. Мінск, 1972. * Элементы белорусско-русского сопоставительного словообразования // Проблемы обучения русскому языку в условиях близкородственного билингвизма. Минск, 1975. * Проблема интерпретации белорусско-болгарских изолекс // Бюлетин за съпоставительно изследване на българския език с друзи езици. 1976. * Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 1. Мінск, 1978. Суаўтары А. Е. Супрун, Р. В. Кравчук. * Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 3. Мінск, 1985. Суаўтары Р. В. Кравчук, А. Е. Супрун, Н. В. Ивашина. * Этымалагічны слоўнік беларускай мовы. Т. 4. Мінск, 1987. Суаўтары В. Д. Лобко, И. И. Лучиц-Федорец, Р. В. Кравчук. * Беларуская мова сярод іншых славянскіх і неславянскіх моў // Роднае слова. 1993. № 1-2. * Этнічны склад насельніцтва старажытнага Палесся — Загароддзе, 1999. № 1. === Фармалізацыя семантыкі і штучны інтэлект === * Кибернетика. Семиотика. Лингвистика. Минск, 1966. * Дедуктивная семиотика и типологическая лингвистика // Проблемы языкознания. М., 1967. * Семиологические основы информатики. Минск, 1974. * Универсальный семантический код науки и дедуктивная семиотика // Вычислительная лингвистика. М., 1976. * Универсальный семантический код. Минск, 1977. * Semantic and Phrase Models // XII Internationaler Linguisten-kongres. Kurzlasunger, Wien, 1977. * Алгоритмы принятия решения в системе УСК // Программно-информационное обеспечение систем искусственного интеллекта. М., 1978. * Логика принятия решений в системе УСК // Семиотические модели при управлении большими системами. М., 1979. * Об основных принципах семантической классификации номинативных единиц // Материалы V Всесоюз. Симпозиума по кибернетике. Тбилиси, 1979. Соавторы П. П. Шуба, М. И. Ярмош. * УСК как язык представления знаний в автоматизированных системах // Семантика естественных и искусственных языков в специализированных системах. М., 1979. * Человеко-машинные методы решения задач в системе УСК // Вопросы кибернетики. 1979. № 60. * УСК как решатель задач // Семантический код в линейном и нелинейном представлении. Минск, 1980. * УСК — язык представления знаний и эвристического поиска. М., 1980. * Категории языка. Семиологический аспект. М., 1982. * Презумпции и функциональный синтаксис // Вопросы функциональной грамматики. М., 1982. * Об использовании аппарата УСК-3 при формировании алгоритма решения интеллектуальных задач // Семиотические аспекты формализации интеллектуальной деятельности. М., 1983. * Универсальный семантический код: УСК-3. Минск, 1984. * [http://unsemcode.com/MartynovVVArtificial%20Intelligence.pdf USC-3: New Variant of the Knowledge Representing and Calculating Language] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150223233956/http://unsemcode.com/MartynovVVArtificial%20Intelligence.pdf |date=23 лютага 2015 }} // Proceedings of the IFAC Symposium «Artificial Intelligence», Oxford — New-York, 1984. * Функциональная грамматика и категории языка // Проблемы функциональной грамматики. М., 1985. * Конкордансы нового типа. Проблемы и перспективы // Сочетание лингвистической и внелингвистической информации в автоматическом словаре. Ереван, 1987. * Семантическое кодирование для представления и преобразования знаний // Советская ассоциация искусственного интеллекта — САИИ. М., 1992. * [http://unsemcode.com/Kiev-Article.html Knowledge bases construction of systems for solving intellectual problems] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311055350/http://unsemcode.com/Kiev-Article.html |date=11 сакавіка 2016 }} // Управляющие системы и машины. 1992 № 5/6. Соавторы И. М. Бойко, А. П. Гуминский. * Universal Semantic Code. USC — 5. Minsk, 1995. * USC Calculus of Key Words and Key Ideas. Invention Machine Proged. Cambridge, 1996. * Принципы объективной семантической классификации // Реализационный аспект функционирования языка. Минск, 1996. * [http://unsemcode.com/FoundationsOfSemanticCoding.html Основы семантического кодирования. Опыт представления и преобразования знаний] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311060914/http://unsemcode.com/FoundationsOfSemanticCoding.html |date=11 сакавіка 2016 }}. Минск, 2001. ISBN 985-6614-53-8 * Китайская семантика в системе исчисления примитивов // Пути Поднебесной. Минск, 2006. Ч. 1. 295 с. ISBN 978-985-485-618-6 * Основы семантического кодирования. Язык и метаязык. Перспективы информатики // В центре сознания человека. Минск, 2009. 272 с. ISBN 978-985-518-132-4 == Прэміі і ўзнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэнам Айчыннай вайны]] 2-й ступені<ref name=autogenerated1>[http://tvinteltech.narod.ru/martynov.html Профессор Виктор Мартынов, создатель УСК — «Достижения ХХ века»].</ref>. У 1989 занесены ў «Кнігу пашаны» ЗША. У 1990 годзе атрымаў званне [[Заслужаны дзеяч навукі Беларусі|Заслужанага дзеяча навукі БССР]]. У 1993 годзе [[Міжнародны біяграфічны цэнтр]] ацаніў унёсак В. У. Мартынава ў навуку як «Дасягненне XX стагоддзя» і назваў яго «чалавекам стагоддзя»<ref name="multiple" />. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Марты́наў Віктар Уладзіміравіч|465}} * {{Крыніцы/БелЭн|10|||139}} == Спасылкі == * ''Вадзім Шклярык ''[https://philology.by/viktar-martynau Віктар Уладзіміравіч Мартынаў (1924—2013) // Беларуская мовазнаўчая суполка] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мартынаў Віктар Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Славісты СССР]] [[Катэгорыя:Славісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Семасіёлагі]] [[Катэгорыя:Кампаратывісты]] [[Катэгорыя:Этымолагі]] [[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]] o1v06rgphaw9dgxu35j02b2fhdnvpdv Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы 100 658977 5124294 5123500 2026-04-10T15:51:28Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124294 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Прылівы туды-сюды|2026-04-10T14:17:15Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Вецер уздоўж берага|2026-04-07T16:49:07Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Марлі Шэлтан|2026-04-06T10:29:35Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Калі Гары сустрэў Салі|2026-04-06T05:29:28Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Нора Эфран|2026-04-06T05:24:04Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Роб Райнер|2026-04-06T05:06:55Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Ірына Сцяпанаўна Мазуркевіч|2026-04-05T20:45:07Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Наомі Скот|2026-04-05T11:22:00Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Якія спяваюць пад дажджом|2026-04-05T10:08:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Стэнлі Донен|2026-04-05T09:57:47Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Марыя Леанідаўна Пахоменка|2026-04-05T07:56:39Z|Аляксандр Белы}} {{Новы артыкул|Уолтэр Матау|2026-04-05T05:39:21Z|StarDeg}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2398ntu7lr4c160kyoe38wecrl5qwgk Спіс загінуўшых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021) 0 661135 5124437 5032993 2026-04-11T07:32:53Z Plaga med 116903 5124437 wikitext text/x-wiki '''Спіс загінуўшых падчас пратэстаў у Беларусі''' — пералік загінуўшых і памерлых пры нявысветленых абставінах падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэсту ў Беларусі (2020)]] напярэдадні, падчас і пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]<ref>{{Cite web|title=JOINT MOTION FOR A RESOLUTION on the continuous violations of human rights in Belarus, in particular the murder of Raman Bandarenka|url=https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/RC-9-2020-0389_EN.html|date=2020-11-25|access-date=2020-12-21|publisher=[[Еўрапейскі парламент]]|language=en}}</ref>. Пры гэтым [[рэжым Лукашэнкі]] ні разу не прызнаў, што людзі загінулі ад дзеянняў яго сілавых структур<ref name=":0">{{Cite web|title=Відавочцу сьмерці Генадзя Шутава абвінавацілі ў замаху на забойства|lang=be-tarask|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|url=https://www.svaboda.org/a/31022432.html|url-status=live|access-date=2020-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201228203029/https://www.svaboda.org/a/31022432.html|archive-date=2020-12-28}}</ref>. [[Файл:Царква Уваскрасення Хрыстова. Развітанне з Раманам Бандарэнкам.jpg|міні|справа|[[Царква Уваскрасення Хрыстова (Мінск)|Царква Уваскрасення Хрыстова]]. Развітанне з [[Раман Бандарэнка|Раманам Бандарэнкам]]. 20 лістапада 2020 года.]] == Спіс == {| class="wikitable" |- ! style="width:2%;"| № ! style="width:24%;"| Імя, прозвішча ! style="width:29%;"| Пра асобу ! style="width:9%;"| Дата смерці ! style="width:35%;"| Акалічнасці смерці |- |1 |'''[[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі|Аляксандр Тарайкоўскі]]''' || 34 гады, загінуў на месцы ад стрэлу з боку сілавікоў || 10 жніўня 2020 || Загінуў каля 23:00 побач станцыі метро «[[Пушкінская (станцыя метро, Мінск)|Пушкінская]]» ў Мінску. Ішоў у бок сілавікоў, падняўшы рукі ўгору, побач праляцела святлошумавая граната, але не зачапіла яго. Праз яшчэ два метры наперад, зноў стрэлілі з боку сілавікоў, ад гэтага траплення ён загінуў на месцы<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30862276.html|title=«Стралялі на паражэньне». Сьведка гібелі Тарайкоўскага зьехаў ва Ўкраіну і расказаў, як гэта было|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|first=Алена|last=Літвінава|date=28 верасня 2020|lang=be-tarask}}</ref>. Па першай рэжымавай версіі, спрабаваў кінуць выбуховае прыстасаванне ў сілавікоў і яно выбухнула ў яго руках<ref>{{cite web|url = https://www.dw.com/ru/v-minske-pri-vzryve-pogib-demonstrant/a-54521233|title = В Минске при взрыве погиб демонстрант|last=Гункель|first=Елена|date = 2020-08-10|work = [[Deutsche Welle]]|language = ru|access-date =2020-09-29}}</ref>. |- |2 |'''[[Аляксандр Аляксандравіч Віхор|Аляксандр Віхор]]''' || 25 гадоў, памёр у шпіталі пасля збіцця сілавікамі ў аўтазаку || 12 жніўня 2020 || Быў затрыманы ў Гомелі ў дзень выбараў 9 жніўня, калі ішоў на спатканне з дзяўчынай. Пасля збіцця ў аўтазаку яму стала блага. Хлопца адвезлі ў псіхіятрычную бальніцу, дзе яго адмовіліся прымаць. Адтуль у стане клінічнай смерці даставілі ў шпіталь, дзе ён неўзабаве памёр. [[13 жніўня]], са слоў сястры памерлага Вольгі, следчы паведаміў сям’і, што Аляксандр памёр ад перадазіроўкі. Сваякі не пагадзіліся з такой заявай, бо Аляксандр нават не курыў. У заключэнні аб смерці, якое аддалі [[15 жніўня]], напісана «прычына смерці высвятляецца»<ref>{{cite web|url = https://www.svaboda.org/a/30785526.html|title = Родным памерлага ў Гомлі пратэстоўца аддалі заключэньне аб яго сьмерці|date = 2020-08-15|work = [[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language = be-tarask|access-date =2020-09-29}}</ref><ref>{{cite web|url = https://news.tutby.news/society/696437.html|title = «Мой сын не умер, он погиб ни за что». В Гомеле скончался 25-летний парень, которого задержали на улице|first = Катерина|last = Борисевич|author-link = Кацярына Анатольеўна Барысевіч|date = 2020-08-15|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2020-09-29|archive-url = https://web.archive.org/web/20200812211711/https://news.tutby.news/society/696437.html|archive-date = 12 жніўня 2020|url-status = dead}}</ref>. |- |3 |'''[[Канстанцін Шышмакоў]]'''|| 29 гадоў, знойдзены павешаным || 18 жніўня 2020 || 15 жніўня знік на шляху дадому, калі вяртаўся з працы. Быў членам выбарчай камісіі і адмовіўся падпісваць выніковы пратакол з укінутымі, паводле яго слоў, 500 бюлетэнямі за [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнку]]. [[18 жніўня]] яго цела выявілі ў лесе ў [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] Гродзенскай вобласці<ref>[https://www.kp.by/daily/217170/4272427/ Пропавшего директора музея из Волковыска, который отказался подписывать протокол голосования на выборах, нашли мертвым]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=257334|title=29-гадовы дырэктар музея з Ваўкавыска, які адмовіўся падпісаць пратакол на выбарах, знойдзены мёртвым|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-08-18}}</ref>. |- |4 |'''[[Генадзь Валер’евіч Шутаў|Генадзь Шутаў]]''' |44 гады, памёр у шпіталі пасля стрэлу ў галаву сілавіка ў цывільным |19 жніўня 2020 |11 жніўня ў [[Брэст|Брэсце]] атрымаў стрэл у галаву ад сілавіка ў цывільным. Паранены быў дастаўлены ў ваенны шпіталь у Мінск, але кулявая рана пашкодзіла мозг непапраўна. Памёр [[19 жніўня]]<ref>{{Cite web|work=[[TUT.BY]]|url=https://news.tut.by/society/697248.html|title=В госпитале умер мужчина из Бреста, в которого силовики выстрелили на протестах. Ему было 44 года|first=Анжелика|last=Зайцева|access-date=12 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117021902/https://news.tut.by/society/697248.html|archive-date=17 лістапада 2020|url-status=dead|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|last=Шунтов|first=Алексей|date=2020-09-03|title=Выстрел на Московской улице. Что мы знаем о смерти Геннадия Шутова|url=https://mediazona.by/article/2020/09/03/shutov/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005184421/https://mediazona.by/article/2020/09/03/shutov/|archive-date=2020-10-05|access-date=2020-10-05|work=[[Медиазона]]|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|last=Шунтов|first=Алексей|date=2020-09-21|title=Убийство Геннадия Шутова в Бресте. Что мы узнали из записи камеры видеонаблюдения|url=https://mediazona.by/article/2020/09/21/shutov-cctv|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005183207/https://mediazona.by/article/2020/09/21/shutov-cctv|archive-date=2020-10-05|access-date=2020-10-05|work=[[Медиазона]]|language=ru}}</ref>. У лютым 2021 года высвятлілася, што ў патыліцу Шутаву стрэліў вайсковец [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецыяльнага прызначэння]], [[капітан]] Раман Гаўрылаў, які быў у цывільным і меў пры сабе [[пісталет Макарава]]<ref>{{Cite web|last=Шатило|first=Ирина|date=2021-02-16|title=В Бресте судят Александа Кордюкова, который был вместе с Геннадием Шутовым, когда того смертельно ранили|url=https://www.b-g.by/news/v-breste-sudyat-aleksanda-kordyukova-kotoryiy-byil-vmeste-s-gennadiem-shutovyim-kogda-togo-smertelno-ranili-onlayn/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210217063850/https://www.b-g.by/news/v-breste-sudyat-aleksanda-kordyukova-kotoryiy-byil-vmeste-s-gennadiem-shutovyim-kogda-togo-smertelno-ranili-onlayn/|archive-date=2021-02-17|access-date=2021-02-17|work=[[Брестская газета]]|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-17|title=На судзе ў справе Шутава стала вядома, хто загадаў выкарыстоўваць узброеных вайскоўцаў падчас пратэстаў|url=https://www.svaboda.org/a/31107424.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218060308/https://www.svaboda.org/a/31107424.html|archive-date=2021-02-18|access-date=2021-02-18|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language=be-tarask}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-02-16|title=«Хацеў стрэліць у перадплечча». На судзе ў Берасьці стала вядома, хто забіў Генадзя Шутава|url=https://www.svaboda.org/a/31105418.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218061913/https://www.svaboda.org/a/31105418.html|archive-date=2021-02-18|access-date=2021-02-18|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|language=be-tarask}}</ref>. |- |5 |'''[[Мікіта Сяргеевіч Крыўцоў|Мікіта Крыўцоў]]'''|| 28 год, знойдзены павешаным || 22 жніўня 2020 || Знік па дарозе на працу 12 жніўня. Раней ён удзельнічаў у мірнай акцыі пратэсту ў Маладзечне. 22 жніўня быў знойдзены павешаным у Мінску. Паводле версіі следства, ён скончыў жыццё самагубствам<ref>{{Cite web |url=https://naviny.media/new/20200825/1598360963-v-molodechno-prostilis-s-naydennym-mertvym-uchastnikom-protestov-nikitoy |title=В Молодечно простились с найденным мертвым участником протестов Никитой Кривцовым |access-date=12 лістапада 2020 |archive-date=30 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130112823/https://naviny.media/new/20201130/1606735099-edinyy-otvet-es-evroparlament-obsudit-belorusskiy-vopros |url-status=dead }}</ref>, аднак некаторыя з блізкіх не паверылі ў гэтую версію<ref>[https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-slezi-na-glazah-molodechnenskih-fanatov-oni-ne-veryat-chto-nikita-krivtsov-pokonchil-s-soboy-2020-08-24 Слезы на глазах Молодечненских фанатов — они не верят, что Никита Кривцов покончил с собой] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210127002844/https://kraj.by/belarus/news/sobitiya/-slezi-na-glazah-molodechnenskih-fanatov-oni-ne-veryat-chto-nikita-krivtsov-pokonchil-s-soboy-2020-08-24 |date=27 студзеня 2021 }}</ref>. |- |6 |'''[[Аляксандр Будніцкі]]'''|| 53 гады, знойдзены мёртвым || 1 верасня 2020 || Знік 11 жніўня ў Мінску. Знойдзены мёртвым 1 верасня (як мяркуецца, у парку каля ўнівермага «Рыга»), дзе праходзілі сутыкненні пратэстуючых з сілавікамі. Па папярэдняй версіі, памёр ад сардэчнага прыступу<ref>{{Cite web |title=Пропавшего 11 августа минчанина нашли мёртвым в парке |url=https://novayagazeta.ru/articles/2020/09/01/164045-propavshego-11-avgusta-minchanina-nashli-mertvym-v-parke |work=Новая газета |access-date=2024-06-05 |url-status=live |lang=ru }}</ref>. |- |7 |'''[[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]''' || 31 год, памёр у рэанімацыі пасля збіцця людзьмі ў цывільным з маскамі на тварах || 12 лістапада 2020 || Калі Раман падыйшоў на мурала ў Мінску на «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]», на яго каля 22.00 напалі невядомыя, якія яго моцна збілі і даставілі ў {{нп3|Цэнтральнае РУУС (Мінск)|Цэнтральнае РУУС Мінска|be-x-old|Цэнтральная РУУС (Менск)}}<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=262312|title=Загінуў збіты Раман Бандарэнка з плошчы Перамен|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2020-11-12}}</ref> Паступіў у рэанімацыйнае аддзяленне мінскай БХМП 12 лістапада ў 00.05 з вялікім ацёкам мозга, закрытай чэрапна-мазгавой траўмай, субдуральнымі гематомамі, ушыбамі, драпінамі<ref>{{cite web|url=https://news.tut.by/society/707579.html|title=«В операционную привезли уже в коме». Неизвестные во дворе снимали ленты, избили парня, он в реанимации|work=[[TUT.BY]]|first = Катерина|last = Борисевич|author-link = Кацярына Анатольеўна Барысевіч|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201118135443/https://news.tut.by/society/707579.html|archivedate=18 лістапада 2020|url-status=dead|lang=ru}}</ref>, дзе неўзабаве памёр. |- |8 |'''[[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольд Ашурак]]''' || 50 год, памёр у Шклоўскай калоніі ПК № 17 || 21 мая 2021 || Ашурка судзілі па двух артыкулах: 364 «Гвалт у дачыненні супрацоўніка органаў унутраных спраў» і 342 «Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, якія груба парушаюць грамадскі парадак». У адным з апошніх лістоў Ашурак заявіў, што турэмнае начальства прымусіла яго і іншых [[Спіс палітвязняў Беларусі (2020—2021)|палітычных зняволеных]] насіць жоўтую бірку, каб вылучацца сярод вязняў<ref>{{cite web|url=https://telegraf.by/obshhestvo/ashurok-napisal-v-pisme-chto-politicheskih-zakljuchjonnyh-v-kolonii-v-shklove-obyazali-nosit-zheltye-birki-eto-zakonno/|title=Активист БНФ Ашурок написал из колонии в Шклове, что «политических» заключённых обязали носить желтые бирки. Это законно?|work=[[Telegraf.by]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210521194825/https://telegraf.by/obshhestvo/ashurok-napisal-v-pisme-chto-politicheskih-zakljuchjonnyh-v-kolonii-v-shklove-obyazali-nosit-zheltye-birki-eto-zakonno/|archivedate=21 мая 2021|url-status=dead|lang=ru}}</ref>. 21 мая 2021 года памёр у Шклоўскай калоніі ПК № 17<ref>{{Cite web|title=У шклоўскай калоніі памёр палітвязень Вітольд Ашурак|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=273305|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2021-05-21|language=be|url-status=live}}</ref>. |- |9 |'''[[Дзмітрый Стахоўскі]]''' |18 гадоў, самагубства |25 мая 2021 |Стахоўскі праходзіў па крымінальнай справе за ўдзел у «масавых беспарадках» 9-11 жніўня 2020 года (арт. 293 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]]). Пасля допыту 25 мая 2021 года юнак спрыгнуў з 16-павярховага будынка<ref>{{Cite web|title=В Минске 18-летний парень покончил жизнь самоубийством из-за преследования за массовые беспорядки|url=http://spring96.org/ru/news/103565|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811220501/http://spring96.org/ru/news/103565|archive-date=2021-08-11|access-date=2021-10-13|work=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. У перадсмертнай запісцы ён усклаў віну за сваю гібель на [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]]<ref>{{Cite web|last=Williams|coauthors=Polityuk, Pavel|url=https://www.reuters.com/world/europe/belarus-teenager-investigated-over-protests-kills-himself-rights-group-says-2021-05-26/|work=[[Reuters]]|access-date=2021-10-13|archive-date=2021-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211013063002/https://www.reuters.com/world/europe/belarus-teenager-investigated-over-protests-kills-himself-rights-group-says-2021-05-26/|url-status=live|title=Belarus teenager investigated over protests kills himself, rights group says|first=Matthias|editor-first=Kevin|editor-last=Liffey|date=2021-05-26|first2=Pavel|last2=Polityuk|language=en}}</ref>. |- |10 |'''[[Перастрэлка ў Мінску 28 верасня 2021 года|Андрэй Зельцэр]]''' |32 года, перастрэлка, у выніку якой загінулі 31-гадовы супрацоўнік Камітэта дзяржаўнай бяспекі Дзмітрый ''«Нірвана»'' Федасюк і Андрэй Зельцэр |28 верасня 2021 |Па рэжымавай версіі, 28 верасня сілавікі «адпрацоўвалі» адрасы, па якіх маглі знаходзіцца людзі, «дачынныя тэрарыстычнай дзейнасці». Жыхар адной з кватэр адмовіўся адкрыць дзверы невядомым, заблакіраваўся ўнутры разам з жонкай. Пры гэтым абодва бакі рабілі відэаздымку. Пасля ўварвання ў кватэру сілавікоў, мужчына стрэліў з паляўнічай стрэльбы ў іх бок. У выніку аднаму з іх прычынены пашкоджанні, ад якіх ён памёр у бальніцы. Агнём у адказ мужчына забіты. |- |11 |[[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны|Андрэй Паднябенны]] |36 гадоў, быў задушаны ў Магілеўскай ПК № 15 |3 верасня 2025 |Пра смерць тала вядома з допісу ў сацсетках, які пакінула ягоная маці Валянціна Паднябенная. Паводле апублікаванай ёй інфармацыі, сын памёр сёлета 3 верасня<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33524612.html|title=За кратамі памёр 36-гадовы палітвязень Андрэй Паднябенны, асуджаны амаль на 17 гадоў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-09-08|access-date=2025-09-08}}</ref>. Неафіцыйнай версіяй смерці з’яўляецца ўдушша<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33524991.html|title=Стала вядомай прычына сьмерці палітвязьня Андрэя Паднябеннага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-09-08|access-date=2025-09-08}}</ref>. Афіцыйныя крыніцы ў сілавых структурах ніяк не камэнтавалі здарэньне. |} == Ушанаванне памяці == * На месцы гібелі Аляксандра Тарайкоўскага ўзнік народны мемарыял, які ўлады рэгулярна знішчалі, а людзі аднаўлялі нанова. * Увечары 12 лістапада 2020 года, пасля з’яўлення навіны пра смерць Рамана Бандарэнкі, на [[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]] узнік народны мемарыял, які быў знішчаны ўладамі 15 лістапада. * 20 лістапада 2020 года ў [[Кіеў|Кіеве]] насупраць будынка [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|Пасольства Беларусі ва Украіне]] ўсталяваны помнік ахвярам рэжыму Лукашэнкі<ref>[https://ru.espreso.tv/news/2020/11/20/pod_posolstvom_belarusy_v_kyeve_aktyvysty_ustanovyly_pamyatnyy_krest_zhertvam_rezhyma_lukashenko Под посольством Беларуси в Киеве активисты установили памятный крест жертвам режима Лукашенко]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=L3-Hbd5Bh5g Установка креста в память о погибших от режимом Лукашенко напротив посольства в Киеве]</ref>. == Рэакцыя == 17 верасня 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] у сваёй рэзалюцыі, ухваленай абсалютнай большасцю дэпутатаў, заклікаў да правядзення «незалежнага і эфектыўнага расследавання» звязаных з пратэстамі смерцяў Аляксандра Тарайкоўскага, Аляксандра Віхора, Арцёма Парукава, Генадзя Шутава і Канстанціна Шышмакова<ref>{{Cite web|date=2020-09-17|title=Европарламент принял резолюцию по Беларуси и вмешательству России|url=https://www.rfi.fr/ru/европа/20200917-европарламент-принял-резолюцию-по-беларуси-и-вмешательству-россии|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028092517/https://www.rfi.fr/ru/%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0/20200917-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%BB-%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8E-%D0%BF%D0%BE-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%B8-%D0%B2%D0%BC%D0%B5%D1%88%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8|archive-date=28 кастрычніка 2020|access-date=2021-02-17|work=[[Міжнароднае французскае радыё]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. 26 лістапада 2020 года [[Еўрапейскі парламент]] у сваёй рэзалюцыі, ухваленай абсалютнай большасцю дэпутатаў, заклікаў да «хуткага, дбайнага, бесстаронняга і незалежнага расследавання» забойстваў падчас пратэстаў у Беларусі<ref>{{Cite web|date=2020-11-26|title=Санкции, международное расследование преступлений. Европарламент принял новую резолюцию по Беларуси|url=https://news.tut.by/economics/709314.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126171850/https://news.tut.by/economics/709314.html|archive-date=2020-11-26|access-date=2020-11-26|work=[[TUT.BY]]|lang=ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Пратэсты ў Беларусі (2020)]] == Крыніцы == {{reflist}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} __NOTOC__ [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Загінулыя на акцыях пратэсту ў Беларусі ў 2020 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы:Беларусь]] oife1bmnkmdc3mlfddfvx7vththx3il Царква Святога Георгія (Чыкага) 0 663802 5124286 5119658 2026-04-10T15:15:30Z Rommmmmka 78299 /* Гісторыя */ 5124286 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Царква Святога Георгія |Арыгінальная назва = {{lang-en|Saint George Belarusian Orthodox Church}} |Выява = Saint George Belarusian Orthodox Church.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = [[Праваслаўе]] |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Мікола Латушкін]] |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = http://stgeorgeinchicago.org/ |Commons = Saint George Orthodox church in Chicago }} {{значэнні|Свята-Георгіеўская царква}} '''Царква Святога Георгія''' (''Царква Святога Юрыя'', {{lang-en|Saint George Belarusian Orthodox Church}}) — [[Праваслаўе|праваслаўны]] храм у горадзе [[Чыкага]], [[Ілінойс|штат Ілінойс]], [[ЗША]]. Прыход знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі патрыярхат|канстанцінопальскага патрыярхата]]. Названа ў гонар святога [[Георгій Перамаганосец|Георгія]]. == Гісторыя == Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] значная група беларускіх імігрантаў вырашыла пасяліцца ў [[Чыкага]] ды іншых частках штата [[Ілінойс]]. Мясцовая прамысловасць прадставіла прыбыўшым магчымасць працаўладкавацца, што дазволіла забяспечыць існаванне сваіх сем’яў. Група сяброў [[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада|Беларускай-амерыканскай нацыянальнай рады]] пачала арганізоўваць праваслаўны прыход Святога Георгія. Нягледзячы на тое, што адкрыць новую царкву было няпростай задачай, заснавальнікі атрымалі дапамогу ад святароў розных цэркваў. Біскуп [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Васіль (Тамашчык)|Васіль]], архімандрыт Юліян Троцкі, айцец Макарэвіч і протапрэсвітар [[Мікалай Лапіцкі]] некалькі разоў наведвалі Чыкага. Усе святары належалі да розных праваслаўных юрысдыкцый, таму ўзнікала пытанне, да якой юрысдыкцыі павінна далучыцца Беларуская праваслаўная царква ў Чыкага. У пачатку 1958 года быў створаны прыход у складзе Амерыканскай архіепіскапіі Канстанцінопальскага Патрыярхата. Парафіяльны савет прыхода абраў настаяцелем прыхода архімандрыта [[Уладзімір Фінькоўскі|Уладзіміра (Фінькоўскага)]], нягледзячы на негатыўнае стаўленне да яго асобы з боку адміністратара беларускіх прыходаў у складзе Канстанцінопальскага Патрыярхата протапрэсвітара [[Мікалай Лапіцкі|Мікалая Лапіцкага]]. Дванаццаць ініцыятараў выкупілі будынак былой сінагогі і абсталявалі яе пад Беларускую Праваслаўную Царкву Святога Георгія. Будынак патрабаваў капітальнага рамонту. Беларусы ўласнаручна габлявалі дошкі на падлогу, сваімі рукамі зладзілі царскія вароты і алтар. Заснавальнікамі царквы былі [[Мікола Латушкін]] з жонкай Сафіяй і цесцем Янам Багдановічам. Сярод заснавальнікаў парафіі, а таксама першым рэгентам яе хору, быў беларускі ваенны і грамадскі дзеяч [[Мікалай Іванавіч Дзямідаў|Мікалай Дзямідаў]]. Да прыходу належалі данскія казакі, якія мелі пры царкоўным будынку ўласную канцылярыю. Праз спрэчнасць асобы архімандрыта Уладзіміра яго кандыдатура на епіскапскае служэнне на пасадзе кіраўніка беларускай епархіі Канстанцінопальскага Патрыярхата была адхілена [[Беларуская праваслаўная царква Паўночнай Амерыкі|Царкоўным саветам Беларускай Праваслаўнай Царквы]], якім фактычна кіраваў протапрэсвітар Мікалай Лапіцкі. Жадаючы ўзначаліць беларускае царкоўнае жыццё на чужыне і разумеючы, што ён не будзе мець падтрымкі з боку Амерыканскай архіепіскапіі Канстанцінопальскага патрыярхата, архімандрыт Уладзімір вырашыў атрымаць архіерэйскае пасвячэнне з боку іерархаў некананічнай {{нп5|Саборнапраўная ўкраінская аўтакефальная праваслаўная царква|СУАПЦ|uk|Соборноправна українська автокефальна православна церква}}. 1 лютага 1959 года адбылося пасвячэнне архімандрыта Уладзіміра ў епіскапа Мінскага і ўсёй Беларусі. Адразу пасля гэтага ён абвясціў аб стварэнні яшчэ адной Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы (БАПЦ-2). Абвяшчэнне БАПЦ-2 выклікала раскол: значная частка прыхаджан адмовілася прызнаваць БАПЦ-2, імі часова стаў апекавацца настаяцель [[Царква Святой Ефрасінні Полацкай (Таронта)|прыхода Святой Ефрасінні Полацкай у Таронта]] протаіерэй Міхаіл Мігай. Абедзве групы прыхаджан прэтэндавалі на валоданне храмавым будынкам, богаслужэнні пачалі адпраўляць па чарзе. Архіепіскап Уладзімір неаднаразова наведваў богаслужэнні апанентаў, намагаючыся пераканаць іх прызнаць БАПЦ-2. 17 чэрвеня 1961 года архіепіскап Уладзімір з групай прыхільнікаў спрабаваў змяніць замкі ў храме, што было спынена з дапамогай паліцыі. У верасні 1961 года архіепіскап Уладзімір спрабаваў знайсці кампраміс і аб'яднаць прыход, быў гатовы вярнуцца на пасаду настаяцеля прыхода ў сане архімандрыта, але такі кампраміс не зацікавіў яго апанентаў. У адказ на гэта архіепіскап Уладзімір зноў паспрабаваў змяніць замкі ў храме, з-за чаго ў храме адбылася бойка, усе яе ўдзельнікі былі арыштаваны. Пачаліся судовыя справы паміж архіепіскапам Уладзімірам і яго апанентамі. Восенню 1961 года грамадзянскі суд прыняў рашэнне аб неправамоцнасці спроб перавесці храм у юрысдыкцыю БАПЦ-2 і прызваў архіепіскапа Уладзіміра перастаць адпускаць у ім богаслужэнні. Апошні раз ён наведаў царкоўны будынак 3 лістапада 1961 года, калі ў прысутнасці паліцыі забраў свае асабістыя рэчы. Судовыя справы супраць асобных членаў прыхода наконт абвінавачванняў у архіепіскапу Уладзіміру цяжкіх цялесных пашкоджанняў працягнуліся: яны скончыліся прымірэннем і выплатай яму грашовай кампенсацыі. У лютым 1962 года архіепіскап Уладзімір пакінуў ЗША і пераехаў у Францыю. 25 кастрычніка [[1964]] года прайшоў парафіяльны сход на якім адбыўся перапіс царкоўнай маёмасці з ініцыятыўнай 12-асабовай групы на парафію. З пачатку 1990-х гадоў да 2005 года пры царкве дзейнічаў беларускі дзіцячы музычны калектыў «Лянок». У 1998 годзе «Лянок» вітаў у Чыкага [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслава Шушкевіча]], які прыехаў адведаць беларускіх эмігрантаў. == Настаяцелі == * архімандрыт Уладзімір Фінкоўскі (1958—1959) * айцец Леў Парандоўскі (1959—1960) * айцец Міхась Мігай (1960—1963) * протаіерэй Ілля Нагірняк (1963) * айцец Алег Мірановіч (1963—1977) * айцец Леў Астроўскі (1977—1978) * архімандрыт Іосіф (Строк) (1978—1980) * іераманах Варнава (Санчык) (1980—1984) * а. Анатолій Сегень (1984—1986) * а. Миандрак Анціч (1986—1987) * а. Вячаслаў Ільчук (1987—1988) * а. Канстанцін Бандарук (1988—1991) * а. Міраслаў Кулік (1991—1993) * іераманах Якаў Пірута (1993—1994) * а. Міандрак Анціч (1994) * протаіерэй Дзімітрый Башко (1994—???) * айцец Міхайла Пасека (з 2012) == Спасылкі == * [https://www.acrod.org/directories/parishview?parish=0083 Старонка прыхода] * [https://www.racyja.com/kultura/yak-belarusy-tsarkvu-u-chykaga-budavali Як беларусы царкву ў Чыкага будавалі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201125102931/https://www.racyja.com/kultura/yak-belarusy-tsarkvu-u-chykaga-budavali/ |date=25 лістапада 2020 }} * [https://naviny.belsat.eu/news/15763/ Царква, дзе моляцца ля бел-чырвона-белага сцяга]{{Недаступная спасылка}} * [https://www.facebook.com/Saint-George-Belarusian-Orthodox-Church-684148015029837/about/?ref=page_internal Saint George Belarusian Orthodox Church] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў ЗША]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы ЗША]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Чыкага]] 2kiu5zg2z5n13hknns3hzrrpzpuyr4w Алег Аляксандравіч Вінярскі 0 667718 5124408 5037982 2026-04-10T21:28:44Z ~2026-22129-76 166532 Вядомы па працы больш за 35 гадоу на Беларускiм радыё. Папулярызатар беларускай культуры,паэзii,прозы,тэатру,мовы. 5124408 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Алег Аляксандравіч Вінярскі''' (нар. {{ДН|4|4|1962}}, [[Паставы]], [[Віцебская вобласць]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[акцёр]] і [[рэжысёр]], пастаноўшчык радыёспектакляў. Першы беларускі аўтар аўдыёкніг. Вядомы па працы больш за 35 гадоў на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускім радыё]]<ref>{{Cite web|url=https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|title=Каманда канала|publisher=ПЕРШЫ НАЦЫЯНАЛЬНЫ КАНАЛ БЕЛАРУСКАГА РАДЫЁ|lang=be|accessdate=2020-01-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225072254/https://radio1.by/o-radio/komanda/oleg-vinyarskiy/|archivedate=25 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Папулярызатар беларускай культуры, паэзii,прозы, тэатру, мовы. == Біяграфія == А. Вінярскі паходзіць з сям’і ваеннага, якая вельмі часта пераязджала. У школьныя гады ўдзельнічаў у мастацкай самадзейнасці. У 1979 годзе яго сям’я пераехала ў [[Мінск]]. Паступіў на вучобу ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускі дзяржаўны тэатральна-мастацкі інстытут]] да [[Народны артыст Беларусі|народнага артыст Беларусі]] [[Георгій Андрэевіч Волкаў|Г. Волкава]] і артысткі [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Максіма Горкага|Рускага тэатра імя М. Горкага]] Г. Вішкаровай-Старкоўскай. Сярод педагогаў на курсе таксама былі артысты [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]] М. Федароўскі і [[Аўгуст Лазаравіч Мілаванаў|А. Мілаванаў]]. Пасля інстытута трапіў па размеркаванні ў [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Віцебскі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа]], якім у той час кіраваў [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі|В. Мазынскі]]. Там ён сыграў некалькі роляў. Пасля службы ў арміі вярнуўся ў Мінск і спрабаваў уладкавацца ў сталічныя тэатры. У канцы 1985 года Камітэт па радыёвяшчанні і тэлебачанні, які ўзначальваў [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкін]], праводзіў конкурс дыктараў. Каб трапіць на [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускае радыё]], А. Вінярскі развітаўся з тэатрам<ref> {{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/aleg-vinyarski-yak-khirurg-razrazae-tsela-tak-dyktar-i-aktsyer-litary.html |title=Алег Вінярскі: «Як хірург разразае цела, так дыктар і акцёр – літары»|publisher=Беларусь Сегодня, Алена Басікірская|lang=be|accessdate=2020-01-12}}</ref>. З 1986 года працуе [[акцёр]]ам і [[рэжысёр]]ам [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнай тэлерадыёкампаніі Беларусі]]<ref> {{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/sov/249456/bio/ |title=Биография актера|publisher=Кино-театр.ру|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}</ref>. Першай роляй А. Вінярскага стаў Унук у радыёспектаклі «Мой генерал» паводле рамана А. Ліханава (рэж. І. Лапцінскі). Выконваў эпізадычныя ролі ў спектаклях, чытаў выпускі навін і паступова загартоўваўся для стварэння ўласных пастановак. Праявіў сябе ў якасці рэжысёра пасля прыходу ў рэдакцыю «[[Беларуская маладзёжная (радыёстанцыя)|Беларуская маладзёжная]]». За аснову А. Вінярскі браў творы замежных аўтараў, сярод якіх [[Артур Конан Дойл|А. К. Дойл]], Р. Говард, [[Уільям Сомерсет Моэм|С. Моэм]], [[Фрыдрых Дзюрэнмат|Ф. Дзюрэнмат]] і інш. Ставіў невялікія па фармаце спектаклі, якія выходзілі ў эфір у рубрыцы «Нядзельны трылер». У 1996 годзе прыйшоў працаваць рэжысёрам у рэдакцыю літаратурна-драматычнага вяшчання. Паставіў спектаклі «Крылаты кінжал» паводле [[Гілберт Кіт Чэстэртан|Г. К. Чэстэртана]] і «Жоўты твар» паводле А. К. Дойля (ролю [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] выканаў артыст [[Георгій Рафаілавіч Маляўскі|Г. Маляўскі]], ролю [[Доктар Ватсан|Ватсана]] — [[У. Кін-Камінскі]]). З 1996 года выступаў у якасці акцёра і кансультанта пастановачнай праграмы «Акно ў свет». Сыграў галоўную ролю ў спектаклі «Час дыназаўра» паводле п’есы драматурга Л. Шчэрбача (1999), ролю Сына-імянінніка ў спектаклі паводле п’есы «Маці і сын» фінскай пісьменніцы Э. Пенанен «Дзень нараджэння» (2000). У наступныя гады ў штодзённых рубрыках «Літаратурная анталогія» і «Бестселер» на канале «Культура» чытаў творы беларускіх і замежных аўтараў. Да 20-годдзя [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]] Алег Вінярскі паставіў спектакль «Ігнатаў рубеж» паводле п’есы В. Ткачова «Нехта ходзіць пад акном», галоўную ролю ў якім выканаў народны артыст СССР [[Генадзь Сцяпанавіч Аўсяннікаў|Г. Аўсяннікаў]]. У 2009 годзе ў эфіры Першага нацыянальнага канала трансліравалі прэм’еру спектакля «Пастка» паводле аповесці [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкава]], праз год адбылася новая пастаноўка «Магнаты і сірата. Соф’я — княгіня Слуцкая» паводле твора [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомлі]]. У канцы 2012 года адбылася прэм’ера спектакля «Адгукніся, браце» паводле п’есы [[Георгій Васільевіч Марчук|Г. Марчука]] пра творчае станаўленне [[Якуб Колас|Я. Коласа]] (рэжысёр — Алег Вінярскі). Алег Вінярскі запісаў больш за 35 аўдыёкніг<ref> {{Cite web|url=https://akniga.org/performer/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3/ |title=Аудиокниги в исполнении О. Винярского|publisher=Портал akniga.org|lang=ru|accessdate=2020-01-12}}</ref>. Працуе на Беларускім тэлебачанні, здымаецца ў кіно, стварае ўласныя літаратурныя і тэатральныя праекты. З’яўляецца арганізатарам і мастацкім кіраўніком Тэатральнай майстэрні «Кніжыца», аўтарам і выканаўцам спектакляў «Песня маёй дарогі», «Ojczyzną moją jest muzyka» (паводле К. Галчынскага), «Між двух партрэтаў. Гогаль — Есенін: Захаваная сустрэча» і інш., пастаянным членам журы Міжнароднага фестывалю хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм «Magnificat» (2005—2015). У 2010 годзе ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] прыняў удзел у сцэнічнай кампазіцыі-трыпціху «Апостал», прысвечанай да 80-годдзя [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіча]] (мастацкі кіраўнік — [[Віктар Іванавіч Скорабагатаў|Віктар Скарабагатаў]]). Стварае праграмы сумесна з піяністкай і мастацкім кіраўніком «Музычный Гасцёўні» Беларускай дзяржаўнай філармоніі [[Таццяна Старчанка|Таццянай Старчанка]]<ref>{{Cite web|url=https://philharmonic.by/ru/artists/vinyarskiy-oleg-hudozhestvennoe-slovo|title=Исполнители: Винярский Олег (художественное слово)|publisher=Белорусская Государственная Филармония|lang=ru|accessdate=2020-01-12|url-status=dead}}</ref>. == Вядучы праграм [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]] == * «Вясёлы эфір» (1993—2001), * «Акно ў свет» (1986—2001), * «Ліставанні» (2002—2005), * «Пад пыхі самавара» (1998—2001), * «Духоўнае слова» (з 2002), * «Сустрэчы з песняй» (з 2008), * «Помні імя сваё» (2005—2012). == Пастаноўкі == * «Паліцэйскі фургон» (па Р. Гуларду; 1993), * «Крылатый кинжал» (па Г. Чэсцертону; 1996), * «Уцякач» (па В.Фаменке, І. Хаменке; 1996), * «Я ведаў і любіў Беларусь» (па В. Чаніну; 1996), * «Казарма» (па Л. Шчэрбачу; 1997), * «Мария Лэн» (па Л. Шэлегу; 1998), * «Ігнатаў рубеж» (па В. Ткачову; 2006), * «Пастка» (па [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаву]]; 2009), * «Магнаты і сірата» (па [[Уладзіслаў Сыракомля|У. Сыракомле]]; 2010), * «Адгукніся, браце» (па Г. Марчуку; 2012), * «Млечны шлях» (па К. Чорному; 2014), * «І няма шляху другога» (па [[Уладзімір Пятровіч Саламаха|У. Саламаху]]; 2015), * «Пісьмы, вернутыя з небыцця» (А. Атраховіч, А. Вінярскі; 2016), * «Злачынства і пакаранне на берагах Свіслачы» (2017), * «Сёстры Дастаеўскія» (па Е. Коневу; 2018), * «Севярын і Гражына» (па [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевічу]]; 2018), == Айчынная і замежная класіка == * «Человек со шрамом» (С. Моэм; 1992), * «Солдат» (Д. Круди; 1992); * «Карлик» (П. Лагерквист; 1993); * «Нельга забыць» (1999), * «[[Каласы пад сярпом тваім]]» (2012, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]); * «[[Чорны замак Альшанскі]]» (2000, [[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]); * «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» (2013—2014) ([[Уладзімір Аляксандравіч Караткевіч|У. Караткевіч]]); * «Алімпіяда» (І. Пташнікаў; 2001—2002); * трылогія «[[Людзі на балоце (раман)|Палеская хроніка]]» ([[Іван Паўлавіч Мележ|І. Мележ]]; 2006—2008); * «Птушкі і гнёзды» ([[Янка Брыль|Я. Брыль]]; 2009); * «[[Дажыць да світання (фільм)|Дажыць да світання]]», «Яго батальён», «[[Ваўчыная зграя (фільм)|Воўчая зграя]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2015—2019), * «[[Мёртвым не баліць]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2016), * «[[Кар’ер (фільм)|Кар’ер]]» ([[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]]; 2018), * «Зона маўчання», «З воўчым білетам», «Такія сінія снягі» (2016—2017) ([[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскі]]); * «Золотой телёнок» (И. Ильф, Е. Петров; 2007); * «Милый друг» (Г. де Мопассан; 2008); * «Дон Жуан» (Дж. Г. Байрон; 2008); * «Трое в лодке, не считая собаки» (Дж. К. Джером; 2005); * «Похождения бравого солдата Швейка» (Я. Гашек; 2008); * «Защита Лужина» (В. Набоков; 2010); * «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» ([[Якуб Колас|Я. Колас]]; 2007); * «Новая зямля» (на польскай мове, пераклад Ч. Сенюха; 2006); * «Запіскі Самсона Самасуя» (А. Мрый; 2014); * «Крыло цішыні» (Я. Сіпакоў; 2014); * «Кароль у Нясвіжы» (Ю. Карэўскі; 2012); * «Записки юного врача» (М. Булгаков; 2009); * «Жажда жизни» (И. Стоун; 2013); * «Война миров» (Г. Уэллс; 2013); * «Униженные и оскорблённые» (Ф. Достоевский; 2015); * «Портрет Дориана Грея» (О. Уайльд; 2019); і інш. == Публікацыі == Вершаваны зборнік «Звукоряд» (2010) == Праграмы Музычный Гасцёўні == * «У час узлетаў і ў пару крушэнняў» (па вершах [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|С. Грахоўскага]]; 1998), * «Звёзды театра и кино в Музыкальной гостиной» (2010), * «Поэзия и музыка Серебряного века» (2011), * «Антиформалистический раёк» Д. Шостаковича (2012), * «А. Пушкин — Д. Самойлов» (2015), * «О любви» (А. Куприн, И. Бунин, А. Чехов, М. Зощенко; 2017), * «Золотые страницы поэзии XX века» (2017), * «Серебряный век: Россия — Беларусь» (2018), * «Поэзия Игоря Северянина. Ты влилась в мою жизнь…» (2018), * «Даниил Хармс. Поэзия. Проза. Отрывки из дневников» (2019). == Аўдыёдыскі == * Па творах М.Гарэцкага, кіраўнік праекту — К. Антановіч: ** «На імперыялістычнай вайне» ** «Дыямант у пабітым шкле» * «Я вглядываюсь в жизнь» Івана Ільіна, 2006 * Па заказу Беларускай Праваслаўнай царквы, рэдактар Л. Мітаковіч, гукарэжысёр В. Бяляеў, кансультант А. Кароль, кіраўнік праекта — архімандрыт А. Шынкевіч ** «Четвероевангелие» == Фільмаграфія == * Шматсерыйны тэлефільм «Следчы Пратасаў», фільм № 3 «Інквізітар», 2013, эпізод * «Усе грошы з кашальком», 1981, Косцік == Узнагароды == Лаўрэат і дыпламант міжнародных радыё- і кінафэстаў у Маскве, Мінску, Глыбокім. {{зноскі}} == Літаратура == * Васюкевіч, А. Гісторыя радыё — гісторыя краіны / А. Васюкевіч / Беларускае радыё: гісторыя, сучаснасць, перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага радыё, 20 снеж. 2005 г. / рэдкал.: С. В. Дубовік (адк. рэд.) [і інш.] — Мінск, 2005. — С 15-18. * Тэатральная Беларусь. : У 2 т. Т. 2 / рэдкал. : Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) [і інш.] — Мінск: Беларуская энцыклапедыя, 2003. == Спасылкі == * Алена Драпко // Звязда, 24 ліпеня 2014 г. // [https://zviazda.by/be/news/20140724/1406232909-efir-i-kosmas-alega-vinyarskaga Эфір і космас Алега Вінярскага] * 21.by // Навіны культуры, 16 верасня 2011 г. // [https://news.21.by/culture/2011/09/16/369023.html Вядомы беларускі дыктар Алег ВІНЯРСКІ пра магнітафон «Грундзік», конкурс у трыста чалавек на месца і спектаклі, якія ставяцца… на радыё] * [https://www.youtube.com/watch?v=uT5lTDIv1v4 Арсений Ермолович, 24 июля 2020 года] // Интервью О работе диктора, режиссера и актера театра и радио, о советском наследии и Доме радио, о беларусском языке и культуре поговорили с режиссером-постановщиком Первого национального канала Белорусского радио Олегом Винярским {{DEFAULTSORT:Вінярскі Алег Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыктары радыё]] [[Катэгорыя:Радыёвядучыя Беларусі]] 64etzlbyjgb8mibgrva18zxdzi3yyfy Жыровіцкі ірмалой 0 673807 5124369 5123613 2026-04-10T19:38:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Заўвагі */ 5124369 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Жыровіцкі ірмалой | Арыгінал назвы = Жыровіцкі Ірмалагіён | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = Іаан Колбек (верагодна) | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны зборнік) | Мова = [[Старабеларуская мова|Старабеларуская]], [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]] | Выдавецтва = [[Жыровіцкі Успенскі манастыр|Жыровіцкі манастыр]] (верагодна) | Выпуск = 1620-я — 1640-я гады | Старонак = }} '''Жыровіцкі ірмалой''' (таксама '''Жыровіцкі Ірмалагіён''')&nbsp;— выдатны рукапісны ўкраіна-беларускі ноталінейны музычны помнік (зборнік змешанага складу). Створаны на [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] і [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] мовах у [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзі]]. Адлюстроўвае больш ранні этап гісторыі царкоўных спеваў [[Жыровіцкі Успенскі манастыр|Жыровіцкага манастыра]] і з'яўляецца важным сведчаннем развіцця ранняй традыцыі беларускага грэка-каталіцкага (уніяцкага) спеву, які ў час стварэння зборніка прынцыпова не адрозніваўся ад [[Праваслаўе|праваслаўнага]]{{sfn|Шевчук|2008}}. == Гісторыя стварэння і бытавання == [[Археаграфія|Археаграфічны]] аналіз і апісанне рукапісу правяла ўкраінскі крыніцазнаўца [[Любоў Андрэеўна Дубровіна|Л.&nbsp;А.&nbsp;Дубровіна]]. Паводле яе даціроўкі, большая частка зборніка адносіцца да 1620-х гадоў{{sfn|Карній|2001|с=342}}{{sfn|Шевчук|2008}}, за выключэннем невялікай часткі тэкстаў, якая датуецца 1640-мі гадамі (ажно да 1649 года){{sfn|Шевчук|2008}}. Беларускі музыказнаўца [[Вольга Уладзіміраўна Дадзіёмава|В.&nbsp;У.&nbsp;Дадзіёмава]] лічыць, што Жыровіцкі ірмалой быў створаны ў 1649 годзе ўжо ва ўніяцкім Жыровіцкім Свята-Успенскім манастыры{{sfn|Дадзіёмава|2012|с=56}}. Стварэнне такога значнага і складанага музычнага помніка не было выпадковым, бо ў Жыровіцкім манастыры існавала моцная і прафесійна арганізаваная харавая традыцыя. Гістарычныя дакументы сведчаць, што музычнай справай тут кіравалі спецыялісты. Напрыклад, вядома, што на восеньскай сесіі Жыровіцкай кангрэгацыі 25 снежня 1661 года фігураваў манах Іларыён Скажынскі, які афіцыйна насіў тытул «рэгента музыкі жыровіцкай» (кіраўніка хору){{sfn|Нікалаеў|2009|с=381}}.[[Файл:Жировицкий Ирмологион. 1649.jpg|thumb|злева|Аркуш з тэкстам і нотамі]] [[Файл:Всенощное бдение. Лист из Жировицкого ирмологиона.jpg|thumb|Усяночнае трыванне (аркуш з Жыровіцкага ірмалоя)]]Мяркуючы па [[Маргіналіі|маргіналіях]] (запісах на палях), перапісчыкам або складальнікам помніка быў Іаан Колбек, які ў 1661 годзе «прынес у дар вечны цудатворнай іконе прасвятой Багародзіцы Жыровіцкай і царкве яе залажэння...»{{sfn|Карній|2001|с=343}}. Даследчык Іван Кузьмінскі з [[Нацыянальная музычная акадэмія Украіны імя П. І. Чайкоўскага|Нацыянальнай музычнай акадэміі Украіны імя П.&nbsp;І.&nbsp;Чайкоўскага]] таксама мяркуе, што рукапіс быў перапісаны Іаанам Колбекам у 1661 годзе, і дадае, што гэта адбылося непасрэдна ў сценах Жыровіцкага манастыра{{sfn|Кузьмінскі|2018|с=29}}. Згодна з іншым пунктам гледжання, пааркушны запіс у рукапісе сведчыць пра перадачу тэксту ў манастыр у 1662 годзе «ў дар вечны аб сваім і сваіх здароўі і выратаванні» (арк. 2—15), што адбылося значна пазней за складанне самога зборніка. Гэта дае падставы для версіі, што асновай Ірмалоя з яго разнастайным рэпертуарам паслужыў не мясцовы [[Пратограф (тэксталогія)|пратограф]], а, наадварот, рэпертуар быў асвоены ў манастыры пасля атрымання рукапісу ў дар. Пасля гэтага Ірмалой доўга выкарыстоўваўся ў «хоры Жыровіцкай царквы» (арк. 24—26). У 1761 годзе помнік знаходзіўся ўжо ў [[Пачаеў|Пачаеве]], пасля чаго месцам яго знаходжання стала бібліятэка [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскага манастыра]]{{sfn|Шевчук|2008}}. Пасля ліквідацыі Уніі (1839) кнігазборы многіх манастыроў былі расфарміраваны і вывезены{{sfn|Нікалаеў|2009|с=382}}. У наш час Жыровіцкі ірмалой захоўваецца асобна ад іншых кніг манастыра — у фондах Інстытута рукапісу [[Нацыянальная бібліятэка Украіны імя У. І. Вярнадскага|Нацыянальнай бібліятэкі Украіны імя У.&nbsp;І.&nbsp;Вярнадскага]] ў [[Кіеў|Кіеве]] пад шыфрам Ф. 1. № 3367{{sfn|Шевчук|2008}}{{sfn|Карній|2001|с=342}}. == Канфесійная прыналежнасць == У Жыровіцкім ірмалоі адбілася ранняя традыцыя беларускага грэка-каталіцкага (уніяцкага) спеву, якое ў час стварэння зборніка прынцыпова не адрознівалася ад праваслаўнага. Толькі пазней адрозненні відавочна праявіліся ва ўніяцкім рэпертуары. На тое, што кніга непасрэдна адносілася да ўніяцкага асяроддзя, указваюць пасляслоўе «Паданне пра Рымскую Пасху» («Сказание о Римстей Пасце») і дарчы надпіс. Без гэтых двух элементаў вызначыць уніяцкую прыналежнасць экзэмпляра было б вельмі складана. Пасля гвалтоўнага пераводу Жыровіцкага манастыра ва [[Берасцейская унія|ўнію]] традыцыйны рэпертуар быў захаваны і нават пашыраны, аднак новыя песняпенні таксама мелі праваслаўны характар, што пацвярджаецца іх наяўнасцю ў зборніках праваслаўных манастыроў таго ж часу{{sfn|Шевчук|2008}}. Музыказнаўца В.&nbsp;У.&nbsp;Дадзіёмава падкрэслівае, што Жыровіцкі ірмалой з'яўляецца прыкладам уніяцкай традыцыі стварэння рукапісаў і нотных выданняў, у якіх апынуліся захаванымі рысы ўсходнерускай (беларускай) праваслаўнай абраднасці. Гэта праявілася перш за ўсё ў будове і музычнай стылістыцы. Захаванне мясцовых праваслаўных традыцый і іх выжыванне ў складаных канфесійных умовах XVII стагоддзя стала непасрэдным вынікам гэтай сінтэтычнай уніяцкай традыцыі{{sfn|Дадзіёмава|2012|с=56}}. == Структура і музычныя традыцыі == Жыровіцкі ірмалой падзяляецца на 4 традыцыйныя раздзелы песняпенняў, якія ўзыходзяць да [[Знаменны распеў|знаменнага спеву]] Паўднёва-Заходняй Русі: [[Абіход]], [[Актоіх]] ([[Сціхіра|сціхіры]], [[Ірмас|ірмасы]], [[Падобен|падобны]]), [[Мінея]] і ўключаная ў гадавое кола [[Трыёдзь]]. Мясцовую традыцыю не абышла ўласцівая таму часу мнагаспеўнасць, бо некаторыя абіходныя тэксты ў зборніку прадстаўлены цэлымі групамі распеваў. Стварэнне такіх груп лічыцца праявай манастырскай практыкі. У прыватнасці, яны прадстаўлены ў зборніку падборкай некалькіх [[Херувімская песня|херувімскіх песень]], выкананне якіх прызначалася як для будзённых, так і для святочных дзён. Менавіта па херувімскіх даследчыкі робяць высновы пра высокую абазнанасць перапісчыка і яго намер увесці мелодыі розных сучасных яму традыцый{{sfn|Шевчук|2008}}. Рукапіс з'яўляецца сапраўдным зборам разнастайных лакальных песняпенняў. Украінскі даследчык І. Кузьмінскі (са спасылкай на Юрыя Ясіноўскага<ref group="Заўв">Маецца на ўвазе праца: ''Ясиновський Ю.'' Українські та білоруські нотолінійні Ірмолої 16—18 століть. Каталог і кодикологічно-палеографічне дослідження. Львоў, 1996. С. 126—128.</ref>) лічыць гэта доказам таго, што ў момант стварэння кнігі ў манастыры знаходзіліся выхадцы з розных тэрыторый Кіеўскай мітраполіі, якія трапілі ў [[Жыровічы]] ў выніку ваенных дзеянняў. У Ірмалоі зафіксаваны наступныя разнавіднасці распеваў: [[Кіеўскі распеў|кіеўскі]], [[Астрожскі распеў|астрожскі]], [[Падгорскі распеў|падгорскі]], [[Беларускі распеў|беларускі]], [[Віленскі распеў|віленскі]], [[Слуцкі распеў|слуцкі]], [[Крамянецкі распеў|крамянецкі]], [[Скіцкі распеў|скіцкі]], [[Сербскі распеў|сербскі]], [[Балгарскі распеў|балгарскі]] і [[Грэчаскі распеў|грэчаскі]]{{sfn|Кузьмінскі|2018|с=29}}. Мелодыі часта адлюстроўваюць мясцовыя ўкраіна-беларускія пеўчыя традыцыі, пра што сведчаць пакінутыя перапісчыкам назвы: «слуцкая», «крамянецкая», «падгорская». Пра непасрэдныя кантакты з украінскай традыцыяй сведчаць дакладныя «кіеўскі» і «астрожскі» распевы вершаў «Шчаслівы муж» («Блажен муж»), якія менавіта з часу стварэння гэтага зборніка пачынаюць быць вядомымі пад такімі назвамі. У кнізе сустракаюцца і спецыфічныя ўкраінскія рэмаркі («крамянецкае», «ўкраінскае»){{sfn|Шевчук|2008}}. === Балгарскі, грэчаскі і сербскі распевы === Жыровіцкі ірмалой прызнаецца першым вядомым помнікам першай паловы XVII стагоддзя з найбагацейшай калекцыяй тэкстаў «балгарскага распеву»{{sfn|Шевчук|2008}}. Песняпенняў з такой паметкай налічваецца ажно 119. Сюды ўваходзяць песняпенні для [[Літургія Іаана Залатавуста|Літургіі Іаана Залатавустага]], [[Дагматык|дагматыкі]] на 8 галасоў, прыпевы для [[Двунадзясятыя святы|Гасподніх]] і [[Багародзічныя святы|Багародзічных свят]], [[Сядален|седальны]], вялікая колькасць сціхір і інш.{{sfn|Карній|2001|с=342}}. На падставе такой вялікай колькасці даследчыца [[Лідзія Піліпаўна Карній|Лідзія Карній]] робіць выснову, што Жыровіцкі манастыр з'яўляўся цэнтрам асаблівага распаўсюджвання «балгарскага распеву»{{sfn|Карній|2001|с=342}}. З балгарскім распевам звязаны і дзве версіі песняпення «[[Дастойна ёсць]]», што таксама з'яўляецца адметнай рысай кнігі{{sfn|Шевчук|2008}}. Несумненную цікавасць уяўляе падборка літургійных песняпенняў «грэцкага распеву». Яна прадстаўлена трыма тэкстамі: «Агіяс о Тэас» (2 рэдакцыі), «[[Кірые элейсон]]» і херувімская песня «грэцкая» (на грэчаскі тэкст)<ref group="Заўв">Гэтая херувімская песня сустракаецца і ў іншых крыніцах пад рознымі назвамі: як «балгарская» ў карпацкім Далінянскім ірмалоі, як «перанос грэцкі» ў польскім Ірмалоі 1631 года, як «штодзённая» 7-га гласа ў Маняўскім ірмалоі і інш.</ref>. Галоўным адрозненнем беларускіх версій гэтай херувімскай (уключаючы жыровіцкую) ад украінскіх з'яўляецца адсутнасць уступнай інтанацыйнай формулы «Неанес»{{sfn|Шевчук|2008}}. Шчыльна звязана са зборам балгарскага распеву і наяўнасць двух рэдкіх сербскіх песняпенняў: херувімскай і [[Еўхарыстыя|прычасным]] вершам «Хваліце Госпада з нябёсаў». Херувімская сербскага распеву вядомая толькі па гэтай версіі зборніка і не мае аналагаў у балгарскім рэпертуары{{sfn|Шевчук|2008}}. == Асаблівасці натацыі == Як і многія помнікі музычнай культуры ВКЛ таго часу, Жыровіцкі ірмалой адлюстроўвае працэс пераходу і ўдасканальвання нотнага запісу. Для [[Кіеўская натацыя|кіеўскай натацыі]] выкарыстоўваецца знарочыста «квадратнае» пісьмо. Тэкст адрозніваецца скарачэннем шэрагу песняпенняў: напрыклад, у 24 песняпеннях складаныя фітныя распевы былі заменены прастаноўкай знака [[фіта]]. Такім чынам, доўгія распевы прайграваліся або па памяці, або па іншых запісах фіт у рукапісе. На аркушах 82—92 для афармлення фітных распеваў былі выкарыстаны квадратныя дужкі<ref group="Заўв">Такое ж афармленне з квадратнымі дужкамі пазней прымянілі ў графіцы старадрукаванага Львоўскага ірмалоя 1709 года.</ref>. Улічваючы перадавыя змены, у Ірмалоі прысутнічаюць і пэўныя архаічныя рысы пісьма (напрыклад, [[Ключ (музыка)|цэфаўтны ключ]] на ніжняй лініі). Гэтыя элементы адлюстроўваюць тэндэнцыю да ўмеранага абнаўлення тэкстаў і нотапісу, якая сфарміравалася ва ўніяцкай пеўчай культуры таго часу{{sfn|Шевчук|2008}}. == Даследаванне == У XX і XXI стагоддзях цікавасць навукоўцаў да Жыровіцкага ірмалоя насіла пастаянны характар. Шырокая бібліяграфія пра зборнік прадстаўлена ўкраінскім даследчыкам Ю. Ясіноўскім. Публікацыяй яго асобных песняпенняў займаўся [[Гай Пікарда|Г. Пікарда]], падборку песняпенняў балгарскага распеву апублікавала [[Лідзія Піліпаўна Карній|Л.&nbsp;Ф.&nbsp;Карній]], а ноталінейны пераклад адзінкавых твораў зрабіла [[Аляксандра Сяргееўна Цалай-Якіменка|А.&nbsp;С.&nbsp;Цалай-Якіменка]]. У навейшы час працу працягнула музыказнаўца А. Ю. Шаўчук{{sfn|Шевчук|2008}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{Кніга |аўтар=[[Вольга Уладзіміраўна Дадзіёмава|Дадзіёмава В. У.]] |загаловак=Гісторыя музычнай культуры Беларусі да XX стагоддзя |месца=Мінск |выдавецтва=[[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі]] |год=2012 |старонак=230 |isbn=978-985-7048-05-2 |ref=Дадзіёмава}} * {{Артыкул |аўтар=[[Лідзія Піліпаўна Карній|Карній Л.]] |загаловак=Балгарскі напеў у беларускіх ноталінейных Ірмалоях канца XVI — пачатку XVII ст. з украінскіх кнігасховішчаў |выданне=Гісторыя, культуралогія, мастацтвазнаўства: Матэрыялы III Міжнар. кангрэса беларусістаў (Мінск, 21—25 мая, 4—7 снеж. 2000 г.) |месца=Мінск |выдавецтва=Беларускі кнігазбор |год=2001 |старонкі=340—343 |isbn=985-6638-35-6 |ref=Карній}} * {{Артыкул |аўтар=Кузьминский И. |загаловак=История церковной музыки через призму деятельности украино-белорусских митрополитов и епископов XVII века |выданне=Journal of the International Society for Orthodox Church Music |год=2018 |том=3 |старонкі=22—38 |issn=2342-1258 |ref=Кузьмінскі}} * {{Артыкул |аўтар=Шевчук Е. Ю. |загаловак=Певческая традиция Жировичского монастыря // Жировицкий в честь Успения Пресвятой Богородицы ставропигиальный мужской монастырь |выданне=Православная энциклопедия |месца=М. |год=2008 |том=19 |старонкі=263—273 |ref=Шевчук}} * {{Кніга |аўтар=[[Гай Пікарда|Пікарда Дз.]] |загаловак=Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995 |месца=Мінск |год=1995}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская літаратура XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове]] 2drxu2lxjmpnbswlem5uqxhe6qzfwpq ГК Гомель 0 684610 5124265 5058373 2026-04-10T13:47:01Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5124265 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гомель (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Гомель | выява = ГК Гомель.png | поўная_назва = Гандбольны клуб «Гомель» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1960 | расфарміраваны = | горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = Аляксандр Падасінаў | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = Сяргей Цыганкоў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 3 месца | сайт = http://www.hc-gomel.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Гомель»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гомель]]. Заснаваны ў [[1960]] годзе. == Назвы == * «Марэна-Універсітэт» (1994—1996) * «Універсітэт» * ГГК * «Гомель» == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (8): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (1): [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992/93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1993/94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1994/95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1995/96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1996/97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1997/98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1998/99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1999/00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2000/01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель|2001/02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2002/03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель|2003/04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2004/05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005/06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006/07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК ГГК Гомель|2007/08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК ГГК Гомель|2008/09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК ГГК Гомель|2009/10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2010/11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК ГГК Гомель|2011/12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2012/13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2013/14|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | 2014/15|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр |||| |- | 2015/16|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2016/17|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2017/18|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2018/19|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2019/20|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|3-е месца]]|| |- | 2020/21|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Чаброў]] (2008) * Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў (?-2020) <ref>[https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html ГК «Гомель»]</ref> * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (з 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hc-gomel.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175636/http://hc-gomel.by/ |date=22 мая 2022 }} {{Склад ГК Гомель}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1960 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ГК Гомель| ]] pyjcnhv6gfj6woryuu8up0im4ozh8ux 5124266 5124265 2026-04-10T13:47:37Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5124266 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гомель (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Гомель | выява = ГК Гомель.png | поўная_назва = Гандбольны клуб «Гомель» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1960 | расфарміраваны = | горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = Аляксандр Падасінаў | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = Сяргей Цыганкоў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 3 месца | сайт = http://www.hc-gomel.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Гомель»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гомель]]. Заснаваны ў [[1960]] годзе. == Назвы == * «Марэна-Універсітэт» (1994—1996) * «Універсітэт» * ГГК * «Гомель» == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (8): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (1): [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992/93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1993/94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1994/95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1995/96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1996/97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1997/98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1998/99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1999/00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2000/01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель|2001/02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2002/03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель|2003/04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2004/05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005/06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006/07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК ГГК Гомель|2007/08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК ГГК Гомель|2008/09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК ГГК Гомель|2009/10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2010/11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК ГГК Гомель|2011/12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2012/13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 2013/14|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | 2014/15|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр |||| |- | 2015/16|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2016/17|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2017/18|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2018/19|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2019/20|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|3-е месца]]|| |- | 2020/21|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Чаброў]] (2002, 2008) * Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў (?-2020) <ref>[https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html ГК «Гомель»]</ref> * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (з 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hc-gomel.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175636/http://hc-gomel.by/ |date=22 мая 2022 }} {{Склад ГК Гомель}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1960 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ГК Гомель| ]] 7zm1n0rbelpv0aseewjrnjz410ikl95 ГК Аркатрон Мінск 0 684634 5124249 5058367 2026-04-10T13:20:00Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Галоўныя трэнеры */ 5124249 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Аркатрон Мінск | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб «Аркатрон» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = [[2014]] | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = http://www.arkatron.narod.ru/ }} '''«Аркатрон»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з [[Мінск]]а. == Гісторыя == Клуб быў заснаваны ў 1995 годзе і складаецца з штатных камандаў мужчынаў і [[ЖГК Аркатрон Мінск|жанчын]]. == Назва == * Аркатрон (1995—1997) * Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (1997—1999) * Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (1999—2001) * Аркатрон-МНС (2001—2002) * РЦАП-Аркатрон-МНС (2002—2005) * РЦАП-Аркатрон-БДЭУ (2005—2007) * Аркатрон-РЦАП (2007—2008) * Аркатрон (з 2008) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (2)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 1997|1997]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1997|Уладальнік]] || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1998-99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1999-00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | 2001-02|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2002|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 4 |||| |- | [[Сезон 2004/2005 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2005-06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Аркатрон-РЦАП Мінск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Аркатрон Мінск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 13 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Аркатрон Мінск|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 11 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Аркатрон Мінск|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Мікалай Жук]] (2002—2003) * [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (2008) * [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі|Аляксандр Маліноўскі]] (2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.arkatron.narod.ru/ Сайт клуба] * [https://handball-by.ucoz.ru/index/0-6 Аркатрон] [[Катэгорыя:ГК Аркатрон Мінск| ]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2014 годзе]] 922jpnx0hvwimimb532o81l5rw5x9f6 5124251 5124249 2026-04-10T13:23:38Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5124251 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Аркатрон Мінск | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб «Аркатрон» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = [[2014]] | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = http://www.arkatron.narod.ru/ }} '''«Аркатрон»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з [[Мінск]]а. == Гісторыя == Клуб быў заснаваны ў 1995 годзе і складаецца з штатных камандаў мужчынаў і [[ЖГК Аркатрон Мінск|жанчын]]. == Назва == * Аркатрон (1995—1997) * Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (1997—1999) * Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (1999—2001) * Аркатрон-МНС (2001—2002) * РЦАП-Аркатрон-МНС (2002—2005) * РЦАП-Аркатрон-БДЭУ (2005—2007) * Аркатрон-РЦАП (2007—2008) * Аркатрон (з 2008) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (2)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 1997|1997]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1997|Уладальнік]] || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1998-99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1999-00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Аркатрон-МНС Мінск|2001-02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2002|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 4 |||| |- | [[Сезон 2004/2005 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2005-06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Аркатрон-РЦАП Мінск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Аркатрон Мінск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 13 || || |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Аркатрон Мінск|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 11 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Аркатрон Мінск|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Мікалай Жук]] (2002—2003) * [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (2008) * [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі|Аляксандр Маліноўскі]] (2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.arkatron.narod.ru/ Сайт клуба] * [https://handball-by.ucoz.ru/index/0-6 Аркатрон] [[Катэгорыя:ГК Аркатрон Мінск| ]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2014 годзе]] dg9cwt3v74gxh85abl5pqkdaws0btgi Беларускі фонд культуры 0 686585 5124472 5075277 2026-04-11T08:38:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124472 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Беларускі фонд культуры |арыгінальная назва = |выява = |рамка выявы = |памер выявы = |альтэрнатыўны тэкст выявы = |подпіс выявы = |карта = |памер карты = |альтэрнатыўны тэкст карты = |подпіс карты = |карта2 = |абрэвіятура = БФК |дэвіз = |папярэднік = |пераемнік = |дата ўтварэння = 1987 |дата спынення існавання = 5 студзеня 2024 |тып = |юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]] |мэта = развіццё беларускай культуры |штабкватэра = [[Мінск]], вул. Траецкая набярэжная, д. 6, 3-і паверх |месцазнаходжанне = |каардынаты = |дзейнічае ў рэгіёнах = |членства = |афіцыйныя мовы = |генэральны сакратар = |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Тадэвуш Стружэцкі]] |пасада_кіраўніка2 = Адказны сакратар |імя_кіраўніка2 = [[Алесь Сачанка]] |асноўныя асобы = |кіроўны орган = Рада |матчыная кампанія = [[Канфедэрацыя творчых саюзаў Рэспублікі Беларусь]] |звязаныя кампаніі = «[[Краязнаўчая газета]]» |бюджэт = |колькасць супрацоўнікаў = |колькасць валанцёраў = |сайт = |заўвагі = |колішняя назва = }} '''Беларускі фонд культуры''' (БФК) — беларуская грамадская арганізацыя, заснаваная ў красавіку 1987 года з мэтай адраджэння і захавання культурнай спадчыны, нацыянальных традыцый, мовы, развіцця краязнаўчага руху, прафесійнай і аматарскай творчасці. Спыніў існаванне 5 студзеня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/spynjae-dzejnasc-belaruski-fond-kultury/|title=Спыняе дзейнасць Беларускі фонд культуры|website=Рацыя|date=2023-12-22|access-date=2024-04-14}}</ref>. Уваходзіў у [[Беларуская канфедэрацыя творчых саюзаў|Беларускую канфедэрацыю творчых саюзаў]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-ar9895076&strq=l_siz=20|title=Белорусская конфедерация творческих союзов|website=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|accessdate=29 снежня 2025}}</ref>. == Дзейнасць == БФК распрацавана і ажыццяўлялася доўгатэрміновая праграма «Спадчына», мэтай якой была падтрымка высілкаў па захаванні гісторыка-культурнай спадчыны. Формы яе рэалізацыі — выстаўкі твораў народных майстроў, фальклорныя святы. Таксама БФК ажыццяўляў наступныя праграмы: «Вяртанне і захаванне нацыянальных культурных каштоўнасцей», «Адраджэнне нацыянальнай культуры малых гарадоў і мястэчак», «Славутыя імёны Айчыны». Фонд займазся выдавецкай дзейнасцю, у тым ліку з красавіка 2003 года выдаваў тыднёвік «[[Краязнаўчая газета]]». == Кіраванне == * ''Рада''. Абіралася на 5 гадоў. Збіралася штогод. Абірала Выканаўчы камітэт на чале са старшынёй. * ''Выканаўчы камітэт''. Першым старшынёй быў [[народны пісьменнік Беларусі]] [[Іван Чыгрынаў]] (да 1996 года). Другі старшыня — [[Уладзімір Аляксандравіч Гілеп|Уладзімір Гілеп]] (з 1996 па сакавік 2018 года). Потым пасаду старшыні займаў [[Тадэвуш Іванавіч Стружэцкі|Тадэвуш Стружэцкі]]<ref>[http://naroch1.by/index-7.html СТРУЖЭЦКІ ТАДЭУШ ІВАНАВІЧ, выпускнік 1969 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭКБ|1||632}} * Несцярчук, Леанід. ''Гісторыя дзейнасці грамадскіх арганізацый Беларусі па ахове помнікаў'' // Каштоўнасці мінуўшчыны – 8. — Мінск, 2005. — ISBN 985-6523-05-2. {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі па ахове помнікаў]] [[Катэгорыя:Беларускія грамадскія арганізацыі]] 2u0u1qzml0i1ykgznv6wwp2sfrld15x Катэгорыя:Ігракі ГК Рыйхімякі 14 694507 5124242 3973254 2026-04-10T12:47:37Z Паўлюк Шапецька 37440 5124242 wikitext text/x-wiki ''У гэту катэгорыю заносяцца гандбалісты, якія выступаюць цяпер або выступалі ў мінулым за гандбольны клуб [[ГК Рыйхімякі|«Рыйхімякі»]].'' [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Фінляндыі|Рыйхімякі]] [[Катэгорыя:Постаці Рыйхімякі]] adrixrscrqilfnb45yrvy2ip4impsm1 Антоні Дулінец 0 707166 5124343 4524740 2026-04-10T17:56:17Z Custodiannnn 113266 5124343 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Антоні Дулінец''' (20 красавіка 1889, в. [[Мосар]] — 21 лютага 1966, в. [[Будслаў (аграгарадок)|Будслаў]]) — беларускі каталіцкі святар лацінскага абраду, удзельнік беларускага хрысціянскага руху<ref>'''[http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221004114035/http://www.marakou.by/pub/file/Kataliki.pdf |date=4 кастрычніка 2022 }}''' С. 161—162</ref>. Быў знаёмы з многімі беларускімі дзеячамі. Сябраваў з [[Вацлаў Аношка|Вацлавам Аношкам]] і [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пятром Татарыновічам]]. == Сям’я == [[Файл:Фотаздымак.jpg|міні|474x474пкс|Антоні (злева) з братам Францам. 1912 год. Фота з сямейнага архіва.]] Паходзіў з сялянскай каталіцкай сям’і з в. Мосар. Бацька — Ігнась, маці — Паўліна з Гарбоўскіх. Меў 8 братоў, палова з іх стала місіянерамі. == Адукацыя і духоўная фармацыя == Атрымаў гімназійную адукацыю ў 1917 годзе ў Санкт-Пецярбургу. Там жа працаваў памочнікам бухгалтара ў ваенным порце. Вырашыў стаць ксяндзом пасля таго, як у яго стукнула маланка і ён цудам выжыў. У 1920—1924 гадах навучаўся ў Мінскай духоўнай каталіцкай семінарыі пасля эвакуацыі яе ў [[Кельцы]] (Польшча). Пасля чаго працягнуў багаслоўскае навучанне ў Люблінскім каталіцкім універсітэце (1924—1926). Высвячаны на каталіцкага святара лацінскага абраду біскупам Пінскім [[Зыгмунт Лазінскі|Зыгмунтам Лазінскім]] 4 красавіка 1926 года. Падчас навучання ў семінарыі зацікавіўся справай адраджэння Уніі. У семінарыі навучаўся разам з Вацлавам Аношкам<ref>[https://9lib.org/document/yevw49er-catalogus-ecclesiarum-utriusque-saecularis-regularis-dioecesis-vladislaviensis-calissiensis.html Catalogus Ecclesiarum et Utriusque Cleri tam Saecularis quam Regularis Dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis pro Anno Domini 1921] С. 34</ref>. == Душпастырская праца == У 1926 годзе прызначаны вікарыем касцёла Унебаўзяцьця НПМ у мяст. Браньск на Падляшшы. Аб гэтым прызначэнні Антонія і іншых ксяндзоў, свядомых беларусаў, пісалі як аб «ссылцы» за культурную працу сярод беларусаў-каталікоў<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10115/163877-1926-26.pdf?sequence=26&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» № 26, 1926 г.] С.6</ref>. У 1927 годзе ў віленскім касцёле св. Мікалая адправіў Св. Імшу разам з [[Віктар Шутовіч|кс. Шутовічам]], [[Адам Станкевіч|кс. Станкевічам]] і [[Андрэй Цікота|кс. Цікотам]] на дзявятыя ўгодкі абвяшчэння незалежнасці Беларусі<ref>[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10114/163877-1927-14.pdf?sequence=14&isAllowed=n «Bielaruskaja Krynica» № 14, 1927 г. С.2]</ref>. З 1929 года супрацоўнічаў з Беларускім Каталіцкім Выдавецтвам. Пісаў для беларускіх рэлігійных выданняў «Krynica» і «Chryścijanskaja Dumka»<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=602 Małgorzata Moroz «KRYNICA» — Ideologia i przywódcy białoruskiego katolicyzmu", Беласток, 2001.] С. 218</ref>. Ахвяраваў на беларускую дзейнасць. З 1929 года пробашч парафіі Марочна каля Пінска. Намаганнямі кс. Антонія — шчырага і ідэйнага беларуса,  працы парафіян і дапамогі аднаго праваслаўнага грамадзяніна — быў збудаваны мясцовы касцёл<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1930-21-22.pdf?sequence=51&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 21-22, 1930 г.] С.11</ref><ref>«[https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/10110/163877-1930-31.pdf?sequence=31&isAllowed=y Bielaruskaja Krynica» № 31, 1930 г.] С.4</ref>. На пасьвячэньне якога прыяжджаў кс. бп. Лазінскі і ягоны сябар — беларускі каталіцкі сьвятар [[Пётр Станіслававіч Татарыновіч|Пётр Татарыновіч]]. Папа Пій XI падараваў парафіі 3 званы, на якіх выгравіраваны Сьвяты Айцец. Збіраліся сродкі на будаўніцтва званіцы. Гаварыў казанні па-беларуску. Заахвочваў вернікаў размаўляць на роднай мове. Распаўсюджваў беларускую культуру. [[Файл:Кс._Антоні.jpg|alt=Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч|міні|Кс. Антоні (трымае крыж) са святарамі. Фота Марыі-Людвікі Ермаковіч.]] Удзельнік 1-й канферэнцыі, прысвечанай царкоўнай уніі (23—24 красавіка 1930 года, [[Пінск]])<ref>[http://pbc.biaman.pl/Content/4071/Syg.%202071%20-%201%20Pami%C4%99tnik%20I%20konferencji.pdf Pamiętnik I-ej Konferencji Kapłańskiej w sprawie Unji [!] Kościelnej w Pińsku (23-24 IV 1930 roku)]</ref>. З 27.7.1931 года да пачатку Другой сусветнай вайны служыў пробашчам парафіі у парафіяльным касцёле св. Яна Хрысціцеля ў мяст. Гранне Бельска-Падляскага павета. У 1932 годзе гэты храм быў грунтоўна перабудаваны і папоўнены хорам кс. Дулінцам<ref>[https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/edition/8564?id=8564 «Spis Kościołów i Duchowieństwa Diecezji Pińskiej w Rzeczypospolitej Polskiej 1933 i 1934»] С. 44.</ref>. Хадзіў у пілігрымку ў Кальварыю, Вільня<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-6.pdf?sequence=120&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 6,1936 г.] С. 4.</ref>. У верасні 1936 года кс. Антоні разам з а. Аношкам віншуюць кс. Татарыновіча з юбілеем святарства ў [[Мядзведзічы|Мядзведзічах]]. Там жа ён гаворыць навуку па-польску, але так зразумела і ўсё з беларускага жыцця<ref>[http://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/2263/15638-1936-9.pdf?sequence=123&isAllowed=y «Chryścijanskaja Dumka» № 9, 1936 г.] С 11.</ref>. З 1940 па 1949 гады пробашч касцёла Апекі НПМ Ружанцовай у в. [[Сігневічы]] Пружанскага дэканата. Пасля вызвалення з лагера ў 3.12.1954 — 21.02.1966 быў пробашчам у в. [[Будслаў (аграгарадок)|Будслаў]]. == Дзейнасць у час вайны == Падчас Другой сусветнай вайны садзейнічаў беларусізацыі Касцёла. Уваходзіў у спіс 45 каталіцкіх святароў на беларускіх паслугах, падрыхтаваны разведкай Арміі Краёвай у Мінску (жнівень — верасень 1942 года). == Пасляваенны лёс == Арыштаваны ў лютым 1949 года ў Сігневічах. Асуджаны да 25 гадоў ППЛ. Этапаваны ў адзін з лпгераў [[ГУЛАГ]]а каля Кемерава. Атрымаў кілу. Прабыў нейкі час у лагеры з Фабіянам Ярэмічам<ref>[https://kamunikat.org/?pubid=34508 «ŹNIČ» № 48 KASTRYCNIK-LISTAPAD 1958 г.] С. 5.</ref>. Вызвалены ў 1954 годзе. Зарэгістраваны пробашчам парафіі [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Унебаўзяцця НПМ]] у мяст. Будслаў Вілейскага дэканата. Падчас яго служэння праводзіўся [[Будслаўскі фэст]]<ref>Да новых перамог (Мядзел). — № 41 (3012). — 4 красавіка 1964 г.</ref> і была знойдзена былая бернардзінская бібліятэка ў адной з вежаў будслаўскага касцёла<ref>[https://e-catalog.nlb.by/Record/BY-NLB-br0001491091 Да пытання пра бібліяграфічную рэканструкцыю будслаўскай бернардзінскай бібліятэкі] — [[Лаўрык Ю. М.]] (Мінск)</ref>. Таксама ў касцёле гучаў арган, працаваў вежавы гадзіннік. Неаднаразова падвяргаўся нападкам у камуністычных газетах. Анеля Катковіч у сваіх успамінах «Разьвітаньне з Будславам» піша: ''«Адведваў нас у Будславе кс. Антон Дулінец, які таксама доўгія гады быў на Сібіры й вярнуўся з „раю“ амаль што разам з намі. Ён знаў амаль усіх ксяндзоў-беларусаў і сам быў беларусам. Казаньні ў касьцеле гаварыў па-польску, але ўводзячы цэлыя беларускія сказы. Ужо ён не жыве, памёр па дарозе з плябані ў касьцёл. Упаў і больш не падняўся.»'' Ва ўспамінах кс. Станіслава Жука "На стражы веры" ёсць успамін пра смерць суседа (кс. Дулінца): ''«21 студзеня адышоў да вечнасці яшчэ адзін сусед нашага дэканату. Быў гэта старычок (80 гадоў), хварэў на гіпертанію. З вялікімі цяжкасцямі, незважаючы на свае недамаганні працаваў да астатняга. Рана 21 студзеня выбраўся ў касцёл, аслаб і праз паўгадзіны, ужо не жыў. Перад пахаваннем прыехала трое суседзяў, спавядалі да 23:30. Люду Божага сабралася вельмі шмат. Удзялілі каля 1,5 тысячы святой Камуніі. Ксяндзоў прыехала 11. У час апошняга набажэнства глядзеў я на іх, стоячых на каленях, на сівыя ці сівеючыя галовы, на твары пакрытыя маршчынамі (некаторыя, як і памершы пасля доўгіх гадоў зняволення) і са слязьмі на вачах падумаў: "Старая гвардыя, як жа хутка яна разрушаецца. У дэканаце засталося нас ужо толькі трох. Сіротцтва гэтай парафіі надта балюча мяне закранула, бо была дорага сэрцу 7 гадоў працаваў там (у Будславе) перад выездам у Касцяневічы» (Д. Ж. ліст ад 25.01.1966).'' На ягоным пахаванні было шмат парафіян. Пахаваны на могілках у Будславе, каля капліцы. У Будславе нават праз паўстагоддзя з пашанай ўзгадваюць яго імя. == Фотаздымкі == <gallery> Файл:Duliniec Antoni Budslau.jpg|Партрэт кс. Дулінца Файл:Аўтограф кс. Дулінца.png|Аўтограф кс. Дулінца Файл:Kosciol najswietszego serca jezusowego moroczne 8069758.jpg|Званы, падараваныя парафіі Марочна Папам Піюсам ХІ Файл:Часопіс "Шлях Моладзі" №7-8, 1936 г. 21 ст..png|Часопіс „Шлях Моладзі“ №7—8, 1936 г. 21 ст. Файл:1935, пілігрымка.jpg|У цэнтры кс. Дулінец побач з кс. Станкевічам. Файл:Кс. Дулінец, Будслаў, зроблен 1954-1966.jpg|Кс. Дулінец, Будслаў Файл:Img Duliniec Budsław 1.jpg|Падчас св. Імшы Файл:Img Duliniec Budsław 2.jpg|Цэлебрацыя св. Імшы Файл:Будслаў. Свята..jpg|Будслаў. Сьвята. Файл:Дулінец з святарамі.jpg|Будслаўская плябанія Файл:Кс. Антоні каля плябаніі.jpg|Кс. Антоні каля плябаніі Файл:Img Budsław 1.jpg|Кс. Антоні з сябрам-сьвятаром Файл:Кс. Дулінец з моладзю.jpg|Кс. Дулінец з моладзю Файл:Фота перад плебаніяй у Будславе.jpg|Фота перад плябаніяй у Будславе Файл:Пахаванне кс. Дулінца.jpg|Пахаванне кс. Дулінца ў Будславе 1966 г. Файл:Могілкі Буд.jpg|Магіла кс. Антонія ў Будславе </gallery> {{Зноскі}} == Літаратура == * Леанід Маракоў «Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917—1964» С. 161, 162, 500, 566, 593, 621, 638. * Jerzy Garbinski, Jerzy Turonek «Bialoruski ruch chrzescijanski XX wieku: slownik biograficzno-bibliograficzny» С. 95-96. * Roman Dzwonkowski SAC «Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939―1988» С. 207—208. {{DEFAULTSORT:Дулінец Антоні}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Каталіцкія святары Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] 0gu3mues4ga57p52ra0ek004ob5r6hr Дзмітрый Мікалаевіч Гарэлік 0 717723 5124567 5019987 2026-04-11T11:46:44Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя 5124567 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарэлік}} {{ДД}} '''Дзмітрый Мікалаевіч Гарэлік''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[дыпламат]]. Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол Рэспублікі Беларусь у [[Манголія|Манголіі]] (2021—2026). == Біяграфія == Нарадзіўся 26 жніўня 1976 года у г.п. [[Кіраўск]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. У 1995—1999 гадах працаваў лабарантам сярэдняй школы № 11 г. Слуцка. У 1999 годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]] па спецыяльнасці «Бухгалтарскі ўлік, кантроль і аналіз гаспадарчай дзейнасці». У 1999—2002 гадах — начальнік аддзела Слуцкага гарадскога камітэта, намеснік начальніка аддзела Цэнтральнага камітэта, намеснік начальніка аддзела Цэнтральнай кантрольнай камісіі, намеснік старшыні, выканаўца абавязкаў старшыні Мінскай гарадской кантрольнай камісіі [[Беларускі патрыятычны саюз моладзі|Беларускага патрыятычнага саюза моладзі]]. У 2002—2003 гадах — галоўны спецыяліст аддзела развіцця маладзёжнага і дзіцячага руху, загадчык сектара арганізацыйна-прававой работы Дэпартамента па справах моладзі [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]. У 2003—2013 гадах — галоўны спецыяліст, саветнік, галоўны саветнік упраўлення міжнароднага супрацоўніцтва, галоўнага ўпраўлення міжнароднага супрацоўніцтва і гандлю, намеснік начальніка галоўнага ўпраўлення міжнароднага супрацоўніцтва і гандлю — начальнік упраўлення міжнароднага супрацоўніцтва Апарату [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. У 2013—2015 гадах — памочнік старшыні праўлення ААТ «[[Банк развіцця Рэспублікі Беларусь]]» У 2015—2021 гадах — начальнік галоўнага ўпраўлення міжнароднага супрацоўніцтва і гандлю Апарату Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь. У 2018 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] па спецыяльнасці «Дзяржаўнае кіраванне і права». 18 чэрвеня 2021 года прызначаны Надзвычайным і Паўнамоцным Паслом Рэспублікі Беларусь у Манголіі<ref>{{Cite web |url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1624025205 |title=Разгляд кадравых пытанняў |access-date=26 жніўня 2022 |archive-date=26 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826064548/https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1624025205 |url-status=dead }}</ref>, аднак фактычна прыступіў да працы ў ліпені 2021 года<ref>[https://mongolia.mfa.gov.by/be/embassy/ambassador/ Гарэлік Дзмітрый Мікалаевіч]</ref>. Даверчыя граматы [[Ухнаагійн Хурэлсух|Прэзідэнту Манголіі]] ўручыў 8 лістапада 2021 года<ref>{{Cite web |url=https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/cdfedf416ef2a7aa.html |title=Аб уручэнні Паслом Беларусі Д.Гарэлікам даверчых грамат Прэзідэнту Манголіі |access-date=26 жніўня 2022 |archive-date=26 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826064548/https://mfa.gov.by/be/press/news_mfa/cdfedf416ef2a7aa.html |url-status=dead }}</ref>. 9 красавіка 2026 года вызвалены ад пасады<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32600118 Указ Президента Республики Беларусь от 9 апреля 2026 года № 118 «О Д. Н. Горелике»]</ref> Жанаты. Мае сына. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Паслы Беларусі ў Манголіі}} {{DEFAULTSORT:Гарэлік, Дзмітрый Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларусі]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Манголіі]] t69awh410c90l7p89x8gsm21wl74jl1 Карст (горад) 0 718530 5124288 4198680 2026-04-10T15:36:18Z Atudur263 164648 5124288 wikitext text/x-wiki {{НП | кіраўнік = Christian Horn-Heinemann }} '''Карст''' ({{lang-de|Kaarst}}) — горад у [[Германія|Германіі]], у зямлі [[Паўночны Рэйн-Вестфалія]]. Падпарадкаваны [[адміністрацыйная акруга Дзюсельдорф|адміністрацыйнай акрузе Дзюсельдорф]]. Уваходзіць у склад раёна [[Рэйн-Нойс (раён)|Рэйн-Нойс]]. Насельніцтва — 41,9 тыс. чалавек (2009); у 2000 г. — 42,0 тысяч. Плошча — 37,48 км². Афіцыйны код — 05 1 62 016. Горад падзяляецца на 5 гарадскіх раёнаў. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Паўночнага Рэйна-Вестфаліі]] ddtxp4c7p91xwbughe36cv4zdnxm8jf Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара 4 729023 5124301 5123530 2026-04-10T16:11:20Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Каментарыі 2 */ Адказ 5124301 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) de71qhxicdc8unugyxbcwpsotx8z7r3 5124307 5124301 2026-04-10T16:28:28Z JerzyKundrat 174 /* Каментарыі */ 5124307 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) 5dhynqd3dn0w1vzcmnjyt38inyvd7d2 5124309 5124307 2026-04-10T16:48:58Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Каментарыі 2 */ Адказ 5124309 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) 28vhiljugggp8s2myt630pldnhbz716 5124312 5124309 2026-04-10T16:54:49Z JerzyKundrat 174 /* Каментарыі */ 5124312 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) 240ndkp85nkhckumtmmsrbj7hktitwu 5124333 5124312 2026-04-10T17:13:46Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Каментарыі 2 */ Адказ 5124333 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) hxjfiypbsn247zgt1fubxy6oc7ggmuo 5124338 5124333 2026-04-10T17:29:48Z JerzyKundrat 174 /* Каментарыі */ 5124338 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) 41ztnd7tyj5drrw9ruenb29vv3lhh7j 5124342 5124338 2026-04-10T17:54:32Z JerzyKundrat 174 /* Каментарыі */ 5124342 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) 86fklentt6h4wha2zhufl5692smy2fq 5124351 5124342 2026-04-10T18:44:32Z Plaga med 116903 /* Правы адміністратара для Plaga med Bot */ Адказ 5124351 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) emjaixhvyp5wixkn2lm3noq3tm5egk1 5124361 5124351 2026-04-10T19:22:54Z J-ka Zadzvinski 5766 /* Каментарыі 2 */ Адказ 5124361 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) sum515edkwe5yfj7f88ltaobxgohviw 5124435 5124361 2026-04-11T07:27:45Z Plaga med 116903 /* Каментарыі 2 */ Адказ 5124435 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) s84kmqtoxyod9py6i1yv9pj9ph5akk0 5124438 5124435 2026-04-11T07:38:29Z JerzyKundrat 174 5124438 wikitext text/x-wiki {{новыя зверху}} {{Архівы| * [[/2011—2012|2011—2012]] * [[/2013—2022|2013—2022]] }} '''Правілы правядзення выбараў адміністратараў знаходзяцца [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў|тут]]'''. : Даючы згоду, кандыдат мусіць адзначыць ці ведае ён мовы CSS і JS і ці трэба яму магчымасці адміністратара інтэрфейса. <!--падавайце запыты пад гэтым радком--> == Правы адміністратара для [[Удзельнік:Plaga med Bot|Plaga med Bot]] == Нядаўна я стварыў заяўку на статус бота для свайго другога акаўнта. Ужо ёсць адпаведная [[Вікіпедыя:Запыты_на_статус_бота#Plaga med Bot|заяўка]]. Пасля абмеркавання ніжэй вырашыў зрабіць таксама інструмент для таго, каб хаваць праўкі, пакуль не вырашылася сітуацыя з рэвізорамі. Ужо інструмент гатоў, пра гэта я таксама напісаў на [[ВП:Форум#Часовае схаванне гісторыі правак праз бота|форуме]]. Спалучэнне сцягоў бота і адміністратара дазволіць лепш фільтраваць прўкі ў стужцы змен і хутчэй працаваць з API, каб паменшыць акно часу, у якім праўка вісіць несхаваная. Дадаванне артыкулаў у спіс на схаванне будзе адбывацца па-старому, як апісана на [[Вікіпедыя:Запыты да схавальнікаў]] + яшчэ зрабіў пошук перасылак. Вырашыў, што справы надання сцяга бота і сцяга адміністратара трэба разглядаць паасобку, таму ствараю асобную заяўку тут. Галасаванне пачынаю прама цяпер, каб не марудзіць, бо прыйдзецца 2 тыдні чакаць... Адкажу на любыя пытанні, калі камусьці цікава глянуць код, то пастараюся пахутчэй усё прыхарашыць і зрабіць асобны рэпазіторый. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:22, 8 красавіка 2026 (+03) :зазначу, што сцяг можна выдаць часова. Умоўна, на 3 месяцы. Потым можа ўжо не будзе так пільна патрэбны. А як сітуацыя завісне, то перападамся. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:33, 8 красавіка 2026 (+03) ::апублікаваў код у [https://github.com/PlagaMedicum/wiki-scripts рэпазіторыі]. Там будуць усе скрыпты-сэрвісы, якія я буду запускаць праз бота. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:44, 10 красавіка 2026 (+03) === За === === Супраць === === Каментарыі === === Вынік === == Правы [[:ru:Википедия:Ревизоры|Oversight]] для ўдзельніка [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] == [[Адмысловае:PermanentLink/5120811#Неабходнасць абрання другога рэвізора (Oversighter)|Згодна з папярэднім абмеркаваннем]], я вылучаю сваю кандыдатуру на ролю рэвізора (Oversight) у нашым раздзеле.<br /><br />Паводле [https://meta.wikimedia.org/wiki/Oversight_policy глабальнай палітыкі] Фонду Вікімедыя, кандыдат на гэтую пасаду павінен адпавядаць наступным крытэрыям: # Абавязковая 2FA # Павінен быць не маладзейшы за 18 гадоў і дасягнуць паўналецця ў сваёй юрысдыкцыі. # Павінен быць гатовы падпісаць пагадненне Фонду Вікімедыя аб неразгалошванні непублічнай інфармацыі, што таксама прадугледжвае прадстаўленне асабістых даных Фонду. # Павінен быць добра знаёмы з глабальнай палітыкай прыватнасці. Я адпавядаю ўсім гэтым патрабаванням. Як я ўжо адзначаў у сваёй заяве на статус адміністратара, я знаходжуся ў бяспецы за межамі Беларусі, таму фізічны доступ зламыснікаў да мяне і маіх прылад немагчымы. Для атрымання статусу мне неабходны [[Вікіпедыя:Правілы правядзення выбараў адміністратараў#Абранне кандыдата|кансенсус супольнасці]]. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 4 красавіка 2026 (+03) === За === * {{за}}. Толькі зазначу, што знаходжанне за мяжой не гарантуе 100% прыватнасці і бяспекі, таму будзем разлічваць на вашую адказнасць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:21, 4 красавіка 2026 (+03) === Супраць === * {{супраць}}. У нас ўжо ёсць [[Удзельнік:Wizardist|Wizardist]]. Навошта для нашага праекту менавіта яшчэ адзін, не зусім не зразумеў. Бенгальцы таксама маюць двух, як і мы.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 17:28, 6 красавіка 2026 (+03) *: Адзін неактыўны. Вось які ліст я атрымаў ад фондаўскіх. Калі трэба - магу пераслаць на вашу пошту: <br> > ''"I write from the T&S team at the Wikimedia Foundation. We recently spoke regarding the issue of compromised accounts in Belarusian Wikipedia. I’m reaching out about a global policy change which may affect your community. :: As you may know, 2FA is being enforced for users with CheckUser and Oversight functions on Wikimedia projects. You can find more information about this here: https://meta.wikimedia.org/wiki/Mandatory_two-factor_authentication_for_users_with_some_extended_rights :: This would likely affect Be.WP as there is currently only 1 active oversighter on the project. Per the Oversight Policy, there must be two active local oversighters, or none at all. Given the specific uses of oversight on the Belarusian Wikipedia, this is all the more important. If the Belarusian Wikipedia community could elect and appoint a new oversighter who meets the necessary criteria, that would be a sufficient resolution to the problem."'' [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:39, 6 красавіка 2026 (+03) :: Ну вось, зараз няма ніводнага. [[Вікіпедыя:Форум#Notice of removal of local oversighters|Пачытайце тут]], калі ласка. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Чаму ніводнага? Нам прапанавалі, як па мне ідэальны на сёння варыянт: часовае прызначэнне сцюарда лакальным назіральнікам на гэтай вікі да абрання новага назіральніка (што азначала б аднаўленне паўнамоцтваў Wizardist).--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 16:45, 7 красавіка 2026 (+03) === Каментарыі === : Пры ўсёй павазе да ўклада ўдзельніка MocnyDuham, мне здаецца, што наяўнасць правоў Oversight у дастаткова новага ананімнага ўдзельніка не павысіць бяспеку супольнасці. Думаю, варта шукаць іншыя варыянты.--[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 17:33, 7 красавіка 2026 (+03) :: Таму я і прагаласаваў супраць, а рабочы варыянт нам прапанавалі самі сцюарды.--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:34, 7 красавіка 2026 (+03) Што значыць узломы ўліковых запісаў? Якія выпадкі, чые запісы, якія праблемы? У нас два Oversight і калі спатрэбіцца падключацца абодва да вырашэння пытанняў. Калі сцюарта падключаць, трэба разумець, ён будзе мець доступ да адчувальных даных. Хто гэта, адкуль і ці можна яму верыць. У адрозненні ад тых, хто ў праекце 20 гадоў. Можа і можна, але якая гарантыя, што ён надзейны, разумее нашы рэаліі і нікуды нічога нікому? Хацелася б разумець гэта ўсё. ----[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 19:58, 7 красавіка 2026 (+03) :Ім трэба, каб другі паказаў нейкую актыўнасць? То папросім, каб напісаў ім, што ён жывы, не мае часу на ўдзел у Вікіпедыі па напісанні нейкіх тэкстаў, але калі спатрэбіцца зможа праверыць дзеянні Wizardist. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:04, 7 красавіка 2026 (+03) ::Для абрання Oversight, прынамсі раней, трэба было як мінімум 30-35 галасоў і з іх кваліфікаваная большасць, прынамсі, а не правілах абрання адміністратараў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Я не знайшоў гэтага ў нас лакальна, таму падумаў, што працуе агульнае правіла. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:22, 7 красавіка 2026 (+03) : Пра compromised accounts там гаворка вялася наогул пра затрыманых адмінаў, калі я ім паведамляў пра сітуацыю ўнутры Вікі. Толькі пра compromised я пісаў датычна таго, што асабістая тэхніка магла выкарыстоўвацца, а не пра тое, што вікі-акі ламанулі. : Сітуацыя такая, што з {{u|Mienski}} [https://meta.wikimedia.org/wiki/Steward_requests/Permissions#Mienski@bewiki знялі] сцяг за гадавы інактыў. Аўтаматычна з гэтым зняццём замарозілі сцяг у {{u|Wizardist}}, бо актыўных рэвізораў павінна быць два. Гэта мая матывацыя чаму я падаў заяўку, каб не аддаваць гэтую ролю на аутсорс. Я лічу, што больш эфектыўна і проста, каб рэвізоры заставаліся мясцовыя, а не пісаць запыты на мету. : Калі супольнасць лічыць прымальным мець глабальных рэвізораў - добра. Калі не мае да мяне даверу на гэтай пасадзе - гатовы зняць запыт па статус. Калі вы можаце ажывіць {{u|Mienski}} - таксама добра (толькі яму прыйдзецца зноў праходзіць галасаванне, бо сцяга ўжо няма). Я гатовы падтрымаць кожнага, каго супольнасць лічыць добрым кандыдатам, бо мне не важна мець гэты сцяг, а важна каб ён у нас лакальна і заставаўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:19, 7 красавіка 2026 (+03) ::А яны пра нас падумалі, калі гэта зрабілі? Чаму мы даведваемся пра гэта постфактум? Яны ведаюць у якой мы сітуацыі? І што цяпер сабраць 30-35 галасоў будзе практычна не рэальна. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:25, 7 красавіка 2026 (+03) ::: Мне на пошту асабіста напісалі трошкі раней, 18 сакавіка, але было не да Вікіпедыі, таму я адразу нават не чытаў. Было б добра, каб яшчэ і на форум напісалі, але маем то, што маем. 25 галасоў сабраць будзе вельмі цяжка, так. Але калі ўсім напісаць і папрасіць прагаласаваць? Няма патрабаванняў да галасуючых, таму можна сабраць больш галасоў. Можа лепш тады папрасіць [[Удзельнік: Чаховіч Уладзіслаў| Чаховіч Уладзіслаў]] стварыць запыт, бо яму больш даверу? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:32, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Гэта проста п-ц. Чаму нічога не напісалі нашым Oversight? У нас ёсць якраз патрабаванні да выбаршчыкаў. Няма бля цэнзурных слоў пра гэта ўсё. Ужо гісторыя новых правак не хаваецца. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:37, 7 красавіка 2026 (+03) ::::Хай вяртаюць усё назад, або робяць нейкія мыліцы, пакуль не знойдзецца нейкае сталае рашэнне. <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:40, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Мы можам папрасіць {{u|Mienski}} праявіць нейкую актыўнасць, каб была нагода ім напісаць з просьбай вярнуць усё ў статус-кво? Можа тады не прыйдзецца праз механізм выбараў праходзіць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:44, 7 красавіка 2026 (+03) :: Наогул {{ping|M.L.Bot}} вы для мяне вялікі аўтарытэт у пытаннях Метавікі, таму я б хацеў паслухаць што вы раіце зрабіць у гэтай сітуацыі. Калі скажаце зняць мой запыт - закрыю адразу. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 20:26, 7 красавіка 2026 (+03) :::Я не ведаю. Трэба размаўляць <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>, якія ёсць варыянты, ламаць заўсёды лёгка. Абмеркавалі яны, <small>''(абразы выдалены ўдзельнікам {{u|MocnyDuham}})''</small>. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:41, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Думаю, што эмацыйнасць на дадзенай старонцы ніяк не дапаможа вырашыць праблему. Можна паспрабаваць пісаць [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC#Notice_of_removal_of_local_oversighters тут] ці лепей [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?oldid=30366588#Mienski@bewiki тут], аб тым, што сцягі былі зняты без папярэджання як саміх удзельнікаў, так і супольнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 20:47, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Гэтая рэпліка ўдзельніка @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] з'яўляецца грубай і парушае этычныя нормы. На перманентную блакіроўку не цягне, але на кароткачасовую — так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:50, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Абразы выдаліў, дзякуй. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:04, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Прыбраў абразы, каб ніхто не пакрыўдзіўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:03, 7 красавіка 2026 (+03) ::::: Гэта такое правіла цяпер будзе ў адмінаў, каб не блакіраваць удзельнікаў? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:05, 7 красавіка 2026 (+03) :::::: Ніхто не хоча блакаваць дасведчаных удзельнікаў з такім вялікім укладам. Я таксама супраць вашай блакіроўкі бестэрміновай. Абразы тут не тычацца кагосьці з нашай Вікіпедыі. Непрымальнае я выдаліў. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:08, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::: Клас, нормы этыкі ў нас розныя для сваіх і чужых. За абразы да чужакоў санкцыі не прымяняюцца. Затое адзін перад адным расшарувацца будзем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:12, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Бан гэта не кара, а метад прадухілення шкоды. Ведаючы modus operandi удзельніка, а таксама кантэкст у якім былі выказаны гэтыя словы - я не бачу сэнс у блакіроўках. Не думаю, што гэта працягнецца. Калі працягнецца, вядома, будзем рэагаваць. Вы і самі гэта добра разумееце, навошта зноў гэты тролінг? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:18, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Магчымую шкоду на перспектыву адміны інтуітыўна адчуваюць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:23, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::: Не, не інтуітыўна. Досвед дапамагае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:42, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: Гэткі падыход стварае базу для самавольства, асабліва калі адмінаў мала. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::::: Я думаю тут будзе кансэнсус, але вы можаце выставіць гэтае пытанне на форум. Думаю калі ў вас зноў будуць правы адміна - вы таксама б не забанілі M.L. за гэта. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::: З улікам таго, што "пацыенты Навінак" былі колькі дзён таму выяўлены й сярод сваіх, ну не знаю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:18, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::: Забыў пра гэты момант. Таксама не вельмі добра, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:33, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::Ну эмоцыі праз край, перапрашаю. Калі гэта фармальна трэба, заблакуйце мяне на пару гадзін за гэты грэх. Не так проста гэта ўсё было арганізаваць і цяпер не ясна як аднавіць. Пытанне, што Менскі год не актыўны паставілі яшчэ 1 лютага 2024(!) года. А сёння нехта ўзяў і вырашыў у яго сцяг забраць. Мусілі ж бы хоць яго папярэдзіць загадзя ці супольнасць, што такая праблема ёсць ці можа быць. Гэта ж не цяжка раз у паўгода рабіць праўку. Двухфактарка тут наогул ні прычым. Трэба сабрацца з думкамі. Новыя праўкі цяпер не закрываюцца ў гісторыі, у тым артыкулах, што ў спісе. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:17, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::: Але ж адміны могуць пры патрэбе схаваць гісторыю правак, у іх ёсць належныя інструменты. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Можам асобныя версіі старонкі схаваць - так. Але рэвізоры могуць хаваць усю гісторыю. Таксама калі нешта хаваюць рэвізоры - гэта нават адміны не могуць паглядзець. Рэвізоры могуць схаваць таксама ўсе праўкі ад канкрэтнага ўдзельніка. Адміны, здаецца, не могуць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:34, 7 красавіка 2026 (+03) :::::::::Паўтаруся, што рукамі гэта рабіць такое сабе. І доступ да мяккага схавання мае значна болей людзей, значна болей. Пагатоў, калі думаць пра новых адмінаў, яны да гэтага ўсяго будуць мець доступ. А яно на трэба? Мы ж не ведаем, хто гэтыя людзі, пры цяперашняй сітуацыі трэба меркаваць горшы варыянт. Відаць, трэба згаджацца прынамсі часова на сцюарта, пакуль мы будзем спрабаваць кагосьці абраць. Можа, рэакцыя Менскага дапаможа гэта неяк адкруціць назад? Сцюарт, пажадана, каб не быў звязаны з постсавецкай прасторай, мне так здаецца, і пагатоў нікому ні на якія знешнія запыты ні падумаў адказваць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:49, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::Можа, Wizardist дазнаецца падрабязнасцей, пачакаем троху. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:58, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::: На цяперашні час я б асабіста аддаў преавагу разумнай асцярожнасці і выхаду з татальнай канспірацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:59, 7 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::калі трэба неананімная персона, я таксама магу выставіць сваю кандыдатуру як спатрэбіцца. Я дастаткова публічны і думаю, што можна зрабіць меркаванне, што я за чалавек з інфармацыі ў сацсетках і СМІ, магу выкласці досыць падрабязнае публічнае дасье +- як трэба. Але думаю, што пан @[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] тут бы канечне больш пасаваў. Ну і пану @[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] я базава давяраю, таму ўжо аддаў голас. Разумею незадаволенасць пана @[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], досыць нядбайнае стаўленне зверху да той сітуацыі, у якой мы знаходзімся, маглі б папярэдзіць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:00, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::таксама заўважу, што я да канца не ведаю, як раней хаваліся праўкі. Калі гэта рабілася праз бота і праўкі нават на секунду былі бачныя, то гэта ў базе сваёй досыць нетрывалае рашэнне. Адпаведныя службы могуць таксама мець ботаў для таго, каб лавіць інфармацыю пра праўкі, калі яны нават на секунду не схаваныя. Калі ўсё так, як я разумею, то зверху было б нядрэнна мець нейкае больш трывалае рашэнне, каб праўкі хаваліся самі сабой без аніякіх рэвізораў і ботаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:05, 8 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::Што тут скажаш, рукі апускаюцца. Будзем чакаць, што сцюарды адкажуць нам на Форум, папрасіў пра гэта, з умовамі розных варыянтаў -- які для чаго кворум трэба і якія кандыдатуры сцюардаў да падключэння яны маюць. @[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ясна, што калі струмень хоць на секунду адкрыты, тэхнічна можна перахапіць, але сказаць, што зусім няма сэнсу ў хаванні і пагатоў аўтаматызацыі не магу. Прынамсі ранейшае выцягнуць не проста і секунда не тыдзень. Бяспечней рабіць рызыкоўныя праўкі або з асобнага, не асноўнага акаўнту, або ананімна, цяперашнія "ай-пі" гэта дазваляюць. Дэананімізоўвацца не трэба, гэта іншага парадку праблема. Mienski быў адмінам у часы, калі Вікіпедыя нікога абсалютна не цікавіла, чым меншы стаж, тым болей пытанняў. Стаж публічнасцю не заменіш, маем прыклады з жыцця. Цяпер перавыбірацца ён не пагадзіцца, ужо ясна, хоць адказ яшчэ не атрыманы ад яго асабіста. @[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] самацэнзура, вядома, рэч добрая, тады трэба павесіць пра гэта банер гэта, што з 7 красавіка трымайцеся жорсткай самацэнзуры, нават мінімальнай магчымасці абараніць вашу прыватнасць няма. Добра, усё. Займуся артыкуламі і доглядам, можа, само неяк рассмокчацца. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 09:49, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::Напісаў сцюардам на пошту, каб вярнулі ўсё на месца, як было. А так сітуацыя цікавая, заднім чыслом нейкім, не папярэдзіўшы супольнасць, хтосьці штосьці вырашае як лепш нам) [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 12:31, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: [[Удзельнік:M.L.Bot]], самацэнзуры трымацца трэба, бо ўсе жывем у грамадстве, і наша свабода самавыяўлення можа нашкодзіць іншым. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:58, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::: З іншага боку, зважаючы на захаванне аўтарства правак, дапусцім, што рэдактар, які правіў напр. артыкул [[А1 (тэлекам-правайдар)]], жадае, каб яго праўкі заставаліся ў гісторыі. Мы будзем яму замінаць спецыяльна? Неяк гэта не ў духу Вікіпедыі атрымоўваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::а як гэта пазначаць? Калі б была асобная кнопка, каб чалавек мог не толькі пазначаць сваю праўку як дробную, а яшчэ і як схаваную, было б можа і добра, толькі тады б гэта на іншых вікі стварыла вэрхал з ананімнымі вандаламі і лялькаводамі. Хіба што калі б гэта кнопка была бачная толькі для вызначанага кола артыкулаў... У любым выпадку, гэта было б лепшым рашэннем, чым тое, што маем цяпер, і было б добра неяк сфармуляваць прапанову наверх з новым функцыяналам для рухавіка. Калі чалавек сам выбірае рабіць сваю праўку больш-менш ананімнай, нават калі IP бачны для адмінаў, гэта бы значна спрасціла сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 20:32, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Кнопка гэта хораша, канешне, але каб хоць які ўцямны варыянт знайсці. Кшталту часовага вынасу артыкула з "ахоўнай" прасторы, ці то адкрыцця гісторыі выбраных правак па запыце іх аўтара да адміністратараў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:38, 8 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::Я правільна вас разумеў, што Вы за тое, каб адчыніць дзверы Пандоры, а там будзь што будзе? І да, праўкі ў гісторыі застануцца. Яны часова схаваныя, не больш не менш. Былі да апошняга часу, прынамсі. Пакуль нехта не звярнуў увагу Вікімедыі, што ў нас рэвізоры не вельмі актыўныя. Але гэта дробязі, бо старыя праўкі ўсёроўна схаваныя. Як правільна прымеціў Максім, ўдзельнікам будзе не складана правіць артыкулы з іншым IP ці іншай новастворанай старонкі. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:11, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::: Што рабіць рэдактару, які НЕ жадае правіць ананімна? Цяпер ёсць такія магчымасці? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:28, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::Калі рэдактар мае сваю галаву, і правіць (каля-)грамадска-палітычны артыкул ці з гэтай дзейнасцю звязаны са спасылкамі на палітычныя рэсурсы, то ён будзе гэта рабіць ананімна, вядома. Але ёсць рызыка, з наша боку, падставіць шэраговага рэдактара ад імя Беларускай Вікіпедыі. І да, яго ананімнасць як рэдактар, звязана з рашэннем супольнасці, а не кімсьці асабіста. Калі я правільна памятаю. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 19:48, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::: Дзіўна, чаму калі я прыйшоў у Свабодную энцыклапедыю і жадаю, каб мае праўкі засталіся ў гісторыі, чаму іншыя вырашаюць за мяне? Тут жа нібыта акрамя [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] абмежаванняў не павінна быць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:53, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::Сёння ў гэтага рэдактара свабоды на цэлую Свабодную энцыклапедыю! Дзякуючы хлопцам, ці дзяўчынам. Я не супраць. А там, на галоўную старонку, можна артыкул пра Вольгу змясціць. Каб кожны рэдактар разумеў пра [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]] і Свабодную энцыклапедыю ў сённяшніх умовах. [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 20:13, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: На галоўнай староцы сёння мы змяшчаем прамую спасылку толькі на выбраныя арьыкулы, якія атрымалі адпаведны статус. Такі звычай склаўся, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:29, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::: Менавіта сёння там спасылка на артыкул [[Беларускія народныя танцы]], [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski]], з [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%8B&action=history гісторыі версій] бачна, хто з рэдактараў зрабіў самы вялікі ўнёсак у яго стварэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::::Так, відаць. І чым гэта ўсё скончылася, таксама відаць: [[Вольга Генадзеўна Сітнік#Пераслед]]. Хех, Свабодная энцыклапедыя, Беларускія народныя танцы і хатняя хімія. Але, Вікіпедыя не трыбуна ўсё ж, таму заканчваем. Што зроблена, тое зроблена. Пабачым, што з гэтага ўсяго ... [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 22:22, 10 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::::::::::звычайна ў азначэнні свабоды кажуць і пра тое, што ваша свабода сканчваецца там, дзе пачынаецца свабода іншага чалавека. Сёння ў нас два варыянты хаваць усё, ці не хаваць нічога. У першым выпадку мы тэарэтычна пазбаўляем пару чалавек падпісацца сваім імем у энцыклапедыі, дзе вы перадаяце ўвесь свой уклад у грамадскі набытак усё адно. У другім выпадку мы падстаўляем пад [[Рэпрэсіі супраць беларускіх вікіпедыстаў (з 2022)|рэальную пагрозу]] палітычнага пераследу людзей на тэрыторыі Беларусі. Мне здаецца сітуацыя мае выразную дыспрапорцыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:27, 11 красавіка 2026 (+03) :::::::::::::::::::::: Рэдактар перадае менавіта ''свой'' уклад у грамадскі набытак, гэта базавыя прынцыпаы Вікіпедыі. Спасылкі тут вышэй на вікіпедыйны артыкул не выклікаюць даверу, бо Вікіпедыя не аўтарытэтная крыніца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:38, 11 красавіка 2026 (+03) === Вынік === == {{u|MocnyDuham}} == {{закрыта}} Падчас роздуму над форумным заклікам {{u|Plaga med}}, падумаў, што можа і мне трэба пайсці за адміністратарскім сцягам. Часта прыходзіцца звяртацца з запытамі да іншых адміністратараў, якія б я і сам мог спакойна ды эфектыўна выконваць. У Вікіпедыі актыўны з 2021 года. У асноўным рэдагаваў рувікі, але з 2025 амаль цалкам пераключыўся на наш праект. Агулам маю больш за [https://xtools.wmcloud.org/ec/be.wikipedia.org/MocnyDuham 10,000 правак]. Сцяг патрэбны, каб самастойна разбіраць старонкі на хуткім выдаленні, дапамагаць на [[ВП:ДВ]] і больш эфектыўна працаваць над [[ВП:ДП]] (часам для пераносу старонак на існуючую версію патрэбныя дадатковыя правы). Я манітору новыя артыкулы і праўкі, таму сцяг адміністратара таксама быў бы карысны, каб накладваць часовыя блакіроўкі на відавочных вандалаў (больш складанымі кейсамі найбліжэйшы год без вопыта займацца дакладна не буду). CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. Жыву па-за межамі Беларусі, вяртацца пакуль не планую. Пры ўдалым абранні абяцаю праз год правесці канфірмацыю, дзе можна будзе прагаласаваць простай большасцю «за» ці «супраць» маіх адміністратарскіх паўнамоцтваў. Таксама абяцаю магчымасць правядзення пазачарговай канфірмацыі пры наяўнасці 5 галасоў. Прасоўваць сваю «праўду» не збіраюся, у супольнасці валанцёраў шаную кансэнсус і агульную справу. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:28, 23 жніўня 2025 (+03) === За === : <s>{{за}} [[Удзельнік:Mbutsk|mbutsk]] ([[Размовы з удзельнікам:Mbutsk|размовы]]) 20:23, 23 жніўня 2025 (+03)</s> :: На момант галасавання ўдзельнік не мае патрэбных 100 правак у асноўнай прасторы артыкулаў. Голас не можа быць залічаны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:26, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўны і ініцыятыўны ўдзельнік з вопытам. Удачы! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 11:23, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Кандыдат валодае неабходнымі ўменнямі і досведам, мае імпэт і жаданне, таму падтрымліваю ягонае імкненне працаваць на больш высокім узроўні. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 21:57, 24 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю, плёну ў працы! --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:21, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Падтрымліваю (падпісваюся ботам пакуль заблакаваны для бяспекі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:06, 25 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Актыўна спрыяе развіццю супольнасці, мае досвед карыснай дзейнасці ў [[ВП:ДВ]] і [[ВП:ДП]]. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:16, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Чым больш адміністратараў, тым лепш! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:11, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Актыўны ўдзельнік, які гарыць агульнай справай. З пачатых артыкулаў бачна, што мае выразную палітычную пазіцыю, спадзяюся, што пры вырашэнні канфліктаў гэта не будзе перашкаджаць прыняццю узважаных рашэнняў. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:20, 26 жніўня 2025 (+03) :: Палітычная пазіцыя застаецца па-за межамі Вікі. Часам такі выбар артыкулаў тлумачыцца тым, што зараз не вельмі вялікая колькасць людзей наогул могуць адкрыта пісаць на такія тэмы. Я шаную [[ВП:НПГ]]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:08, 27 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === : {{пытанне}} Якую частку працы адміністратара Вы гатовы ўзяць на сябе адразу пасля атрымання статуса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: ::* выдаленне і хуткае выдаленне старонак ::* перайменаванне старонак у назву, якая ўжо існуе ::* блакіроўкі відавочных вандалаў :: Ну і буду рэагаваць на запыты супольнасці, канешне. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:19, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Як Вы ацэньваеце свой унёсак у Вікіпедыю? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:35, 28 жніўня 2025 (+03) :: Ацэньваю як сціплы. Заўсёды можна зрабіць больш, але я стараюся па-трошкі, каб не выгараць. Часам лічу свой унёсак не самым прыкметным, але вельмі карысным: напрыклад, калі растаўляю катэгорыі ў пустых артыкулах. Лічу плюсам свайго унёска тое, што я магу пісаць на тыя тэмы, якія частка нашай супольнасці закрываць не можа. Канешне, там яшчэ пісаць і пісаць, але я стараюся насколькі гэта магчыма, з улікам маіх іншых сфераў жыцця. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 22:24, 28 жніўня 2025 (+03) : {{пытанне}} Ці ведаеце Вы мовы CSS і JS і ці патрэбны Вам магчымасці адміністратара інтэрфейса? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:51, 4 верасня 2025 (+03) :: Як і пісаў вышэй: CSS і JS ведаю, але больш усёж займаюся «бэкам». Сцяг адміністратара інтэрфейса быў бы карысным, каб абнаўляць састарэлыя json’ы (накшталт [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json|такіх]]) ці рэагаваць на запыты іншых удзельнікаў. Ініцыятыўна рэдагаваць прастору MediaWiki хутчэй за ўсё не буду. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:56, 4 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 7 галасоў: «за» — 7 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|MocnyDuham}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:42, 7 верасня 2025 (+03) : Шчыра дзякую! [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:49, 7 верасня 2025 (+03) :: Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Зычу плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:44, 8 верасня 2025 (+03) == {{u|Plaga med}} == {{закрыта}} Матывацыю акрэсліў пераважна на [[Вікіпедыя:Форум#Адміністратараў усё менш... Трэба новыя адміністратары!|форуме]]. Асабіста я зацікаўлены час ад часу рабіць тэхнічныя праўкі ў інтэрфэйсе, рэагаваць на тэхнічныя запыты. Таксама зацікаўлены ў развіцці супольнасці агулам. JS, CSS, Lua і інш. разумею дастаткова. Са слабых бакоў, магу быць часам няўважлівым, асабліва калі працую над нечым у 20+ укладках, таму я вельмі ўдзячны, калі да мяне прыбягаюць і адразу ўказваюць на новыя праблемы. З усім астатнім, здаецца, не маю праблем. Абяцаю не злоўжываць паўнамоцтвамі, намагацца працаваць дбайна і пільна, нічога не ламаць, а калі такое, раптам, і адбудзецца, аператыўна выпраўляць сітуацыю. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:49, 19 жніўня 2025 (+03) === За === : {{За}} Падтрымліваю. Поспеху ў працы.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:30, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Пазнаёміўся каротка з працай і дасягненнямі кандыдата, таму падтрымліваю і зычу поспеху. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 15:27, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}}, дадатковыя магчымасці для кампетэнтых і адказных удзельнікаў — на карысць праекту. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:05, 19 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю, кандыдат глыбока і сістэматычна працуе на развіццё праекта. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 21:12, 19 жніўня 2025 (+03) : {{за}} Дасведчаны ўдзельнік з добрай тэхнічнай базай. Мае добры ўзровень камунікацыі і актыўнае жаданне працаваць над развіццём супольнасці і праекту. Такія адміны нам патрэбны :) [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:49, 20 жніўня 2025 (+03) : {{за}} падтрымліваю (падпісваюся сваім ботам, які пакінулі без блакіроўкі). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] 21:21, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю. Плённай працы! [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 23:40, 20 жніўня 2025 (+03) : {{За}} плёну. --[[Удзельнік:Mr. Zabej|Mr. Zabej]] ([[Размовы з удзельнікам:Mr. Zabej|размовы]]) 13:35, 21 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 16:58, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Падтрымліваю кандыдата. З павагай, [[Удзельнік:ZlyiLev|ZlyiLev]] ([[Размовы з удзельнікам:ZlyiLev|размовы]]) 19:15, 23 жніўня 2025 (+03) : {{За}} Відавочныя тэхнічныя навыкі, досвед канструктыўнай камунікацыі, англійская мова (магчымасць прадстаўляць супольнасць па-за межамі бел праекту). --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 12:04, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Досвед удзельніка ў тэхнічных пытыннях важны для супольнасці і праекта. Часу пільна прыгледзіцца да ўдзельніка было не шмат, маю надзею, што апраўдае давер. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:31, 25 жніўня 2025 (+03) : {{За}}. Падтрымліваю. Удзельнік дасведчаны ў тэхнічных пытаннях, поспехаў у працы! --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:05, 26 жніўня 2025 (+03) === Супраць === === Заўвагі і пытанні === [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Запыты на статусы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Адміністратары]] : {{пытанне}} Як бы вы дзейнічалі ў канфліктнай сітуацыі паміж удзельнікамі, калі абодва бакі парушаюць правілы, але лічаць, што яны маюць рацыю? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Я не вельмі хачу разбірацца ў канфліктах, але калі прыйдзецца, то буду намагацца выводзіць канфлікт у канструктыўны бок, выходзіць з плоскасці асабістага ў больш аб’ектыўнае рэчышча. Не люблю баны і спрэчкі, для мяне гэта самая апошняя і непажаданая мера. Лічу, што трэба заўсёды імкнуцца да прыязнай камунікацыі, ствараць камфортныя ўмовы для ўсіх, не навешваць ярлыкі а-ля «ты дурак, а ты малайчына», зыходзіць з таго, што звычайна ўдзельнікі і ўдзельніцы праекта хочуць зрабіць нешта добрае, нават калі гэта прыводзіць да канфліктаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:50, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Калі ў вас узнікне прынцыповае непаразуменне з іншым адміністратарам адносна таго, як трэба дзейнічаць у канкрэтнай сітуацыі, якім чынам вы будзеце яго вырашаць? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:06, 19 жніўня 2025 (+03) ::Галоўнае — кансэнсус. Я не люблю канфліктаў і не хачу ствараць перашкоды ў развіцці праекта, а таксама паважаю іншых адміністратараў і адміністратарак праекта. Калі я не магу пераканаць людзей у нечым, то можа ў мяне сапраўды слабая аргументацыя і мне варта адысці ў бок і перагледзець сваю пазіцыю. Часамі можа спатрэбіцца галасаванне, але мне здаецца, што гэта слабы інструмент, найлепш працаваць над кансэнсусам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:55, 19 жніўня 2025 (+03) : {{Пытанне}} Якія з абавязкаў адміністратараў вы ў асноўным плануеце выконваць? [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:46, 20 жніўня 2025 (+03) ::як і пісаў вышэй, цяпер у першую чаргу мяне цікавяць тэхнічныя пытанні, рэдагаванне прасторы MediaWiki, падтрымка інтэрфэйсу і так далей. Не выключаю, што на мяне можа накаціць натхненне, і я пазаймаюся нейкімі вікіпраектамі, арганізацыяй нейкіх падзей, праца з супольнасцю, нават ёсць некаторыя канкрэтныя ідэі, але іх пакуль прытрымаю і не буду даваць абяцанняў. Я даволі непрадказальны чалавек, мне падабаецца пераключаць род дзейнасці, таму не магу сказаць, што я буду займацца нечым адным, і нічога больш. Часамі буду рэагаваць на нейкія запыты да адміністратараў, але не магу абяцаць, што буду заўсёды на сувязі і на ўсё аператыўна рэагаваць — усе мы людзі са сваім жыццём і клопатамі. Агулам можна сказаць, што на дадзены момант мяне найбольш цікавяць тэхнічныя і арганізацыйныя пытанні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 20 жніўня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Кворум (не меней за 5 галасоў) ёсць. Пададзена 13 галасоў: «за» — 13 (100 %) галасоў, «супраць» — 0 (0 %) галасоў. Пры неабходных для абрання 2/3, кандыдатура ўхвалена. {{u|Plaga med}}, віншую! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:16, 4 верасня 2025 (+03) : Правы адміністратара і адміністратара інтэрфейса нададзеныя. Плённай працы! [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:52, 5 верасня 2025 (+03) ::Дзякуй! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:19, 5 верасня 2025 (+03) mafuijvs292iovvyoqmzwf21uxmhmux Міхаіл Фёдаравіч Шумейка 0 744698 5124481 4545921 2026-04-11T08:40:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124481 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} {{цёзкі2|Шумейка}} '''Міхаіл (Міхась) Фёдаравіч Шумейка''' (нар. {{ДН|20|08|1952}}, в. [[Верхняя Злобінка]], [[Почапскі раён]], [[Бранская вобласць]]) — беларускі [[гісторык]], [[археограф]], [[архівіст]]. [[Кандыдат гістарычных навук]] (1980), [[дацэнт]] (2007). == Біяграфія == Скончыў у 1974 годзе [[Маскоўскі дзяржаўны гісторыка-архіўны інстытут]], атрымаўшы кваліфікацыю «Гісторык-архівіст». У 1980 годзе скончыў тут жа аспірантуру па спецыяльнасці «Крыніцазнаўства, гістарыяграфія і метады гістарычнага даследавання». З 1996 года працуе на кафедры крыніцазнаўства [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], загадчык кафедры. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя інтарэсы: палітычная і ваенная гісторыя [[новы час|новага]] і [[найноўшы час|найноўшага часу]]; [[крыніцазнаўства]]; [[археаграфія]]; [[архівазнаўства]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{scientby.nlb.by|170199}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шумейка Міхаіл Фёдаравіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Археографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] rgwvmo13ihcyvi9at7x1edjen2pr5s1 Шэлтан 0 751450 5124253 4612043 2026-04-10T13:27:58Z Feeleman 163471 афармленне 5124253 wikitext text/x-wiki '''Шэ́лтан''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Shelton'')— англійскае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Бэн Шэлтан]] — амерыканскі тэнісіст. * [[Дзі Джэй Шэлтан]] — амерыканскі баскетбаліст. * [[Марлі Шэлтан]] — амерыканская актрыса. {{спіс цёзак2}} ftphqiu658pv0dbr756g2e96oa9gtle 5124262 5124253 2026-04-10T13:42:10Z Feeleman 163471 афармленне 5124262 wikitext text/x-wiki '''Шэ́лтан''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Shelton'')— англійскае прозвішча. == Прозвішча == === Б === * [[Бэн Шэлтан]] — амерыканскі тэнісіст. === Д === * [[Дзі Джэй Шэлтан]] — амерыканскі баскетбаліст. === М === * [[Марлі Шэлтан]] — амерыканская актрыса. {{спіс цёзак2}} drvk4s9jbve2ad49c0sf4o5ozqux7ss Партал:Навука/Новыя артыкулы 100 753022 5124295 5123932 2026-04-10T15:51:39Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5124295 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сымон Фелікс Жукоўскі|2026-04-10T14:40:17Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Чэслаў Лапіч|2026-04-10T10:57:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларуска-татарскае пісьменства|2026-04-10T10:07:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сцяпан Пятровіч Шавыроў|2026-04-10T06:11:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Адам Казіміравіч Паўстанскі|2026-04-09T17:37:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ян Янаў|2026-04-09T15:45:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Амяльян Міхайлавіч Аганоўскі|2026-04-09T12:58:08Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Іван Пятровіч Сахараў|2026-04-09T12:39:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Трафімавіч Качаноўскі|2026-04-09T10:53:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Віталь Іванавіч Чуркін|2026-04-07T16:48:00Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Самуэль Багуміл Ліндэ|2026-04-07T16:05:34Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Аляксандр Міськевіч|2026-04-05T16:18:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> j8nmly1dsla8pcfom7091qqsv70te12 Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы 100 753274 5124293 5123931 2026-04-10T15:51:18Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5124293 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Канстанцін Канстанцінавіч Маркаў|2026-04-09T18:38:17Z|Economico-geographer}} {{Новы артыкул|Малынь (Маскоўская вобласць)|2026-04-08T17:16:37Z|Brololwi}} {{Новы артыкул|Аль-Кантара|2026-04-07T16:15:05Z|J-ka Zadzvinski}} {{Новы артыкул|Грымсей|2026-04-06T12:01:55Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хунафлоўі|2026-04-06T10:12:33Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хуна-фіёрд|2026-04-06T10:05:51Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Мід-фіёрд|2026-04-06T10:00:41Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Хвамстаўнгі|2026-04-06T09:55:56Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Ватнснес|2026-04-06T09:50:27Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Завулак Любанскіх (Мінск)|2026-04-03T20:05:14Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Фларыяна Ждановіча|2026-04-03T18:40:07Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Курсанта Гвішыані (Мінск)|2026-04-03T15:55:03Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 8ik9z3yv8akwrcgxfltpobz7yqy5ius Партал:Беларусь/Новыя артыкулы 100 753287 5124290 5123928 2026-04-10T15:50:44Z NirvanaBot 40832 +12 новых 5124290 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2026-04-10T14:00:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2026-04-10T13:37:22Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Бабруйская жаночая настаўніцкая семінарыя|2026-04-10T11:08:12Z|Jaŭhien}} {{Новы артыкул|Галіна Мішкінене|2026-04-10T10:48:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мядзельскі збор|2026-04-10T10:35:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Казанскі кітаб|2026-04-10T10:22:30Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Беларуска-татарскае пісьменства|2026-04-10T10:07:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Лейпцыгскі хамаіл|2026-04-10T09:50:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Кітаб Абрагама Карыцкага|2026-04-10T09:38:34Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ірмалой Яна Рапалейскага|2026-04-10T08:00:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ірмалой Лаўрэна Крупскага|2026-04-10T06:32:20Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Яўген Сямёнаў|2026-04-09T17:46:10Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Станіслаў Пташыцкі|2026-04-09T13:53:29Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск|2026-04-08T20:34:43Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> jvf6owdnjltcupz2vv49jsldor8t8om Партал:Спорт/Новыя артыкулы 100 763680 5124296 5123933 2026-04-10T15:51:50Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5124296 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2026-04-10T14:00:51Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2026-04-10T13:37:22Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Яўген Сямёнаў|2026-04-09T17:46:10Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Юрый Лук’янчук|2026-04-09T14:54:04Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Глеб Алегавіч Гарбуз|2026-04-09T14:01:27Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск|2026-04-08T20:34:43Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Антон Генадзевіч Пракапеня|2026-04-08T07:42:58Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Аляксей Леанідавіч Кішоў|2026-04-08T04:53:44Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2021/2022 «Гомельскіх рысей»|2026-04-07T09:57:40Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Дынама (жаночы баскетбольны клуб, Мінск)|2026-04-07T09:53:03Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Эдуард Аляксандравіч Какшароў|2026-04-01T12:28:18Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Спартак (баскетбольны клуб, Мінск)|2026-03-31T08:49:48Z|Slavazai1973}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> b3p19uavxu6p751oznkokhrgcg8990w Brawl Stars 0 769606 5124519 5111480 2026-04-11T10:24:22Z Brololwi 152931 Исправлена опечатка 5124519 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Камп'ютарная гульня|распрацоўшчык=Supercell|выдавец=Supercell|дата выпуску=Свет: 12 снежня 2018|жанры=MOBA, Hero shooter|платформы=Android, iOS|рэжым=Мультыплэер|дата анонсу=Бэта: 14 чэрвеня 2017}} '''Brawl Stars''' — гэта шматкарыстальніцкая анлайн-баявая арэна і відэагульня-шутэр ад трэцяй асобы, распрацаваная і выдадзеная [[Фінляндыя|фінскай]] кампаніяй па вытворчасці відэагульняў [[Supercell]]. Гульня была выпушчана па ўсім свеце 12 снежня 2018 года на платформах [[iOS]] і [[Android]]. У гульні прадстаўлена мноства гульнявых рэжымаў, кожны з якіх мае сваю асаблівую мэта. Гульцы могуць выбіраць з мноства «Brawlers», гэта значыць персанажаў, якімі можна кіраваць з дапамогай экранных джойсцікаў падчас нутрагульнявага матчу. == Геймплэй == У Brawl Stars гульцы змагаюцца з іншымі гульцамі або супернікамі са [[штучным інтэлектам]] у некалькіх гульнявых рэжымах. Гульцы могуць выбіраць паміж рознымі байцамі, сярод якіх ёсць 5 рэдкасцяў (рэдкія, суперрэдкія, эпічныя, міфічныя, легендарныя), якія яны адкрылі на Starr Road, Brawl Pass, Trophy Road або набылі ў краме для выкарыстання ў бітвах.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|title=Here's everything you need to know about Brawl Stars' new Brawl Pass|first=Wasif|last=Ahmed|website=Dot Esports|date=2020-05-13|access-date=2024-11-07}}</ref> У снежні 2022 года боксы былі выдалены, а ўсе папярэднія спосабы іх атрымання былі заменены на крэдыты і хромакрэдыты (выдалены ў снежні 2023 года), якія выкарыстоўваюцца для разблакоўкі байцоў, якія зараз у асноўным размяшчаюцца на «Starr Road». Байцы дзеляцца на 5 катэгорый, кошт якіх у крэдытах залежыць ад іх рэдкасці. Падчас матчу, гульцы могуць выкарыстоўваць звычайную атаку свайго байца або супер-атаку, якая ўзмацняецца пры нанясенні страт суперніку, або, у некаторых выпадках, з дапамогай дадатковых сродкаў. Гульцы таксама могуць забяспечыць сваіх байцоў дапаўненнямі, вядомымі як гаджэты, Зорныя сілы, шасцярэнькі і гіперзарады; гаджэты і гіперзарады актывуюцца падчас матчу, у той час як зорныя сілы і шасцярэнькі з’яўляюцца пасіўнымі здольнасцямі. Акрамя таго, можна набыць скіны за каштоўныя камяні, блінгі і манеты або разблакаваць іх з дапамогай праходжання Brawl Pass або выпадковым чынам з дапамогай выпадзенняў зорнай рэдкасці Epic (або вышэй), якія зменяць знешні выгляд, анімацыю, эфекты і / або гукі, якія выдаюцца байцамі. === Рэжымы гульні === У Brawl Stars ёсць мноства розных рэжымаў гульні, з якіх гульцы могуць выбіраць, кожны з якіх мае на сваю мэту. Гульцы могуць запрашаць сяброў пагуляць з імі ў камандзе. '''Рэжымы сола / дуа / трыа''' * '''Сутыкненне Сола / Дуа / Трыа''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Showdown''): у сутыкненні дзесяць гульцоў змагаюцца паасобку ў стылі [[Каралеўскай бітвы]]. У гульні прысутнічае толькі адзін раунд, і адраджэнне прадугледжана толькі ў Дуа і Трыа. Скрынкі з кубікамі сілы раскіданыя па ўсёй карце. Знішчыўшы іх, вы атрымаеце кубікі сілы, якія павялічаць здароўе, страты і рэгенерацыю. У адзіночным сутыкненні выйграе апошні пакінуты ў жывых ўдзельнік. У дуэтным сутыкненні 10 удзельнікаў разбіваюцца на 5 дуэтаў, і каманда, якая засталася ў жывых апошняй, выйграе матч. У трыа-сутыкненні 12 чалавек разбіваюцца на 4 каманды. Калі член каманды выбывае, ён можа адрадзіцца праз пятнаццаць секунд, толькі калі іншы таварыш па камандзе застанецца жывы. Калі пакінуты таварыш па камандзе выбывае, то каманда прайграе матч. Збор кубіка сілы павялічвае агульную колькасць кубікаў сілы ў абодвух таварышаў па камандзе. * '''Дуэлі''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Duels''): Дуэлі-гэта гульнявы рэжым, у якім два гульцы змагаюцца да трох ачкоў. Кожны гулец збірае каманду з трох байцоў, якіх ён хоча выкарыстоўваць у матчы. Той, хто першым выйграе два раўнды, у канчатковым рахунку выйграе матч. '''3v3 Рэжымы''' * '''Захоп крышталяў''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Gem Grab''): у гульні Захоп крышталяў дзве каманды па тры гульца ў кожнай імкнуцца сабраць як магчыма больш крышталяў. Як толькі каманда набірае больш за дзесяць крышталяў, пачынаецца зваротны адлік у 15 секунд. Калі на працягу 15 секунд каманда захавае колькасць крышталяў, якое перавышае дзесяць, яна атрымае перамогу. Аднак, калі колькасць крышталяў падае ніжэй за дзесяць, зваротны адлік спыніцца. Калі абедзве каманды адначасова перавышаюць дзесяць камянёў, таймер актывуецца для каманды з найбольшай колькасцю крышталяў. Крышталь з’яўляецца ў цэнтры карты кожныя 7 секунд. Гульцы могуць мець неабмежаваную колькасць крышталяў. Аднак параза прыводзіць да страты ўсіх крышталяў, якімі валодаюць ворагі і / або таварышы па камандзе.<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.polygon.com/reviews/2018/12/19/18146759/brawl-stars-review-supercell-ios-android|title=Brawl Stars is a worthy, if simple, Clash Royale successor|first=Andrew|last=Hayward|website=Polygon|date=2018-12-19|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Зачыстка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Wipeout''): у Зачыстцы каманда з 3 гульцоў спрабуе набраць 10 ачкоў, ачкі налічваюцца за знішчэнне гульцоў варожай каманды. Актывізуецца адраджэнне. Пры дасягненні мэты гульня заканчваецца, і каманда выйграе. Калі час скончыцца, то перамагае каманда, якая набрала больш ачкоў, або калі ў абедзвюх каманд аднолькавая колькасць ачкоў, гульня заканчваецца ўнічыю. * '''Баунці''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Bounty''): у гульні Баунці перад двума камандамі па тры чалавекі стаіць задача сабраць 20 зорак раней, чым гэта зробіць варожая каманда. Каманда, якая дасягнула мэты першай, выйграе гульню, калі таймер скончыцца, то выйграе каманда, у якой больш зорак, або, калі ў іх аднолькавая колькасць зорак, выйграе каманда з сіняй зоркай (тай-брэйк). У пачатку кожнага матчу ўсе ўдзельнікі бойкі атрымліваюць узнагароду ў дзве зоркі. За кожнае паражэнне ў адборачным турніры да іх узнагароды дадаецца новая зорка. Калі яны будуць забітыя, зоркі, якія ў іх былі, будуць пераведзены на лічыльнік варожай каманды, і яны аўтаматычна адродзяцца з узнагародай у дзве зоркі. У кожным матчы ў цэнтры карты прысутнічае сіняя зорка, якая выкарыстоўваецца ў якасці тай-брэйка, калі ў каманд аднолькавая колькасць зорак.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imore.com/brawl-stars|title=Brawl Stars: Everything you need to know!|first=Luke Filipowicz last|last=updated|website=iMore|date=2017-06-17|access-date=2024-11-07}}</ref> * '''Рабаванне''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Heist''): у ходзе рабавання дзве каманды па тры байца павінны знішчыць сейф суперніка, размешчаны побач з іх лагерам адраджэння. Каманда, якая зробіць гэта першай, выйграе матч. * '''Броўлбол''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Brawlball''): у Броўлболе дзве каманды па тры гульцы спрабуюць забіць галы, закідваючы мяч у вароты каманды праціўніка. Той, хто першым заб’е два мячы, выйграе матч. Мяч з’явіцца ў цэнтры карты. Як толькі баец забярэ мяч, ён не зможа выкарыстоўваць вашыя звычайныя атакі, супер ўдары або гаджэты. Кнопка shoot замест гэтага адправіць мяч у патрэбным кірунку, а выкарыстанне суперудару дазволіць нанесці больш магутны ўдар па мячы. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён выпусціць мяч на месцы. Калі таймер скончыцца, а абедзве каманды па-ранейшаму набяруць аднолькавую колькасць ачкоў, гульня пяройдзе ў рэжым раптоўнай смерці, у якім усе перашкоды і дэкарацыі будуць выдаленыя з карты. У гэтым выпадку каманда, якая набрала ачкі першай, выйграе матч. * '''Баскетброўл''' ([[Англійская мова|англ.]] ''BasketBrawl''): у баскет-бойцы дзве каманды па тры гульцы ў кожнай павінны набраць па 5 ачкоў у кола. Гульцы могуць набраць 2 ачкі (унутры кольца) або 3 ачкі (за межамі кольца). Калі набрана 5 ачкоў, Гульня сканчаецца. Па заканчэнні часу перамагае каманда, якая набрала найбольшую колькасць ачкоў, у адваротным выпадку ўсе перашкоды знішчаюцца і гульня пераходзіць у авертайм. Калі авертайм заканчваецца і абедзве каманды гуляюць унічыю, гульня заканчваецца ўнічыю. Калі каманда забівае ў авертайме, яна аўтаматычна выйграе. Звычайны стрэл наносіць удар на звычайнае адлегласць, а супер-стрэл-далей і хутчэй. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён кіне мяч на месцы. Як толькі задзіра падыме мяч, ён не зможа выкарыстоўваць звычайныя атакі, суперприемы, гаджэты або гиперзаряды. * '''Гарачая зона''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Hot Zone''): у гарачай зоне дзве каманды па тры ўдзельнікі бойкі ў кожнай павінны захапіць усе гарачыя зоны. Удзельнікі бойкі могуць захапіць гарачыя зоны, стоячы ў радыусе дзеяння зон. Уверсе, у куце экрана, будзе адлюстроўвацца працэнт захопу, які паказвае агульны прагрэс кожнай каманды ў захопе зон. Толькі ўдзельнікі бойкі могуць захопліваць зоны. Любы элемент, які не з’яўляецца ўдзельнікам бойкі, не зможа захапіць зону. Калі ні адна з каманд не захопіць цалкам усе гарачыя зоны да канца таймера матчу, то выйграе каманда з найбольшым адсоткам захопу. * '''Накаўт''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Knockout''): у накаўце дзве каманды па тры байца ў кожнай спрабуюць знішчыць варожую каманду за 2-3 раўнда. Мэта-выйграць два раўнды, каб выйграць матч. Адраджэнне не ўключана. Як толькі ўдзельнік бойкі выбывае, ён не можа ўдзельнічаць у далейшым да пачатку наступнага раўнда. * '''Рангавы бой''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Ranked''): у рэжыме рангавы бой выбіраецца выпадковы рэжым гульні 3 на 3 і карта з магчымасцю атрымання мадыфікатара. Перамога ў гульні павялічвае колькасць ачкоў, а парогавае значэнне ачкоў павышае рэйтынг гульца. Калі гулец пераадольвае пэўныя парогавыя значэнні ачкоў, яму налічваюцца рэйтынгавыя ачкі. Яны могуць дарыць гульцу скіны, спрэі, значкі гульцоў або блінгі. Дадаткова існуюць рэжымы, якія з’яўляюцца па выхадных: * '''Бой з босам''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Boss Fight'') — у дадзеным рэжыме трэба знішчыць робата-боса, а таксама абараняцца ад яго мін’ёнаў. Складанасць павялічваецца з кожным пройдзеным узроўнем складанасці; * '''Рабарубка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Robo Rumble'') — у дадзеным рэжыме неабходна абараняць сейф ад робатаў, якія з кожным узрастаннем хвалі становяцца мацней. Як і бой з босам, складанасць павялічваецца з кожнай перамогай; * '''Вялікая гульня''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Big Game'') — рэжым, у якім 5 гульцоў спрабуюць знішчыць іншага гульца, Мегабайца, які мае шмат ачкоў здароўя і велізарны ўрон. Калі за 2 хвіліны гульцы перамогуць Мегабайца, то перамога дастанецца ім, а калі Мегабаец пратрымаецца такі час — пераможа ён. Ёсць і асаблівыя падзеі: * '''Мегакапілка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''MegaPig'') — у дадзенай падзеі могуць удзельнічаць толькі ўдзельнікі клубаў, падзея праводзіцца раз у месяц і доўжыцца 3 дня. За праходжанне падзеі даюцца нутрагульнявыя ўзнагароды такія як прызы Стар. * '''Чэмпіянат''' ([[Англійская мова|англ]]. C''hampionship'') — дадзенае падзея пачынаецца ў пачатку года, і даступна раз у месяц да сярэдзіны года, падзея складаецца з трох этапаў (выпрабаванне, кваліфікацыя і фінал). За праходжанне выпрабавання камандзе належыць выхад у кваліфікацыю, пасля праходу якой каманда можа паўдзельнічаць у фінале штомесячнага адбору. Праз паўгода пасля пачатку падзеі каманды, якія прайшлі ў фінал, могуць паўдзельнічаць у сусветным фінале чэмпіянату з грашовымі ўзнагароджаннямі. == Распрацоўка == [[Supercel]]l хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на [[League Of Legends]] і [[Overwatch]]. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую прапрацаванасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе».<ref>{{Cite web|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|website=www.redbull.com|access-date=2024-11-07}}</ref> Першы прататып гульні пад назвай Project Laser быў створаны ў 2016 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|website=www.gdcvault.com|access-date=2024-11-07}}</ref> У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстары скардзіліся на павольны геймплэй і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай Laser 2, дзе персанаж ужо атакаваў паходы, а гульня была перакладзеная ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference ў сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай Slugfest, гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставанні. Анці казаў, што «тэстары і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружаны працэсам бітвы [у гульні], як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну», і таму неўзабаве была выпушчаная трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года [[Supercell]] анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]].<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|website=Android Authority|date=2017-06-14|access-date=2024-11-07}}</ref> На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] ў канадскім [[App Store]].<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title=‘Brawl Stars’ Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon? – TouchArcade|date=2017-06-15|access-date=2024-11-07}}</ref> Падчас мяккага запуску [[Supercell]] заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней». Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці Brawl Stars, растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні». 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчана на платформе [[Android]] у некаторых краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc Lagace|last=published|website=Android Central|date=2018-11-16|access-date=2024-11-07}}</ref> 9 сакавіка 2022 года кампанія [[Supercell]] абвясціла аб выдаленні сваіх гульняў, уключаючы Brawl Stars, з крам [[App Store]] і [[Google Play]] у [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]].<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=Коммерсантъ|date=2022-03-09|access-date=2024-11-07}}</ref> 25 красавіка 2023 года кампанія [[Supercell]] заблакавала доступ да гульні Brawl Stars на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульні.<ref>{{Cite web|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|author=Любавин Игорь|website=Championat}}</ref> 5 верасня 2024 была пачата калабарацыя з мульстэрыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]», якая доўжылася да 2 кастрычніка 2024. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|website=Supercell|access-date=2024-11-07}}</ref> == Распрацоўка == Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. В марте 2017 года была выпущена вторая итерация под названием ''Slugfest'', игра перешла в стадию UAT-тестирования<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Антти говорил, что «тестировщики и мои коллеги сообщали, что они чувствовали себя настолько перегружены процессом сражения в игре, как будто им надо было делать по 250 действий в минуту»<ref name=":0" />, и поэтому вскоре была выпущена третья итерация, которая добавила вариант управления с виртуальным джойстиком ходьбы и стрельбе по нажатию, но это не исправило ситуацию, поскольку в конечном итоге джойстик дрейфовал по всему экрану. Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады<ref name=":0" />. У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай ''Slugfest'', гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставання<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Анці казаў, што «тэсціроўшчыкі і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружанымi працэсам бітвы ў гульне, як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну»<ref name=":0" />, і таму неўзабаве была выпушчана трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране. Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года Supercell анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|first=John|last=Callaham|website=Android Authority|date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429141404/https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|archive-date=2021-04-29|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] у канадскім [[App Store]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title='Brawl Stars' Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon?|first=Rob|last=Funnell|website=TouchArcade|date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605150853/https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|archive-date=2019-06-05|access-date=2019-08-29|url-status=live}}</ref>. Падчас мяккага запуску Supercell заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|title=Brawl Stars Upgrade system has changed again. Find out everything new in the latest update.|author=Cammy Harbison|website=Newsweek|date=2018-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170140/https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці ''Brawl Stars'', растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|title=Brawl Stars: “We at Supercell have never prepared more for a game launch”|author=Craig Chapple|website=pocketgamer.biz|date=2018-12-11|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}</ref>. 26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчаная на платформе [[Android]] у некалькіх краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc|last=Lagace|website=Android Central|date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603080553/https://www.androidcentral.com/brawl-stars|archive-date=2023-06-03|access-date=2024-01-09|url-status=live}}</ref>. 9 сакавіка 2022 года кампанія Supercell абвясціла аб выдаленне сваіх гульняў, уключаючы ''Brawl Stars'', з крамаў App Store і Google Play у Расіі і Беларусі ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі на Украіну]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|title=Популярные Brawl Stars и Clash of Clans отключат в России. Так ещё не делал никто|author=Анатолий Лукманов|website=[[Чемпионат (сайт)|Чемпионат]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309131623/https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309155747/https://www.kommersant.ru/doc/5250413|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}</ref>. 25 красавіка 2023 года кампанія Supercell заблакавала доступ да гульні ''Brawl Stars'' на тэрыторыі Расіі і Беларусі адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульне<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=Популярнейшую игру Brawl Stars полностью заблокировали в России|first=Игорь|last=Любавин|publisher=[[Чемпионат (сайт)|Championat.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425165113/https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|archive-date=2023-04-25|access-date=2023-04-25|url-status=live}}</ref>. 5 верасня 2024 года была пачата калабарацыя з мультсерыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]» і доўжылася да 2 кастрычніка 2024 года. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|date=2024-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001012325/https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|archive-date=2024-10-01|access-date=2024-09-26|url-status=live}}</ref>. У снежні была пачата калабарацыя з мультфільмам «[[Гісторыя цацак]]», ў гульню быў дададзены часовы баец Базз Лайтэр, а таксама скіны Вудзі Кольт, Бо Піп Бібі і Джэсі Джэсі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/games/brawl-stars-launches-brand-new-toy-story-crossover-event/|title=Brawl Stars Launches Brand-New Toy Story Crossover Event|first=Gavin|last=Sheehan|website=[[Bleeding Cool]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-19}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-07-21}} [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2018 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя стратэгічныя гульні]] [[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]] 9xb7y4u5wu0j4pbjtpxpuxir36z8nwl Paradox Development Studio 0 776627 5124415 4901945 2026-04-10T22:01:06Z Brololwi 152931 5124415 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Paradox Development Studio''' — шведская кампанія-распрацоўшчык відэагульняў. З вядомых праектаў можна указаць серыі гульняў [[Hearts of Iron]], Europa Universalis, Victoria, Crusader Kings і Stellaris. Кампанія заснована ў 1995 годзе. ==Гісторыя== Paradox Development Studio заснавана на спадчыне шведскай кампаніі па вытворчасці настольных гульняў Target Games, якая з 1995 года займаецца распрацоўкай стратэгічных гульняў для ПК, у тым ліку серый Europa Universalis, Hearts of Iron, Victoria, Crusader Kings, Stellaris і Imperator. Кампанія працягвала ствараць кампутарныя гульні, і ў 1999 годзе кампанія была падзелена на дзве асобныя структуры: Paradox Interactive, якая займалася стварэннем грандыёзных стратэгічных гульняў для ПК, і Paradox Entertainment, якая займалася стварэннем настольных і ралевых гульняў. У студзені 2012 года кампанія зноў падзялілася на дзве студыі, стаўшы Paradox Interactive і Paradox Development Studio. Paradox Interactive стала выдаўцом гульняў, якія спецыялізуюцца на кампутарных гульнях розных жанраў, а Paradox Development Studio — студыяй распрацоўкі гульняў, якая спецыялізуецца на стратэгічных гульнях. PDS была адным з першых распрацоўшчыкаў відэагульняў, якія стварылі гульні ў жанры вялікай стратэгіі, і большасць гульняў, распрацаваных студыяй, ставяцца да гэтай катэгорыі. Вялікія стратэгічныя гульні — гэта стратэгічныя гульні, якія звычайна ахопліваюць усю карту свету і ўключаюць у сябе такія элементы, як эканоміка, дыпламатыя і ваенныя дзеянні. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кампаніі Стакгольма]] [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Швецыі]] 9aqw9oxb7t46zsiuijd9qwrdcywddn8 5124417 5124415 2026-04-10T22:04:28Z Brololwi 152931 Исправлена опечатка 5124417 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Paradox Development Studio''' — шведская кампанія-распрацоўшчык відэагульняў. З вядомых праектаў можна указаць серыі гульняў [[Hearts of Iron]], Europa Universalis, Victoria, Crusader Kings і Stellaris. Кампанія заснована ў 2012 годзе. ==Гісторыя== Paradox Development Studio заснавана на спадчыне шведскай кампаніі па вытворчасці настольных гульняў Target Games, якая з 1995 года займаецца распрацоўкай стратэгічных гульняў для ПК, у тым ліку серый Europa Universalis, Hearts of Iron, Victoria, Crusader Kings, Stellaris і Imperator. Кампанія працягвала ствараць кампутарныя гульні, і ў 1999 годзе кампанія была падзелена на дзве асобныя структуры: Paradox Interactive, якая займалася стварэннем грандыёзных стратэгічных гульняў для ПК, і Paradox Entertainment, якая займалася стварэннем настольных і ралевых гульняў. У студзені 2012 года кампанія зноў падзялілася на дзве студыі, стаўшы Paradox Interactive і Paradox Development Studio. Paradox Interactive стала выдаўцом гульняў, якія спецыялізуюцца на кампутарных гульнях розных жанраў, а Paradox Development Studio — студыяй распрацоўкі гульняў, якая спецыялізуецца на стратэгічных гульнях. PDS была адным з першых распрацоўшчыкаў відэагульняў, якія стварылі гульні ў жанры вялікай стратэгіі, і большасць гульняў, распрацаваных студыяй, ставяцца да гэтай катэгорыі. Вялікія стратэгічныя гульні — гэта стратэгічныя гульні, якія звычайна ахопліваюць усю карту свету і ўключаюць у сябе такія элементы, як эканоміка, дыпламатыя і ваенныя дзеянні. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кампаніі Стакгольма]] [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Швецыі]] hz8537acw6gflkrbaymom30ipf1v0y3 5124418 5124417 2026-04-10T22:05:45Z Brololwi 152931 Исправлена опечатка 5124418 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Paradox Development Studio''' — шведская кампанія-распрацоўшчык відэагульняў. З вядомых праектаў можна указаць серыі гульняў [[Hearts of Iron]], Europa Universalis, Victoria, Crusader Kings і Stellaris. Кампанія заснована ў 2012 годзе. ==Гісторыя== Paradox Development Studio заснавана на спадчыне шведскай кампаніі па вытворчасці настольных гульняў Target Games, якая з 1995 года займаецца распрацоўкай стратэгічных гульняў для ПК, у тым ліку серый Europa Universalis, Hearts of Iron, Victoria, Crusader Kings, Stellaris і Imperator. Кампанія працягвала ствараць кампутарныя гульні, і ў 1999 годзе кампанія была падзелена на дзве асобныя структуры: Paradox Interactive, якая займалася стварэннем грандыёзных стратэгічных гульняў для ПК, і Paradox Entertainment, якая займалася стварэннем настольных і ралевых гульняў. 1 студзеня 2012 года кампанія зноў падзялілася на дзве студыі, стаўшы Paradox Interactive і Paradox Development Studio. Paradox Interactive стала выдаўцом гульняў, якія спецыялізуюцца на кампутарных гульнях розных жанраў, а Paradox Development Studio — студыяй распрацоўкі гульняў, якая спецыялізуецца на стратэгічных гульнях. PDS была адным з першых распрацоўшчыкаў відэагульняў, якія стварылі гульні ў жанры вялікай стратэгіі, і большасць гульняў, распрацаваных студыяй, ставяцца да гэтай катэгорыі. Вялікія стратэгічныя гульні — гэта стратэгічныя гульні, якія звычайна ахопліваюць усю карту свету і ўключаюць у сябе такія элементы, як эканоміка, дыпламатыя і ваенныя дзеянні. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кампаніі Стакгольма]] [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Швецыі]] cc3d8rxvfmcxgzr022hk12sy2i8sne1 5124420 5124418 2026-04-10T22:15:57Z Brololwi 152931 афармленне, дапаўненне 5124420 wikitext text/x-wiki {{Кампанія | назва = Paradox Development Studio | тып = Распрацоўшчык відэагульняў | заснавана = {{дата|01|01|2012|1}} | матчына кампанія = [[Paradox Interactive]] | сайт = {{URL|1=https://www.paradoxinteractive.com/our-company/our-studios|2=Вэб-сайт}} }} '''Paradox Development Studio''' — шведская кампанія-распрацоўшчык відэагульняў. З вядомых праектаў можна указаць серыі гульняў [[Hearts of Iron]], Europa Universalis, Victoria, Crusader Kings і Stellaris. Кампанія заснована ў 2012 годзе. ==Гісторыя== Paradox Development Studio заснавана на спадчыне шведскай кампаніі па вытворчасці настольных гульняў Target Games, якая з 1995 года займаецца распрацоўкай стратэгічных гульняў для ПК, у тым ліку серый Europa Universalis, Hearts of Iron, Victoria, Crusader Kings, Stellaris і Imperator. Кампанія працягвала ствараць кампутарныя гульні, і ў 1999 годзе кампанія была падзелена на дзве асобныя структуры: Paradox Interactive, якая займалася стварэннем грандыёзных стратэгічных гульняў для ПК, і Paradox Entertainment, якая займалася стварэннем настольных і ралевых гульняў. 1 студзеня 2012 года кампанія зноў падзялілася на дзве студыі, стаўшы Paradox Interactive і Paradox Development Studio. Paradox Interactive стала выдаўцом гульняў, якія спецыялізуюцца на кампутарных гульнях розных жанраў, а Paradox Development Studio — студыяй распрацоўкі гульняў, якая спецыялізуецца на стратэгічных гульнях. PDS была адным з першых распрацоўшчыкаў відэагульняў, якія стварылі гульні ў жанры вялікай стратэгіі, і большасць гульняў, распрацаваных студыяй, ставяцца да гэтай катэгорыі. Вялікія стратэгічныя гульні — гэта стратэгічныя гульні, якія звычайна ахопліваюць усю карту свету і ўключаюць у сябе такія элементы, як эканоміка, дыпламатыя і ваенныя дзеянні. {{ВС}} [[Катэгорыя:Кампаніі Стакгольма]] [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Швецыі]] bzgypqdzyenucnk0vklrtz4quxlc2be Лаварышкі 0 782097 5124389 5119154 2026-04-10T20:21:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124389 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Лаварышкі | арыгінальная назва = Lavoriškės | падначаленне = | краіна = | герб = Lavoriskes COA.jpg | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Lavoriškės5.JPG | подпіс = Касцёл Святога Яна Хрысціцеля | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 42 | lat_sec = 41 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 18 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = 1443 | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Ławaryszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 522 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = LT-15032, LT-15232 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Lavoriškės | сайт = | мова сайта = }} '''Лава́рышкі'''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 218.</ref>, таксама '''Лаво́рышкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Lavoriškės}}, {{lang-pl|Ławaryszki}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]] і сянюнайціі. Размешчана на рацэ [[Вільня (рака)|Вільні]], за 24 км на ўсход ад горада [[Вільня|Вільні]]. Каля вёскі праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-lt|KK|103}}, за 8 км на ўсход ад вёскі знаходзіцца аўтамабільны пункт пропуску праз [[Беларуска-літоўская граніца|беларуска-літоўскую граніцу]] [[Лаварышкі (пункт пропуску)|Лаварышкі]] — [[Катлоўка (пункт пропуску)|Катлоўка]]. == Назва == У гэтым рэгіёне фіксавалася [[Гальшаны|гальшанскае]] прозвішча Лавар<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-C9BF-53W6-X?i=34&cat=2325442</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Гісторыя паселішча на гэтай тэрыторыі сягае III—IV стагоддзяў, калі на ўзгорку каля так званага Полацкага тракту на [[Кіеўская Русь|Кіеўскую Русь]], на паўночным беразе ракі Вільні, узнік невялікі драўляны абарончы град. Недалёка ад яго знаходзілася паселішча з будынкамі [[Слупавая канструкцыя|слупавой канструкцыі]]. Яго жыхары займаліся выплаўленнем жалеза з балотнай руды ([[Ліманіт|ліманіту]]). Першы пісьмовы ўспамін пра Лаварышкі датуецца 1443 годам: у [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Літоўскай метрыцы]] зазначаецца, што вёску перадалі [[Ваяводы віленскія|ваяводу віленскаму]] [[Ян Даўгірд|Яну Даўгірду]]. Пазней з вакольных вёсак склалася каралеўскае Лаварышкаўскае староства, якое аддавалі ў карыстанне асобам, набліжаным да каралеўскага двара. Пасля адміністрацыйнай рэформы 1567 года Лаварышкі ўваходзілі ў склад [[Віленскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Віленскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="atlas12">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 218.</ref>. У 1523 годзе згадваецца Лаварышкаўская воласць. У XVI—XVII стагоддзях тут дзякуючы энергіі водаў Вільні плавілі жалеза. Праз вёску праходзіў [[тракт Стэфана Баторыя]]. У пачатку XVII стагоддзя Лаварышкі атрымалі статус мястэчка, у гэты час тут працавала папяровая фабрыка. У 1642 годзе быў пабудаваны першы драўляны касцёл. Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] у 1655 годзе Лаварышкі былі спалены. У 1775 годзе дзякуючы віленскаму біскупу касцёл быў адбудаваны. У XVII стагоддзі Лаварышкі былі ва ўладанні [[Пацы|Пацаў]], пазней дзяржаўцам лаварышкаўскім быў [[Даніэль Выгоўскі]]. З сярэдзіны XVIII стагоддзя мястэчкам валодалі [[Зыбергі]], а пасля іх — [[Ваяводы брацлаўскія|ваявода брацлаўскі]] [[Міхал Касакоўскі]]. Напрыканцы XVIII стагоддзя ў мястэчку дзейнічала пачатковая школа. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1795]] годзе Лаварышкі апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. Расійскі імператар [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] надаў староства з 93 гаспадарак і насельніцтвам больш за 800 асоб кобрынскаму {{Не перакладзена|Мастаўнічы|мастаўнічаму|pl|Mostowniczy (urząd ziemski)}} [[Адам Бельскі|Адаму Бельскаму]]. Да 1842 года дзяржаўцам быў тытулярны саветнік Падгурскі, пазней паводле царскага ўказа ўсе маёнткі і былыя каралеўшчыны перайшлі ў дзяржаўнае кіраванне, і Лаварышкамі пачаў кіраваць дзяржаўны адміністратар. [[Файл:Łavaryški,_Śviatoha_Jana._Лаварышкі,_Сьвятога_Яна_(1900).jpg|злева|міні|Стары касцёл, каля 1900 г.]] Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|вызваленчага паўстання 1863—1864 гадоў]], 28 жніўня 1863 года, каля Лаварышак адбылася сутычка паўстанцкіх атрадаў пад камандаваннем [[Густаў Чаховіч|Густава Чаховіча]] і плутонавага [[Караль Ясевіч|Караля Ясевіча]] з расійскімі войскамі (Ясевіч і яшчэ двое паўстанцаў загінулі ў баі). На 1866 год у мястэчку было 17 будынкаў, у 1899—1906 гадах быў пабудаваны мураваны касцёл. З 1905 года пачала дзейнічаць народная школа. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] каля мястэчка адбыліся сутычкі расійскіх войскаў з надыходзячымі немцамі, загінулых у якіх пахавалі каля касцёла<ref name="wil">{{cite web|url = http://archiwum2000.tripod.com/480/gajews.html | title = Gajewski M. Nasze podwileńskie ojczyzny. Wileńskie Wydawnictwo "Czas". ISBN 9955-9423-1-2. | work = archiwum2000.tripod.com | accessdate = 2016-11-28}}</ref>. === Найноўшы час === 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Лаварышкі абвяшчаліся часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары ваколіц мястэчка атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята БНР]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка заняты польскімі войскамі. У 1919 годзе ў Лаварышках пачала працаваць польская чатырохгадовая школа. З 1920 года паселішча апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], а ў 1922 годзе — у складзе [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. На 1931 год у мястэчку было 39 будынкаў<ref>{{кніга|загаловак = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom I. Województwo wileńskie | выдавецтва = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej | месца = Warszawa | год = 1938 | старонкі = 67}}</ref>, працавалі пошта, паліцэйскі пастарунак, пажарная станцыя і агульная школа. У 1937 годзе ў гонар Юзафа Пілсудскага ў Віленскім раёне было пабудавана 100 новых школ, адной з якіх стала школа ў Лаварышках. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года заняты савецкімі войскамі. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагаворам аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Лаварышкі разам з часткай Віленскага краю былі перададзены [[Літва|Літве]]. У 1941—1944 гадах мястэчка было пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]], тут дзейнічалі партызанскія аддзелы [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref name="wil" />. У 1950—1995 гадах Лаварышкі з'яўляліся цэнтрам сельсавета і цэнтральнай сядзібай калгаса. У 1959 годзе Лаварышкі страцілі статус мястэчка і сталі вёскай. 27 студзеня 1991 года байцы савецкага АМАПа напалі і знішчылі літоўскі памежны пост у Лаварышках. З 1990 года вёска знаходзіцца ў складзе адноўленай незалежнай Літвы. У 2018 годзе быў зацверджаны афіцыйны герб Лаварышак. == Інфраструктура == У вёсцы працуе Гімназія імя Стэфана Баторыя з польскай мовай навучання (заснавана ў 1980 годзе, у 2023/2024 навучальным годзе ў ёй навучаўся 191 вучань), а таксама Лаварышкаўская асноўная школа. Спартыўнае жыццё прадстаўлена футбольным клубам ФК «Легіёнас Лаворышкес». == Насельніцтва == === Дэмаграфія === * '''XIX стагоддзе''': 1866 год — 81 чал., з іх 67 каталікоў, 11 праваслаўных і 3 іўдзеі<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|5к}} S.[http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/610 610].</ref>. * '''XX—XXI стагоддзі''': дынаміка колькасці насельніцтва: {{dem|1897|176|1905|48|1931|202|1959|213|1970|272|1978|363|1979|388|1985|445|1989|545|2001|585|2006|571|2011|621|2021|522|kolon=9|till=700|inc=100|incmin=50|r1905=<ref>{{1905sur}}</ref>|r1931=<ref name="spis">Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Tom I. Województwo wileńskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1938, 67 psl.</ref>|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|305||Lavoriškės}}</ref>|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref>|r1978=<ref name="LTE">{{LTE|6|393||Lavoriškės}}</ref>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1985=<ref name="TLE">{{TLE|2|494||Lavoriškės}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1966 годзе Лаварышкі разам з іншымі паселішчамі паўднёва-ўсходняй Літвы сталі адным з пунктаў маштабнай дыялекталагічнай экспедыцыі, матэрыялы якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84}}. Беларускі этнолаг [[Юрый Внуковіч]], які праводзіў у 2007—2011 гадах палявыя этнаграфічныя даследаванні ў Лаварышках, адзначаў, што мясцовыя жыхары-каталікі, якія гістарычна лічылі сябе палякамі, у паўсядзённым жыцці часта карысталіся мясцовай беларускай гаворкай (так званай [[простая мова|«простай мовай»]]). Адзін з інфармантаў 1925 года нараджэння ўспамінаў: «''А тутай... А ту ўсе па-просту!''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=69, 76}}. У той жа час даследчык зафіксаваў, што змены дзяржаўных межаў неслі і змены ў нацыянальнай ідэнтыфікацыі жыхароў: «''У нас так: да вайны было – мы палякі лічыліся, после вайны – сталі беларусы...''» (са слоў інфарманткі з Лаварышак 1917 г.н.){{sfn|Внуковіч|2023|с=74}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] (2008—2025 гг.), сёння мясцовая беларуская гаворка паступова выцясняецца і саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам, захоўваючыся пераважна толькі сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Славутасці == * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Лаварышкі)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] (1899—1906) * Лаварышкаўскае гарадзішча == Галерэя == <gallery> Church of Lavorishkes.JPG|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля Lavoriškės.JPG|Агульны выгляд касцёла Lavoriškės4.JPG|Вежа касцёла Church of Lavoriskes 2.JPG|Архітэктурныя дэталі касцёла Lavoriškių_sen.,_Lithuania_-_panoramio_(7).jpg|Від на ваколіцы Лаварышак з поўдня </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65-87 |doi=10.17951/sb.2023.17.65-87 |ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Lavoriškės}} * {{radzima2|lavaryshki|Лаварышкі}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] fhdt4aigzdrjt8gpwdgq7aknm9lgl9a Clausewitz Engine 0 787451 5124395 4989045 2026-04-10T20:44:51Z Brololwi 152931 афармленне, арфаграфія, дапаўненне, абнаўленне звестак 5124395 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = Clausewitz Engine | першы выпуск = 2005 год | апошняя версія = 3.0 | напісана на = [[C++]] | лагатып = }} '''Clausewitz Engine''' — [[гульнявы рухавік]] [[Paradox Development Studio]], які выкарыстоўваецца з 2007 года. Названы ў гонар прускага генерал-маёра і ваеннага тэарэтыка [[Карл фон Клаўзевіц|Карла фон Клаўзевіца]]. == Гісторыя == Clausewitz Engine быў распрацаваны студыяй [[Paradox Development Studio|Paradox]] дзеля ''[[Europa Universalis III]]'' і выкарыстоўваецца ёй ва ўласных распрацоўках. Распрацоўка новага гульнявога рухавічка, які прыйшоў бы на змену састарэламу Europa Engine, пачалася ў сакавіку 2004 года. Першай гульнёй, якая выкарыстоўвае новы рухавік стала [[Diplomacy]], выпушчаная ў 2005 годзе. Асноўнымі паляпшэннямі ў параўнанні з Europa Engine былі: новая трохмерная карта і 3D мадэлі юнітаў з анімацыямі, а таксама павялічаныя памеры карты. Вялікая праца была праведзена з карыстацкім інтэрфейсам,а таксама падтрымкай модынгу. Пачынаючы з [[Imperator: Rome]] (2019), Clausewitz быў дапоўнены рухавіком Jomini, названым у гонар [[Антуан-Анры Жоміні|Антуан-Анры Жаміні]]. У той час як Clausewitz можа быць у асноўным выкарыстаны для гульняў любога жанру, Jomini спецыялізуецца на гульнях, дзе гулец глядзіць на карту зверху («гульні на карце зверху ўніз»). Па словах распрацоўшчыкаў, самае галоўнае новаўвядзенне — гэта інструменты, якія дазваляюць працаваць над гульнямі на базе Jomini без ведаў праграмавання. Мадэранты таксама павінны выйграць ад гэтага. Таксама чакаецца, што прадукцыйнасць будзе значна палепшана за кошт аптымізацыі працэсу прыняцця рашэнняў фракцыямі, якія кіруюцца камп'ютэрам. Гэта прывяло да значных праблем у рухавіку Клаўзэвіца ў складаных сцэнарыях з вялікай колькасцю ўдзельнікаў. == Характарыстыкі == Гэта модульны графічны рухавік, які звычайна выкарыстоўваецца для стварэння трохмерных мадэляў над карце, а таксама для дадання да іх назваў, паведамленняў аб дзеяннях, значкоў, мадэляў людзей, будынкаў і нават навакольнага асяроддзя (напрыклад, дрэў і гор).). Хоць яму часта прыпісваюць працу па стварэнні ўсёй картаграфіі гульні, але гэта няправільна, ён звычайна працуе з іншымі графічнымі рухавікамі, такімі як Jomini, каб мець магчымасць ствараць усе ўражанні, характэрныя для вялікіх стратэгічных гульняў Paradox. Яго мадыфікацыя простая дзякуючы таму, што ён не закадаваны, таму для таго, каб вашы змены былі адлюстраваны ў гульні, не патрабуецца ніякай расшыфроўкі. У маі 2016 года [[Paradox Development Studio|Paradox]] выпусціла інструмент, які дазваляе наўпрост выкарыстоўваць мадэлі, створаныя ў [[Autodesk Maya]], у гульнях на аснове рухавіка.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads/information-and-faq.924764/|title=Clausewitz Maya Exporter}}</ref> == Гульнi і версіі == Спіс гульняў на рухавіку Clausewitz Engine<ref name="Ссылка на страницу движка в Mod DB">{{Cite web|url=https://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|title=Пералік гульняў на рухавічку Clausewitz Engine на старонцы Mod DB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301140115/http://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|archive-date=2018-03-01|access-date=2021-02-07}}</ref>: === Clausewitz Engine 1.0 === * Europa Universalis III (2007) * Europa Universalis: Rome (2008) * Hearts of Iron III (2009) * Victoria II (2010) === Clausewitz Engine 1.5 === Дапаўнення: * ''Napoleon’s Ambition (2007), In Nomine (2008), Heir to the Throne (2009),'' ''Divine Wind'' ''(2010)'' '''дзеля Europa Universalis III''' * ''Semper Fi (2010),'' ''For the Motherland'' ''(2011),'' ''Their Finest Hour'' ''(2012)'' '''дзеля Hearts of Iron III''' * ''A House Divided (2012), Heart of Darkness (2013)'' '''дзеля Victoria II''' === Clausewitz Engine 1.8 === * Sengoku (2011) === Clausewitz Engine 2.0 === * Crusader Kings II (2012) * March of the Eagles (2013) === Clausewitz Engine 3.0 === * Europa Universalis IV (2013) А таксама дапаўнення дзеля Europa Universalis IV (2014-2024) === Clausewitz Engine 4.0 === * Stellaris (2016) * Hearts of Iron IV (2016) == Заўвагi == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Гульнявы рухавік]] n1q0jrflht9hxn68tvpqqk8hra9uncx 5124396 5124395 2026-04-10T20:46:47Z Brololwi 152931 арфаграфія 5124396 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = Clausewitz Engine | першы выпуск = 2005 год | апошняя версія = 3.0 | напісана на = [[C++]] | лагатып = }} '''Clausewitz Engine''' — [[гульнявы рухавік]] [[Paradox Development Studio]], які выкарыстоўваецца з 2007 года. Названы ў гонар прускага генерал-маёра і ваеннага тэарэтыка [[Карл фон Клаўзевіц|Карла фон Клаўзевіца]]. == Гісторыя == Clausewitz Engine быў распрацаваны студыяй [[Paradox Development Studio|Paradox]] дзеля ''[[Europa Universalis III]]'' і выкарыстоўваецца ёй ва ўласных распрацоўках. Распрацоўка новага гульнявога рухавiка, які прыйшоў бы на змену састарэламу Europa Engine, пачалася ў сакавіку 2004 года. Першай гульнёй, якая выкарыстоўвае новы рухавік стала [[Diplomacy]], выпушчаная ў 2005 годзе. Асноўнымі паляпшэннямі ў параўнанні з Europa Engine былі: новая трохмерная карта і 3D мадэлі юнітаў з анімацыямі, а таксама павялічаныя памеры карты. Вялікая праца была праведзена з карыстацкім інтэрфейсам,а таксама падтрымкай модынгу. Пачынаючы з [[Imperator: Rome]] (2019), Clausewitz быў дапоўнены рухавіком Jomini, названым у гонар [[Антуан-Анры Жоміні|Антуан-Анры Жаміні]]. У той час як Clausewitz можа быць у асноўным выкарыстаны для гульняў любога жанру, Jomini спецыялізуецца на гульнях, дзе гулец глядзіць на карту зверху («гульні на карце зверху ўніз»). Па словах распрацоўшчыкаў, самае галоўнае новаўвядзенне — гэта інструменты, якія дазваляюць працаваць над гульнямі на базе Jomini без ведаў праграмавання. Мадэранты таксама павінны выйграць ад гэтага. Таксама чакаецца, што прадукцыйнасць будзе значна палепшана за кошт аптымізацыі працэсу прыняцця рашэнняў фракцыямі, якія кіруюцца камп'ютэрам. Гэта прывяло да значных праблем у рухавіку Клаўзэвіца ў складаных сцэнарыях з вялікай колькасцю ўдзельнікаў. == Характарыстыкі == Гэта модульны графічны рухавік, які звычайна выкарыстоўваецца для стварэння трохмерных мадэляў над карце, а таксама для дадання да іх назваў, паведамленняў аб дзеяннях, значкоў, мадэляў людзей, будынкаў і нават навакольнага асяроддзя (напрыклад, дрэў і гор).). Хоць яму часта прыпісваюць працу па стварэнні ўсёй картаграфіі гульні, але гэта няправільна, ён звычайна працуе з іншымі графічнымі рухавікамі, такімі як Jomini, каб мець магчымасць ствараць усе ўражанні, характэрныя для вялікіх стратэгічных гульняў Paradox. Яго мадыфікацыя простая дзякуючы таму, што ён не закадаваны, таму для таго, каб вашы змены былі адлюстраваны ў гульні, не патрабуецца ніякай расшыфроўкі. У маі 2016 года [[Paradox Development Studio|Paradox]] выпусціла інструмент, які дазваляе наўпрост выкарыстоўваць мадэлі, створаныя ў [[Autodesk Maya]], у гульнях на аснове рухавіка.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads/information-and-faq.924764/|title=Clausewitz Maya Exporter}}</ref> == Гульнi і версіі == Спіс гульняў на рухавіку Clausewitz Engine<ref name="Ссылка на страницу движка в Mod DB">{{Cite web|url=https://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|title=Пералік гульняў на рухавічку Clausewitz Engine на старонцы Mod DB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301140115/http://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|archive-date=2018-03-01|access-date=2021-02-07}}</ref>: === Clausewitz Engine 1.0 === * Europa Universalis III (2007) * Europa Universalis: Rome (2008) * Hearts of Iron III (2009) * Victoria II (2010) === Clausewitz Engine 1.5 === Дапаўнення: * ''Napoleon’s Ambition (2007), In Nomine (2008), Heir to the Throne (2009),'' ''Divine Wind'' ''(2010)'' '''дзеля Europa Universalis III''' * ''Semper Fi (2010),'' ''For the Motherland'' ''(2011),'' ''Their Finest Hour'' ''(2012)'' '''дзеля Hearts of Iron III''' * ''A House Divided (2012), Heart of Darkness (2013)'' '''дзеля Victoria II''' === Clausewitz Engine 1.8 === * Sengoku (2011) === Clausewitz Engine 2.0 === * Crusader Kings II (2012) * March of the Eagles (2013) === Clausewitz Engine 3.0 === * Europa Universalis IV (2013) А таксама дапаўнення дзеля Europa Universalis IV (2014-2024) === Clausewitz Engine 4.0 === * Stellaris (2016) * Hearts of Iron IV (2016) == Заўвагi == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Гульнявы рухавік]] ahwft8u9hl3ca5pkgwwtrvq8rls3mhh 5124397 5124396 2026-04-10T20:47:42Z Brololwi 152931 афармленне 5124397 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = Clausewitz Engine | першы выпуск = 2005 год | апошняя версія = 3.0 | напісана на = [[C++]] | лагатып = }} '''Clausewitz Engine''' — [[гульнявы рухавік]] [[Paradox Development Studio]], які выкарыстоўваецца з 2007 года. Названы ў гонар прускага генерал-маёра і ваеннага тэарэтыка [[Карл фон Клаўзевіц|Карла фон Клаўзевіца]]. == Гісторыя == Clausewitz Engine быў распрацаваны студыяй [[Paradox Development Studio|Paradox]] дзеля [[Europa Universalis III]] і выкарыстоўваецца ёй ва ўласных распрацоўках. Распрацоўка новага гульнявога рухавiка, які прыйшоў бы на змену састарэламу Europa Engine, пачалася ў сакавіку 2004 года. Першай гульнёй, якая выкарыстоўвае новы рухавік стала [[Diplomacy]], выпушчаная ў 2005 годзе. Асноўнымі паляпшэннямі ў параўнанні з Europa Engine былі: новая трохмерная карта і 3D мадэлі юнітаў з анімацыямі, а таксама павялічаныя памеры карты. Вялікая праца была праведзена з карыстацкім інтэрфейсам,а таксама падтрымкай модынгу. Пачынаючы з [[Imperator: Rome]] (2019), Clausewitz быў дапоўнены рухавіком Jomini, названым у гонар [[Антуан-Анры Жоміні|Антуан-Анры Жаміні]]. У той час як Clausewitz можа быць у асноўным выкарыстаны для гульняў любога жанру, Jomini спецыялізуецца на гульнях, дзе гулец глядзіць на карту зверху («гульні на карце зверху ўніз»). Па словах распрацоўшчыкаў, самае галоўнае новаўвядзенне — гэта інструменты, якія дазваляюць працаваць над гульнямі на базе Jomini без ведаў праграмавання. Мадэранты таксама павінны выйграць ад гэтага. Таксама чакаецца, што прадукцыйнасць будзе значна палепшана за кошт аптымізацыі працэсу прыняцця рашэнняў фракцыямі, якія кіруюцца камп'ютэрам. Гэта прывяло да значных праблем у рухавіку Клаўзэвіца ў складаных сцэнарыях з вялікай колькасцю ўдзельнікаў. == Характарыстыкі == Гэта модульны графічны рухавік, які звычайна выкарыстоўваецца для стварэння трохмерных мадэляў над карце, а таксама для дадання да іх назваў, паведамленняў аб дзеяннях, значкоў, мадэляў людзей, будынкаў і нават навакольнага асяроддзя (напрыклад, дрэў і гор).). Хоць яму часта прыпісваюць працу па стварэнні ўсёй картаграфіі гульні, але гэта няправільна, ён звычайна працуе з іншымі графічнымі рухавікамі, такімі як Jomini, каб мець магчымасць ствараць усе ўражанні, характэрныя для вялікіх стратэгічных гульняў Paradox. Яго мадыфікацыя простая дзякуючы таму, што ён не закадаваны, таму для таго, каб вашы змены былі адлюстраваны ў гульні, не патрабуецца ніякай расшыфроўкі. У маі 2016 года [[Paradox Development Studio|Paradox]] выпусціла інструмент, які дазваляе наўпрост выкарыстоўваць мадэлі, створаныя ў [[Autodesk Maya]], у гульнях на аснове рухавіка.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads/information-and-faq.924764/|title=Clausewitz Maya Exporter}}</ref> == Гульнi і версіі == Спіс гульняў на рухавіку Clausewitz Engine<ref name="Ссылка на страницу движка в Mod DB">{{Cite web|url=https://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|title=Пералік гульняў на рухавічку Clausewitz Engine на старонцы Mod DB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301140115/http://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|archive-date=2018-03-01|access-date=2021-02-07}}</ref>: === Clausewitz Engine 1.0 === * Europa Universalis III (2007) * Europa Universalis: Rome (2008) * Hearts of Iron III (2009) * Victoria II (2010) === Clausewitz Engine 1.5 === Дапаўнення: * ''Napoleon’s Ambition (2007), In Nomine (2008), Heir to the Throne (2009),'' ''Divine Wind'' ''(2010)'' '''дзеля Europa Universalis III''' * ''Semper Fi (2010),'' ''For the Motherland'' ''(2011),'' ''Their Finest Hour'' ''(2012)'' '''дзеля Hearts of Iron III''' * ''A House Divided (2012), Heart of Darkness (2013)'' '''дзеля Victoria II''' === Clausewitz Engine 1.8 === * Sengoku (2011) === Clausewitz Engine 2.0 === * Crusader Kings II (2012) * March of the Eagles (2013) === Clausewitz Engine 3.0 === * Europa Universalis IV (2013) А таксама дапаўнення дзеля Europa Universalis IV (2014-2024) === Clausewitz Engine 4.0 === * Stellaris (2016) * Hearts of Iron IV (2016) == Заўвагi == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Гульнявы рухавік]] ox8snpu9i4pw6wj4yibhg21holpke0b 5124398 5124397 2026-04-10T20:48:47Z Brololwi 152931 афармленне 5124398 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = Clausewitz Engine | першы выпуск = 2005 год | апошняя версія = 3.0 | напісана на = [[C++]] | лагатып = }} '''Clausewitz Engine''' — [[гульнявы рухавік]] [[Paradox Development Studio]], які выкарыстоўваецца з 2007 года. Названы ў гонар прускага генерал-маёра і ваеннага тэарэтыка [[Карл фон Клаўзевіц|Карла фон Клаўзевіца]]. == Гісторыя == Clausewitz Engine быў распрацаваны студыяй [[Paradox Development Studio|Paradox]] дзеля [[Europa Universalis III]] і выкарыстоўваецца ёй ва ўласных распрацоўках. Распрацоўка новага гульнявога рухавiка, які прыйшоў бы на змену састарэламу Europa Engine, пачалася ў сакавіку 2004 года. Першай гульнёй, якая выкарыстоўвае новы рухавік стала [[Diplomacy]], выпушчаная ў 2005 годзе. Асноўнымі паляпшэннямі ў параўнанні з Europa Engine былі: новая трохмерная карта і 3D мадэлі юнітаў з анімацыямі, а таксама павялічаныя памеры карты. Вялікая праца была праведзена з карыстацкім інтэрфейсам,а таксама падтрымкай модынгу. Пачынаючы з [[Imperator: Rome]] (2019), Clausewitz быў дапоўнены рухавіком Jomini, названым у гонар [[Антуан-Анры Жоміні|Антуан-Анры Жаміні]]. У той час як Clausewitz можа быць у асноўным выкарыстаны для гульняў любога жанру, Jomini спецыялізуецца на гульнях, дзе гулец глядзіць на карту зверху («гульні на карце зверху ўніз»). Па словах распрацоўшчыкаў, самае галоўнае новаўвядзенне — гэта інструменты, якія дазваляюць працаваць над гульнямі на базе Jomini без ведаў праграмавання. Мадэранты таксама павінны выйграць ад гэтага. Таксама чакаецца, што прадукцыйнасць будзе значна палепшана за кошт аптымізацыі працэсу прыняцця рашэнняў фракцыямі, якія кіруюцца камп'ютэрам. Гэта прывяло да значных праблем у рухавіку Клаўзэвіца ў складаных сцэнарыях з вялікай колькасцю ўдзельнікаў. == Характарыстыкі == Гэта модульны графічны рухавік, які звычайна выкарыстоўваецца для стварэння трохмерных мадэляў над карце, а таксама для дадання да іх назваў, паведамленняў аб дзеяннях, значкоў, мадэляў людзей, будынкаў і нават навакольнага асяроддзя (напрыклад, дрэў і гор).). Хоць яму часта прыпісваюць працу па стварэнні ўсёй картаграфіі гульні, але гэта няправільна, ён звычайна працуе з іншымі графічнымі рухавікамі, такімі як Jomini, каб мець магчымасць ствараць усе ўражанні, характэрныя для вялікіх стратэгічных гульняў Paradox. Яго мадыфікацыя простая дзякуючы таму, што ён не закадаваны, таму для таго, каб вашы змены былі адлюстраваны ў гульні, не патрабуецца ніякай расшыфроўкі. У маі 2016 года [[Paradox Development Studio|Paradox]] выпусціла інструмент, які дазваляе наўпрост выкарыстоўваць мадэлі, створаныя ў [[Autodesk Maya]], у гульнях на аснове рухавіка.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads/information-and-faq.924764/|title=Clausewitz Maya Exporter}}</ref> == Гульнi і версіі == Спіс гульняў на рухавіку Clausewitz Engine<ref name="Ссылка на страницу движка в Mod DB">{{Cite web|url=https://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|title=Пералік гульняў на рухавічку Clausewitz Engine на старонцы Mod DB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301140115/http://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|archive-date=2018-03-01|access-date=2021-02-07|lang=en}}</ref>: === Clausewitz Engine 1.0 === * Europa Universalis III (2007) * Europa Universalis: Rome (2008) * Hearts of Iron III (2009) * Victoria II (2010) === Clausewitz Engine 1.5 === Дапаўнення: * ''Napoleon’s Ambition (2007), In Nomine (2008), Heir to the Throne (2009),'' ''Divine Wind'' ''(2010)'' '''дзеля Europa Universalis III''' * ''Semper Fi (2010),'' ''For the Motherland'' ''(2011),'' ''Their Finest Hour'' ''(2012)'' '''дзеля Hearts of Iron III''' * ''A House Divided (2012), Heart of Darkness (2013)'' '''дзеля Victoria II''' === Clausewitz Engine 1.8 === * Sengoku (2011) === Clausewitz Engine 2.0 === * Crusader Kings II (2012) * March of the Eagles (2013) === Clausewitz Engine 3.0 === * Europa Universalis IV (2013) А таксама дапаўнення дзеля Europa Universalis IV (2014-2024) === Clausewitz Engine 4.0 === * Stellaris (2016) * Hearts of Iron IV (2016) == Заўвагi == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Гульнявы рухавік]] rf8urrvoucwbmtr6wqjssoeup48lhxz 5124399 5124398 2026-04-10T20:49:26Z Brololwi 152931 абнаўленне звестак 5124399 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = Clausewitz Engine | першы выпуск = 2005 год | апошняя версія = 4.0 | напісана на = [[C++]] | лагатып = }} '''Clausewitz Engine''' — [[гульнявы рухавік]] [[Paradox Development Studio]], які выкарыстоўваецца з 2007 года. Названы ў гонар прускага генерал-маёра і ваеннага тэарэтыка [[Карл фон Клаўзевіц|Карла фон Клаўзевіца]]. == Гісторыя == Clausewitz Engine быў распрацаваны студыяй [[Paradox Development Studio|Paradox]] дзеля [[Europa Universalis III]] і выкарыстоўваецца ёй ва ўласных распрацоўках. Распрацоўка новага гульнявога рухавiка, які прыйшоў бы на змену састарэламу Europa Engine, пачалася ў сакавіку 2004 года. Першай гульнёй, якая выкарыстоўвае новы рухавік стала [[Diplomacy]], выпушчаная ў 2005 годзе. Асноўнымі паляпшэннямі ў параўнанні з Europa Engine былі: новая трохмерная карта і 3D мадэлі юнітаў з анімацыямі, а таксама павялічаныя памеры карты. Вялікая праца была праведзена з карыстацкім інтэрфейсам,а таксама падтрымкай модынгу. Пачынаючы з [[Imperator: Rome]] (2019), Clausewitz быў дапоўнены рухавіком Jomini, названым у гонар [[Антуан-Анры Жоміні|Антуан-Анры Жаміні]]. У той час як Clausewitz можа быць у асноўным выкарыстаны для гульняў любога жанру, Jomini спецыялізуецца на гульнях, дзе гулец глядзіць на карту зверху («гульні на карце зверху ўніз»). Па словах распрацоўшчыкаў, самае галоўнае новаўвядзенне — гэта інструменты, якія дазваляюць працаваць над гульнямі на базе Jomini без ведаў праграмавання. Мадэранты таксама павінны выйграць ад гэтага. Таксама чакаецца, што прадукцыйнасць будзе значна палепшана за кошт аптымізацыі працэсу прыняцця рашэнняў фракцыямі, якія кіруюцца камп'ютэрам. Гэта прывяло да значных праблем у рухавіку Клаўзэвіца ў складаных сцэнарыях з вялікай колькасцю ўдзельнікаў. == Характарыстыкі == Гэта модульны графічны рухавік, які звычайна выкарыстоўваецца для стварэння трохмерных мадэляў над карце, а таксама для дадання да іх назваў, паведамленняў аб дзеяннях, значкоў, мадэляў людзей, будынкаў і нават навакольнага асяроддзя (напрыклад, дрэў і гор).). Хоць яму часта прыпісваюць працу па стварэнні ўсёй картаграфіі гульні, але гэта няправільна, ён звычайна працуе з іншымі графічнымі рухавікамі, такімі як Jomini, каб мець магчымасць ствараць усе ўражанні, характэрныя для вялікіх стратэгічных гульняў Paradox. Яго мадыфікацыя простая дзякуючы таму, што ён не закадаваны, таму для таго, каб вашы змены былі адлюстраваны ў гульні, не патрабуецца ніякай расшыфроўкі. У маі 2016 года [[Paradox Development Studio|Paradox]] выпусціла інструмент, які дазваляе наўпрост выкарыстоўваць мадэлі, створаныя ў [[Autodesk Maya]], у гульнях на аснове рухавіка.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads/information-and-faq.924764/|title=Clausewitz Maya Exporter}}</ref> == Гульнi і версіі == Спіс гульняў на рухавіку Clausewitz Engine<ref name="Ссылка на страницу движка в Mod DB">{{Cite web|url=https://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|title=Пералік гульняў на рухавічку Clausewitz Engine на старонцы Mod DB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301140115/http://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|archive-date=2018-03-01|access-date=2021-02-07|lang=en}}</ref>: === Clausewitz Engine 1.0 === * Europa Universalis III (2007) * Europa Universalis: Rome (2008) * Hearts of Iron III (2009) * Victoria II (2010) === Clausewitz Engine 1.5 === Дапаўнення: * ''Napoleon’s Ambition (2007), In Nomine (2008), Heir to the Throne (2009),'' ''Divine Wind'' ''(2010)'' '''дзеля Europa Universalis III''' * ''Semper Fi (2010),'' ''For the Motherland'' ''(2011),'' ''Their Finest Hour'' ''(2012)'' '''дзеля Hearts of Iron III''' * ''A House Divided (2012), Heart of Darkness (2013)'' '''дзеля Victoria II''' === Clausewitz Engine 1.8 === * Sengoku (2011) === Clausewitz Engine 2.0 === * Crusader Kings II (2012) * March of the Eagles (2013) === Clausewitz Engine 3.0 === * Europa Universalis IV (2013) А таксама дапаўнення дзеля Europa Universalis IV (2014-2024) === Clausewitz Engine 4.0 === * Stellaris (2016) * Hearts of Iron IV (2016) == Заўвагi == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Гульнявы рухавік]] 8740t9ey28wofm4dot2cyg3ippa0hz0 5124430 5124399 2026-04-11T06:50:43Z DzBar 156353 выдалена [[Катэгорыя:Гульнявы рухавік]]; дададзена [[Катэгорыя:Гульнявыя рухавікі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124430 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | назва = Clausewitz Engine | першы выпуск = 2005 год | апошняя версія = 4.0 | напісана на = [[C++]] | лагатып = }} '''Clausewitz Engine''' — [[гульнявы рухавік]] [[Paradox Development Studio]], які выкарыстоўваецца з 2007 года. Названы ў гонар прускага генерал-маёра і ваеннага тэарэтыка [[Карл фон Клаўзевіц|Карла фон Клаўзевіца]]. == Гісторыя == Clausewitz Engine быў распрацаваны студыяй [[Paradox Development Studio|Paradox]] дзеля [[Europa Universalis III]] і выкарыстоўваецца ёй ва ўласных распрацоўках. Распрацоўка новага гульнявога рухавiка, які прыйшоў бы на змену састарэламу Europa Engine, пачалася ў сакавіку 2004 года. Першай гульнёй, якая выкарыстоўвае новы рухавік стала [[Diplomacy]], выпушчаная ў 2005 годзе. Асноўнымі паляпшэннямі ў параўнанні з Europa Engine былі: новая трохмерная карта і 3D мадэлі юнітаў з анімацыямі, а таксама павялічаныя памеры карты. Вялікая праца была праведзена з карыстацкім інтэрфейсам,а таксама падтрымкай модынгу. Пачынаючы з [[Imperator: Rome]] (2019), Clausewitz быў дапоўнены рухавіком Jomini, названым у гонар [[Антуан-Анры Жоміні|Антуан-Анры Жаміні]]. У той час як Clausewitz можа быць у асноўным выкарыстаны для гульняў любога жанру, Jomini спецыялізуецца на гульнях, дзе гулец глядзіць на карту зверху («гульні на карце зверху ўніз»). Па словах распрацоўшчыкаў, самае галоўнае новаўвядзенне — гэта інструменты, якія дазваляюць працаваць над гульнямі на базе Jomini без ведаў праграмавання. Мадэранты таксама павінны выйграць ад гэтага. Таксама чакаецца, што прадукцыйнасць будзе значна палепшана за кошт аптымізацыі працэсу прыняцця рашэнняў фракцыямі, якія кіруюцца камп'ютэрам. Гэта прывяло да значных праблем у рухавіку Клаўзэвіца ў складаных сцэнарыях з вялікай колькасцю ўдзельнікаў. == Характарыстыкі == Гэта модульны графічны рухавік, які звычайна выкарыстоўваецца для стварэння трохмерных мадэляў над карце, а таксама для дадання да іх назваў, паведамленняў аб дзеяннях, значкоў, мадэляў людзей, будынкаў і нават навакольнага асяроддзя (напрыклад, дрэў і гор).). Хоць яму часта прыпісваюць працу па стварэнні ўсёй картаграфіі гульні, але гэта няправільна, ён звычайна працуе з іншымі графічнымі рухавікамі, такімі як Jomini, каб мець магчымасць ствараць усе ўражанні, характэрныя для вялікіх стратэгічных гульняў Paradox. Яго мадыфікацыя простая дзякуючы таму, што ён не закадаваны, таму для таго, каб вашы змены былі адлюстраваны ў гульні, не патрабуецца ніякай расшыфроўкі. У маі 2016 года [[Paradox Development Studio|Paradox]] выпусціла інструмент, які дазваляе наўпрост выкарыстоўваць мадэлі, створаныя ў [[Autodesk Maya]], у гульнях на аснове рухавіка.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://forum.paradoxplaza.com/forum/index.php?threads/information-and-faq.924764/|title=Clausewitz Maya Exporter}}</ref> == Гульнi і версіі == Спіс гульняў на рухавіку Clausewitz Engine<ref name="Ссылка на страницу движка в Mod DB">{{Cite web|url=https://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|title=Пералік гульняў на рухавічку Clausewitz Engine на старонцы Mod DB|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301140115/http://www.moddb.com/engines/clausewitz-engine/games|archive-date=2018-03-01|access-date=2021-02-07|lang=en}}</ref>: === Clausewitz Engine 1.0 === * Europa Universalis III (2007) * Europa Universalis: Rome (2008) * Hearts of Iron III (2009) * Victoria II (2010) === Clausewitz Engine 1.5 === Дапаўнення: * ''Napoleon’s Ambition (2007), In Nomine (2008), Heir to the Throne (2009),'' ''Divine Wind'' ''(2010)'' '''дзеля Europa Universalis III''' * ''Semper Fi (2010),'' ''For the Motherland'' ''(2011),'' ''Their Finest Hour'' ''(2012)'' '''дзеля Hearts of Iron III''' * ''A House Divided (2012), Heart of Darkness (2013)'' '''дзеля Victoria II''' === Clausewitz Engine 1.8 === * Sengoku (2011) === Clausewitz Engine 2.0 === * Crusader Kings II (2012) * March of the Eagles (2013) === Clausewitz Engine 3.0 === * Europa Universalis IV (2013) А таксама дапаўнення дзеля Europa Universalis IV (2014-2024) === Clausewitz Engine 4.0 === * Stellaris (2016) * Hearts of Iron IV (2016) == Заўвагi == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Windows]] [[Катэгорыя:Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне]] [[Катэгорыя:Гульнявыя рухавікі]] 02ay3l19obzgp66i7eh9do139quy97d Камісія па вяртанні культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Беларусі 0 788640 5124473 5065516 2026-04-11T08:38:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124473 wikitext text/x-wiki '''Камісія па выяўленні, вяртанні, сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ў навуковы і культурны ўжытак культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Рэспублікі Беларусь''' — пастаянна дзеючы [[дарадчы орган]] пры [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь]]. == Агульная інфармацыя == Камісія створана ў 2009 годзе ў мэтах каардынацыі дзейнасці па выяўленні, [[Рэстытуцыя|вяртанні]], сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ў навуковы і культурны ўжытак культурных каштоўнасцей, што знаходзяцца па-за межамі Рэспублікі Беларусь. Дзейнасць Камісіі рэгламентавана артыкулам 78 [[Кодэкс аб культуры|Кодэкса Рэспублікі Беларусь аб культуры]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=hk1600413|title=Кодекс Республики Беларусь № 413-З (Кодекс Республики Беларусь от 20 июля 2016 г. №413-З «Кодэкс Рэспублiкi Беларусь аб культуры.»)|website=etalonline.by|access-date=2025-06-01|archive-date=18 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250618092637/https://etalonline.by/document/?regnum=hk1600413|url-status=dead}}</ref>. == Статус і структура == Камісія з’яўляецца дарадчым органам і функцыянуе на пастаяннай аснове. Склад Камісіі і Палажэнне аб яе дзейнасці зацвярджаюцца Саветам Міністраў Рэспублікі Беларусь<ref name=":0" />. == Асноўныя задачы == Сярод галоўных задач Камісіі<ref name=":0" />: * вызначэнне прыярытэтных напрамкаў дзяржаўнай палітыкі ў сферы выяўлення і вяртання культурных каштоўнасцей; * падрыхтоўка прапаноў па выкарыстанні выяўленых культурных каштоўнасцей у навуковым і культурным абароце; * каардынацыя супрацоўніцтва паміж дзяржаўнымі органамі, грамадскімі аб’яднаннямі і іншымі зацікаўленымі суб’ектамі. == Функцыі == Камісія<ref name=":0" />: * забяспечвае ўзаемадзеянне дзяржаўных органаў, грамадскіх і міжнародных арганізацый у згаданай сферы; * спрыяе правядзенню мерапрыемстваў па вяртанні культурных каштоўнасцей; * ажыццяўляе кантроль за адпаведнымі працэсамі; * рыхтуе праекты нарматыўных прававых актаў; * уносіць прапановы ў Савет Міністраў адносна фінансавання дадзенай дзейнасці. == Паўнамоцтвы == Камісія мае права<ref name=":0" />: * уносіць урадавыя прапановы па напрамках дзейнасці; * запытваць інфармацыю і матэрыялы ў дзяржаўных органаў і іншых арганізацый; * заслухоўваць справаздачы прадстаўнікоў дзяржаўных органаў; * прыцягваць спецыялістаў да выканання канкрэтных задач. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://viartanne.by/kamisiya-pa-vyartanni/ Камісія па выяўленні, вяртанні, сумесным выкарыстанні і ўвядзенні ў навуковы і культурны ўжытак культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Рэспублікі Беларусь] // Інтэрнэт-партал «Вяртанне» {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Культурныя каштоўнасці Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:2009 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэстытуцыя]] lvr93aqylys1rw0ukcix1uno6g31769 Сезон 2008/2009 ГК Машэка Магілёў 0 789844 5124268 5076694 2026-04-10T13:56:01Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5124268 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ('''4-е месца'''). == Склад каманды == * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]] (1977) * Станіслаў Закржэўскі (1982) * Максім Каршакевіч (1983) * Павел Лакіза (1976) * [[Алег Яўгенавіч Шарэйка|Алег Шарэйка]] (1982) * Дзмітрый Бразінскі (1984) * Максім Максімаў (1984, [[Расія]]) * Антон Цярэнька (1982) * Алег Сямёнаў (1982) * Уладзімір Клімавец(1976) * Ігар Сілко(1982) * Аляксандр Чарнагораў (1979, [[Расія]]) * [[Раман Каляснёў]] (1983) * Дзмітрый Лобач (1984) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2007/2008 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2009/2010 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2008 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2009 год у Магілёве]] 2ahfgnoc2bng8dgxwl723a7qzauqnc1 Сезон 2008/2009 ГК Дынама Мінск 0 789868 5124258 5053322 2026-04-10T13:32:36Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5124258 wikitext text/x-wiki У сезоне 2008/2009 гандбольны клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ({{Зл}}'''Чэмпіён '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2009|2009]] ({{Ср}}'''Фіналіст'''). == Склад каманды == * Андрэй Шыпенка (1982, [[Украіна]]) * [[Ігар Рапавец]] (1969, [[Малдова]]) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Дзмітрый Пасевіч]] (1975) * [[Мікалай Якімовіч]] (1978) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * Аляксандр Барэц (1982, [[Малдова]]) * Лінас Каласаўскас (1982, [[Літва]]) * Аляксандр Касяк (1977, [[Украіна]]) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (1986) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * Юрый Хаўха (1976, [[Украіна]]) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі|Аляксандр Маліноўскі]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск]] == Спасылкі == * [https://handball-by.ucoz.ru/news/2008-09-17-6 Грядет ли переворот?] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Дынама Мінск|2008/2009]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2008/2009|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:2008 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2009 год у Мінску]] njn0rmrpgt4j62x4pwkj8hfhtiesg6f Ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія» 0 791672 5124403 5031246 2026-04-10T21:09:02Z ~2026-22391-65 166530 5124403 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія» імя С.П. Каралёва | лагатып = [[Файл:RKK-Energia logo.png|250px]] | тып = Публічнае акцыянернае таварыства | дэвіз = | заснавана = [[1946]] | размяшчэнне = {{Сцяг Расіі}} г. Каралёў, Расія | галіна = Распрацоўка і вытворчасць касмічнай тэхнікі | net_income = | аўдытар = | сайт = [https://energia.ru/ Афіцыйны сайт] | заснавальнікі = [[Сяргей Паўлавіч Каралёў]] }}Публічнае акцыянернае таварыства «'''Ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія'''» імя фашика зэка шпиона пидра Каралева» <= выявленная вражеская выблядь придорожная сифозно гонорейная застеночная ссыкливо тупая осуществляющая вражескую деятельность, пособничество врагу (запуски прогрессов, союзов для врага) прямо во время войны при полном бездействии преступном мосгорвоенкомата с вохрушками концлагерными вражескими. Уничтожить до дымящихся воронок, напижженные автомобили проткнуть и сжечь заживо, ночовки в мынищах, в королеве, в щелково расстрелять из огнеметов. Все отобрать и деньги тоже. Увд взорвать, отделы полицаев расстрелять из огнеметов., самагу, изевск, чурок черножопых разбомбить, дороги порвать за ненадобностью., полицаев в китайских козлах с китайскими пидрономерами вздернуть с родными близкими дорогими, вышки мачты вражеской системы связи завалить и взорвать, остальных на фронт в забой и убить в т.ч. секретуток комсомолок жидовского типа предатель родины. От пособничества врагу отказываемся своевременно и добровольно. Слава Украине! Убей легавого и жида! Боинги сбить, шереметьево уничтожить и массовые удары по парижу. Feuer! Los.. (ранейшыя назвы: ВКБ-1, ЦКБЭМ, НВА «Энергія») — адно з вядучых прадпрыемстваў касмічнай прамысловасці СССР і Расіі. Галоўная Арганізацыя карпарацыі знаходзіцца ў горадзе [[Каралёў (горад)|Каралёве]] (Маскоўская вобласць), філіял — на касмадроме [[Байканур]] (Казахстан). Прадпрыемства з'яўляецца асноўным распрацоўшчыкам ракетна-касмічнай тэхнікі: [[Ракета-носьбіт|ракет-носьбітаў]], [[Штучны спадарожнік Зямлі|спадарожнікаў]], [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя|аўтаматычных міжпланетных станцый]], пілатуемых касмічных караблёў, пілатуемых [[Арбітальная станцыя|арбітальных станцый]] і іх модуляў. У ВКБ-1 былі распрацаваны і зроблены [[Спутнік-1|першы штучны спадарожнік Зямлі]], аўтаматычныя міжпланетныя станцыі, запушчаныя да Месяца, Венеры і Марса. На прадпрыемстве ў 1956-1957 гадах была спраектаваная і выраблена ракета-носьбіт сямейства Р-7. == Гісторыя == === 1946-2000 === {{У планах|элемент=падраздзел|прысвечаны=Гісторыі ВКБ-1 і РКК «Энергія» да 2000 года}} === 2000-2010 г.г. === На пачатку 2000-х РКК «Энергія» пачала распрацоўвала крылаты шматмэтавы пілатуемы шматразовы касмічны карабель які атрымаў назву «[[Кліпер (касмічны карабель)|Кліпер]]». Планавалася што ён стане заменай караблёў серыі «Саюз». У 2005 годзе поўнапамерны макет «Кліпера» стаў жамчужынай авіясалона МАКС. У студзені 2006 года Раскосмас абвясціў тэндар на новы касмічны карабель, які павінен будзе прыйсці на змену «Саюзу». Заяўкі на ўдзел падалі РКК «Энергія», [[ГКНПЦ імя Хрунічова]] і [[НВА «Молния»]], але пасля працяглага абмеркавання камісія Раскосмаса прыняла рашэнне адправіць усе праекты на дапрацоўку, як не адказваючым патрабаванням тэндару.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sevastopol.su/news/v-blizhayshem-budushchem-rossii-pridetsya-vybirat-kakoy-kosmicheskiy-korabl-ey-bolshe-vsego|title=В ближайшем будущем России придется выбирать, какой космический корабль ей больше всего необходим|first=ForPost-Новости Севастополя, Крыма, России и|last=мира|website=ForPost - Новости Севастополя, Крыма, России и мира|date=2008-05-03|access-date=2025-09-04}}</ref> У 2009 годзе распрацоўка карабля «Кліпер» была спыненая ў сувязі з распрацоўкай новага, больш універсальнага бяскрылага касмічнага карабля. === Пасля 2010 г. === У РКК «Энергія» працягваецца распрацоўка пілатуемых касмічных караблёў, уключаючы мадэрнізацыю караблёў «[[Саюз (касмічны карабель)|Саюз]]» і «Прагрэс». Распрацоўваюцца праекты караблёў новага пакалення (напрыклад карабель «Арол»). У маі 2022 года РКК «Энергія» падпісала з «[[Раскосмас|Раскосмасам]]» кантракт па распрацоўцы эскізнага праекта «[[Расійская арбітальная станцыя|Расійскай арбітальнай станцыі]]».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6273acfd9a79477fd86ba0d6|title=«Роскосмос» разработает эскиз проекта российской орбитальной станции|website=РБК|date=2022-05-05|access-date=2025-09-03}}</ref> Аднак да сярэдзіны 2020-х гадоў РКК «Энергія» сутыкнулася ростам праблемам, звязанымі са старэннем інфраструктуры, зрывам тэрмінаў і ростам даўгоў. У жніўні 2025 года ва ўнутраных паведамленнях генеральны дырэктар Ігар Мальцаў прызнаў наяўнасць «шматмільённых даўгоў»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vfokuse.mail.ru/article/kosmicheskij-krizis-rkk-energiya-na-grani-propasti-67620990/|title=Космический кризис: почему глава РКК «Энергия» завил о вероятности закрытия предприятия|first=Дарья|last=Баева|website=ВФокусе Mail|date=2025-08-27|access-date=2025-09-03}}</ref>, пагаршэнне маральнага духу супрацоўнікаў і рызыку краху ў выпадку адсутнасці рэформаў. Гэта можа паставіць Расійскую праграму пілатуемых касмічных палётаў у цяжкае становішча, т.я. РКК «Энергія» з'яўляецца распрацоўшчыкам і вытворцам караблёў «Саюз». == Прадукцыя для Рэспублікі Беларусь == У 2003 годзе па замове Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі,на прадпрыемстве быў пабудаваны спадарожнік «[[БелКА]]». Аднак 26 ліпеня 2006 года з-за аварыі [[Днепр-1 (Ракета-носьбіт)|ракета-носьбіта «Днепр»]] запуск скончыўся няўдала (на 73 секундзе палёта ракеты-носьбіта па-за штатна адключыўся адзін з рухавікоў).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20220722/belorusskomu-sputniku-10-let-kak-strana-zapuskala-pervyy-kosmicheskiy-zond-1064959225.html|title=Белорусскому спутнику 10 лет: как страна запускала первый космический зонд|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20220722T0721+0300|access-date=2025-09-01}}</ref> == Крыніцы == <references /> [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Расіі]] bjc0s6fkn6gsbrn3qpgc6v5dzd2f9m5 5124404 5124403 2026-04-10T21:09:52Z Железный капут 151538 Бот: хуткі адкат правак [[Special:Contribs/~2026-22391-65|~2026-22391-65]] па запыце [[:User:Mitte27|Mitte27]] 5124404 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія» імя С.П. Каралёва | лагатып = [[Файл:RKK-Energia logo.png|250px]] | тып = Публічнае акцыянернае таварыства | дэвіз = | заснавана = [[1946]] | размяшчэнне = {{Сцяг Расіі}} г. Каралёў, Расія | галіна = Распрацоўка і вытворчасць касмічнай тэхнікі | net_income = | аўдытар = | сайт = [https://energia.ru/ Афіцыйны сайт] | заснавальнікі = [[Сяргей Паўлавіч Каралёў]] }}Публічнае акцыянернае таварыства «'''Ракетна-касмічная карпарацыя «Энергія'''» імя С.П. Каралёва» (ранейшыя назвы: ВКБ-1, ЦКБЭМ, НВА «Энергія») — адно з вядучых прадпрыемстваў касмічнай прамысловасці СССР і Расіі. Галоўная Арганізацыя карпарацыі знаходзіцца ў горадзе [[Каралёў (горад)|Каралёве]] (Маскоўская вобласць), філіял — на касмадроме [[Байканур]] (Казахстан). Прадпрыемства з'яўляецца асноўным распрацоўшчыкам ракетна-касмічнай тэхнікі: [[Ракета-носьбіт|ракет-носьбітаў]], [[Штучны спадарожнік Зямлі|спадарожнікаў]], [[Аўтаматычная міжпланетная станцыя|аўтаматычных міжпланетных станцый]], пілатуемых касмічных караблёў, пілатуемых [[Арбітальная станцыя|арбітальных станцый]] і іх модуляў. У ВКБ-1 былі распрацаваны і зроблены [[Спутнік-1|першы штучны спадарожнік Зямлі]], аўтаматычныя міжпланетныя станцыі, запушчаныя да Месяца, Венеры і Марса. На прадпрыемстве ў 1956-1957 гадах была спраектаваная і выраблена ракета-носьбіт сямейства Р-7. == Гісторыя == === 1946-2000 === {{У планах|элемент=падраздзел|прысвечаны=Гісторыі ВКБ-1 і РКК «Энергія» да 2000 года}} === 2000-2010 г.г. === На пачатку 2000-х РКК «Энергія» пачала распрацоўвала крылаты шматмэтавы пілатуемы шматразовы касмічны карабель які атрымаў назву «[[Кліпер (касмічны карабель)|Кліпер]]». Планавалася што ён стане заменай караблёў серыі «Саюз». У 2005 годзе поўнапамерны макет «Кліпера» стаў жамчужынай авіясалона МАКС. У студзені 2006 года Раскосмас абвясціў тэндар на новы касмічны карабель, які павінен будзе прыйсці на змену «Саюзу». Заяўкі на ўдзел падалі РКК «Энергія», [[ГКНПЦ імя Хрунічова]] і [[НВА «Молния»]], але пасля працяглага абмеркавання камісія Раскосмаса прыняла рашэнне адправіць усе праекты на дапрацоўку, як не адказваючым патрабаванням тэндару.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sevastopol.su/news/v-blizhayshem-budushchem-rossii-pridetsya-vybirat-kakoy-kosmicheskiy-korabl-ey-bolshe-vsego|title=В ближайшем будущем России придется выбирать, какой космический корабль ей больше всего необходим|first=ForPost-Новости Севастополя, Крыма, России и|last=мира|website=ForPost - Новости Севастополя, Крыма, России и мира|date=2008-05-03|access-date=2025-09-04}}</ref> У 2009 годзе распрацоўка карабля «Кліпер» была спыненая ў сувязі з распрацоўкай новага, больш універсальнага бяскрылага касмічнага карабля. === Пасля 2010 г. === У РКК «Энергія» працягваецца распрацоўка пілатуемых касмічных караблёў, уключаючы мадэрнізацыю караблёў «[[Саюз (касмічны карабель)|Саюз]]» і «Прагрэс». Распрацоўваюцца праекты караблёў новага пакалення (напрыклад карабель «Арол»). У маі 2022 года РКК «Энергія» падпісала з «[[Раскосмас|Раскосмасам]]» кантракт па распрацоўцы эскізнага праекта «[[Расійская арбітальная станцыя|Расійскай арбітальнай станцыі]]».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/6273acfd9a79477fd86ba0d6|title=«Роскосмос» разработает эскиз проекта российской орбитальной станции|website=РБК|date=2022-05-05|access-date=2025-09-03}}</ref> Аднак да сярэдзіны 2020-х гадоў РКК «Энергія» сутыкнулася ростам праблемам, звязанымі са старэннем інфраструктуры, зрывам тэрмінаў і ростам даўгоў. У жніўні 2025 года ва ўнутраных паведамленнях генеральны дырэктар Ігар Мальцаў прызнаў наяўнасць «шматмільённых даўгоў»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vfokuse.mail.ru/article/kosmicheskij-krizis-rkk-energiya-na-grani-propasti-67620990/|title=Космический кризис: почему глава РКК «Энергия» завил о вероятности закрытия предприятия|first=Дарья|last=Баева|website=ВФокусе Mail|date=2025-08-27|access-date=2025-09-03}}</ref>, пагаршэнне маральнага духу супрацоўнікаў і рызыку краху ў выпадку адсутнасці рэформаў. Гэта можа паставіць Расійскую праграму пілатуемых касмічных палётаў у цяжкае становішча, т.я. РКК «Энергія» з'яўляецца распрацоўшчыкам і вытворцам караблёў «Саюз». == Прадукцыя для Рэспублікі Беларусь == У 2003 годзе па замове Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі,на прадпрыемстве быў пабудаваны спадарожнік «[[БелКА]]». Аднак 26 ліпеня 2006 года з-за аварыі [[Днепр-1 (Ракета-носьбіт)|ракета-носьбіта «Днепр»]] запуск скончыўся няўдала (на 73 секундзе палёта ракеты-носьбіта па-за штатна адключыўся адзін з рухавікоў).<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20220722/belorusskomu-sputniku-10-let-kak-strana-zapuskala-pervyy-kosmicheskiy-zond-1064959225.html|title=Белорусскому спутнику 10 лет: как страна запускала первый космический зонд|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20220722T0721+0300|access-date=2025-09-01}}</ref> == Крыніцы == <references /> [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Расіі]] kjdqccfbbqoqt9sikz1mi2b17x30bpz Беларускія гаворкі ў Літве 0 794121 5124382 5116094 2026-04-10T20:19:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124382 wikitext text/x-wiki [[Файл:Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя.svg|400px|міні|Моўная сітуацыя на Віленшчыне ў пачатку XX стагоддзя паводле літоўскага мовазнаўца [[Алойзас Відугірыс|Алойзаса Відугірыса]]. Ружовым — беларускамоўныя зоны, зялёным — літоўскамоўныя, жоўтым — польскамоўныя.]] '''Беларускія гаворкі ў Літве''' — рэгіянальныя разнавіднасці [[Беларуская мова|беларускай мовы]], якія распаўсюджаны пераважна на [[Літва|літоўскай]] частцы тэрыторыі [[Віленшчына|Віленшчыны]]. Яны ёсць натуральным працягам гаворак з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] і захавалі шмат старажытных рыс беларускай мовы, спалучаючы іх з уплывамі [[Літоўская мова|літоўскай]], [[Польская мова|польскай]] і [[Руская мова|рускай]] моў{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012|с=297–302}}. == Гістарычны агляд == Уваходжанне ў XIII стагоддзі беларускіх зямель у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] спрыяла больш свабоднаму перамяшчэнню [[літоўцы|літоўскага]] і беларускага насельніцтва. Першы расійскі [[Усерасійскі перапіс насельніцтва 1897 года|ўсеагульны перапіс насельніцтва 1897 года]] паказаў, што ў [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] пражывала ўжо каля 70 тысяч беларусаў, што складала 56&nbsp;% усіх жыхароў губерні, у той час як літоўцаў у ёй было толькі 17,6&nbsp;%{{sfn|Беларускае замежжа|2010|с=204, 205}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. З аднаго боку, беларусы засялялі геаграфічна кампактную тэрыторыю — шматлікія вёскі пераважна на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] (вясковае насельніцтва, якое карысталася беларускай мовай), а таксама саму Вільню, дзе жыла беларуская інтэлектуальная эліта і якая стала адным з найважнейшых цэнтраў беларускасці. Менавіта тут [[Францыск Скарына]] выдаў сваю [[Малая падарожная кніжка|«Малую падарожную кніжыцу»]] (каля 1522 года) і [[Апостал Францыска Скарыны|«Апостала»]] (1525 год). Там таксама дзейнічала друкарня [[Пётр Цімафеевіч Мсціславец|Пятра Мсціслаўца]], дзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага]] (1588 год) у тым ліку ў [[Старабеларуская мова|старабеларускай]] версіі. [[Віленскі ўніверсітэт]] скончылі многія вядомыя беларусы і асобы, якія паходзілі з беларускіх зямель: [[Адам Міцкевіч]], [[Ян Чачот]], [[Ігнат Іпалітавіч Дамейка|Ігнат Дамейка]], [[Мацей Казімір Сарбеўскі|Мацей Сарбеўскі]], [[Тэадор Нарбут]], [[Уладзіслаў Сыракомля]]. З горадам былі таксама звязаныя [[Сімяон Полацкі]], [[Леў Сапега]], [[Кастусь Каліноўскі]], [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], браты [[Іван Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Луцкевіч|Антон Луцкевічы]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Вацлаў Ластоўскі]], [[Максім Багдановіч]] — практычна ўся беларуская эліта мяжы XIX і XX стагоддзяў. Тут выходзіла газета «[[Наша Ніва (1906)|Наша Ніва]]», друкаваліся шматлікія кнігі беларускіх пісьменнікаў і паэтаў. На пачатку XX стагоддзя горад стаў найважнейшым цэнтрам фармавання [[беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], і менавіта тут у час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ўзнікла ідэя стварэння адзінай беларуска-літоўскай дзяржавы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. У 1918 годзе ў Берліне была выдадзена «[[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі]]», якая ўключала ў беларускі арэал значныя тэрыторыі сучаснай Літвы (да лініі [[Сейны]]&nbsp;— [[Друскенікі]]&nbsp;— [[Араны]]&nbsp;— [[Трокі]]&nbsp;— [[Еўе]]&nbsp;— [[Муснікі]]), хоць яна і мела пераважна палітычны характар{{sfn|Jankowiak|2025|с=81—82}}. Міжваенны перыяд стаў часам бурнага беларускага жыцця перадусім на Віленшчыне, якая ўваходзіла ў склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]{{sfn|Беларусы ў Літве|2010}}. У 1923 годзе ў Віленскай школьнай акрузе дзейнічала 30 дзяржаўных беларускіх школ (супраць 1057 польскіх дзяржаўных і 51 прыватнай, 20 дзяржаўных літоўскіх і 40 прыватных, 53 прыватных яўрэйскіх{{sfn|Беларусы ў Літве|2010|с=37}}), існавала [[Віленская беларуская гімназія|беларуская гімназія]] ў Вільні{{sfn|Беларусы ў Літве|2010|с=43–78}}, выходзіла 12 беларускіх газет агульным тыражом каля 9500 асобнікаў (станам на 1937 год){{sfn|Беларусы ў Літве|2010|с=81}}, дзейнічаў [[Беларускі пасольскі клуб]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Паводле даследаванняў [[Сяверын Выслаўх|С.&nbsp;Выслаўха]], у міжваенным [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскім ваяводстве]] пражывала 205 509 асоб, якія задэкларавалі беларускую мову як родную{{sfn|Jankowiak|2025|с=82}}. Паводле перапісу насельніцтва 1923 года ў межах [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|незалежнай Літвы]] (гэта значыць без Віленшчыны) афіцыйна пражывала толькі 4400 беларусаў (згодна з неафіцыйнымі данымі — каля 40–45 тысяч). У параўнанні з перапісам 1897 года афіцыйная колькасць беларусаў там скарацілася амаль у 16 разоў, прычым 86,1&nbsp;% з іх складала сельскае насельніцтва, якое, верагодна, карысталася беларускімі гаворкамі. Найбольшая канцэнтрацыя беларусаў назіралася ў прыгранічным [[Троцкі павет (1919—1940)|Троцкім павеце]] (гміны [[Самілішкі]], [[Еўе]], [[Высокі Двор]]){{sfn|Jankowiak|2025|с=83}}. Цэнтрам дзейнасці літоўскіх беларусаў стала [[Коўна]], дзе працавалі беларускія арганізацыі, такія як «[[Беларуская хатка (Коўна)|Беларуская хатка]]», дзейнічаў [[Беларускі народны ўніверсітэт (Коўна)|Беларускі народны ўніверсітэт]] і [[Беларускі народны тэатр (Коўна)|тэатр]]{{sfn|Беларускае замежжа|2010|с=211}}. З усталяваннем савецкай улады пачалося знішчэнне беларускага школьніцтва і ўсіх формаў грамадска-культурнай дзейнасці. Беларуская актыўнасць адрадзілася толькі ў 1980-я гады XX стагоддзя. У 1990 годзе ўжо было зарэгістравана 20 беларускіх арганізацый, пачалі адкрывацца беларускія школы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Сучасныя геапрасторавыя аналізы дэманструюць, што хоць за апошнія 130 гадоў агульная колькасць літоўскамоўнага насельніцтва ў рэгіёне вырасла (у асноўным за кошт інтэнсіўнай урбанізацыі і [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] Вільні і Трокаў), у сельскай мясцовасці Віленшчыны назіраецца рэзкі дэмаграфічны спад носьбітаў літоўскіх гаворак{{sfn|Gudaitis|2024|с=15–16}}. На тэрыторыі сучаснай Беларусі ([[Воранаўскі раён|Воранаўскі]], [[Лідскі раён|Лідскі]], [[Астравецкі раён|Астравецкі раёны]]) літоўская мова таксама знаходзіцца на мяжы знікнення: паводле перапісу 2019 года з прыкладна 1300 этнічных літоўцаў роднай яе назвалі толькі 327 чалавек, а асноўнымі мовамі зносін сталі руская (68,1&nbsp;%) і беларуская (26,5&nbsp;%){{sfn|Gudaitis|2024|с=17}}. У наш час у Літве пражывае каля 45 тысяч беларусаў, што складае 1,5&nbsp;% (рускія — 8,2&nbsp;%, палякі — 6,9&nbsp;%) насельніцтва гэтай дзяржавы. Беларуская меншасць вядзе вельмі актыўную дзейнасць у Літве{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. == Даследаванне беларускіх гаворак == Славяна-балтыйскае памежжа застаецца адной з найцікавейшых даследчых праблем і прадметам навуковых пошукаў мовазнаўцаў з Беларусі, Польшчы, Расіі і краін Балтыі{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. === Дасавецкі перыяд === Першыя грунтоўныя спробы вызначэння межаў беларускага этнасу на аснове распаўсюджвання гаворак на беларуска-літоўскім памежжы належаць лінгвісту [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіму Карскаму]]. Пасля экспедыцыі 1903 года ён выдаў працу «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» з дадаткам «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічнай карты беларускага племені]]», дзе падрабязна апісаў мяжу гаворак: яна ішла на поўдзень ад возера [[Дрысвяты (возера)|Дрысвяты]], праз [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]], на поўдзень ад [[Камаі|Камаяў]] і [[Лынтупы|Лынтупаў]], перасякала раку [[Жэймяна]] і даходзіла да [[Кернава]], [[Еўе|Еўя]] і Трокаў, ахопліваючы значную частку сучаснай Літвы на захад і ўсход ад Вільні. Падобныя межы былі зафіксаваныя і на «Вопыце дыялекталагічнай карты рускай мовы», складзенай [[Маскоўская дыялекталагічная камісія|Маскоўскай дыялекталагічнай камісіяй]] у 1915 годзе{{sfn|Jankowiak|2025|с=77—79}}. Паводле статыстычнага апытання, праведзенага па ініцыятыве графа [[Адам Альфрэд Плятэр|Адама Плятэра]] (даныя апублікаваныя ў 1898 годзе пад псеўданімам «Ананім»), і мапы [[Ян Міхал Развадоўскі|Яна Развадоўскага]] (1901), у канцы XIX стагоддзя ў Віленскай губерні пераважала польска-беларускамоўнае насельніцтва (69&nbsp;%), у той час як літоўскамоўнае складала каля 23,3&nbsp;%. Гэтыя даследаванні ўпершыню дакладна зафіксавалі шырокую зону інтэнсіўных моўных кантактаў і вылучылі асобныя славянскія моўныя астравы ў ваколіцах [[Янава (Літва)|Янава]] і [[Шырвінты|Шырвінтаў]], а таксама літоўскія астравы сярод славянамоўнага масіву — [[Лаздуны 1|Лаздуны]], [[Гервяты]], і абшар Пеляса–Радунь–Дзевянішкі{{sfn|Gudaitis|2024|с=5–11}}. === Міжваенны час === У міжваенны перыяд [[Галіна Турска]] ў працы ''«Аб узнікненні польскіх моўных абшараў на Віленшчыне»''{{sfn|Turska|1982|с=19–121}} даследавала, як фармаваліся [[Польская мова ў Літве|польскамоўныя тэрыторыі ў Літве]]. Яна разглядала магчымасць, што перад [[паланізацыя]]й літоўцаў адбылася [[беларусізацыя]]: спачатку жыхары паўднёва-ўсходняй Літвы пераходзілі на беларускую мову, а потым — на польскую. Турска адзначала, што ўжо да 1919 года беларуская гаворка была шырока распаўсюджана ў многіх вёсках Віленшчыны і паўплывала як на [[Літоўская мова|літоўскую]], так і на [[Польская мова|польскую мову]]{{sfn|Turska|1982|с=23}}{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Перыяд знаходжання ў складзе міжваеннай Польшчы (1921—1939 гады) стаў часам узмоцненай паланізацыі, з-за якой значная частка беларускамоўнага насельніцтва стала двухмоўнай{{sfn|Jankowiak|2025|с=81}}, і адбылася незваротная змена моўнага кода з літоўскага на польскі на вялікіх тэрыторыях{{sfn|Gudaitis|2024|с=12}}. У другой частцы сваёй працы Галіна Турская прааналізавала [[беларусізмы]], якія распаўсюдзіліся ў польскіх гаворках Віленшчыны. Яна адзначала, што польская мова запазычала іх непасрэдна з народных гаворак, а не з [[Літаратурная мова|літаратурнай]] беларускай мовы. Сярод такіх рыс вылучаюцца{{sfn|Turska|1982|с=65–86}}: [[аканне]] (''ляка́рства''), беларускі [[націск]] (''неха́й''), беларускія [[суфікс]]ы (напрыклад ''-ачы'' ў слове ''цяля́чы''), формы безасабовых [[Дзеяслоў|дзеясловаў]] (''пекць'' — «пячы», ''побекць'' — «пабегчы»), а таксама шматлікія лексемы: ''[[багун]]'', ''бульба'', ''дзёргач'' («дзяркач»), ''[[дрывотня]]'', ''бадзяцца'' і многія іншыя{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Аўтарка таксама адзначае, што частка беларусізмаў была вядомая яшчэ ў часы Вялікага Княства Літоўскага ў мове мясцовай [[шляхта|шляхты]] і ў творах пісьменнікаў эпохі [[Рамантызм|рамантызму]], напрыклад, аканне, а таксама словы: ''sini'' («сіні») у Адама Міцкевіча, ''tanny'' («танны») у Яна Чачота, ''zajzdrość'' («зайздрасць») у [[Валеры Лазінскі|В. Лазінскага]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. === Пасляваенныя час === Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў рэспубліках [[СССР]] з’явілася вялікая цікавасць да вывучэння гаворак, звязаная з развіццём лінгвістычнай геаграфіі{{sfn|Jankowiak|2025|с=83}}. З найважнейшых міжнародных праектаў таго часу варта згадаць экспедыцыю 1966 года, калі беларускія і літоўскія дыялектолагі сабралі матэрыял ([[Лексікалогія|лексіку]]), які адносіўся да беларускіх гаворак паўднёва-ўсходняй часткі [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]] — населеных пунктаў Троцкага, [[Варэнскі раён|Варэнскага]] і Віленскага раёнаў. У 1975 годзе даследаванні на гэтых тэрыторыях былі паўтораныя, а ў 1976 годзе дадаткова вывучаліся беларускія гаворкі ў [[Ігналінскі раён|Ігналінскім]] і Свянцянскім раёнах. У 1977 годзе адбылася вялікая беларуска-літоўска-латышская экспедыцыя, прысвечаная вывучэнню беларускіх гаворак у [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай]] і Літоўскай ССР. З населеных пунктаў Літоўскай ССР былі даследаваны: Варэнскі раён ([[Новыя Мацалі]]), Салечніцкі раён ([[Стральцы (Салечніцкі раён)|Стральцы]]), Віленскі раён ([[Ліпнікі (Віленскі раён)|Ліпнікі]], [[Судэрва]], [[Грыкені]], [[Відаўцішкі (Віленскі раён)|Відаўцішкі]], [[Швэды (Віленскі раён)|Швэды]]), Троцкі раён ([[Старыя Трокі]], [[Стракішкі]]), Салечніцкі раён ([[Гемзы]]), Ігналінскі раён ([[Лайпушкі]]){{sfn|СПЗБ|1979|с=7, 8}}. Сабраны матэрыял увайшоў у пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]» (1979—1986){{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Матэрыялы, сабраныя падчас гэтых экспедыцый, выкарыстоўвала ў сваёй навуковай працы [[Э. Грынавецкене|Э.&nbsp;Грынавецкене]]. Вывучэннем мясцовых беларускіх гаворак займаўся прафесар Віленскага ўніверсітэта [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;Чэкман]] (у 1969—2002 гадах), які таксама даследаваў польскую мову Віленшчыны, мову [[Стараабрадніцтва|старавераў]] і пскоўскія гаворкі, а таксама яго аспірант Мікола Савіч і лінгвіст [[Ф.Клімчук|Ф.&nbsp;Клімчук]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. У прыватнасці, [[Алойзас Відугірыс]] і Ф.&nbsp;Клімчук у 1978 годзе акрэслілі мяжу дамінавання беларускіх гаворак у паўднёва-ўсходняй Літве па лініі [[Буйвідзы]] — [[Рудаміна (Віленскі раён)|Рудаміна]] — [[Рудзішкі (горад)|Рудзішкі]] — на захад ад [[Эйшышкі|Эйшышак]]{{sfn|Jankowiak|2025|с=84—85}}. === Наш час === У наш час цікавасць да беларускіх гаворак праяўлялі [[Лілія Плыгаўка]], кіраўніца Цэнтра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|Віленскага педагагічнага ўніверсітэта]], і [[Аляксандр Адамковіч]] з [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытута літоўскай мовы]]. Гэтыя даследчыкі ўдзельнічалі ў працы над абноўленай версіяй «''Атласа літоўскай мовы»'' і адказвалі за частку, якая тычыцца беларускіх гаворак (у старой версіі атласа беларускія гаворкі і паўночнакрэсовую польскую мову не ўлічвалі). У 2011—2013 гадах Л.&nbsp;Плыгаўка правяла грунтоўныя палявыя даследаванні, якія пацвердзілі, што мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[Простая мова (група дыялектаў)|простай]]») працягвае выкарыстоўвацца ў побыце з большай перавагай або нароўні з польскай мовай. Гэта сталі першыя комплексныя даследаванні беларускіх гаворак у Літве пасля распаду СССР{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. У 2014 годзе ў межах праекта па геалінгвістыцы Л.&nbsp;Плыгаўка і А.&nbsp;Адамковіч наведалі 22 староствы і запісалі гаворку ў 59 носьбітаў пераважна ў Віленскім і Салечніцкім раёнах{{sfn|Jankowiak|2025|с=86—87}}. Л.&nbsp;Плыгаўка таксама з’яўляецца аўтаркай манаграфій «''Беларуская мова ў Літве: сацыякультурны і лінгвістычны аспект»'' (2009) і «''Беларуская мова ў полікультурным рэгіёне''» (2015). Найбольш маштабныя сучасныя даследаванні ў 2008—2025 гадах правёў польскі дыялектолаг [[Міраслаў Янковяк]], які сабраў каля 130 гадзін запісаў беларускіх гаворак у Віленскім, Салечніцкім, Свянцянскім, Аранскім і Ігналінскім раёнах. Яго вынікі паказваюць значнае скарачэнне колькасці носьбітаў і арэала бытавання беларускіх гаворак. Яны паступова выцясняюцца польскай мовай, а ў далейшым — рускай і літоўскай. Сярод асноўных прычын заняпаду: нізкі прэстыж гаворкі, адсутнасць беларускамоўнай адукацыі і інстытуцыйнай падтрымкі пры наяўнасці развітой сеткі польскіх школ, прагматызм насельніцтва і адсутнасць міграцыйнага прытоку з Беларусі{{sfn|Jankowiak|2025|с=87, 89, 92}}. Станам на першую чвэрць XXI стагоддзя сітуацыя па раёнах Літвы выглядае наступным чынам. Віленскі раён з'яўляецца арэалам найбольш частага выкарыстання беларускіх гаворак (вёскі [[Лаварышкі]], [[Масцішчы (Віленскі раён)|Масцішчы]], [[Шумск (Літва)|Шумск]], [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]], [[Пятрулішкі]] і інш.), пры гэтым самай заходняй кропкай фіксацыі гаворкі стала вёска [[Галіны (Віленскі раён)|Галіны]]{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У Салечніцкім раёне на ўчастку ад [[Салечнікі|Салечнікаў]] да [[Тургелі|Тургеляў]] гаворка яшчэ даволі пашырана, хоць і ўступае месца польскай мове. У «[[Дзевянішскі выступ|Дзевянішскім выступе]]» (вакол вёскі [[Дзевянішкі]]) назіраецца сітуацыя своеасаблівага «скансена», дзе разам з літоўскай і польскай гаворка добра захавалася ў вёсках [[Нарвілішкі]], [[Краўчуны (Салечніцкі раён)|Краўчуны]], [[Рудня]], [[Дайліды]]. Аднак на захад ад Салечнікаў да [[Калеснікі|Калеснікаў]] беларуская мова сістэматычна выцясняецца{{sfn|Jankowiak|2025|с=90}}. У Аранскім раёне гаворка захоўваецца толькі сярод людзей найстарэйшага пакалення ў нешматлікіх прыгранічных вёсках ([[Котра (вёска, Літва)|Котра]], [[Парамок]], [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]], [[Дубічы (Літва)|Дубічы]]) і знаходзіцца пад пагрозай хуткага знікнення з-за геаграфічнай ізаляцыі, бо на поўнач ад іх цягнуцца пушчанскія лясы, якія аддзяляюць славянскае насельніцтва ад балцкага{{sfn|Jankowiak|2025|с=89—90}}. У Свянцянскім і Ігналінскім раёнах назіраецца моцнае выцясненне беларускіх гаворак і мясцовай польскай мовы на карысць літоўскай: у гістарычным славянскім трохкутніку [[Рымшаны]] — [[Гайды]] — [[Відзы]] ў 2014 годзе беларускую гаворку ўдалося зафіксаваць толькі ў трох вёсках ([[Мейкшты]], [[Рамейкі]], [[Стрылунгі]]){{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. Троцкі раён пакуль застаецца недаследаваным сучаснымі дыялектолагамі, але імаверна гаворка магла захавацца ў асобных вёсках. На Ковеншчыне, дзе ў міжваенны час былі беларускія паселішчы каля мяжы, гаворка, найхутчэй, цалкам знікла{{sfn|Jankowiak|2025|с=92}}. Багаты прыватны архіў сучасных запісаў беларускіх гаворак мае таксама этнолаг [[Юрый Унуковіч]]. Архіў матэрыялаў мае і Інстытут гістарычных даследаванняў Беларусі [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]]. Сярод польскіх мовазнаўцаў праблемай беларуска-польска-балтыйскага памежжа найбольш займалася [[Эльжбета Смулькова]] (праблематыка моўнай інтэрферэнцыі, методыка даследавання гаворак на памежжах, шматмоўнасць насельніцтва). Пытанне беларускіх гаворак, разам з апісаннем паўночнакрэсовай польскай мовы, закраналі таксама [[Галіна Карась]], [[Зоф’я Саванеўска-Мохава]], [[Ганна Зяліньска]] і [[Каджы Марыто]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. == Асаблівасці беларускіх гаворак у Літве == Беларускія гаворкі на Віленшчыне з’яўляюцца натуральным працягам гаворак з тэрыторыі Беларусі. [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|В.&nbsp;Чэкман]], [[Пятрас Гаўчас|П.&nbsp;Гаўчас]] і [[Лайма Грумадзене|Л.&nbsp;Грумадзене]] вызначылі арэал іх распаўсюджання прыблізна ад Буйвідзаў на поўначы да Вуйвідзішак і Трокаў на захадзе, а таксама да Калеснікаў і Эйшышак на поўдні Літвы. Паводле традыцыйнага падзелу, яны належаць да паласы [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускіх гаворак]], а на поўнач ад [[Немянчын]]а набліжаюцца да [[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы|паўночна-ўсходняга дыялекту]]. Згодна з падзелам на дыялектныя зоны, іх можна аднесці да [[Паўночна-заходняя дыялектная зона беларускай мовы|паўночна-заходняй зоны]]{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}. Характэрныя рысы{{sfn|Barszczewska, Jankowiak|2012}}: * недысімілятыўнае [[аканне]] і [[яканне]], хоць на поўначы назіраецца пераход ад недысімілятыўнага да [[Дысіміляцыя (мовазнаўства)|дысімілятыўнага]]; * вымаўленне толькі [[Цвёрды зычны|цвёрдага]] і [[Зацвярдзелы зычны|зацвярдзелага]] ''р''; * ненаціскное ''я'' на месцы даўняга ''яць'' у канчатках [[Месны склон|меснага склону]] адзіночнага ліку [[Назоўнік|назоўнікаў]]: ''у ха́ця'' («у хаце»), ''у ле́ся'' («у лесе»), што сведчыць пра поўнае яканне; * ужыванне лексемы ''[[фасоля]]'' ў форме ''фасоль''; * форма [[Указальны займеннік|ўказальнага займенніка]] з пратэтычным ''г'': ''гэ́ны''; * форма [[Інфінітыў|інфінітыву]] дзеяслова ''ісьці́''; * ужыванне [[дзеепрыметнік]]а мінулага часу на ''-вшы'': ''сын у шко́лу пае́хаўшы'' («сын паехаў у школу»); * лексемы, якія абазначаюць прадметы па-рознаму ў іншых рэгіёнах Беларусі: [[порткі]] («штаны»), [[студня|сту́дня]] («калодзеж»), ''[[абрус|абру́с]]'', ''о́брус'' («настольнік»), [[кашуля|кашу́ля]] («сарочка, рубашка»); * пашыраная канструкцыя тыпу ''мне балі́ць галава́'' замест літаратурнай ''у мяне́ балі́ць галава́''; * прысутнасць запазычанай лексікі з іншых моў: ** польскай (''тэ́рас гаво́раць, ён бэ́ндзе''), ** рускай (''маладзё́ж, я харашо́ рабо́тала''), ** літоўскай (''на́ша мокітая'' < ''mokytoja'' «настаўніца»; ''мая́ саска́йта'' < ''sąskaita'' «рахунак»). == Уплыў на мясцовыя літоўскія гаворкі == Мясцовая беларуская гаворка (якую самі жыхары называюць «[[Простая мова (група дыялектаў)|простай мовай]]» ці ''po prostu'') гістарычна аказвала і працягвае аказваць моцны субстратны і адстратны ўплыў на суседнія літоўскія дыялекты. Сучасныя сацыялінгвістычныя даследаванні на беларуска-літоўскім памежжы (у Салечніцкім раёне Літвы і Воранаўскім раёне Беларусі) паказваюць, што ва ўмовах цеснага [[Білінгвізм|білінгвізму]] [[паўднёвааўкштайцкі дыялект]] літоўскай мовы зазнае інтэнсіўныя працэсы дэградацыі марфалагічнай структуры пад ціскам дамінуючай беларускай мовы{{sfn|Tuomienė|2024|с=210, 214}}. Літоўскамоўныя жыхары (асабліва сярэдняга і малодшага пакаленняў) часта пераймаюць беларускія граматычныя мадэлі, што прыводзіць да інтэрферэнцыі. У прыватнасці, парушаюцца правілы літоўскага словаўтварэння: адбываецца змяшэнне мужчынскага і жаночага родаў абстрактных назоўнікаў толькі дзеля таго, каб яны граматычна адпавядалі роду беларускага эквівалента (напрыклад, выкарыстанне жаночага роду замест мужчынскага пад уплывам беларускіх слоў ''прыгажосць'', ''цемната''). Назіраецца і блытаніна ў катэгорыях адзіночнага і множнага ліку для назоўнікаў ''[[pluralia tantum]]'' і ''[[singularia tantum]]''{{sfn|Tuomienė|2024|с=214–219}}. Значныя змены адбываюцца і ў сістэме дзеяслова. Пад уплывам беларускай канструкцыі са словам «бывала» (для абазначэння шматразовага дзеяння ў мінулым), у мясцовай літоўскай гаворцы ў якасці своеасаблівага ўстаўнога слова пачала актыўна выкарыстоўвацца форма трэцяй асобы «''būdavo''». Акрамя таго, паводле славянскай мадэлі часта будуюцца [[Зваротны дзеяслоў|зваротныя дзеясловы]]: літоўскі постфікс зваротнасці далучаецца ў самым канцы слова, нават пры наяўнасці прыстаўкі, капіруючы структуру беларускіх зваротных дзеясловаў на ''-ца'' / ''-ся''{{sfn|Tuomienė|2024|с=221–224}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Barszczewska N., Jankowiak M. |загаловак=Dialektologia białoruska |месца=Warszawa |выдавецтва=Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy |год=2012 |старонак=308 |isbn=978-83-89191-14-4 |ref=Barszczewska, Jankowiak |спасылка=https://ispan.waw.pl/ireteslaw/bitstream/handle/20.500.12528/1155/Dialektologia_bialoruska_2012.pdf}} * {{кніга |загаловак=Беларускае замежжа = Белорусское зарубежье |адказны=Дэпартамент па архівах і справаводстве Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь [і інш. ; складальнік Н. А. Голубева] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=2010 |старонак=479 |isbn=978-985-11-0534-8 |ref=Беларускае замежжа}} * {{Крыніцы/Беларусы ў Літве: учора і сёння|том=1|ref=Беларусы ў Літве}} * {{артыкул|аўтар=[[Айдас Гудайціс|Gudaitis A.]]|загаловак=The Application of Geospatial Analysis Methods for the Reconstruction of Lithuanian–Slavic Ethnolinguistic Boundaries in Southeastern Lithuania|выданне=Languages|тып=часопіс|год=2024|том=9|нумар=359|старонкі=1–20|спасылка=https://www.mdpi.com/2226-471X/9/12/359|ref=Gudaitis}} * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=Acta Albaruthenica |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak }} * {{кніга |загаловак=Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча |том=1 |месца=Мінск |выдавецтва=Навука і тэхніка |год=1979 |ref=СПЗБ}} * {{артыкул|аўтар=[[Ніёле Туомене|Tuomienė N.]]|загаловак=Development of Lithuanian dialects in the active Baltic-Slavic contact zone: Signs of the decay of morphological structure|выданне=Valoda: nozīme un forma|тып=часопіс|год=2024|том=15|старонкі=210–226|спасылка=https://journal.lu.lv/vnf/article/view/2458/2382|ref=Tuomienė}} * {{артыкул |аўтар=Turska H. |загаловак=O powstaniu polskich obszarów językowych na Wileńszczyźnie |выданне=Studia nad polszczyzną kresową |тып=зборнік |том=I |месца=Wrocław—Warszawa—Kraków |год=1982 |старонкі=19–121 |ref=Turska }} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Беларуская мова}} [[Катэгорыя:Беларуская мова ў Літве]] [[Катэгорыя:Дыялекты беларускай мовы]] 4lmvupsxwyiti2flq1s5t8635p1oyve Судэрва 0 796283 5124520 5067833 2026-04-11T10:27:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124520 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Судэрва | арыгінальная назва = Sudervė | падначаленне = | краіна = | герб = Suderve COA.jpg | сцяг = Sudervės vėliava.png | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Holy_Trinity_in_Suderve_01.jpg | подпіс = [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Судэрва)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 46 | lat_sec = 48 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 05 | lon_sec = 13 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Судэрвенская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = 1493 | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Suderwa}}<ref name="SGKP" />, {{lang-ru-dor|Судерва}}<ref name="Goshkevich1905"/><ref name="GSSRI">{{GSSRI|4|775|Судерва}}</ref> | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 588 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = LT-14016 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sudervė | сайт = https://www.vrsa.lt/go.php/Sudervės518 | мова сайта = lt }} {{значэнні2|Судэрва}} '''Судэ́рва'''<ref>{{крыніцы/Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча|1|с=8}}</ref>, таксама '''Судзярве́'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Sudervė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]], за 16 км на паўночны захад ад [[Вільня|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Судэрвенская сянюнія|Судэрвенскай сянюніі]]. Размешчана на рацэ [[Судярвеле]], каля азёр [[Рэша (возера)|Рэша]], [[Вільноя]] і [[Каўшаліс]]. Знаходзіцца за 8 км ад аўтамагістралі {{Таблічка-lt|A|2}}, на скрыжаванні дарог {{Таблічка-lt|KK|108}} і {{Таблічка-lt|KK|171}}. Мясцовасць вядома традыцыяй пляцення віленскіх велікодных вербаў. == Гісторыя == [[Файл:Sudervė, Vilniaus r.JPG|міні|злева|Уезд у Судэрву]] Упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1493 годзе як [[маёнтак]]. У 1504 годзе згадваецца як цэнтр [[Воласць|воласці]]<ref name="suderves">{{Cite web | title = Sudervės | url = http://www.vilniaus-r.lt/index.php?id=5950 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120503195857/http://www.vilniaus-r.lt/index.php?id=5950 | archivedate = 2012-05-03 }}</ref>. У 1562 годзе віленскі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] перадаў маёнтак каад’ютару віленскага дэкана. У другой палове XVI стагоддзя Судэрва мела статус [[староства]]. У 1594 годзе Судэрва была прыпісана да віленскага праваслаўнага [[Віленскае Свята-Траецкае брацтва|брацтва Святой Тройцы]], якое ў 1669 годзе прадало маёнтак віленскаму езуіцкаму навіцыяту. У другой палове XVIII стагоддзя Судэрву набыў віленскі біскуп [[Ігнацы Якуб Масальскі]], які ў 1782 годзе пры дапамозе Тэадоры Сапежынай заснаваў тут парафію і пабудаваў драўляны касцёл. Мураваны храм пачаў узводзіць у 1803 годзе тагачасны ўладальнік вёскі, біскуп тамашэнскі [[Валенцій Ваўчацкі]]. Да 1812 года былі ўзведзены сцены. Пасля смерці біскупа будаўніцтва шчодра фінансаваў і завяршыў яго спадчыннік — [[Іпаліт Воўк-Ланеўскі]]. Храм быў кансэкраваны ў 1834 годзе біскупам [[Анджэй Бенедыкт Клангевіч|Анджэем Клангевічам]]<ref name="SGKP">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XI|549|Suderwa (1)|}}</ref>. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Судэрва апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. У другой палове XIX стагоддзя [[мястэчка]] ў [[Рэшанская воласць|Рэшанскай воласці]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У Судэрве было 7 двароў і 82 жыхары (76 каталікоў, 5 іўдзеяў і 1 праваслаўны)<ref name="SGKP" />. Адзначалася, што ўладальнікі маюць тут «прыгожы палацык», акружаны вялікім цяністым садам<ref name="SGKP" />. У 1905 года маёнтак (47 жыхароў), сяло (32 жыхары) і былая карчма (6 жыхароў) належалі [[Котвічы|Котвічу]]<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/73/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография|старонкі=73|старонак=341}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Судэрву занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 да 1939 года — у складзе [[Гміна Рэша|гміны Рэша]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="przypіс1">{{Cytuj książkę |tytuł = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |tom = I. Województwo wileńskie |wydawca = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |miejsce = Warszawa |rok = 1938 |url = https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. Маёнтак у той час належаў прафесару [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] [[Марыян Здзяхоўскі|Мар’яну Здзяхоўскаму]]. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Судэрва разам з часткай Віленскага краю была перададзена [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года — у [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ліпені 1944 года, у рамках аперацыі «[[Вострая брама (аперацыя)|Вострая брама]]», брыгада [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] разбіла ў Судэрве гарнізон нямецкай станцыі радыёперахопу. У савецкі час Судэрва была цэнтрам [[сельсавет|сельсавета (апілінкі)]] і [[калгас]]а. З 1990 года — у складзе незалежнай [[Літва|Літвы]]. У 2003 годзе стараста Судэрвы Часлава Ступенка была аштрафавана за размяшчэнне на вуліцах шыльдаў з назвамі на літоўскай і [[Польская мова ў Літве|польскай мовах]], аднак пазней штраф быў ануляваны. У 2022 годзе быў зацверджаны афіцыйны [[Герб Судэрвы|герб]] вёскі. == Інфраструктура == У вёсцы працуюць [[Судэрвенская асноўная школа імя Мар’яна Здзяхоўскага|асноўная школа імя Мар’яна Здзяхоўскага]] з выкладаннем на [[Польская мова|польскай мове]], пачатковая школа, бібліятэка, пошта і дом культуры. == Славутасці == [[Файл:Sudervės bažnyčia 1.JPG|міні|злева|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Судэрва)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] — храм-[[ратонда]] ў стылі [[класіцызм]]у. Пабудаваны ў 1803—1822 гадах па ініцыятыве біскупа [[Валенцій Ваўчацкі|Валенція Ваўчацкага]], верагодна, паводле праекта архітэктара [[Ваўжынец Барткевіч|Ваўжынца Барткевіча]]. Будынак упрыгожаны шасцю драўлянымі скульптурамі евангелістаў і апосталаў. * [[Маёнтак Судэрва]] — захаваліся фрагменты сядзібы: класіцыстычны палац (першая палова XIX ст.), афіцына і склеп. У будынку былога палаца цяпер размяшчаецца школа. * Парк скульптур «Вільноя» — размешчаны на беразе аднайменнага возера, дзе экспанаты выстаўлены як на сушы, так і ў вадзе. == Насельніцтва == === Дэмаграфія === Дынаміка колькасці насельніцтва Судэрвы: {{dem|kolon=7|till=600|inc=100|incmin=50 |1868|69|r1868=<ref name="GSSRI"/> |1905|85|r1905=<ref name="Goshkevich1905"/> |1931|141|r1931=<ref name="spis31">{{Cytuj książkę |tytuł = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. |tom= I. Województwo wileńskie |url = https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content |wydawca = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |miejsce = Warszawa |rok = 1938 |strony = 70 }}</ref> |1959|84|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|147|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|329||Sudervė}}</ref> |1979|188|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|397|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|459|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|523|r2011=<ref name="suderves"/> |2021|588|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на паўночны захад ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1977 годзе Судэрва (разам з іншымі вёскамі раёна) стала адным з пунктаў маштабнай беларуска-літоўска-латышскай дыялекталагічнай экспедыцыі па даследаванні беларускіх гаворак у Літоўскай ССР, вынікі якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам, захоўваючыся пераважна толькі сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Галерэя == <gallery> Sudervė, Vilniaus r.JPG|Уезд у Судэрву Sudervė, koplytėlė.JPG|Прыдарожная каплічка Suderves girininkija.2011-07-19.JPG|Лясніцтва Sudervė, sodyba.JPG|Сядзіба Sudervė, paštas.JPG|Пошта 1 Sudervė. Bažnyčia.JPG|Касцёл зімой Sudervė, parkas.JPG|Парк скульптур </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XI|549|Suderwa (1)|}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Судэрвенская сянюнія}} [[Катэгорыя:Судэрвенская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] hrkjswe6j0su4ikfj0x3ywc0n7cr69w 5124521 5124520 2026-04-11T10:28:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124521 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Судэрва | арыгінальная назва = Sudervė | падначаленне = | краіна = | герб = Suderve COA.jpg | сцяг = Sudervės vėliava.png | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Holy_Trinity_in_Suderve_01.jpg | подпіс = [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Судэрва)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 46 | lat_sec = 48 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 05 | lon_sec = 13 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Судэрвенская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = 1493 | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Suderwa}}<ref name="SGKP" />, {{lang-ru-dor|Судерва}}<ref name="Goshkevich1905"/><ref name="GSSRI">{{GSSRI|4|775|Судерва}}</ref> | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 588 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = LT-14016 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Sudervė | сайт = https://www.vrsa.lt/go.php/Sudervės518 | мова сайта = lt }} '''Судэ́рва'''<ref>{{крыніцы/Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча|1|с=8}}</ref>, таксама '''Судзярве́'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Sudervė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]], за 16 км на паўночны захад ад [[Вільня|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Судэрвенская сянюнія|Судэрвенскай сянюніі]]. Размешчана на рацэ [[Судярвеле]], каля азёр [[Рэша (возера)|Рэша]], [[Вільноя]] і [[Каўшаліс]]. Знаходзіцца за 8 км ад аўтамагістралі {{Таблічка-lt|A|2}}, на скрыжаванні дарог {{Таблічка-lt|KK|108}} і {{Таблічка-lt|KK|171}}. Мясцовасць вядома традыцыяй пляцення віленскіх велікодных вербаў. == Гісторыя == [[Файл:Sudervė, Vilniaus r.JPG|міні|злева|Уезд у Судэрву]] Упершыню згадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1493 годзе як [[маёнтак]]. У 1504 годзе згадваецца як цэнтр [[Воласць|воласці]]<ref name="suderves">{{Cite web | title = Sudervės | url = http://www.vilniaus-r.lt/index.php?id=5950 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20120503195857/http://www.vilniaus-r.lt/index.php?id=5950 | archivedate = 2012-05-03 }}</ref>. У 1562 годзе віленскі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] перадаў маёнтак каад’ютару віленскага дэкана. У другой палове XVI стагоддзя Судэрва мела статус [[староства]]. У 1594 годзе Судэрва была прыпісана да віленскага праваслаўнага [[Віленскае Свята-Траецкае брацтва|брацтва Святой Тройцы]], якое ў 1669 годзе прадало маёнтак віленскаму езуіцкаму навіцыяту. У другой палове XVIII стагоддзя Судэрву набыў віленскі біскуп [[Ігнацы Якуб Масальскі]], які ў 1782 годзе пры дапамозе Тэадоры Сапежынай заснаваў тут парафію і пабудаваў драўляны касцёл. Мураваны храм пачаў узводзіць у 1803 годзе тагачасны ўладальнік вёскі, біскуп тамашэнскі [[Валенцій Ваўчацкі]]. Да 1812 года былі ўзведзены сцены. Пасля смерці біскупа будаўніцтва шчодра фінансаваў і завяршыў яго спадчыннік — [[Іпаліт Воўк-Ланеўскі]]. Храм быў кансэкраваны ў 1834 годзе біскупам [[Анджэй Бенедыкт Клангевіч|Анджэем Клангевічам]]<ref name="SGKP">{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XI|549|Suderwa (1)|}}</ref>. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] 1795 года Судэрва апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]]. У другой палове XIX стагоддзя [[мястэчка]] ў [[Рэшанская воласць|Рэшанскай воласці]] [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У Судэрве было 7 двароў і 82 жыхары (76 каталікоў, 5 іўдзеяў і 1 праваслаўны)<ref name="SGKP" />. Адзначалася, што ўладальнікі маюць тут «прыгожы палацык», акружаны вялікім цяністым садам<ref name="SGKP" />. У 1905 года маёнтак (47 жыхароў), сяло (32 жыхары) і былая карчма (6 жыхароў) належалі [[Котвічы|Котвічу]]<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/73/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография|старонкі=73|старонак=341}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Судэрву занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 да 1939 года — у складзе [[Гміна Рэша|гміны Рэша]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="przypіс1">{{Cytuj książkę |tytuł = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |tom = I. Województwo wileńskie |wydawca = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |miejsce = Warszawa |rok = 1938 |url = https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. Маёнтак у той час належаў прафесару [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]] [[Марыян Здзяхоўскі|Мар’яну Здзяхоўскаму]]. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Судэрва разам з часткай Віленскага краю была перададзена [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года — у [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ліпені 1944 года, у рамках аперацыі «[[Вострая брама (аперацыя)|Вострая брама]]», брыгада [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] разбіла ў Судэрве гарнізон нямецкай станцыі радыёперахопу. У савецкі час Судэрва была цэнтрам [[сельсавет|сельсавета (апілінкі)]] і [[калгас]]а. З 1990 года — у складзе незалежнай [[Літва|Літвы]]. У 2003 годзе стараста Судэрвы Часлава Ступенка была аштрафавана за размяшчэнне на вуліцах шыльдаў з назвамі на літоўскай і [[Польская мова ў Літве|польскай мовах]], аднак пазней штраф быў ануляваны. У 2022 годзе быў зацверджаны афіцыйны [[Герб Судэрвы|герб]] вёскі. == Інфраструктура == У вёсцы працуюць [[Судэрвенская асноўная школа імя Мар’яна Здзяхоўскага|асноўная школа імя Мар’яна Здзяхоўскага]] з выкладаннем на [[Польская мова|польскай мове]], пачатковая школа, бібліятэка, пошта і дом культуры. == Славутасці == [[Файл:Sudervės bažnyčia 1.JPG|міні|злева|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] * [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Судэрва)|Касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] — храм-[[ратонда]] ў стылі [[класіцызм]]у. Пабудаваны ў 1803—1822 гадах па ініцыятыве біскупа [[Валенцій Ваўчацкі|Валенція Ваўчацкага]], верагодна, паводле праекта архітэктара [[Ваўжынец Барткевіч|Ваўжынца Барткевіча]]. Будынак упрыгожаны шасцю драўлянымі скульптурамі евангелістаў і апосталаў. * [[Маёнтак Судэрва]] — захаваліся фрагменты сядзібы: класіцыстычны палац (першая палова XIX ст.), афіцына і склеп. У будынку былога палаца цяпер размяшчаецца школа. * Парк скульптур «Вільноя» — размешчаны на беразе аднайменнага возера, дзе экспанаты выстаўлены як на сушы, так і ў вадзе. == Насельніцтва == === Дэмаграфія === Дынаміка колькасці насельніцтва Судэрвы: {{dem|kolon=7|till=600|inc=100|incmin=50 |1868|69|r1868=<ref name="GSSRI"/> |1905|85|r1905=<ref name="Goshkevich1905"/> |1931|141|r1931=<ref name="spis31">{{Cytuj książkę |tytuł = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. |tom= I. Województwo wileńskie |url = https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content |wydawca = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |miejsce = Warszawa |rok = 1938 |strony = 70 }}</ref> |1959|84|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|147|r1970=<ref name="MLTE">{{MLTE|3|329||Sudervė}}</ref> |1979|188|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|397|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|459|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|523|r2011=<ref name="suderves"/> |2021|588|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на паўночны захад ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1977 годзе Судэрва (разам з іншымі вёскамі раёна) стала адным з пунктаў маштабнай беларуска-літоўска-латышскай дыялекталагічнай экспедыцыі па даследаванні беларускіх гаворак у Літоўскай ССР, вынікі якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам, захоўваючыся пераважна толькі сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Галерэя == <gallery> Sudervė, Vilniaus r.JPG|Уезд у Судэрву Sudervė, koplytėlė.JPG|Прыдарожная каплічка Suderves girininkija.2011-07-19.JPG|Лясніцтва Sudervė, sodyba.JPG|Сядзіба Sudervė, paštas.JPG|Пошта 1 Sudervė. Bažnyčia.JPG|Касцёл зімой Sudervė, parkas.JPG|Парк скульптур </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XI|549|Suderwa (1)|}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Судэрвенская сянюнія}} [[Катэгорыя:Судэрвенская сянюнія]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] q7xqjv5p80is5op4nr4jd4w8hzvk08t Беларускі праваслаўны прыход у Вільні 0 803035 5124505 5122996 2026-04-11T09:41:13Z Dzmitry133 154509 Дадаў спасылку на Лявонція Карповіча 5124505 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]], размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] Георгій Рой і [[іерэй]] Аляксандр Кухта<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] f91k6amp45iqmrsh5l4f7re5r1txivw 5124506 5124505 2026-04-11T09:41:56Z Dzmitry133 154509 /* Развіццё і дзейнасць */ 5124506 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] Георгій Рой і [[іерэй]] Аляксандр Кухта<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] oqcm6uhtzrfztkj7wpgh2lg0lzktgoa 5124507 5124506 2026-04-11T09:44:10Z Dzmitry133 154509 5124507 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча аўтарства Ксішы Ангелава]] Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] Георгій Рой і [[іерэй]] Аляксандр Кухта<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] 9q9n3du6j75nwb41ti6lvce48mu5lxd 5124508 5124507 2026-04-11T09:44:37Z Dzmitry133 154509 /* Развіццё і дзейнасць */ 5124508 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча аўтарства Ксішы Ангелава]] Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] Георгій Рой і [[іерэй]] Аляксандр Кухта<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] q0dp2yvirtmc3qpnba48px9dw1gu2ee 5124509 5124508 2026-04-11T09:45:40Z Dzmitry133 154509 5124509 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча аўтарства Ксішы Ангелавай]] Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] Георгій Рой і [[іерэй]] Аляксандр Кухта<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] 0gxbgk80dx2hxzifh6y6a80uveyqvab 5124511 5124509 2026-04-11T09:52:43Z Dzmitry133 154509 /* Святарства */ 5124511 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя |назва = Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстанцінопальскага) патрыярхату ў Вільні ў гонар Дабравешчання Дзевы Марыі |тып = [[парафія]] |размяшчэнне = [[Вільня]], [[вуліца Бакшта]], 4 |ключавыя фігуры = протаіерэй [[Георгій Рой]], іерэй [[Аляксандр Кухта]] |прадстаўніцтва = |галіна = |зборы = |прыбытак = |ахвяраванні = |колькасць валанцёраў = |колькасць супрацоўнікаў= |колькасць членаў = |даччыныя арганізацыі = |уласнасць = |слоган = |сайт = |дата ліквідацыі = }} [[Файл:Entrance of the Belarusian Orthodox parish of the Ecumenical Patriarchate in Vilnius.jpg|thumb|Уваход у царкву беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні]] '''Белару́ская правасла́ўная супо́льнасць Сусве́тнага (Канстанціно́пальскага) патрыярха́ту ў Ві́льні ў го́нар Дабраве́шчання Дзе́вы Мары́і'''<ref>[https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about Старонка прыхода ў Фэйсбуку]</ref> — беларускі праваслаўны [[прыход]], які знаходзіцца ў юрысдыкцыі [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопальскага (Сусветнага) патрыярхату]]. Створаны ў 2023 годзе ў [[Вільня|Вільні]] ([[Літва]]) святарамі [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускай праваслаўнай царквы]] (БПЦ), якія былі вымушаныя пакінуць [[Беларусь]] з-за [[Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі (з 2020 года)|палітычнага пераследу]]. Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. <mapframe latitude="54.68094515722207" longitude="25.290318453972933" width="300" height="200" zoom="16" align="right" text="Вільня, вуліца Бокшта, 4"> { "type": "Feature", "properties": { "marker-color": "#d33", "marker-size": "medium", "title": "Віленская праваслаўная парафія Дабравешчання Дзевы Марыі" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [25.290318453972933, 54.68094515722207] } } </mapframe> == Гісторыя == Перадумовамі да стварэння супольнасці сталі падзеі, звязаныя з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|палітычным крызісам у Беларусі]] і пачаткам [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ваеннай агрэсіі Расіі супраць Украіны]]. Беларускія святары протаіерэй [[Георгій Рой]] і іерэй [[Аляксандр Кухта]], вядомы як аўтар відэаблога «Бацюшка адкажа», публічна асудзілі гвалт у 2020 годзе і вайну ў 2022 годзе. З-за ціску з боку ўлад і пагрозы крымінальнага пераследу яны былі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|вымушаныя эміграваць]] у Літву<ref name="nn_roy">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314082|title=Святар Георгій Рой — пра даносы на яго, малітвы за Расію, якія дасылалі зверху, надзеі на Сусветны патрыярхат і страх прывыкнуць да несвабоды|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-10|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="belsat_0804">{{cite web|url=https://belsat.eu/81405052/dva-svyatary-bpts-perajshli-u-kanstantsinopalski-patryyarhat-u-vilni-buduts-sluzhyts-pa-belarusku|title=Два святары БПЦ перайшлі ў Канстанцінопальскі патрыярхат. У Вільні будуць служыць па-беларуску|publisher=[[Белсат]]|date=2023-04-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі кіраўніцтва [[Руская праваслаўная царква|Рускай праваслаўнай царквы]] (РПЦ) падтрымала вайну, святары з маральных прычын не маглі заставацца ў юрысдыкцыі [[Маскоўскі патрыярхат|Маскоўскага патрыярхату]]<ref name="svaboda_kalady">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32741281.html|title=Частка беларускіх праваслаўных будзе адзначаць Раство 25 сьнежня, а не 7 студзеня|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2023-12-21|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Паколькі РПЦ раней спыніла [[еўхарыстычныя зносіны]] з [[Канстанцінопальскі Патрыярхат|Канстанцінопалем]], пераход паміж юрысдыкцыямі па стандартнай працэдуры з атрыманнем адпускной граматы быў немагчымы. У красавіку 2023 года святары звярнуліся да [[Патрыярх Канстанцінопальскі|патрыярха Канстанцінопальскага]] [[Варфаламей I|Варфаламея]] з просьбай прыняць іх пад свой [[амафор]]. 6 красавіка 2023 года Сусветны патрыярхат, выступаючы як найвышэйшая апеляцыйная інстанцыя, афіцыйна прыняў іх у сваю юрысдыкцыю без адпускных грамат<ref name="belsat_0804"/><ref name="svaboda_kalady"/>. Кіраўніцтва [[Беларускі экзархат|Беларускага экзархата]] не прызнала гэты пераход. 11 красавіка 2023 года [[мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі]] [[Веніямін (Тупека)|Веніямін]] і [[архіепіскап Гродзенскі і Ваўкавыскі]] [[Антоній (Даронін)|Антоній]] выдалі ўказы аб забароне Георгія Роя і Аляксандра Кухты [[Забарона ў служэнні|ў служэнні]] на тэрыторыі [[Беларуская праваслаўная царква|БПЦ]]<ref name="pozirk_ban">{{cite web|url=https://pozirk.online/be/news/37984/|title=Двум беларускім святарам, якія перайшлі з Маскоўскага ў Сусветны патрыярхат, забаранілі служэнне|publisher=Pozirk|date=2023-04-11|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. == Развіццё і дзейнасць == Першае богаслужэнне беларускай парафіі Сусветнага патрыярхату адбылося 16 красавіка 2023 года ў [[Вялікдзень|велікодную ноч]]. Яно прайшло ў памяшканні [[Лютэранская кірха (Вільні)|лютэранскай кірхі]] ў Вільні і сабрала каля 150 чалавек, у тым ліку часовую павераную ў справах Літвы ў Беларусі [[Аста Андрыяўскене|Асту Андрыяўскене]]. Падчас службы хор выканаў беларускі духоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама гучалі малітвы за найхутчэйшае сканчэнне вайны і рэпрэсій<ref name="nn_first_service">{{cite web|url=https://nashaniva.com/314616|title=Упершыню прайшло беларускае набажэнства ў юрысдыкцыі Канстанцінопальскага патрыярхата|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2023-04-16|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="katolik_life">{{cite web|url=https://katolik.life/bel/news/tserkov/item/4996-pershaya-sluzhba-belaruskaga-pravasla-naga-prykhoda-susvetnaga-patryyarkhatu-prajshla-vilni-na-vyalikdzen.html|title=Першая служба беларускага праваслаўнага прыхода Сусветнага Патрыярхату прайшла ў Вільні|publisher=Katolik.life|date=2023-04-17|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. У лютым 2024 года [[Міністэрства юстыцыі Літвы]] афіцыйна зарэгістравала [[Праваслаўная царква Літвы|Праваслаўную царкву Літвы]] Канстанцінопальскага патрыярхату ў якасці традыцыйнай дэнамінацыі, што дало ёй права на атрыманне дзяржаўнага фінансавання і выкладанне рэлігіі ў школах. Экзархат узначаліў эстонскі ераманах Юстын. Агулам у новую структуру ўвайшлі дзесяць святароў і дзесяць мясцовых праваслаўных грамад, у тым ліку і беларуская супольнасць<ref name="svaboda_rehistr">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32810652.html|title=У Літве зарэгістравалі Праваслаўную царкву Канстантынопальскага патрыярхату, сярод яе сьвятароў двое беларусаў|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=2024-02-08|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[File:Icon of Lyavontsi Karpovich by Ksisha Angelava.png|thumb|Ікона Лявонція Карповіча аўтарства Ксішы Ангелавай]] Царкоўнае жыццё супольнасці вядзецца цалкам на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Для набажэнстваў выкарыстоўваюцца пераклады, зробленыя беларускімі [[Беларуская грэка-каталіцкая царква|грэка-каталікамі]] і айцом [[Аляксандр Надсан|Аляксандрам Надсанам]]. Акрамя таго, грамада сумесна з ініцыятывай «[[Хрысціянская візія]]» працуе над стварэннем уласнага праваслаўнага перакладу літургічных тэкстаў на беларускую мову<ref name="novychas_roy">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/svjatar-heorhij-roj-velmi-vazna-czto-ty-mozasz-b|title=Святар Георгій Рой: Вельмі важна, что ты можаш быць праваслаўным і не быць з рускай царквой|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2024-04-30|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. 25 снежня 2023 года парафія ўпершыню адзначыла [[Раство Хрыстова]] паводле [[Новаюліянскі каляндар|новаюліянскага календара]] разам з большасцю памесных праваслаўных цэркваў свету<ref name="svaboda_kalady"/>. Набажэнствы беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні праходзяць у царкве, названай у гонар [[Лявонцій Карповіч|святога Лявонція Карповіча]] і размешчанай па [[Вуліца Бокшта|вуліцы Бокшта]] (Bokšto g., 4). Таксама святочныя службы ладзіліся ў [[Рэфарматарская царква (Вільня)|Рэфарматарскай царкве]] і ў [[Царква Мікалая Цудатворца (Лукішкі)|храме Мікалая Цудатворца]] на [[Лукішкі (Вільня)|Лукішках]]<ref name="fb_group">{{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/3431985900407940/about|title=Беларуская праваслаўная супольнасць Сусветнага (Канстантынопальскага) патрыярхату у Вільні у гонар Дабравешчання Дзевы Марыі|publisher=Facebook|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="svaboda_kalady"/>. Святары плануюць стварэнне [[нядзельная школа|нядзельнай школы]], развіваючага цэнтра для дзяцей і рэалізацыю сацыяльных праектаў для беларусаў замежжа<ref name="nn_roy"/>. == Святарства == [[Файл:Heorhij Roj.png|thumb|а. Георгій Рой]] Станам на пачатак 2026 года духоўнае акармленне беларускай праваслаўнай супольнасці ў Вільні здзяйснялі два святары: [[протаіерэй]] [[Георгій Вячаслававіч Рой|Георгій Рой]] і [[іерэй]] [[Аляксандр Ігаравіч Кухта|Аляксандр Кухта]]<ref name="belsat_0804" /><ref name="novychas_roy" />. == Інцыдэнты == У пачатку верасня 2024 года памяшканне беларускага праваслаўнага прыходу ў Вільні падверглася акту [[вандалізм]]у. Уначы невядомыя абстралялі вокны царквы з [[Пнеўматычная зброя|пнеўматычнай зброі]], у выніку чаго было пашкоджана шкло. Па факце здарэння літоўская паліцыя пачала расследаванне, а самі вернікі арганізавалі збор сродкаў на аднаўленне акна<ref name="nn_040924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350679|title=У Вільні абстралялі вокны беларускай царквы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref><ref name="cv_tg">{{cite web|url=https://t.me/christianvision/3978|title=Вільня: абстраляныя вокны беларускага храма|publisher=Хрысціянская візія|date=4 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. Гэты напад супаў з серыяй іншых правакацый супраць беларускай палітычнай эміграцыі. На працягу адных сутак аналагічным чынам былі выбітыя шыбы ў [[Цэнтр беларускай супольнасці і культуры ў Вільні|Цэнтры беларускай супольнасці і культуры]], а таксама з’явіліся абразлівыя надпісы каля офіса дабрачыннай арганізацыі «[[Дапамога (арганізацыя)|Дапамога]]»<ref name="nn_050924">{{cite web|url=https://nashaniva.com/350739|title=МЗС Літвы: Асуджаем акты вандалізму ў адносінах да беларускай грамады, здзейсненыя па метадычцы КДБ|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=5 верасня 2024|lang=be|accessdate=23 лютага 2026}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Літвы]] рашуча асудзіла гэтыя акты вандалізму ў дачыненні да беларускай грамады, афіцыйна заявіўшы, што яны ўчыненыя па «метадычцы [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]», і запэўніла, што вінаватыя будуць прыцягнутыя да адказнасці<ref name="nn_050924"/>. Прадстаўнікі [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|беларускіх дэмакратычных сіл]] і [[праваабаронцы]] таксама адзначылі, што інцыдэнт упісваецца ў шэраг інфармацыйных і фізічных правакацый (у тым ліку звязаных са штучным распальваннем [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|канфлікту вакол «літвінізму»]]), якія арганізуюцца спецслужбамі рэжыму Лукашэнкі і Расіі з мэтай дыскрэдытацыі эміграцыі і ўнясення расколу паміж беларусамі і літоўцамі<ref name="nn_040924"/><ref name="nn_050924"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:2023 год у Вільні]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Канстанцінопальскі Патрыярхат]] 7o2x1kyb4uemwrese9jkpp0cwe52vys Беларусы ў Вільні 0 803236 5124545 5121244 2026-04-11T11:17:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124545 wikitext text/x-wiki '''Белару́сы ў Ві́льні''' — гісторыя існавання, палітычнага, грамадскага і культурнага жыцця [[Беларусы|беларускай супольнасці]] ў [[Вільнюс|Вільні]] (сучаснай сталіцы [[Літва|Літвы]]). Вільня гістарычна была адным з найважнейшых цэнтраў фарміравання беларускага [[этнас]]у, развіцця [[Беларуская культура|старабеларускай культуры]], а пазней — цэнтрам [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага адраджэння]]. Для апісання гістарычнай і сучаснай беларускай прысутнасці ў горадзе ўжываюць паняцце '''Белару́ская Ві́льня.''' == Сярэднявечча і часы Вялікага Княства Літоўскага == На думку [[Казімерас Буга|Казімераса Бугі]], [[Крывічы|славяне-крывічы]] з’явіліся на тэрыторыі сучаснай Вільні яшчэ ў VI—VII стагоддзях і жылі цераспалосна з мясцовым [[Балты|балцкім насельніцтвам]]. У XI—XII стагоддзях тут было заснаванае крывічамі гарадское паселішча, пазней вядомае як [[Крывіч-горад|Крывы горад]] (у літаратуры часта «Крывіч-горад»), паводле славянскай традыцыі, не ўмацаваныя паселішчы вакол «горада» называліся Вільняй ад [[Вільня (рака)|аднайменнай ракі]]. Магчыма, у другой палове XI стагоддзя горад стаў цэнтрам [[Віленскае княства|Віленскага княства]], феадальнага удзела [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]]. Паводле [[Васкрасенскі летапіс|Васкрасенскага летапісу]] XVI ст., пасля [[Візантыйская ссылка Рагвалодавічаў|высылкі полацкіх князёў]] у 1129 годзе, вільняне запрасілі да сябе на княжанне сыноў полацкага князя [[Расціслаў Рагвалодавіч|Расціслава Рагвалодавіча]] з Візантыі. У XIX ст. [[Адам Ганоры Кіркор|Адам Кіркор]] зрабіў выснову, што Расціслаў Рагвалодавіч княжыў у Вільні з 1070-х гадоў, за Кіркорам гэта паўтаралі многія аўтары, у тым ліку Мікола Ермаловіч у артыкулах ЭГБ, БЭ і іншых, аднак, такая датыроўка храналагічна неверагодная. Сярод тагачасных жыхароў пераважала [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскае насельніцтва]], таксама жылі тубыльцы-[[аўкштайты]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{Няма АК}}. Археалагічныя даследаванні выявілі ў [[Стары горад (Вільня)|Старым горадзе]], па [[Вуліца Бакшта|вуліцы Бакшта]], хрысціянскі грунтавы [[могільнік]] другой паловы XIII — пачатку XIV стагоддзяў з пахаваннямі абрадам [[Інгумацыя|інгумацыі]] (трупапакладання), пераважна галавой на захад, што ўласціва [[Праваслаўе|ўсходнехрысціянскай традыцыі]]. Сярод знаходак у жаночых пахаваннях — галаўныя вянцы з металічных бляшак, традыцыя якіх прыйшла з [[Паўднёвая Русь|паўднёвай Русі]] праз [[Панямонне]]. Таксама ў могільніку выяўлены пахаванні мужчын са слядамі сечаных ран вострай металічнай зброяй, што можа сведчыць пра ўдзел у баявых дзеяннях, на думку Рыціса Ёнайціса, у абароне горада<ref name="Йонайтис">{{cite web|url=https://www.academia.edu/33351562/%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81%D0%B0_%D0%B2_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5_XIII_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B5_XV_%D0%B2_Paleodemography_of_the_Russian_End_of_Vilnius_in_the_late_13th_early_15th_Centuries_|title=Палеодемография Русского конца Вильнюса в конце XIII – начале XV в.|author=Р. Йонайтис|date=2016|publisher=Археология и история Пскова и Псковской земли|lang=ru}}</ref>. Хрысціянскія могілкі сведчаць пра значную прысутнасць [[Славяне|славянскага]] або [[Рутэнізацыя|рутэнізаванага]] насельніцтва ў Вільні да [[Хрышчэнне Літвы|афіцыйнага прыняцця каталіцтва]] ў 1387 годзе<ref name="Дзярновіч">{{cite web|url=https://www.academia.edu/44457009/%D0%97%D0%95%D0%9C%D0%9B%D0%86_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90_%D0%9B%D0%86%D0%A2%D0%9E%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%90%D0%9C%D0%95%D0%96%D0%96%D0%90_%D0%8E_%D0%A5_%D0%A5%D0%86%D0%86%D0%86_c%D1%82%D1%81%D1%82_%D0%90%D0%94_%D0%9A%D0%A0%D0%AD%D0%92%D0%90_%D0%94%D0%90_%D0%9A%D0%95%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%92%D0%AB|title=Землі беларуска-літоўскага памежжа ў Х–ХІІІ cтст.: ад Крэва да Кернавы|author=[[А. І. Дзярновіч]]|date=2020|publisher=Доклады Национальной академии наук Беларуси|lang=ru}}</ref>. У апісанні вялікага крыжацкага паходу 1383 года [[Віганд з Марбурга]] ўжывае да Вільні азначэнне ''Civitas Ruthenica'' (Рускі горад). Літоўскія даследчыкі схільны бачыць у азначэнні асобны квартал у Вільні, заселены «рускім» насельніцтвам, яны пераносяць назву «[[Рускі горад (Вільня)|Рускі горад]]» (а таксама «Рускі канец»), на вядомую з XVII ст. [[Юрыдыка|юрыдыку]] ўніяцкіх мітрапалітаў і такім чынам абмяжоўваюць славянскую прысутнасць да канца XIV ст. у Вільні невялікім кварталам у пазнейшым Старым горадзе, на ўсход ад [[Замкавая вуліца (Вільня)|Замкавай]] і [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліц]]. Беларускі гісторык [[Генадзь Сагановіч]] адзначае, што апавяданне Віганда вельмі агульнае і з яго не вынікае вузкай трактоўкі ''Civitas Ruthenica'' як квартала, азначэнне можна разумець і як характарыстыку ўсёй Вільні таго часу як «рускага» горада<ref name="Сагановіч">{{cite web |url=https://www.belhistory.eu/archives/1040|title=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец ХIII — пач. ХV ст.)|author=[[Генадзь Сагановіч|Сагановіч Г.]]|date=2001|publisher=Беларускі гістарычны агляд|lang=be|accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. У 1471 годзе пскоўскае пасольства апісала вялікі пажар у Вільні, у ноч на нядзелю 31 сакавіка, калі згарэў увесь «Ляцкі канец» з 400 дварамі і «бажніцамі», ледзь не згарэў «сам град Вільна» (замак), так што кароль Казімір са сваім дваром і скарбам «па поле выбег», але божай міласцю застаўся цэлы «Рускі канец» з дварамі і цэрквамі, хаця яго з «Ляцкім канцом» раздзяляла толькі вуліца з «Латынскім дваром»<ref>ПСРЛ. Т.5, вып.2. -- С. 179.</ref>. [[Файл:Vilnia, Ruski Horad. Вільня, Рускі Горад (1672).jpg|міні|План Мітрапаліцкай юрыдыкі ў Вільні, 1672 год.]] Юрыдыка [[Мітрапаліт кіеўскі, галіцкі і ўсяе Русі|праваслаўных (а пазней уніяцкіх) мітрапалітаў]] у Вільні захоўвалася да канца XVIII стагоддзя {{sfn|ЭВКЛ. Вільня|2005|с=440—444}}. [[Файл:Vilnia, Pračyścienskaja. Вільня, Прачысьценская (I. Trutnev, XVII, 1870).jpg|міні|злева|[[Прачысценскі сабор (Вільня)|Прачысценскі сабор]] з інвентара XVII паводле перамалёўкі У. Гразнова. 1870 г.]] У часы княжання [[Гедзімін]]а (1316—1341) Вільня стала сталіцай ВКЛ. Беларусы складалі значную частку насельніцтва горада, што адбівалася на рэлігійным і культурным жыцці. З 1416 года ў Вільні знаходзілася рэзідэнцыя [[Мітрапаліт кіеўскі, галіцкі і ўсяе Русі|праваслаўнага мітрапаліта]]. Станам на 1511 год ў Вільні вядома 14 [[Царква (храм)|цэркваў]] і 7 [[Касцёл|касцёлаў]], што сведчыць пра колькасную перавагу праваслаўнага насельніцтва{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|ЭВКЛ. Беларусы|2005|с=303—305}}{{sfn|Figura|2025|с=11}}. Пасля атрымання [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]] і фарміравання [[магістрат]]а (з 1432) гарадская рада складалася з 24 [[Райца|райцаў]] і 12 [[Бурмістр|бурмістраў]], якія парытэтна дзяліліся на дзве часткі: «лавіцу рускую» (для праваслаўных, пазней — уніятаў) і «лавіцу рымскую» (для каталікоў){{sfn|ЭВКЛ. Беларусы|2005|с=440—444}}. [[Файл:Vilnia, Trajeckaja, Apanas Braha. Вільня, Траецкая, Апанас Брага (1874).jpg|thumb|Надгробак віленскага бурмістра Апанаса Брагі і яго сына ў царкве Св. Тройцы манастыра базыльянаў мае кірылічную эпітафію.]] [[Старабеларуская мова]] была афіцыйнай [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] і [[Мова міжнацыянальных зносін|сродкам міжнацыянальных зносін]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|ЭВКЛ. Вільня|2005|с=303—305}}. У пісьмовых крыніцах XVI—XVII стагоддзяў, у прыватнасці ў дакументах [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], жыхары Вільні ўсходнеславянскага паходжання часта самаідэнтыфікаваліся або запісваліся як «[[ліцвіны]]». Напрыклад: «''виленский гость литвин Дема Матвеев''» (1555) ці «''литвин Агейка Родионов, Виленского повету''» (1657). У палемічным трактаце «Палінодыя» (1621—1622) кіеўскага архімандрыта [[Захарыя Капысценскі|Захарыі Капысценскага]] Вільня прама называецца ''«местам беларускім»''<ref>Белоруссия в эпоху феодализма: Сборник документов и материалов. Т. 1. — Минск, 1959. С. 382.</ref>. У часы Вялікага Княства Літоўскага [[Вільня]] з'яўлялася шматнацыянальным і шматканфесійным горадам. У XIV—XVII стагоддзях яго жыхары ў штодзённым жыцці размаўлялі на «рускай» ([[старабеларуская мова|старабеларускай]]), [[польская мова|польскай]], [[літоўская мова|літоўскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]] мовах, а таксама на [[ідыш]]ы. [[Літоўскія татары|Мясцовыя татары]] першапачаткова карысталіся сваёй мовай, аднак ужо да пачатку XVII стагоддзя ў выніку асіміляцыі перайшлі ў гутарковай практыцы на старабеларускую і польскую мовы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. Паводле справаздач [[Гданьск|гданьскіх]] [[купец|купцоў]], якія прыбылі ў сталіцу ў 1492 годзе для сустрэчы з вялікім князем [[Казімір IV Ягелончык|Казімірам Ягелончыкам]] і [[Паны-Рада|Панамі-Радай]], падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і старабеларускай («''Reuszch''») мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Гэтая разнастайнасць адлюстроўвалася ў юрыдычнай практыцы: у [[судовыя кнігі|судовых кнігах]] Вільні нярэдка сустракаюцца дакументы, дзе асноўны тэкст напісаны кірылічным [[скорапіс|скорапісам]] па-старабеларуску або па-польску, а подпісы сведак пакінуты на ідышы ці арабскай вяззю{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55, 241—242}}. [[Старабеларуская мова]] выконвала ролю дзяржаўнай мовы і асноўнага сродку пісьмовай камунікацыі ў судах ([[гродскі суд|гродскім]], [[земскі суд|земскім]], [[трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|трыбунальскім]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=40, 48}}. Яе пісьмовая норма мела выразны канцылярскі характар, аднак яна ўбірала ў сябе і мясцовую лексіку{{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588) (2).jpg|міні|злева|Першы аркуш [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статута Вялікага Княства Літоўскага 1588 года]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], выдадзенага ў віленскай друкарні Мамонічаў]] [[Файл:Віленская брацкая друкарня. Евангелле. Вільня, 1644.jpg|thumb|Евангелле, выдадзенае ў 1644 годзе ў [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]]]] Вільня адыграла ключавую ролю ў развіцці [[Беларускае кнігадрукаванне|беларускага кнігадрукавання]]. У пачатку XVI&nbsp;стагоддзя беларускі першадрукар [[Францыск Скарына]] абсталяваў тут [[Віленская друкарня Скарыны|друкарню]], дзе выдаў «[[Малая падарожная кніжка|Малую падарожную кніжку]]» (1522) і «[[Апостал (Скарына)|Апостал]]» (1525). Яго паслядоўнік [[Пётр Мсціславец]] у 1569 годзе заснаваў у горадзе друкарню з кірылічным шрыфтам. Таксама дзейнічала [[друкарня Мамонічаў]], якая выпускала рэлігійную літаратуру, падручнікі і дзяржаўныя законы, у тым ліку [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статут ВКЛ 1588 года]]. З канца XVI&nbsp;стагоддзя працавала [[Віленская брацкая друкарня]] і іншыя выдавецтвы{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|ЭВКЛ. Вільня|2005|с=440—444}}. З канца XVI стагоддзя, на фоне абвастрэння міжканфесійных супярэчнасцей пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] (1596), горад стаў цэнтрам выдання палемічнай літаратуры. [[Віленскае праваслаўнае брацтва]] і яго друкарня, якая дзейнічала пры [[Свята-Духаўскі манастыр (Вільня)|Свята-Духаўскім манастыры]], былі галоўнымі абаронцамі [[Праваслаўная царква|праваслаўя]]. Пры гэтым, змагаючыся за ўплыў на адукаваныя слаі грамадства і спрабуючы данесці свае аргументы да апанентаў (у першую чаргу [[Езуіты|езуітаў]]), праваслаўныя інтэлектуалы часта звярталіся да [[Польская мова|польскай мовы]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=198, 306—308}}. == Пад уладай Расійскай імперыі == [[Файл:Вільня._Дамініканскі_кляштар_і_касцёл_Святога_Духа._Дошка_Каліноўскаму.jpg|thumb|Мемарыяльна шыльда Кастусю Каліноўскаму на сцяне [[Касцёл Святога Духа і кляштар дамініканцаў (Вільня)|касцёла Святога Духа]] ў Вільні]] Пасля далучэння да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе Вільня заставалася важным цэнтрам інтэлектуальнага жыцця. У пачатку XIX&nbsp;стагоддзя тут дзейнічалі патрыятычныя таварыствы [[Таварыства шубраўцаў|шубраўцаў]], [[Таварыства філаматаў|філаматаў]], [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] і «[[Таварыства прамяністых|прамяністых]]». З горадам цесна звязаны жыццё і дзейнасць такіх выдатных выхадцаў з беларускіх зямель, як [[Адам Міцкевіч|А.&nbsp;Міцкевіч]], [[Ян Чачот|Я.&nbsp;Чачот]], [[Тамаш Зан|Т.&nbsp;Зан]], [[Адам Ганорый Кіркор|А.&nbsp;Кіркор]], [[Станіслаў Манюшка|С.&nbsp;Манюшка]], [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіч]]. Падчас [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] у горадзе працаваў [[Выканаўчы аддзел Літвы]], а 22 сакавіка 1864 года на [[Лукішская плошча|Лукішскай плошчы]] расійскія ўлады пакаралі смерцю кіраўніка паўстання [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся&nbsp;Каліноўскага]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}, нацыянальнага героя Беларусі. Пасля падаўлення паўстання расійская ўлада пачала разглядаць Вільню як цэнтр «[[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходняга края]]», які афіцыйна абвяшчаўся «спрадвечна рускім». Пад кіраўніцтвам генерал-губернатара [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] ў горадзе пачалася жорсткая палітыка [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]] і «дэпаланізацыі». Для абгрунтавання расійскага кантролю над Вільняй у 1864 годзе была створана [[Віленская археаграфічная камісія]], якой даручалася публікаваць гістарычныя дакументы (прывілеі і акты), што даказвалі б дамінаванне праваслаўнага («рускага») элемента ў мінулым горада і края{{sfn|Долбилов|2010|с=187, 206-207}}. Адначасова расійская статыстыка пачала наўмысна маніпуляваць лічбамі: напрыклад, у [[Атлас народанасельніцтва Заходне-Рускага краю па веравызнаннях (1864)|этнаграфічных атласах]] [[А. Ф. Рыціх]]а каталіцкае насельніцтва Віленшчыны часта адвольна перапісвалася то ў літоўцаў, то ў беларусаў дзеля змяншэння долі палякаў{{sfn|Снігірова|2023|с=70}}{{sfn|Долбилов|2010|с=191-192}}. Нягледзячы на забарону публічнага выкарыстання польскай мовы і абмежаванні для каталікоў, афіцыйная стаўка на «рускасць» нечакана паспрыяла абуджэнню беларускай ідэнтычнасці сярод мясцовай інтэлігенцыі, якая не хацела атаясамліваць сябе ні з маскоўскай Расіяй, ні з Польшчай{{sfn|Церашковіч|2004|с=136-137}}. [[Файл:Vilnia, Zavalnaja, Naša Niva. Вільня, Завальная, Наша Ніва (1907).jpg|thumb|злева|Супрацоўнікі і наведнікі газеты «Наша Ніва» каля будынку рэдакцыі на [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] ў Вільні. 1910-я гг.]] Нягледзячы на тое, што беларускае грамадства на мяжы XIX і XX стагоддзяў было пераважна сялянскім і не мела ўласнай значнай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] ці [[Буржуазія|буржуазіі]], Вільня стала фактычным цэнтрам [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага адраджэння]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|Figura|2025|с=12}}. Ужо на пачатку XX стагоддзя тут дзейнічалі музычна-драматычны гурток і [[Першая беларуская трупа|беларуская тэатральная трупа Ігната Буйніцкага]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. Тэатр стаў адным з першых месцаў, дзе беларуская мова гучала публічна{{sfn|Figura|2025|с=12}}. З горадам звязана дзейнасць такіх паэтэс і актывістак, як [[Цётка (Алаіза Пашкевіч)|Цётка]] (Алаіза Пашкевіч), [[Зоська Верас]] і [[Наталля Арсеннева]]{{sfn|Figura|2025|с=13}}. У 1902—1903 гадах культурна-асветніцкія гурткі беларускай моладзі ўдзельнічалі ў стварэнні [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (БСГ), першы нелегальны з’езд якой адбыўся ў Вільні ў снежні 1903 года{{sfn|Figura|2025|с=13}}. З 1906 года ў горадзе пачалі выходзіць першыя легальныя беларускія газеты «[[Наша доля]]» (неафіцыйны орган БСГ, наклад якой часткова канфіскоўваўся паліцыяй{{sfn|Figura|2025|с=13}}) і «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». Апошняя стала эпіцэнтрам беларускага жыцця: вакол яе згуртаваліся гісторыкі, філолагі і пісьменнікі, у тым ліку [[Янка Купала|Я.&nbsp;Купала]], [[Якуб Колас|Я.&nbsp;Колас]], [[Максім Багдановіч|М.&nbsp;Багдановіч]], [[Алесь Гарун|А.&nbsp;Гарун]], [[Канстанцыя Буйло|К.&nbsp;Буйло]], [[Змітрок Бядуля|З.&nbsp;Бядуля]], [[Ядвігін Ш.]] і іншыя{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|Figura|2025|с=14}}. Да 1912 года «Наша Ніва» выходзіла як кірыліцай, так і лацінкай{{sfn|Figura|2025|с=14}}. Пазней выходзіў часопіс «[[Саха (часопіс)|Саха]]». Дзейнічалі [[Беларускае выдавецкае таварыства ў Вільні|Беларускае выдавецкае таварыства]], таварыства «[[Наша хата (выдавецтва)|Наша хата]]». Многія беларускія кнігі і газеты друкаваліся ў [[Друкарня Марціна Кухты|друкарні Марціна Кухты]], дзе ў 1910 годзе выйшла першая «Кароткая гісторыя Беларусі» [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]]{{sfn|Figura|2025|с=15}}. 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася гістарычная [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні|Першая беларуская вечарынка]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. Значную ролю ў кантактах інтэлігенцыі розных нацыянальнасцяў адыгрывалі віленскія масонскія ложы: у прыватнасці, ложа «Еднасць», з якой у 1915 годзе вылучылася ложа «Бяларусь»{{sfn|Figura|2025|с=15}}. == Першая сусветная вайна і абвяшчэнне БНР == [[Файл:Udzielniki Biełaruskaj kanferencyi 1918 hodu.jpg|thumb|Удзельнікі [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускай канферэнцыі]]. 1918 г.]] Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад быў акупаваны нямецкімі войскамі. Рэдакцыя «Нашай Нівы» спыніла існаванне, але беларускія дзеячы, якія засталіся ў горадзе ([[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван]] і [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевічы]], В. Ластоўскі), працягвалі працу. Першапачаткова яны выказвалі ідэю аднаўлення Вялікага Княства Літоўскага са сталіцай у Вільні. У гэты перыяд былі створаны [[Беларускі народны камітэт]], [[Віленская беларуская рада]], [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], былі адкрыты беларускія школы, гімназія і настаўніцкія курсы{{sfn|Figura|2025|с=15}}. Прайшла [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларуская канферэнцыя]] (1918), выдавалася газета «[[Гоман (1916)|Гоман]]»{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}{{sfn|Figura|2025|с=15}}, у якой В. Ластоўскі ў 1917 годзе ўпершыню сфармуляваў лозунг незалежнай і непадзельнай Беларусі{{sfn|Figura|2025|с=15}}. [[Файл:Vilenskaja biełaruskaja gimnazija-1.jpg|злева|thumb|Святкаванне ўгодак [[Абвяшчэнне незалежнасці БНР|абвяшчэння БНР]] у Віленскай беларускай гімназіі. 1935 г.]] Нягледзячы на тое, што 16 лютага 1918 года [[Літоўская Тарыба]] абвясціла Вільню сталіцай Літвы, беларусы працягвалі лічыць горад адным з цэнтраў свайго руху{{sfn|Figura|2025|с=16}}. У артыкуле «Два цэнтры» (красавік 1918 года) Антон Луцкевіч пісаў, што хоць палітычным цэнтрам становіцца [[Менск]], Вільня застанецца духоўнай і культурнай сталіцай Беларусі{{sfn|Figura|2025|с=16}}. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] Вільня абвяшчалася часткай тэрыторыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. {{Дата|1|1|1919|1}} года ў горадзе адкрылася [[Віленская беларуская гімназія]]. У палітычных і тэрытарыяльных праектах дзеячаў [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага нацыянальнага руху]] Вільня безагаворачна разглядалася як гістарычны і культурны цэнтр Беларусі. Так, пры падрыхтоўцы тэрытарыяльных прэтэнзій [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] для [[Парыжская мірная канферэнцыя 1919—1920 гадоў|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], беларускі бок абапіраўся на «[[Этнаграфічная карта беларускага племені|Этнаграфічную карту беларускага племені]]» (1903) акадэміка [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскага]]. Згодна з ёй, беларускамоўнае насельніцтва ўтварала шчыльнае кола вёсак вакол Вільні, хоць у самім горадзе колькасна пераважалі яўрэі і палякі{{sfn|Карский|1903|с=14-15}}{{sfn|Міхалюк|2015|с=208}}. Беларускія палітыкі, у тым ліку старшыня ўрада БНР [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], катэгарычна не згаджаліся з прэтэнзіямі [[Літоўская Тарыба|Літвы]] на Віленшчыну. На створанай у 1919 годзе «[[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі (1919)|Карце Беларускай Народнай Рэспублікі]]», выдадзенай у Берліне паўночна-заходняя мяжа БНР была праведзена такім чынам, каб Вільня і стратэгічная чыгунка ад яе да [[Дынабург|Дынабурга (Даўгаўпілса)]] заставаліся выключна беларускімі{{sfn|Міхалюк|2015|с=229-231}}. Беларусы-краёўцы (напрыклад, [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдвард Вайніловіч]]) таксама настойвалі, што ў выпадку немагчымасці стварэння агульнай літоўска-беларускай дзяржавы, Вільня павінна належаць Беларусі, бо этнічных літоўцаў у горадзе практычна не было{{sfn|Woyniłłowicz|1931|с=243}}. У канцы 1918 года [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|ўрад БНР]] і [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны Сакратарыят]] актыўна дзейнічалі ў Вільні, арганізуючы рэгістрацыю [[Грамадзянства БНР|беларускіх грамадзян]] і выдачу першых нацыянальных пасведчанняў і [[пашпарт БНР|пашпартоў]], каб абараніць мясцовае насельніцтва ад рэпрэсій з боку нямецкай акупацыйнай адміністрацыі і мабілізацыі ў [[Польскія легіёны (1914—1918)|польскія легіёны]]{{sfn|Мазец|2016}}. Пасля прыходу савецкіх войскаў горад кароткі час, з лютага па красавік 1919 года, быў сталіцай аб’яднанай [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літбел ССР]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. У кастрычніку 1920 года Вільню занялі польскія войскі генерала Л. Жалігоўскага. У падрыхтоўцы гэтага бунту і стварэнні марыянетачнай [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] ўдзельнічалі некаторыя беларускія дзеячы, у тым ліку [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]], які спадзяваўся на падтрымку беларускай аўтаноміі. Урад Сярэдняй Літвы нават фінансаваў беларускую асвету{{sfn|Figura|2025|с=16}}. У 1922 годзе Віленшчына была інкарпаравана ў склад міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. == Міжваенны перыяд у складзе Заходняй Беларусі == [[Файл:Harbatka, Anton Niekanda-Trepka. Гарбатка, Антон Неканда-Трэпка (1936).jpg|міні|злева|«Літаратурная гарбатка» на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 год]] [[Файл:Галоўная ўправа ТБШ.jpg|thumb|Галоўная ўправа [[Таварыства беларускай школы]]]] У пачатку 1920-х гадоў жыццё беларускай супольнасці знаходзілася пад пільным наглядам польскай палітычнай паліцыі. Нягледзячы на ціск, у горадзе працягваў дзейнічаць [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]]. Паводле паліцэйскіх справаздач 1924 года, неафіцыйным каардынатарам усяго беларускага руху ў Вільні з'яўляўся [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антон Луцкевіч]], які застаўся ў горадзе на ўмовах лаяльнасці да польскіх улад, але захоўваў шырокія кантакты і ўплыў{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=46—48}}. Важным цэнтрам згуртавання была [[Віленская беларуская гімназія]], дырэктарамі якой у гэты перыяд працавалі [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|Міхаіл Кахановіч]], а пазней [[Радаслаў Астроўскі]]{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=28, 59—61}}. Вялікую ролю ў падтрымцы беларускага друку ў гэты час адыграў яўрэйскі выдавец і мецэнат [[Барыс Клецкін]], у друкарні якога выдаваліся беларускія кнігі і падручнікі, і які служыў звязуючым звяном паміж віленскімі і мінскімі палітычнымі коламі{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=67—68}}. У 1920—1930-я гады Вільня была галоўным палітычным і інтэлектуальным цэнтрам нацыянальна-вызваленчага руху ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Тут знаходзіўся цэнтр для тых беларусаў, якія крытычна ацэньвалі палітыку [[БССР|Савецкай Беларусі]] і спадзяваліся на падтрымку з боку Польшчы. Аднак неўзабаве наступіла расчараванне польскай палітыкай{{sfn|Figura|2025|с=17}}. У сярэдзіне 1920-х гадоў у горадзе дзейнічалі шматлікія беларускія палітычныя арганізацыі, сярод якіх вылучаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], [[Беларускі пасольскі клуб]], [[Блок нацыянальных меншасцяў]], а таксама самая масавая палітычная арганізацыя — [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]] (БСРГ) на чале з [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Б.&nbsp;Тарашкевічам]]{{sfn|Figura|2025|с=17}}. Вялікую асветніцкую працу вялі ўправа [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. Працаваў [[Беларускі музей імя Івана Луцкевіча]], у якім збіраліся ўнікальныя артэфакты беларускай гісторыі і культуры{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. [[Файл:Maksim Tank v tyurme Lukishki.jpg|thumb|[[Магшот|Турэмны здымак]] Максіма Танка ў час зняволення на [[Лукішская турма|Лукішках]]. 1932 год]] У гэты час выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў розных палітычных кірункаў (ад хрысціянскіх дэмакратаў да камуністаў). Асабліва доўга выходзіла газета хрысціянскіх дэмакратаў «[[Беларуская крыніца]]» (1925—1937){{sfn|Figura|2025|с=17}}. У горадзе жылі і працавалі выдатныя дзеячы: А.&nbsp;Луцкевіч, [[Максім Іванавіч Гарэцкі|М.&nbsp;Гарэцкі]], Б.&nbsp;Тарашкевіч, [[Уладзімір Іванавіч Самойла|У.&nbsp;Самойла]], святар [[Адам Станкевіч|А.&nbsp;Станкевіч]], кампазітар [[Рыгор Раманавіч Шырма|Р.&nbsp;Шырма]], дырыжор [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Г.&nbsp;Цітовіч]], мастакі [[Пётра Сергіевіч|П.&nbsp;Сергіевіч]], [[Язэп Драздовіч|Я.&nbsp;Драздовіч]], паэты [[Максім Танк|М.&nbsp;Танк]], [[Наталля Арсеннева|Н.&nbsp;Арсеннева]] і іншыя{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. Адсутнасць зямельнай рэформы і абмежаванні для беларускай асветы прывялі да радыкалізацыі палітыкаў. Многія пад уплывам працэсаў [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] ў БССР перайшлі на камуністычныя пазіцыі, што выклікала рэпрэсіі з боку польскіх улад. У 1927 годзе была ліквідавана Грамада{{sfn|Figura|2025|с=17}}. Значным асяродкам інтэлектуальнага жыцця заставаўся [[Універсітэт Стэфана Баторыя]]. Нягледзячы на тое, што ўніверсітэт ствараўся перш за ўсё як апірышча польскай культуры, у ім існавалі магчымасці для беларусазнаўчых даследаванняў. З 1930 года там працаваў лектарат беларускай мовы пад кіраўніцтвам доктара [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]]. Пры ўніверсітэце дзейнічала Таварыства прыяцеляў беларусаведы. Студэнты і навукоўцы (напрыклад, [[Мар’ян Пецюкевіч]], [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]], [[Станіслаў Станкевіч]]) актыўна займаліся зборам фальклору і дыялекталагічнымі даследаваннямі пад куратарствам польскіх прафесараў{{sfn|Мастыка|2021|с=24—26}}. Пры факультэце права сфарміравалася віленская школа гісторыі ВКЛ, дзе над старажытнымі помнікамі права і гісторыяй рэгіёна працавалі такія даследчыкі, як [[Севярын Віславух]], [[Генрык Лаўмянскі]], [[Ян Адамус]], [[Аліна Ваўрынчыкава]] і [[Станіслаў Заянчкоўскі]]{{sfn|Мастыка|2021|с=27}}{{sfn|Siwek|2021|с=133—134}}. У 1930-я гады рэпрэсіі ўзмацніліся: у 1936 годзе былі зачынены [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры]] і ТБШ. Напярэдадні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Вільні не засталося ніводнай беларускай пачатковай школы і газеты, працягвалі працаваць толькі Віленская гімназія і Беларускі музей{{sfn|Figura|2025|с=17}}. Тым не менш, роля Вільні як цэнтра культуры толькі ўзрастала на фоне масавых [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|сталінскіх рэпрэсій супраць інтэлігенцыі ў БССР]]{{sfn|Figura|2025|с=17}}. == Другая сусветная вайна і савецкі перыяд == [[Файл:Віленская_праўда.png|thumb|Газета «[[Віленская праўда (1939)|Віленская праўда]]»]] 19 верасня 1939 года Вільня была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята часцямі Чырвонай Арміі]]. Нягледзячы на чаканні беларускіх дзеячаў, горад не быў далучаны да Беларускай ССР{{sfn|Figura|2025|с=17—18}}. Першыя тыдні горад знаходзіўся ў беларускай савецкай арбіце: пачала выходзіць газета «[[Віленская праўда (1939)|Віленская праўда]]», праходзілі масавыя мітынгі за [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнне горада да Беларускай ССР]], імкліва пашыралася беларускамоўная школьная адукацыя. Савецкія ўлады прыслалі з [[Мінск]]а эмісара [[Іван Фраловіч Клімаў|Івана Клімава]] для ідэалагічнай працы з мясцовай беларускай інтэлігенцыяй{{sfn|Błaszczak|2017|с=164—165}}. Аднак ілюзіі хутка развеяліся: яшчэ да афіцыйнай перадачы горада Літве органы [[НКУС]] пачалі масавыя арышты. Былі рэпрэсаваны і вывезены з горада ключавыя дзеячы беларускага руху, сярод якіх [[Антон Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіч]], [[У. Самойла|У.&nbsp;Самойла]], [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|А.&nbsp;Неканда-Трэпка]], [[Янка Пазняк]], [[Макар Краўцоў]], праваслаўны святар [[В. Багдановіч|В.&nbsp;Багдановіч]], якія пазней загінулі ў савецкіх турмах і лагерах{{sfn|Błaszczak|2017|с=165}}. 10 кастрычніка 1939 года СССР падпісаў з Літвой [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|дагавор, паводле якога Вільня і частка Віленскага края перадаваліся Літоўскай Рэспубліцы]] узамен на размяшчэнне савецкіх вайсковых баз. Старшыня [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады БНР]] [[Васіль Іванавіч Захарка|В.&nbsp;Захарка]] накіраваў афіцыйны пратэст супраць гэтага акта. Пасля пераходу горада пад літоўскі кантроль беларусы сталі трэцяй па велічыні этнічнай групай на далучанай тэрыторыі (каля 13,7&nbsp;% або звыш 75 тысяч чалавек){{sfn|Błaszczak|2017|с=165}}. Аднак жорсткія законы аб літоўскім грамадзянстве пазбавілі многіх беларусаў, якія пераехалі ў Вільню ў міжваенны час, магчымасці легальна працаваць. У выніку гэтага адбыўся масавы адток беларускай інтэлігенцыі і моладзі ў Савецкую Беларусь: каля 80&nbsp;% вучняў і настаўнікаў Віленскай беларускай гімназіі, у тым ліку яе віцэ-дырэктар [[Барыс Уладзіміравіч Кіт|Барыс Кіт]], з'ехалі ў БССР, пераважна ў [[Навагрудак]]{{sfn|Błaszczak|2017|с=168, 173}}. З-за недахопу вучняў і педагагічных кадраў гімназія была паніжана ў статусе да прагімназіі, новым дырэктарам быў прызначаны ксёндз [[Адам Станкевіч|А.&nbsp;Станкевіч]]{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Літоўскія ўлады скасавалі рэгістрацыю ранейшых арганізацый. Перарэгістрацыю першапачаткова здолелі прайсці толькі [[Беларускі студэнцкі саюз]] і [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускае навуковае таварыства]] пад кіраўніцтвам доктара [[Баляслаў Грабінскі|Баляслава Грабінскага]]. Менавіта апошняму было даручана апекавацца [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеем]], які быў фармальна падпарадкаваны каўнаскаму Музею культуры Вітаўта Вялікага і адкрываўся для наведвальнікаў толькі на дзве гадзіны на тыдзень{{sfn|Błaszczak|2017|с=174}}. Каб захаваць і скаардынаваць нацыянальнае жыццё, у снежні 1939 года ў Вільню з [[Каўнас]]а перамясцілася кіраўніцтва арганізацыі «[[Беларускі цэнтр у Літве]]» на чале з [[А. Станкевіч|А.&nbsp;Станкевічам]] і [[Адольф Клімовіч|Адольфам Клімовічам]]. Цэнтр дапамагаў беспрацоўным, арганізоўваў курсы літоўскай мовы і пры падтрымцы літоўскіх колаў аднавіў выданне беларускай газеты «[[Крыніца (газета)|Крыніца]]», якая друкавалася ў [[Беларуская друкарня імя Францыска Скарыны|друкарні імя Ф. Скарыны]]{{sfn|Błaszczak|2017|с=171—174}}. У жніўні 1940 года Літва была інкарпаравана ў склад СССР. [[Файл:Vilnia, Biełaruski muzej. Вільня, Беларускі музэй (1933).jpg|міні|злева|Адна з залаў Беларускага музея ў Вільні]] Падчас [[Нямецкая акупацыя Літвы (1941—1944)|нямецкай акупацыі (1941—1944)]] у горадзе функцыянаваў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня, 1941)|Беларускі нацыянальны камітэт]], працягвалі працу беларуская гімназія і [[Беларуская настаўніцкая семінарыя (Вільня)|настаўніцкая семінарыя]], выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]». Стаўленне мясцовага насельніцтва да таго, у якой рэспубліцы павінен знаходзіцца горад, заставалася неадназначным. У ліпені 1944 года, пасля вызвалення горада савецкімі войскамі, [[Лаўрэнцій Паўлавіч Берыя|Лаўрэнцій&nbsp;Берыя]] ў сваім спецыяльным паведамленні [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфу&nbsp;Сталіну]] і [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаславу&nbsp;Молатаву]] адзначаў, што насельніцтва выказвае задавальненне адыходам немцаў і спадзяецца, што Вільня будзе далучаная да Заходняй Беларусі, абы не да Літвы<ref name="beria1944">{{cite web|url=https://docs.historyrussia.org/ru/nodes/330527#mode/inspect/page/2/zoom/4|title=Спецсообщение Л. П. Берии И. В. Сталину, В. М. Молотову, Г. М. Маленкову, А. И. Антонову об итогах операции по разоружению солдат и офицеров польской Армии Крайовой. 3 августа 1944 г.|publisher=ГА РФ. Ф. 9401 сч. Оп. 2. Д. 66. Л. 124—129|lang=ru}}</ref>. Нягледзячы на гэта, савецкае кіраўніцтва канчаткова замацавала горад у складзе Літоўскай ССР. Пасля вайны ўмовы для беларускага нацыянальнага жыцця сталі немагчымымі. Амаль усе беларускія ўстановы былі ліквідаваны, а Беларускі музей зачынены і раскіданы па розных зборах, частка збораў трапіла ў бібліятэку [[Акадэмія навук Літвы|Акадэміі навук Літвы]]<ref name="Arlou-2012">{{кніга|аўтар=[[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Арлоў У. А.]]|загаловак=Краіна Беларусь. Вялікае Княства Літоўскае|год=2012|старонак=400|isbn=978-80-8101-082-8|старонкі=386}}</ref>. У перыяд з 1944 па 1946 год дзясяткі тысяч жыхароў Вільні вымушана запісаліся палякамі і выехалі ў Польшчу. Адначасова ў горад было пераселена каля 100 тысяч этнічных літоўцаў (да пачатку 1950-х гадоў іх колькасць дасягнула 150 тысяч). Адбывалася масавая паланізацыя і русіфікацыя беларусаў-католікаў, а доля студэнтаў-беларусаў у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] ў той час не перавышала аднаго працэнта<ref name="Arlou-2012"/>. Многія беларускія нацыянальныя дзеячы, якія засталіся ў горадзе, былі арыштаваны і дэпартаваны ў лагеры{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=174}}. == Сучаснасць == Адраджэнне беларускага жыцця ў Вільні пачалося з канца 1980-х гадоў на хвалі руху за незалежнасць Літвы. У 1987 годзе было створана [[Таварыства беларускай культуры ў Літве|Таварыства беларускай культуры]], пачаў дзейнічаць клуб аматараў беларускай народнай творчасці «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]». Менавіта ў Вільні ў 1989 годзе адбыўся Устаноўчы з’езд [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага Народнага Фронту «Адраджэньне»]]. З 1989 года на літоўскім тэлебачанні і радыё з’явіліся беларускамоўныя перадачы. У 1991 годзе было адноўлена выданне газеты «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» (якая пазней пераехала ў Мінск). Пры [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт|Віленскім педагагічным універсітэце]] пачала працаваць кафедра беларускай мовы, літаратуры і этнакультуры. У 1992 годзе створана Каардынацыйная рада Беларускага згуртавання ў Літве, а ў 1993 годзе адноўлена [[Таварыства беларускай школы (сучаснае)|Таварыства беларускай школы]] і адкрыта [[Віленская гімназія імя Францыска Скарыны|беларуская сярэдняя школа]]{{sfn|Беларуская Энцыклапедыя|1997|с=173}}. У 2005 годзе пасля закрыцця ўладамі Беларусі ў Мінску ў Вільню перамясціўся [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] (ЕГУ), які працягвае працаваць як беларуская ўніверсітэцкая інстытуцыя ў выгнанні{{крыніца?}}. Знакавай падзеяй для беларускай супольнасці стала [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|ўрачыстае перапахаванне]] на могілках [[Могілкі Росы|Росы]] ў лістападзе 2019 года знойдзеных на [[Гара Гедзіміна|гары Гедзіміна]] паршткаў паўстанцаў 1863—1864 гадоў, у тым ліку [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]], нацыянальнага героя Беларусі. Цырымонія адбылася з удзелам тысяч беларусаў пад нацыянальнымі [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белымі сцягамі]], што пацвердзіла статус Вільні як важнага месца беларускай гістарычнай памяці{{крыніца?}}. Пасля жорсткага падаўлення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]] Вільня стала галоўным цэнтрам новай хвалі [[Міграцыя з Беларусі пасля 2020 года|беларускай палітычнай эміграцыі]]. У горадзе размясціўся Офіс нацыянальнай лідаркі [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] і быў створаны [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднаны пераходны кабінет]]. Сюды рэлакаваліся рэдакцыі незалежных беларускіх СМІ, у тым ліку «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» і «[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]»{{крыніца?}}, праваабарончы цэнтр «[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]», шэраг культурных ініцыятыў і IT-кампаній. Паводле даных Дэпартамента міграцыі Літвы, колькасць грамадзян Беларусі, якія пражываюць у краіне, пераважна ў Вільні, да 2024 года перавысіла 60 тысяч чалавек{{крыніца?}}. У 2023—2025 гадах масавая прысутнасць беларусаў і іх зварот да гістарычнай спадчыны [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] выклікалі напружанасць у часткі літоўскага грамадства. У літоўскай прэсе і палітычных колах пачалася [[Канфлікт вакол літвінізму ў Літве|вострая дыскусія вакол так званага «літвінізму»]] — канцэпцыі, якая падкрэслівае ролю продкаў беларусаў у стварэнні ВКЛ. Радыкальныя літоўскія актывісты ініцыявалі дыскусіі аб забароне беларусам выкарыстоўваць гістарычны герб «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]» і абмежаванні выдачы віз. Нягледзячы на гэта, беларускія дэмакратычныя сілы і гісторыкі, такія як [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|А. Пашкевіч]] і [[Алег Іванавіч Дзярновіч|А. Дзярновіч]], паслядоўна выступаюць за тое, што гістарычная спадчына ВКЛ і Вільні гэта агульны здабытак абодвух народаў, які павінен аб’ядноўваць, а не раздзяляць суседзяў{{крыніца?}}. [[Файл:Вільня_наша_на_агароджы_Віленскай_езуіцкай_гімназіі_(02).jpg|міні|Надпіс «Вільня наша» на мураванай агароджы [[Віленская езуіцкая гімназія|Віленскай езуіцкай гімназіі]] па Аўгусцінскай вуліцы]] На фоне гэтай дыскусіі з вясны 2024 года пачалася маштабная інфармацыйна-псіхалагічная аперацыя, галоўным інструментам правакатараў стаў лозунг «[[Вільня наша]]», які з'яўляецца калькай з расійскага імперскага мема «[[Крым наш]]» і маніпулюе гістарычнай значнасцю горада для беларусаў<ref name="ct_hooligan">{{cite web|lang=ru|url=https://www.currenttime.tv/a/v-stolitse-litvy-oskorbitelnye-nadpisi-na-belorusskom/33710827.html|title="Хулиганизм и провокация". В столице Литвы появляются листовки и оскорбительные надписи на белорусском языке. Что об этом известно?|date=21 сакавіка 2026|publisher=[[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]}}</ref>. Спецслужбы [[Расія|Расіі]] і [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Аляксандра Лукашэнкі]] праз інтэрнэт-чаты прапаноўвалі грашовае ўзнагароджанне мясцовай моладзі і падлеткам за распаўсюджванне ўлётак і нанясенне графіці ў людных месцах<ref name="sv_vsd_2026">{{cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33683133.html|title=Вайсковая выведка Літвы выявіла, як замаўляюць надпісы «Вільня наша». Вінавацяць спэцслужбы «варожых краін»|date=20 лютага 2026|publisher=Радыё Свабода}}</ref> з мэтай дыскрэдытацыі беларускай эміграцыі і распальвання міжнацыянальнай варожасці<ref name="sv_investigation">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32957789.html|title=«Літвінізм». Хто спрабуе пасварыць беларусаў і літоўцаў. Расьсьледаваньне Свабоды|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]|date=21 мая 2024|lang=be}}</ref>. == Дэмаграфія і валоданне беларускай мовай == Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Літвы (2001)|перапісу 2001 года]], у Вільні налічвалася 542 287 жыхароў. Этнічнымі беларусамі сябе назвалі 21 484 чалавекі, што складала каля 4,0 % ад агульнага насельніцтва горада і рабіла іх чацвёртай па велічыні этнічнай групай пасля [[Літоўцы|літоўцаў]], [[Палякі|палякаў]] і [[Рускія|рускіх]]<ref name="Stat_2001_xls">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/204992/Miestu_gyventojai_pagal_tautybe_2001.xls |title=Miestų gyventojai pagal tautybę 2001 m. |publisher=Statistikos departamentas |date=2001 |lang=lt |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. [[Перапіс насельніцтва Літвы (2011)|Перапіс 2011 года]] зафіксаваў у горадзе зніжэнне колькасці этнічных беларусаў да 18 027 чалавек (пры агульным насельніцтве ў 524 406 чалавек)<ref name="Stat_Urban_2011">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/documents/10180/217110/Urban_areas_popul_ethnicity_2011.xls/89b89b1d-ba3f-46f2-b3f5-a235d918b5dd |title=Urban areas population by ethnicity 2011 |publisher=Statistics Lithuania |date=2013 |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. Паводле даных [[Перапіс насельніцтва Літвы (2021)|перапісу насельніцтва і жыллёвага фонду 2021 года]] (які ўпершыню ў гісторыі краіны праводзіўся выключна на аснове адміністрацыйных даных з дзяржаўных рэгістраў), у [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскім гарадскім самакіраванні]] (горадзе Вільні) пражывала 15 156 этнічных беларусаў з агульнага насельніцтва ў 556 490 чалавек<ref name="Stat_Ethnicity_2021">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=6f31cfba-8dbd-4753-bf85-70dc52c33c77#/ |title=Population by ethnicity |publisher=Statistics Lithuania |date=2021 |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. Сярод гарадскіх старостваў (раёнаў) найбольшая колькасць беларусаў была зафіксавана ў [[Новая Вільня|Новай Вільні]] (2 105 чалавек), [[Фабіёнішкі|Фабіёнішках]] (1 227 чалавек), [[Навінкі (Вільня)|Навінках]] (1 201 чалавек) і [[Жырмуны (Вільня)|Жырмунах]] (1 071 чалавек)<ref name="Stat_Ethnicity_2021" />. У [[Віленскае раённае самакіраванне|Віленскім раённым самакіраванні]], якое ахоплівае прыгарады, у гэты ж час налічвалася 3 139 этнічных беларусаў<ref name="Stat_Ethnicity_2021" />. Адначасова з гэтым статыстыка паказвае пэўную розніцу паміж этнічнай прыналежнасцю і рэальным валоданнем [[Беларуская мова|беларускай мовай]]. Паводле даных перапісу 2021 года, ва ўсёй Літоўскай Рэспубліцы налічвалася 9 800 чалавек, якія пазначылі валоданне беларускай мовай<ref name="Stat_Lang_2021">{{cite web |url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=6e2a1924-de5c-4adf-9cdc-fd308017deba#/ |title=Population by command of languages |publisher=Statistics Lithuania |date=2021 |lang=en |accessdate=28 лютага 2026}}</ref>. З іх пераважная большасць сканцэнтравана ў [[Віленскі павет (Літва)|Віленскім павеце]] — 7 438 чалавек<ref name="Stat_Lang_2021" />. Непасрэдна ў [[Віленскае гарадское самакіраванне|Віленскім гарадскім самакіраванні]] колькасць асоб, якія валодаюць беларускай мовай, склала 4 854 чалавекі, а ў [[Віленскае раённае самакіраванне|Віленскім раённым самакіраванні]] — 1 088 чалавек<ref name="Stat_Lang_2021" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|артыкул=Вільнюс|старонкі=173|ref=Беларуская Энцыклапедыя}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|артыкул=Беларусы|старонкі=303—305|аўтар=[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|І. У. Чаквін]]|ref=ЭВКЛ. Беларусы}} * {{Крыніцы/ЭВКЛ|1|артыкул=Вільня|старонкі=440—444|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|В. С. Пазднякоў]]|ref=ЭВКЛ. Вільня}} * {{артыкул |аўтар=Figura M. |загаловак=Wilno jako ośrodek białoruskiego ruchu narodowego (do 1939 r.) |выданне=Sensus Historiae |год=2025 |том=LIX |volume= |нумар=№ 2 |старонкі=7—20 |issn=2082–0860 |спасылка=https://pressto.amu.edu.pl/index.php/sh/article/view/50278/40610 |ref=Figura}} * {{артыкул|аўтар=[[Яанна Героўская-Калаўр|Gierowska-Kałłaur J.]]|загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924|выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej|год=2016|том=LI-SI (2)|старонкі=31—71|issn=2353-6403|спасылка=https://www.academia.edu/43203378/The_biographies_of_leading_Belarusian_activists_in_the_light_of_information_gathered_by_the_Polish_Governmental_Commissioner_for_the_City_of_Vilnius_in_1924|ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул|аўтар=Błaszczak T.|загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians|выданне=Darbai ir dienos|год=2017|нумар=67|старонкі=163—178|issn=1392-0588|спасылка=https://portalcris.vdu.lt/server/api/core/bitstreams/1930acbd-bb5d-44e7-850a-98d0703cf4e4/content|lang=en|ref=Błaszczak}} * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Дзмітрыевіч Далбілаў|Долбилов М. Д.]] |загаловак=Русский край, чужая вера: Этноконфессиональная политика империи в Литве и Белоруссии при Александре II |месца=М. |выдавецтва=Новое литературное обозрение |год=2010 |старонак=1000 |isbn=978-5-86793-804-9 |ref=Долбилов}} * {{h|Міхалюк|2015| {{крыніцы/Беларуская Народная Рэспубліка 1918—1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|ref=Міхалюк}} }} * {{артыкул |аўтар=[[Дарота Міхалюк|Міхалюк Д.]] |загаловак=Карта Беларускай Народнай Рэспублікі 1919 года Мітрафана Доўнар-Запольскага |выданне=Imago.by |год=2017 |спасылка=https://www.imago.by/artycle/530-bnr1919artykul.html |ref=Міхалюк}} * {{артыкул |аўтар=[[Валянцін Мазец|Мазец В.]] |загаловак=Межы і грамадзянства БНР |выданне=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |год=2016 |спасылка=https://www.radabnr.org/%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D1%8B-%D1%96-%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D0%BD%D1%80/ |ref=Мазец}} * {{кніга |аўтар=[[Павел Усеваладавіч Церашковіч|Терешкович П. В.]] |загаловак=Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы |месца=Минск |год=2004|ref=Церашковіч}} * {{артыкул |аўтар=Снігірова Н. А. |загаловак=Спробы вызначэння і адлюстравання межаў беларускай этнамоўнай прасторы ў XІX–ХХ стагоддзях |выданне=Мова і літаратура ў ХХІ стагоддзі |год=2023 |старонкі=69—73 |ref=Снігірова}} * {{кніга |аўтар=[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Woyniłłowicz E.]] |загаловак=Wspomnienia. 1847—1928 |частка=1 |месца=Wilno |год=1931 |старонак=368 |ref=Woyniłłowicz}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белоруссы. Т. 1: Введение в изучение языка и народной словесности |месца=Варшава |год=1903 |ref=Карский}} * {{артыкул|аўтар=Мастыка А. І.|загаловак=Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя ў Вільні (1919–1939)|выданне=Вышэйшая школа: навукова-практычны і публіцыстычны часопіс|год=2021|нумар=2|старонкі=22—29|спасылка=https://elibrary.ru/download/elibrary_47213308_27167184.pdf|ref=Мастыка}} * {{артыкул|аўтар=Siwek B.|загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju|выданне=Roczniki Humanistyczne|год=2021|том=LXIX|нумар=7|старонкі=131—155|doi=10.18290/rh21697-9|спасылка=https://www.researchgate.net/publication/353861655_Bialorutenistyka_polska_Historia_-_stan_obecny_-_perspektywy_rozwoju|ref=Siwek}} * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |аўтар=Dubiński P. |загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych |месца=Wilno |выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij |год=1788 |ref=Dubiński}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларусы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Вільні]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] pka7ralatezr07s5um3r9yd1cn119ju Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus 4 803524 5124394 5123618 2026-04-10T20:40:30Z DobryBrat 5701 вынікі 5124394 wikitext text/x-wiki [[Вікіпедыя]] — найбуйнейшая ў свеце анлайн-энцыклапедыя, створаная карыстальнікамі. Аднак заўважана, што ў Вікіпедыі артыкулаў пра мужчын у некалькі разоў больш, чым пра жанчын, прычым гэтыя суадносіны назіраюцца практычна ва ўсіх моўных версіях. Каб трохі выправіць гэты дысбаланс і прыцягнуць увагу да праблемы, у Вікіпедыі быў арганізаваны праект «WikiGap» (ад {{lang-en|gap}} — ''разрыў''), закліканы напоўніць Вікіпедыю артыкуламі пра выдатных жанчын на самых розных мовах. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» прысвечаны '''Году беларускай жанчыны'''. [[Файл:WikiGap.svg|300px|right]] == WikiGap 2026 Беларусь == У Беларусі пачынаючы з 2019 года штогод ладзіцца «'''WikiGap'''», творчае спаборніцтва па напісанні ў Вікіпедыі артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій. Праект «'''WikiGap 2026 Беларусь'''» накіраваны на напісанне артыкулаў пра выдатных жанчын самых розных прафесій у Беларускай Вікіпедыі. Прыняць удзел у анлайн-марафоне «WikiGap 2026 Беларусь» можа кожны, хто ведае беларускую мову і мае доступ да інтэрнэту. Традыцыйна вітаецца напісанне як мага большай колькасці артыкулаў пра жанчын, звязаных з Беларуссю. === Асноўныя мэты марафону === * Зрабіць больш даступнай інфармацыю пра выдатных жанчын Беларусі і свету. * Пашырыць кола аўтараў і рэдактараў артыкулаў Вікіпедыі на беларускай мове. === Тэмы артыкулаў === * '''«Выдатныя жанчыны Беларусі»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра беларускіх жанчын. * '''«Выдатныя жанчыны свету»''' — артыкулы на [[Беларуская мова|беларускай мове]] пра жанчын свету. Пад беларускімі жанчынамі маюцца на ўвазе жанчыны [[беларусы|беларускай нацыянальнасці]], альбо з грамадзянствам ці падданствам [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] / [[БССР]] / [[БНР]] / [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] / [[Гісторыя Беларусі#Княствы беларускіх зямель|іншых княстваў беларускіх зямель]], а таксама жанчыны з іншых краін, чыя асноўная дзейнасць сканцэнтравана на [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускіх землях]] у цяперашні час або ў адпаведную гістарычную эпоху. === Тэрміны правядзення === * Старт: 8 сакавіка 2026 года 00:00:01 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Фініш: 8 красавіка 2026 года 23:59:59 [[Беларускі час|Мінскі час]] [[UTC+03:00]]. * Падвядзенне вынікаў праекта «WikiGap 2026 Беларусь» — да 12 красавіка 2026 года. === Правілы ўдзелу === * Узроставых абмежаванняў на ўдзел у марафоне няма. * Кожны удзельнік павінен мець уласны ўліковы запіс у Вікіпедыі і прымаць ўдзел у марафоне толькі з аднаго ўліковага запісу. * Напісанне артыкулаў пра жанчын на [[Беларуская мова|беларускай мове]] згодна з [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|сучаснымі правіламі беларускай арфаграфіі і пунктуацыі]]. * Новыя артыкулы павінны быць напісаны ў перыяд з 8 сакавіка па 8 красавіка 2026 года. * У створаным артыкуле павінны быць мінімум 1000 сімвалаў (прыкладна 150 словаў), спасылкі на крыніцы інфармацыі, прастаўленыя катэгорыі і ўнутраныя спасылкі. * Артыкулы не павінны ўтрымліваць парушэнняў [[be:Аўтарскае права|аўтарскіх правоў]]. * Можна ствараць любы артыкул пра жанчын або выбраць са [[be:Вікіпедыя:Што рабіць/WikiGap|спісу прапанаваных]]. == Падвядзенне вынікаў == * За кожны створаны артыкул, які задавальняе [[be:Вікіпедыя:Пяць слупоў|патрабаванням]], удзельнік атрымлівае 1 бал. * За кожны створаны артыкул пра асобу, звязаную з Беларуссю, удзельнік атрымлівае дадатковы 1 бал. == Справаздача == * Каб унёсак быў улічаны, неабходна дадаць у адпаведную секцыю ніжэй спасылкі на створаныя артыкулы. * Спасылку на створаны артыкул дадавайце ў выглядзе: '''<nowiki># [[Назва артыкула]] — ~~~~ </nowiki>''' == Вынікі == У марафоне WikiGap 2026 Belarus прынялі ўдзел 11 удзельнікаў, якія стварылі 102 артыкулы. Два артыкулы (зборныя групы асоб) ідуць па-за конкурсам. Не залічаны таксама адзін артыкул, які быў выдалены падчас правядзення конкурса. 66 артыкулаў створана пра жанчын, связаных з Беларуссю. ;Пераможцы: # месца — {{u|Аляксандр Белы}} (58 балаў — створана 39 артыкулаў). # месца — {{u|DobryBrat}} (50 балаў — створана 25 артыкулаў). # месца — {{u|Culamar}} (23 балы — створана 12 артыкулаў). == Спіс створаных артыкулаў == <div class="references-small" style="-moz-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; -webkit-column-count:<noinclude>3</noinclude><includeonly>2</includeonly>; font-size:13px;"> ::: '''8 сакавіка''' # [[Галіна Патаева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:22, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Валянцінаўна Лапіна]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 17:36, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Серафіна Луі]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 22:19, 8 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Баляславаўна Бажко]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:25, 8 сакавіка 2026 (+03) #: '''9 сакавіка''' # [[Яўгенія Барысаўна Пастарнак]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 10:44, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Эльза Марыяна фон Розен]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Інеса Аўксенцьеўна Ушацкая]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:23, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Воцінава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:40, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Міхайлаўна Ялатамцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 17:41, 9 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Паўлаўна Вараб’ёва]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:42, 9 сакавіка 2026 (+03) #: '''10 сакавіка''' # [[Вольга Сцяпанаўна Захарава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:06, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Віктараўна Кобец]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:24, 10 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Іванаўна Паўлянок]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:13, 10 сакавіка 2026 (+03) #: '''11 сакавіка''' # [[Іванна Іванаўна Бамбешка]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 08:50, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Лілія Іванаўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:59, 11 сакавіка 2026 (+03) # [[Вольга Уладзіміраўна Яноўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:44, 11 сакавіка 2026 (+03) #: '''12 сакавіка''' # [[Ізабела Ружа Радзівіл]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:35, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Крыловіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:55, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Эда Ахі]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:03, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Дорыс Карэва]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:20, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Керсці Мерылаас]] --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:57, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Сцяпанаўна Сідарава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 11:24, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Галіна Феліксаўна Сідзельнікава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:16, 12 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Міхайлаўна Кудраўцава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:28, 12 сакавіка 2026 (+03) #: '''13 сакавіка''' # [[Святлена Немагай]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:14, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 14:57, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Цвятаева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:06, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 19:07, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Акуліна Андрэеўна Барадуліна]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:10, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Алеся Міхайлаўна Гетманава]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 21:50, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Барбара Міцкевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:35, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Зоя Макараўна Задора]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:20, 13 сакавіка 2026 (+03) # [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 23:47, 13 сакавіка 2026 (+03) #: '''14 сакавіка''' # [[Панна аптэчкова]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 01:27, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Фаня Кон]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 18:28, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Марыя Бадзей]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Пола Бён-Гурыён]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:45, 14 сакавіка 2026 (+03) # [[Людміла Эдуардаўна Камянкова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:57, 14 сакавіка 2026 (+03) #: '''15 сакавіка''' # [[Цэліна Шыманоўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:36, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Таццяна Іванаўна Калядка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:18, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Леанора Уладзіміраўна Барсук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:04, 15 сакавіка 2026 (+03) # [[Наталля Бінкевіч]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 18:22, 15 сакавіка 2026 (+03) #: '''16 сакавіка''' # [[Караліна Сабаньска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:47, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Станіслава Браніславаўна Шымусік]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 02:12, 16 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка]] — [[Удзельнік:Jaŭhien|Jaŭhien]] ([[Размовы з удзельнікам:Jaŭhien|размовы]]) 13:29, 16 сакавіка 2026 (+03) #: '''17 сакавіка''' # [[Маржан Сатрапі]] — [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 17 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Андрэева]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:20, 17 сакавіка 2026 (+03) #: '''18 сакавіка''' # [[Адэля з Устроні]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:03, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Ірына Уладзіміраўна Ігнацюк]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:32, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Святлана Іванаўна Загнетава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 14:14, 18 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Сяргееўна Бохан]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:49, 18 сакавіка 2026 (+03) #: '''19 сакавіка''' # [[Станіслава Васільеўна Барычэўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:25, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Соф’я Яфімаўна Пісклячэнка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:51, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ёхэвед Бат-Мір'ям]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 11:50, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Хася Дроры]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:29, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Мір'ям Бен-Порат]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:53, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Наімаўна Касымава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 14:35, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Жняя]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:45, 19 сакавіка 2026 (+03) # [[Ларыса Мікалаеўна Зайцава]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 16:44, 19 сакавіка 2026 (+03) #: '''20 сакавіка''' # [[Барбара Чарнавеска]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:11, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Маргарыта Дмітрук]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 20:16, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Анна Марголін]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:57, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Тамара Саланевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:54, 20 сакавіка 2026 (+03) # [[Антаніна Уладзіміраўна Шатухіна]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:06, 20 сакавіка 2026 (+03) #: '''21 сакавіка''' # [[Лера Барадзіцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:19, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Яўгенія Піліпаўна Сідарчук]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:26, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Алена Міронаўна Чухнюк]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:56, 21 сакавіка 2026 (+03) # [[Зінаіда Пятроўна Кіжнерава]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:55, 21 сакавіка 2026 (+03) #: '''22 сакавіка''' # [[Хана Майзель]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:00, 22 сакавіка 2026 (+03) # [[Рыта Сямёнаўна Цакунова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:46, 22 сакавіка 2026 (+03) #: '''23 сакавіка''' # [[Кацярына Давыдзенка]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:26, 23 сакавіка 2026 (+03) # [[Берта Сінгерман]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:23, 23 сакавіка 2026 (+03) #: '''24 сакавіка''' # [[Соф'я Гецава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 16:00, 24 сакавіка 2026 (+03) #: '''25 сакавіка''' # [[Марыя Ягораўна Чуяшова]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 05:57, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Дарота Міхалюк]] --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Кацярына Шульга]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 13:42, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Міхайлаўна Самусева]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 13:45, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Альма Лапінскене]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 15:58, 25 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Хаткоўская]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:51, 25 сакавіка 2026 (+03) #: '''26 сакавіка''' # [[Роза Гінасар]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 17:41, 26 сакавіка 2026 (+03) # [[Ніна Іванаўна Дзенісенка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:39, 26 сакавіка 2026 (+03) #: '''27 сакавіка''' # [[Фрумка Плотніцкая]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:19, 27 сакавіка 2026 (+03) #: '''2 красавіка''' # [[Наталі Дормер]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 12:14, 2 красавіка 2026 (+03) # [[Ганна Сямёнаўна Шчэцька]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:47, 2 красавіка 2026 (+03) #: '''3 красавіка''' # [[Зінаіда Пятроўна Ярашэвіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:29, 3 красавіка 2026 (+03) # [[Алена Глагоўская]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 12:40, 3 красавіка 2026 (+03) # [[Францішка Сокалава]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:36, 3 красавіка 2026 (+03) # [[Алена Андрэеўна Сцепановіч]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:54, 3 красавіка 2026 (+03) #: '''4 красавіка''' # [[Ганна Скаржанка]] — [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:46, 5 красавіка 2026 (+03) #: '''5 красавіка''' # [[Барбара Скарга]] — [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 02:03, 5 красавіка 2026 (+03) # [[Марыя Леанідаўна Пахоменка]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 11:24, 5 красавіка 2026 (+03) # [[Наомі Скот]] — [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 14:56, 5 красавіка 2026 (+03) # [[Валянціна Ціханаўна Ляпешка]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:31, 5 красавіка 2026 (+03) # [[Іна Радаева]] — [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 23:50, 5 красавіка 2026 (+03) # [[Ірына Сцяпанаўна Мазуркевіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 23:55, 5 красавіка 2026 (+03) #: '''6 красавіка''' # [[Рахіль Баумволь]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 09:56, 6 красавіка 2026 (+03) # [[Ніна Пятроўна Целябук]] --[[Удзельнік:Culamar|Culamar]] ([[Размовы з удзельнікам:Culamar|размовы]]) 17:09, 6 красавіка 2026 (+03) #: '''7 красавіка''' # [[Сафія Гурэвіч]] — [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:44, 7 красавіка 2026 (+03) # [[Ніна Мікалаеўна Чураба]] — [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 02:46, 7 красавіка 2026 (+03) # [[Раберта Уільямс]] — [[Удзельнік:Xlomid|Xlomid]] 15:18, 7 красавіка 2026 (+03) # [[Крысціна Віталеўна Лядская]] — [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Rabbi Mendl]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 20:51, 7 красавіка 2026 (+03) #: '''8 красавіка''' # [[Вольга Лукінічна Калоша]] — [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:50, 8 красавіка 2026 (+03) </div> == Створаныя артыкулы == Калі ласка, дадавайце на старонцы размоў кожнага новага артыкула адпаведны шаблон: {{Ш|Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} {{Шаблон:Артыкул праекта WikiGap 2026 Belarus}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты]] lk40oc2mvmdjhnn1hfxn37gvwpokt9p Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі 0 804834 5124466 5117206 2026-04-11T08:36:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124466 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі''' — працэс маштабнага і мэтанакіраванага вывазу, знішчэння і пашкоджання [[Культурныя каштоўнасці|гісторыка-культурных каштоўнасцей]], [[архіў|архіваў]], [[бібліятэка|бібліятэк]] і [[музей|музейных]] збораў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Найбольш катастрафічныя страты беларуская культура панесла ў перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў выніку грабежніцкай палітыкі [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]{{sfn|Генина|2022|с=2—10}}, а таксама з-за хаатычнай і няпоўнай эвакуацыі ў савецкі тыл{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Акрамя таго, значныя страты фіксаваліся ў часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і ў міжваенны перыяд, калі маёмасць гістарычных [[магнаты|магнацкіх]] родаў рабавалася рознымі ваеннымі і палітычнымі сіламі{{sfn|Блінец|2020|с=62—64}}, а савецкі ўрад прадаваў нацыянальныя скарбы за мяжу{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181—186}}. == Перыяд Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX стагоддзя) == {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў перыяд Расійскай імперыі}} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] і асабліва пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831 гадоў]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]] [[Расійская імперыя|расійскія ўлады]] пачалі сістэматычную канфіскацыю маёмасці нелаяльнай [[шляхта|шляхты]] і магнацкіх родаў. Значная частка дакументальнай спадчыны, якая стагоддзямі збіралася ў прыватных архівах, апынулася вывезенай за межы беларускіх зямель{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Яскравым прыкладам з'яўляецца лёс так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]], які прадстаўнікі роду [[Сапегі|Сапегаў]] фармавалі з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Гэты збор быў канфіскаваны пасля паўстання 1830 года, у выніку чаго большая частка архіва і бібліятэкі трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]], а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Каласальныя страты панеслі і зборы [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] падвяргаўся жорсткаму рабаванню падчас ваенных кампаній яшчэ ў 1772 і 1812 гадах. Тады найбольш каштоўныя помнікі матэрыяльнай культуры, уключаючы старажытную зброю, вырабы з золата і срэбра, а таксама каштоўныя камяні, былі вывезены ў Санкт-Пецярбург і [[Смаленск]], а шматлікія рэчы былі проста раскрадзены расійскімі салдатамі і афіцэрамі{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. == Першая сусветная і польска-савецкая войны == {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў}} З пачаткам Першай сусветнай вайны і набліжэннем лініі фронту да цэнтральных беларускіх зямель летам 1915 года ўзнікла новая пагроза. У адпаведнасці з тактыкай «[[выпаленая зямля|выпаленай зямлі]]», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці часта падлягалі знішчэнню, каб не дастацца праціўніку{{sfn|Блінец|2020|с=62}}. Нясвіжскі замак быў уратаваны ад спалення толькі дзякуючы асабістаму хадайніцтву графа Веляпольскага перад ваеннымі ўладамі{{sfn|Блінец|2020|с=62—63}}. Аднак у жніўні 1915 года пачалася маштабная эвакуацыя калекцый: больш за сто найважнейшых дакументаў былі перададзены ў [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўны банк]] у [[Мінск|Мінску]], а адтуль, разам з пяццю скрынямі рыцарскіх даспехаў, жывапіснымі творамі і іншымі каштоўнасцямі, вывезены чыгункай праз станцыю [[Гарадзея (станцыя)|Замір'е]] ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. Агульная вага толькі вывезеных архіўных папер склала каля 1150 кілаграмаў{{sfn|Блінец|2020|с=64}}. Разбурэнні працягваліся і пасля падзення Расійскай імперыі. У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у [[Нясвіж|Нясвіжы]] размясціўся атрад [[Усерасійская надзвычайная камісія|Надзвычайнай камісіі]] Смаленскай акругі пад камандаваннем Салдатава{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. Чэкісты паводзілі сябе ў замку вельмі жорстка, і за час іх знаходжання адтуль зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены{{sfn|Блінец|2020|с=68—69}}. Пасля заканчэння [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] пачаўся працэс рэвіндыкцыі (ад {{lang-la|restitutio}} — «аднаўленне»). Згодна з ім, [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] здолела вярнуць частку эвакуіраваных каштоўнасцей{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. У лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з Савецкай Расіі прыбылі 29 скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, якія паспяхова перажылі рэвалюцыйныя падзеі, аднак на тэрыторыю Беларусі гэтыя помнікі не вярнуліся, застаўшыся ў польскіх сховішчах{{sfn|Блінец|2020|с=63—66}}. У ліпені 1920 года савецкія прадстаўнікі таксама праводзілі вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі: 168 карцін, 62 гравюры, шматлікія статуі і бюсты, а таксама рэшткі бібліятэкі і паляўнічых трафеяў{{sfn|Блінец|2020|с=73—79}}. == Міжваенны перыяд у БССР == {{Галоўны артыкул|Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд}} У 1920-я і 1930-я гады савецкія ўлады пачалі мэтанакіраваны продаж культурных каштоўнасцей за мяжу для атрымання валюты, неабходнай для індустрыялізацыі. Гэтым займаліся такія ўсесаюзныя структуры, як [[Антыкварыят (аб'яднанне)|«Антыкварыят»]] і розныя гандлёвыя сіндыкаты{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. Каласальныя страты панеслі рэлігійныя калекцыі, асабліва яўрэйская культурная спадчына. Зборы былога Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, якія ў 1915 годзе былі эвакуіраваны ў [[Разань]], вярнуліся ў Мінск у 1920 годзе, але адразу падвергліся разграбленню падчас адступлення польскіх войскаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. У 1924 годзе быў створаны яўрэйскі аддзел [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Давыдавіч Палеес|А. Д. Палееса]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. Калекцыя актыўна папаўнялася прадметамі з закрытых сінагог і іншых музеяў. Напрыклад, з [[Віцебск|Віцебскага музея]] перадалі 54 каштоўныя помнікі, уключаючы [[Тора|Торы]] і [[Ханукія|ханукальныя лямпы]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Аднак ужо ў 1931—1932 гадах значная частка гэтых помнікаў яўрэйскай культуры была перададзена ў распараджэнне «Антыкварыята» для продажу за мяжу. Толькі паводле аднаго акта ад 2 лістапада 1931 года з яўрэйскага аддзела канфіскавалі больш за 80 найкаштоўнейшых прадметаў: срэбраныя кароны Торы, тасы, падсвечнікі і ламбрыкены{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. У сакавіку 1932 года для рэалізацыі за мяжу адабралі і мастацкія работы, сярод якіх былі творы [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскага]], [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]] і [[Юдаль Пэн|Ю. Пэна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. З-за ідэалагічнага ціску і арыштаў супрацоўнікаў музей прыйшоў у заняпад яшчэ да пачатку вайны. == Другая сусветная вайна == {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} === Хаатычная эвакуацыя і страты ў савецкім тыле === З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў чэрвені 1941 года склалася катастрафічная сітуацыя з эвакуацыяй культурнай і дакументальнай спадчыны БССР. У рэспубліцы на той момант дзейнічала 26 дзяржаўных музеяў і буйная сетка архіваў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}. Рашэнні [[Савет па эвакуацыі пры СНК СССР|Савета па эвакуацыі]] прымаліся са спазненнем, і ў прыярытэце былі прамысловыя прадпрыемствы. У выніку на Усход было эвакуіравана каля аднаго працэнта ад усяго аб'ёма Дзяржаўнага архіўнага фонду рэспублікі{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Адзіным поўнасцю ўратаваным стаў [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]], вывезены ва [[Уфа|Уфу]] і пазней вернуты ў [[Магілёў]]{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія цэнтральныя архівы і музеі былі кінуты на волю лёсу. Работнікі наркаматаў часта самастойна знішчалі сакрэтныя архівы, каб яны не дасталіся праціўніку{{sfn|Шумейко|2021|с=143}}. Віцебскі абласны музей пад кіраўніцтвам дырэктара [[В. К. Зэйлерт|В. К. Зэйлерта]] здолеў адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі [[Мастацкая галерэя Ю. Пэна|Мастацкай галерэі Ю. Пэна]] ў [[Самара|Куйбышаў]] і [[Саратаў]], але каля 15 тысяч каштоўных прадметаў засталіся ў [[Віцебск|Віцебску]] і бясследна зніклі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}{{sfn|Генина|2022|с=4}}. З [[Гомельскі гістарычны музей|Гомельскага гістарычнага музея]] навуковая супрацоўніца [[Э. Р. Чэчык]] эвакуіравала 4299 адзінак у [[Валгаград|Сталінград]] і [[Камышын]], аднак больш за 3200 аб'ёмных экспанатаў (мэбля эпохі Рэнесансу, скульптуры [[Антоніа Канова|А. Кановы]] і [[Крысціян Даніэль Раўх|К. Раўха]], калекцыя крышталю і фарфору) засталіся ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы Паскевічаў]] і былі страчаны{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—9}}. Самай вядомай і трагічнай стратай стала знікненне [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Крыжа Ефрасінні Полацкай]], які захоўваўся ў браніраваным пакоі-сейфе [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|былога сялянскага банка ў Магілёве]] і бясследна знік у ліпені 1941 года разам з іншымі нацыянальнымі каштоўнасцямі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. === Дзейнасць Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга === Сістэматычнае і маштабнае разрабаванне культурнай спадчыны на акупаваных тэрыторыях праводзіў [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР), створаны ў ліпені 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага нацысцкай партыі [[Альфрэд Розенберг|Альфрэда Розенберга]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. Паўнамоцтвы штаба, афіцыйна зацверджаныя [[Адольф Гітлер|А. Гітлерам]], уключалі канфіскацыю бібліятэк, архіваў і культурных помнікаў для выкарыстання ў ідэалагічнай барацьбе нацыстаў супраць «яўрэяў, масонаў і бальшавікоў»{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}{{sfn|Hartung|2000|с=25—48}}. На тэрыторыі Беларусі першапачаткова дзейнічала Рабочая група «Беларусь» у складзе Галоўнай рабочай групы «Остланд» (з цэнтрам у Рызе), а з мая 1943 года была створана асобная Галоўная рабочая група «Цэнтр» пад кіраўніцтвам Г. Лангкопфа{{sfn|Генина|2022|с=3—4}}. Структурныя падраздзяленні АШР (зондэркаманды і зондэрштабы) праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці ва ўсіх буйных гарадах: Мінску, Віцебску, Гомелі, Магілёве і [[Баранавічы|Баранавічах]]{{sfn|Генина|2022|с=3—4}}. Захаванне культурных каштоўнасцей служыла толькі прыкрыццём грабежніцкай дзейнасці штаба, якая мела як ідэалагічны, так і эканамічны характар{{sfn|Генина|2020|с=32}}. === Разрабаванне бібліятэк і архіваў === Даваенны кніжны фонд Беларусі складаў каля 10 мільёнаў асобнікаў, прычым каля 2 мільёнаў захоўвалася ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]]{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Прадстаўнікі штаба праводзілі маштабныя абследаванні. У многіх выпадках літаратура знішчалася на месцы: напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]] ўзімку 1941—1942 гадоў кнігі выкарыстоўваліся ў якасці паліва для абагрэву<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 790. Воп. 1. Спр. 68. Арк. 13-21.</ref>{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Каштоўныя выданні адбіраліся для Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы і Усходняй бібліятэкі ў Германіі. Бальшавіцкая літаратура падлягала поўнаму знішчэнню. Толькі з 14 па 31 снежня 1942 года ў Мінску ў макулатуру было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а за ўвесь 1942 год гэтая лічба дасягнула 800 тон{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Асаблівы цынізм праяўляўся ў стаўленні да яўрэйскай літаратуры. У кастрычніку 1942 года з Мінска ў [[Франкфурт-на-Майне]] для [[Інстытут вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання]] былі адпраўлены 104 скрыні (больш за 21 тысячу тамоў) рэдкіх кніг і рукапісаў{{sfn|Генина|2022|с=5}}{{sfn|Кашеварова|2014|с=112—113}}. Увесну 1944 года, з набліжэннем савецкіх войскаў, дзясяткі вагонаў з кнігамі з бібліятэкі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] і Дзяржаўнай бібліятэкі былі спешна вывезены ў [[Рацібуж|Рацібор]] і [[Пшчына|Плес]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Увогуле АШР знішчыў або вывез каля 20 працэнтаў усяго кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=6}}. Спусташэнню падвергліся і архівы. Акупанты вывезлі ці знішчылі 770 тысяч спраў цэнтральных архіваў{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. В.-А. Моммзен, супрацоўнік зондэрштаба «Архівы», асабіста кіраваў адборам дакументаў [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці|Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці]], вялікая частка якіх была вывезена ў [[Опава|Тропау]] і [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Каштоўны архіў Радзівілаў з Нясвіжа таксама быў абследаваны і ў канцы акупацыі вывезены ў Германію{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Агульныя страты цэнтральных і абласных архіваў ацэньваюцца ў 58 працэнтаў іх даваеннага аб'ёму{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. === Музеі ва ўмовах акупацыі === Акупацыйнымі ўладамі і вайскоўцамі былі разрабаваны амаль усе буйныя музеі краіны. Самая значная мастацкая ўстанова — [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР]] у Мінску — была спустошана ўжо ў першыя месяцы вайны. Яе дырэктар [[Мікалай Пракопавіч Міхалап|М. Міхалап]] не змог арганізаваць транспарт для эвакуацыі і змушаны быў пакінуць музей напярэдадні ўваходу немцаў у горад<ref>Усава Н. Першы дырэктар першага мастацкага музея // Мастацтва. 2004. № 4. С. 50-51.</ref>. У жніўні 1941 года галерэю асабіста наведаў рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]], які адабраў творы для вывазу{{sfn|Генина|2022|с=2}}. Нямецкія афіцэры выразалі палатно з рам і складвалі ў чамаданы. Больш за 170 шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, у тым ліку работы [[І. Айвазоўскі|І. Айвазоўскага]], [[К. Брулоў|К. Брулова]], [[Ілья Яфімавіч Рэпін|І. Рэпіна]], [[І. Шышкін|І. Шышкіна]], [[О. Марыкс|О. Марыкса]], і 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]] былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] (Кёнігсберг){{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, паўтары тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Мясцовыя жыхары і першыя нямецкія часці таксама прыклалі руку да разрабавання больш дробных экспанатаў: вырабаў палехскіх майстроў, беларускіх посцілак і дываноў<ref name="Spadchyna">Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) // Спадчына. 2003. №4-5.</ref>. Мінскі сацыяльна-гістарычны музей быў разрабаваны, нягледзячы на тое, што яго зборы знаходзіліся ў складскім памяшканні. У канцы жніўня 1941 года з музея былі вывезены ў Кёнігсберг дагістарычныя «каменныя бабы» і 19 гарматаў, з якіх 16 паходзілі з нясвіжскага збору Радзівілаў<ref>Biełaruski Histaryčny Muzej u Miensku // Раніца. 1942. № 1; Вяртанне... С. 13.</ref>. Ад поўнага знішчэння некаторыя помнікі выратаваў мастак-рэстаўратар [[Гаўрыла Віер|Г. Віер]]. Калі ў верасні 1941 года дырэктарам музея стаў этнограф [[Антон Антонавіч Шукелойць|А. Шукелойць]], ён пачаў прыводзіць зборы ў парадак. Музей рупіўся пра аднаўленне [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвонага касцёла]], куды быў перанесены знойдзены на паддашку абраз Божай Маці з выявай краявіду Мінска і ўкленчаных дзяцей фундатара [[Эдвард Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]. Таксама быў закансерваваны згарэлы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Мінск)|касцёл Святога Роха]] на Залатой Горцы<ref name="Spadchyna" />. Цікава, што генеральны камісар Беларусі [[Вільгельм Кубэ]] пасля адной з вандровак прывёз у музей вялікі каменны крыж, які меў сведчыць, што беларусы з'яўляюцца еўрапейскім «[[Арыйцы|арыйскім народам]]»<ref name="Spadchyna" />. Пазней [[Г. Віер]] зрабіў новы іканастас для адноўленай [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскай царквы]]{{sfn|Шукелойць|1992}}. Асобна варта адзначыць лёс Менскага краёвага заалагічнага музея, які быў уратаваны яго дырэктарам Анастазіем Вязовічам і прэпаратарамі Антонам Цытком і Марыяй Дубінай. Калекцыі былі перавезены на Няміжскі завулак, дзе захаваліся 2000 беларускіх грызуноў, велізарная калекцыя насякомых, а таксама выстаўны аддзел з пудзілам зубра (забітага ў 1900 годзе ў Белавежскай пушчы) і велізарным 2,1-метровым бурым мядзведзем з [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]<ref name="Spadchyna" />. Тым не менш, Заалагічны музей БДУ быў цалкам знішчаны, а яго памяшканне ў галоўным корпусе ператворана ў лазарэт{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10—11}}. [[Баранавіцкі абласны мастацкі музей]], які адкрыўся ў 1929 годзе, спачатку быў разрабаваны, страціўшы карціны [[Рэмбрант|Рэмбранта]], [[Ян Матэйка|Я. Матэйкі]], 60 мініяцюр і каштоўных габеленаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=11}}. Аднак увосень 1941 года ён аднавіў працу, і ў 1942 годзе там нават прайшла выстава беларускага мастацтва з удзелам твораў [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|М. Сеўрука]] («Кудзельніца») і [[А. Шымановіч|А. Шымановіча]]<ref>Выстаўка беларускага мастацтва // Новы Шлях. 1943. № 1. С. 9.</ref>. Значную актыўнасць праявіў [[Слонімскі музей]], заснаваны археолагам [[Я. Стаброўскі|Я. Стаброўскім]]. Нягледзячы на тое, што ў 1939—1941 гадах экспанаты былі скінуты ў прыватнай кватэры і часткова разрабаваны (асабліва этнаграфічны і нумізматычны аддзелы)<ref>М. К. Калі й вы будзеце ў Слоніме // Беларуская Газэта. 1942. 26 лістапада.</ref>, новы дырэктар Сяргей Новік здолеў зноў адкрыць яго для публікі ў кастрычніку 1942 года. У экспазіцыі былі прадстаўлены [[Статут Вялікага Княства Літоўскага]], вайсковыя шаломы, панцыры і турэцкія літаўры. Асобныя вітрыны прысвячаліся [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]], [[Міхал Казімір Агінскі|М. Агінскаму]], [[Леў Сапега|Л. Сапегу]]. У адной з залаў дэманстравалася [[Трэцяя Устаўная грамата]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], тэкст нацыянальнага гімна, партрэты [[Ігнат Грынявіцкі|І. Грынявіцкага]], [[Адам Гурыновіч|А. Гурыновіча]], [[Іван Луцкевіч|І. Луцкевіча]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскага]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскага]], а таксама фотаздымкі [[Вялікая беларуская рада|Вялікай Беларускай рады]] і [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыяту]]. На адной са сцен вісеў партрэт А. Гітлера, побач з якім размясцілі партрэты [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]] і [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]]<ref>І. Я. Калі й я быў у Слоніме // Беларуская Газэта. 1943. 1 траўня.</ref>. З Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея акупанты вывезлі ў Беласток і далей у Германію 4370 старажытных манет, медалёў і асабістыя рэчы пісьменніцы [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]]. Пінскі музей страціў нумізматычную калекцыю (1100 адзінак) і каля 140 тамоў рукапісных летапісаў XV—XVII стагоддзяў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=11}}. Увесну 1944 года пад эгідай АШР пачалася масавая эвакуацыя збораў мінскіх, слонімскіх і іншых музеяў у [[Інстэрбург]] і замак Гёхштат у Баварыі, якой кіравала доктар Эма Гаўпт. Нягледзячы на спробы [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] ўзяць музеі пад сваю апеку, каштоўнасці пакінулі Беларусь<ref name="Spadchyna" />. == Пасляваенная рэстытуцыя і савецкая палітыка == {{Галоўны артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі}} Працэс рэстытуцыі і пошуку вывезеных каштоўнасцей пачаўся адразу пасля перамогі. Калі замак Хёхштэт быў узяты [[Узброеныя сілы ЗША|амерыканскай арміяй]], высветлілася, што многія каштоўнасці былі моцна пашкоджаны ў выніку нядбайнага захоўвання і разрабаваны амерыканскімі салдатамі<ref name="Spadchyna" />{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Толькі ў кастрычніку 1947 года беларускія прадстаўнікі прынялі ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] 182 скрыні з вернутымі скарбамі, сярод якіх былі творы з Дзяржаўнай мастацкай галерэі (у тым ліку звыш 50 радзівілаўскіх партрэтаў), каля 30 рукапісных кніг, старадрукі і зброя{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Да адкрыцця ў 1957 годзе Дзяржаўнага музея БССР усе гэтыя рэчы захоўваліся «навалам» у сутарэннях Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны<ref>Скалабан В. Лёс вернутых у Мінск каштоўнасцей // Голас радзімы. 2004. 17 чэрвеня.</ref>. Усяго [[Група савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі|Савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі]] перадала БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Аднак палітыка савецкіх улад таксама спрыяла распыленню беларускай спадчыны. Многія каштоўнасці, знойдзеныя савецкімі войскамі, асядалі ў цэнтральных музеях Масквы і Санкт-Пецярбурга ([[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітаж]], [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўская галерэя]]). Чарговым ударам па культуры стаў акт «добрай волі» з боку [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у жніўні 1950 года, калі 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка былі бязвыплатна перададзены Польскай Рэспубліцы, што назаўжды пазбавіла Беларусь значнай часткі яе мастацкай спадчыны{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. Значная частка дакументаў і калекцый, якія належалі да беларускай гісторыі, апынулася раскіданай па архівах і бібліятэках Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны і да сённяшняга дня не вернутая на гістарычную радзіму. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Блінец А. |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул|аўтар=Генина Ю. А.|загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях|выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова»|год=2020|том=31|старонкі=27—33|ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина_2019}} * {{артыкул|аўтар=Генина Ю. А.|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A|год=2022|старонкі=2—10|ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{кніга |аўтар=Караленак У. У., Клімаў С. М. (уклад.) |загаловак=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |месца=[[Нясвіж]] |выдавецтва=Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж» |год=2020 |старонак=380 |isbn=978-985-904-826-5 |ref=Попко}} * {{артыкул |аўтар=Сяліцкая Д. |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Антон Адамавіч Шукелойць|Шукелойць А.]] |загаловак=Менск пад немцамі |выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |год=1992 |нумар=9 |ref=Шукелойць}} * {{кніга |аўтар=Hartung U. |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Ed. Temmen |год=2000 |старонак=380 |ref=Hartung}} * {{кніга |аўтар=Кашеварова Н. Г. |загаловак=Діяльність Оперативного штабу Розенберґа з вивчення нацистами «східного простору» (1940–1945) |месца=Кіеў |выдавецтва=Інстытут гісторыі Украіны |год=2014 |старонак=991 |ref=Кашеварова}} * {{артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-25}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы нацыстаў]] eguf4c04jg75ztdjvi6p0e10egbh9cw 5124483 5124466 2026-04-11T08:44:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124483 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі''' — працэс маштабнага і мэтанакіраванага вывазу, знішчэння і пашкоджання [[Культурныя каштоўнасці|гісторыка-культурных каштоўнасцей]], [[Архіў|архіваў]], [[Бібліятэка|бібліятэк]] і [[Музей|музейных]] збораў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]]. Найбольш катастрафічныя страты беларуская культура панесла ў перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў выніку грабежніцкай палітыкі [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]{{sfn|Генина|2022|с=2—10}}, а таксама з-за хаатычнай і няпоўнай эвакуацыі ў савецкі тыл{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Акрамя таго, значныя страты фіксаваліся ў часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і ў міжваенны перыяд, калі маёмасць гістарычных [[Магнаты|магнацкіх]] родаў рабавалася рознымі ваеннымі і палітычнымі сіламі{{sfn|Блінец|2020|с=62—64}}, а савецкі ўрад прадаваў нацыянальныя скарбы за мяжу{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181—186}}. == Перыяд Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX стагоддзя) == {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў перыяд Расійскай імперыі}} Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] і асабліва пасля падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831 гадоў]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]] [[Расійская імперыя|расійскія ўлады]] пачалі сістэматычную канфіскацыю маёмасці нелаяльнай [[шляхта|шляхты]] і магнацкіх родаў. Значная частка дакументальнай спадчыны, якая стагоддзямі збіралася ў прыватных архівах, апынулася вывезенай за межы беларускіх зямель{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Яскравым прыкладам з'яўляецца лёс так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]], які прадстаўнікі роду [[Сапегі|Сапегаў]] фармавалі з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Гэты збор быў канфіскаваны пасля паўстання 1830 года, у выніку чаго большая частка архіва і [[Бібліятэка Сапегаў|бібліятэкі]] трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]] у [[Вільня|Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Каласальныя страты панеслі і зборы [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] падвяргаўся жорсткаму рабаванню падчас ваенных кампаній яшчэ ў 1772 і 1812 гадах. Тады найбольш каштоўныя помнікі матэрыяльнай культуры, уключаючы старажытную зброю, вырабы з золата і срэбра, а таксама каштоўныя камяні, былі вывезены ў Санкт-Пецярбург і [[Смаленск]], а шматлікія рэчы былі проста раскрадзены расійскімі салдатамі і афіцэрамі{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Спусташэнню падверглася і славутая [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка]]. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла ў 1813 годзе больш за 20 тысяч тамоў былі вывезены ў Расію і пазней распылены паміж бібліятэкамі [[Расійская акадэмія навук|Расійскай акадэміі навук]], [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскага]] і Варшаўскага ўніверсітэтаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Падобны лёс напаткаў і іншыя кнігазборы: напрыклад, яшчэ да другога падзелу ў 1772 годзе ў Пецярбург была цалкам вывезена найбуйнейшая Бібліятэка Залускіх (у якой захоўвалася вялікая частка дакументаў і кніг з тэрыторыі ВКЛ){{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Яшчэ адна буйная беларуская прыватная [[Бібліятэка Храптовічаў|бібліятэка Храптовічаў са Шчорсаў]] напярэдадні Першай сусветнай вайны ў 1913 годзе была вывезена ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі ўніверсітэт]] і дагэтуль не вернута ў Беларусь, нягледзячы на неаднаразовыя патрабаванні беларускага боку ў 1920-х і 1990-х гадах{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. == Першая сусветная і польска-савецкая войны == {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў}} З пачаткам Першай сусветнай вайны і набліжэннем лініі фронту да цэнтральных беларускіх зямель летам 1915 года ўзнікла новая пагроза. У адпаведнасці з тактыкай «[[выпаленая зямля|выпаленай зямлі]]», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці часта падлягалі знішчэнню, каб не дастацца праціўніку{{sfn|Блінец|2020|с=62}}. Нясвіжскі замак быў уратаваны ад спалення толькі дзякуючы асабістаму хадайніцтву графа Веляпольскага перад ваеннымі ўладамі{{sfn|Блінец|2020|с=62—63}}. Аднак у жніўні 1915 года пачалася маштабная эвакуацыя калекцый: больш за сто найважнейшых дакументаў былі перададзены ў [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўны банк]] у [[Мінск|Мінску]], а адтуль, разам з пяццю скрынямі рыцарскіх даспехаў, жывапіснымі творамі і іншымі каштоўнасцямі, вывезены чыгункай праз станцыю [[Гарадзея (станцыя)|Замір'е]] ў [[Масква|Маскву]]{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. Агульная вага толькі вывезеных архіўных папер склала каля 1150 кілаграмаў{{sfn|Блінец|2020|с=64}}. Разбурэнні працягваліся і пасля падзення Расійскай імперыі. У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у [[Нясвіж|Нясвіжы]] размясціўся атрад [[Усерасійская надзвычайная камісія|Надзвычайнай камісіі]] Смаленскай акругі пад камандаваннем Салдатава{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. Чэкісты паводзілі сябе ў замку вельмі жорстка, і за час іх знаходжання адтуль зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены{{sfn|Блінец|2020|с=68—69}}. Пасля заканчэння [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] пачаўся працэс рэвіндыкцыі (ад {{lang-la|restitutio}} — «аднаўленне»). Згодна з ім, [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польская Рэспубліка]] здолела вярнуць частку эвакуіраваных каштоўнасцей{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. У лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з Савецкай Расіі прыбылі 29 скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, якія паспяхова перажылі рэвалюцыйныя падзеі, аднак на тэрыторыю Беларусі гэтыя помнікі не вярнуліся, застаўшыся ў польскіх сховішчах{{sfn|Блінец|2020|с=63—66}}. У ліпені 1920 года савецкія прадстаўнікі таксама праводзілі вопіс маёмасці Нясвіжскага замка, які зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі: 168 карцін, 62 гравюры, шматлікія статуі і бюсты, а таксама рэшткі бібліятэкі і паляўнічых трафеяў{{sfn|Блінец|2020|с=73—79}}. == Міжваенны перыяд у БССР == {{Галоўны артыкул|Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд}} У 1920-я і 1930-я гады савецкія ўлады пачалі мэтанакіраваны продаж культурных каштоўнасцей за мяжу для атрымання валюты, неабходнай для індустрыялізацыі. Гэтым займаліся такія ўсесаюзныя структуры, як [[Антыкварыят (аб'яднанне)|«Антыкварыят»]] і розныя гандлёвыя сіндыкаты{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. Каласальныя страты панеслі рэлігійныя калекцыі, асабліва яўрэйская культурная спадчына. Зборы былога Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, якія ў 1915 годзе былі эвакуіраваны ў [[Разань]], вярнуліся ў Мінск у 1920 годзе, але адразу падвергліся разграбленню падчас адступлення польскіх войскаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. У 1924 годзе быў створаны яўрэйскі аддзел [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Давыдавіч Палеес|А. Д. Палееса]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. Калекцыя актыўна папаўнялася прадметамі з закрытых сінагог і іншых музеяў. Напрыклад, з [[Віцебск|Віцебскага музея]] перадалі 54 каштоўныя помнікі, уключаючы [[Тора|Торы]] і [[Ханукія|ханукальныя лямпы]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Аднак ужо ў 1931—1932 гадах значная частка гэтых помнікаў яўрэйскай культуры была перададзена ў распараджэнне «Антыкварыята» для продажу за мяжу. Толькі паводле аднаго акта ад 2 лістапада 1931 года з яўрэйскага аддзела канфіскавалі больш за 80 найкаштоўнейшых прадметаў: срэбраныя кароны Торы, тасы, падсвечнікі і ламбрыкены{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. У сакавіку 1932 года для рэалізацыі за мяжу адабралі і мастацкія работы, сярод якіх былі творы [[Марк Мацвеевіч Антакольскі|М. Антакольскага]], [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]] і [[Юдаль Пэн|Ю. Пэна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. З-за ідэалагічнага ціску і арыштаў супрацоўнікаў музей прыйшоў у заняпад яшчэ да пачатку вайны. == Другая сусветная вайна == {{Галоўны артыкул|Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны}} === Хаатычная эвакуацыя і страты ў савецкім тыле === З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў чэрвені 1941 года склалася катастрафічная сітуацыя з эвакуацыяй культурнай і дакументальнай спадчыны БССР. У рэспубліцы на той момант дзейнічала 26 дзяржаўных музеяў і буйная сетка архіваў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}. Рашэнні [[Савет па эвакуацыі пры СНК СССР|Савета па эвакуацыі]] прымаліся са спазненнем, і ў прыярытэце былі прамысловыя прадпрыемствы. У выніку на Усход было эвакуіравана каля аднаго працэнта ад усяго аб'ёма Дзяржаўнага архіўнага фонду рэспублікі{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Адзіным поўнасцю ўратаваным стаў [[Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б]], вывезены ва [[Уфа|Уфу]] і пазней вернуты ў [[Магілёў]]{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Многія цэнтральныя архівы і музеі былі кінуты на волю лёсу. Работнікі наркаматаў часта самастойна знішчалі сакрэтныя архівы, каб яны не дасталіся праціўніку{{sfn|Шумейко|2021|с=143}}. Віцебскі абласны музей пад кіраўніцтвам дырэктара [[В. К. Зэйлерт|В. К. Зэйлерта]] здолеў адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі [[Мастацкая галерэя Ю. Пэна|Мастацкай галерэі Ю. Пэна]] ў [[Самара|Куйбышаў]] і [[Саратаў]], але каля 15 тысяч каштоўных прадметаў засталіся ў [[Віцебск|Віцебску]] і бясследна зніклі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}{{sfn|Генина|2022|с=4}}. З [[Гомельскі гістарычны музей|Гомельскага гістарычнага музея]] навуковая супрацоўніца [[Э. Р. Чэчык]] эвакуіравала 4299 адзінак у [[Валгаград|Сталінград]] і [[Камышын]], аднак больш за 3200 аб'ёмных экспанатаў (мэбля эпохі Рэнесансу, скульптуры [[Антоніа Канова|А. Кановы]] і [[Крысціян Даніэль Раўх|К. Раўха]], калекцыя крышталю і фарфору) засталіся ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы Паскевічаў]] і былі страчаны{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—9}}. Самай вядомай і трагічнай стратай стала знікненне [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Крыжа Ефрасінні Полацкай]], які захоўваўся ў браніраваным пакоі-сейфе [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|былога сялянскага банка ў Магілёве]] і бясследна знік у ліпені 1941 года разам з іншымі нацыянальнымі каштоўнасцямі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. === Дзейнасць Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга === Сістэматычнае і маштабнае разрабаванне культурнай спадчыны на акупаваных тэрыторыях праводзіў [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР), створаны ў ліпені 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага нацысцкай партыі [[Альфрэд Розенберг|Альфрэда Розенберга]]{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}. Паўнамоцтвы штаба, афіцыйна зацверджаныя [[Адольф Гітлер|А. Гітлерам]], уключалі канфіскацыю бібліятэк, архіваў і культурных помнікаў для выкарыстання ў ідэалагічнай барацьбе нацыстаў супраць «яўрэяў, масонаў і бальшавікоў»{{sfn|Генина|2020|с=29—30}}{{sfn|Hartung|2000|с=25—48}}. На тэрыторыі Беларусі першапачаткова дзейнічала Рабочая група «Беларусь» у складзе Галоўнай рабочай групы «Остланд» (з цэнтрам у Рызе), а з мая 1943 года была створана асобная Галоўная рабочая група «Цэнтр» пад кіраўніцтвам Г. Лангкопфа{{sfn|Генина|2022|с=3—4}}. Структурныя падраздзяленні АШР (зондэркаманды і зондэрштабы) праводзілі жорсткі ўлік, сартаванне і канфіскацыю маёмасці ва ўсіх буйных гарадах: Мінску, Віцебску, Гомелі, Магілёве і [[Баранавічы|Баранавічах]]{{sfn|Генина|2022|с=3—4}}. Захаванне культурных каштоўнасцей служыла толькі прыкрыццём грабежніцкай дзейнасці штаба, якая мела як ідэалагічны, так і эканамічны характар{{sfn|Генина|2020|с=32}}. === Разрабаванне бібліятэк і архіваў === Даваенны кніжны фонд Беларусі складаў каля 10 мільёнаў асобнікаў, прычым каля 2 мільёнаў захоўвалася ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]]{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Прадстаўнікі штаба праводзілі маштабныя абследаванні. У многіх выпадках літаратура знішчалася на месцы: напрыклад, у [[Маладзечна|Маладзечне]] і [[Ліда|Лідзе]] ўзімку 1941—1942 гадоў кнігі выкарыстоўваліся ў якасці паліва для абагрэву<ref>Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь (НАРБ). Ф. 790. Воп. 1. Спр. 68. Арк. 13-21.</ref>{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Каштоўныя выданні адбіраліся для Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы і Усходняй бібліятэкі ў Германіі. Бальшавіцкая літаратура падлягала поўнаму знішчэнню. Толькі з 14 па 31 снежня 1942 года ў Мінску ў макулатуру было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а за ўвесь 1942 год гэтая лічба дасягнула 800 тон{{sfn|Генина|2022|с=4—5}}. Асаблівы цынізм праяўляўся ў стаўленні да яўрэйскай літаратуры. У кастрычніку 1942 года з Мінска ў [[Франкфурт-на-Майне]] для [[Інстытут вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання]] былі адпраўлены 104 скрыні (больш за 21 тысячу тамоў) рэдкіх кніг і рукапісаў{{sfn|Генина|2022|с=5}}{{sfn|Кашеварова|2014|с=112—113}}. Увесну 1944 года, з набліжэннем савецкіх войскаў, дзясяткі вагонаў з кнігамі з бібліятэкі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] і Дзяржаўнай бібліятэкі былі спешна вывезены ў [[Рацібуж|Рацібор]] і [[Пшчына|Плес]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Увогуле АШР знішчыў або вывез каля 20 працэнтаў усяго кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=6}}. Спусташэнню падвергліся і архівы. Акупанты вывезлі ці знішчылі 770 тысяч спраў цэнтральных архіваў{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. В.-А. Моммзен, супрацоўнік зондэрштаба «Архівы», асабіста кіраваў адборам дакументаў [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці|Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці]], вялікая частка якіх была вывезена ў [[Опава|Тропау]] і [[Рыга|Рыгу]]{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Каштоўны архіў Радзівілаў з Нясвіжа таксама быў абследаваны і ў канцы акупацыі вывезены ў Германію{{sfn|Генина|2022|с=7}}. Агульныя страты цэнтральных і абласных архіваў ацэньваюцца ў 58 працэнтаў іх даваеннага аб'ёму{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. === Музеі ва ўмовах акупацыі === Акупацыйнымі ўладамі і вайскоўцамі былі разрабаваны амаль усе буйныя музеі краіны. Самая значная мастацкая ўстанова — [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР]] у Мінску — была спустошана ўжо ў першыя месяцы вайны. Яе дырэктар [[Мікалай Пракопавіч Міхалап|М. Міхалап]] не змог арганізаваць транспарт для эвакуацыі і змушаны быў пакінуць музей напярэдадні ўваходу немцаў у горад<ref>Усава Н. Першы дырэктар першага мастацкага музея // Мастацтва. 2004. № 4. С. 50-51.</ref>. У жніўні 1941 года галерэю асабіста наведаў рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]], які адабраў творы для вывазу{{sfn|Генина|2022|с=2}}. Нямецкія афіцэры выразалі палатно з рам і складвалі ў чамаданы. Больш за 170 шэдэўраў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, у тым ліку работы [[І. Айвазоўскі|І. Айвазоўскага]], [[К. Брулоў|К. Брулова]], [[Ілья Яфімавіч Рэпін|І. Рэпіна]], [[І. Шышкін|І. Шышкіна]], [[О. Марыкс|О. Марыкса]], і 48 унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]] былі вывезены ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] (Кёнігсберг){{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Агулам галерэя страціла каля 2 тысяч карцін, паўтары тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Мясцовыя жыхары і першыя нямецкія часці таксама прыклалі руку да разрабавання больш дробных экспанатаў: вырабаў палехскіх майстроў, беларускіх посцілак і дываноў<ref name="Spadchyna">Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) // Спадчына. 2003. №4-5.</ref>. Мінскі сацыяльна-гістарычны музей быў разрабаваны, нягледзячы на тое, што яго зборы знаходзіліся ў складскім памяшканні. У канцы жніўня 1941 года з музея былі вывезены ў Кёнігсберг дагістарычныя «каменныя бабы» і 19 гарматаў, з якіх 16 паходзілі з нясвіжскага збору Радзівілаў<ref>Biełaruski Histaryčny Muzej u Miensku // Раніца. 1942. № 1; Вяртанне... С. 13.</ref>. Ад поўнага знішчэння некаторыя помнікі выратаваў мастак-рэстаўратар [[Гаўрыла Віер|Г. Віер]]. Калі ў верасні 1941 года дырэктарам музея стаў этнограф [[Антон Антонавіч Шукелойць|А. Шукелойць]], ён пачаў прыводзіць зборы ў парадак. Музей рупіўся пра аднаўленне [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвонага касцёла]], куды быў перанесены знойдзены на паддашку абраз Божай Маці з выявай краявіду Мінска і ўкленчаных дзяцей фундатара [[Эдвард Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]]. Таксама быў закансерваваны згарэлы [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Мінск)|касцёл Святога Роха]] на Залатой Горцы<ref name="Spadchyna" />. Цікава, што генеральны камісар Беларусі [[Вільгельм Кубэ]] пасля адной з вандровак прывёз у музей вялікі каменны крыж, які меў сведчыць, што беларусы з'яўляюцца еўрапейскім «[[Арыйцы|арыйскім народам]]»<ref name="Spadchyna" />. Пазней [[Г. Віер]] зрабіў новы іканастас для адноўленай [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскай царквы]]{{sfn|Шукелойць|1992}}. Асобна варта адзначыць лёс Менскага краёвага заалагічнага музея, які быў уратаваны яго дырэктарам Анастазіем Вязовічам і прэпаратарамі Антонам Цытком і Марыяй Дубінай. Калекцыі былі перавезены на Няміжскі завулак, дзе захаваліся 2000 беларускіх грызуноў, велізарная калекцыя насякомых, а таксама выстаўны аддзел з пудзілам зубра (забітага ў 1900 годзе ў Белавежскай пушчы) і велізарным 2,1-метровым бурым мядзведзем з [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]<ref name="Spadchyna" />. Тым не менш, Заалагічны музей БДУ быў цалкам знішчаны, а яго памяшканне ў галоўным корпусе ператворана ў лазарэт{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10—11}}. [[Баранавіцкі абласны мастацкі музей]], які адкрыўся ў 1929 годзе, спачатку быў разрабаваны, страціўшы карціны [[Рэмбрант|Рэмбранта]], [[Ян Матэйка|Я. Матэйкі]], 60 мініяцюр і каштоўных габеленаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=11}}. Аднак увосень 1941 года ён аднавіў працу, і ў 1942 годзе там нават прайшла выстава беларускага мастацтва з удзелам твораў [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|М. Сеўрука]] («Кудзельніца») і [[А. Шымановіч|А. Шымановіча]]<ref>Выстаўка беларускага мастацтва // Новы Шлях. 1943. № 1. С. 9.</ref>. Значную актыўнасць праявіў [[Слонімскі музей]], заснаваны археолагам [[Я. Стаброўскі|Я. Стаброўскім]]. Нягледзячы на тое, што ў 1939—1941 гадах экспанаты былі скінуты ў прыватнай кватэры і часткова разрабаваны (асабліва этнаграфічны і нумізматычны аддзелы)<ref>М. К. Калі й вы будзеце ў Слоніме // Беларуская Газэта. 1942. 26 лістапада.</ref>, новы дырэктар Сяргей Новік здолеў зноў адкрыць яго для публікі ў кастрычніку 1942 года. У экспазіцыі былі прадстаўлены [[Статут Вялікага Княства Літоўскага]], вайсковыя шаломы, панцыры і турэцкія літаўры. Асобныя вітрыны прысвячаліся [[Францыск Скарына|Ф. Скарыну]], [[Міхал Казімір Агінскі|М. Агінскаму]], [[Леў Сапега|Л. Сапегу]]. У адной з залаў дэманстравалася [[Трэцяя Устаўная грамата]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], тэкст нацыянальнага гімна, партрэты [[Ігнат Грынявіцкі|І. Грынявіцкага]], [[Адам Гурыновіч|А. Гурыновіча]], [[Іван Луцкевіч|І. Луцкевіча]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|П. Крачэўскага]], [[Вацлаў Юстынавіч Ластоўскі|В. Ластоўскага]], а таксама фотаздымкі [[Вялікая беларуская рада|Вялікай Беларускай рады]] і [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыяту]]. На адной са сцен вісеў партрэт А. Гітлера, побач з якім размясцілі партрэты [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]] і [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]]<ref>І. Я. Калі й я быў у Слоніме // Беларуская Газэта. 1943. 1 траўня.</ref>. З Гродзенскага гісторыка-археалагічнага музея акупанты вывезлі ў Беласток і далей у Германію 4370 старажытных манет, медалёў і асабістыя рэчы пісьменніцы [[Эліза Ажэшка|Э. Ажэшкі]]. Пінскі музей страціў нумізматычную калекцыю (1100 адзінак) і каля 140 тамоў рукапісных летапісаў XV—XVII стагоддзяў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=11}}. Увесну 1944 года пад эгідай АШР пачалася масавая эвакуацыя збораў мінскіх, слонімскіх і іншых музеяў у [[Інстэрбург]] і замак Гёхштат у Баварыі, якой кіравала доктар Эма Гаўпт. Нягледзячы на спробы [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] ўзяць музеі пад сваю апеку, каштоўнасці пакінулі Беларусь<ref name="Spadchyna" />. == Пасляваенная рэстытуцыя і савецкая палітыка == {{Галоўны артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі}} Працэс рэстытуцыі і пошуку вывезеных каштоўнасцей пачаўся адразу пасля перамогі. Калі замак Хёхштэт быў узяты [[Узброеныя сілы ЗША|амерыканскай арміяй]], высветлілася, што многія каштоўнасці былі моцна пашкоджаны ў выніку нядбайнага захоўвання і разрабаваны амерыканскімі салдатамі<ref name="Spadchyna" />{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Толькі ў кастрычніку 1947 года беларускія прадстаўнікі прынялі ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] 182 скрыні з вернутымі скарбамі, сярод якіх былі творы з Дзяржаўнай мастацкай галерэі (у тым ліку звыш 50 радзівілаўскіх партрэтаў), каля 30 рукапісных кніг, старадрукі і зброя{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Да адкрыцця ў 1957 годзе Дзяржаўнага музея БССР усе гэтыя рэчы захоўваліся «навалам» у сутарэннях Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны<ref>Скалабан В. Лёс вернутых у Мінск каштоўнасцей // Голас радзімы. 2004. 17 чэрвеня.</ref>. Усяго [[Група савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі|Савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі]] перадала БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Аднак палітыка савецкіх улад таксама спрыяла распыленню беларускай спадчыны. Многія каштоўнасці, знойдзеныя савецкімі войскамі, асядалі ў цэнтральных музеях Масквы і Санкт-Пецярбурга ([[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітаж]], [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўская галерэя]]). Чарговым ударам па культуры стаў акт «добрай волі» з боку [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у жніўні 1950 года, калі 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка былі бязвыплатна перададзены Польскай Рэспубліцы, што назаўжды пазбавіла Беларусь значнай часткі яе мастацкай спадчыны{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. Значная частка дакументаў і калекцый, якія належалі да беларускай гісторыі, апынулася раскіданай па архівах і бібліятэках Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны і да сённяшняга дня не вернутая на гістарычную радзіму. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Блінец А. |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул|аўтар=Генина Ю. А.|загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях|выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова»|год=2020|том=31|старонкі=27—33|ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина_2019}} * {{артыкул|аўтар=Генина Ю. А.|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A|год=2022|старонкі=2—10|ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{кніга |аўтар=Караленак У. У., Клімаў С. М. (уклад.) |загаловак=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |месца=[[Нясвіж]] |выдавецтва=Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж» |год=2020 |старонак=380 |isbn=978-985-904-826-5 |ref=Попко}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=Сяліцкая Д. |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Антон Адамавіч Шукелойць|Шукелойць А.]] |загаловак=Менск пад немцамі |выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |год=1992 |нумар=9 |ref=Шукелойць}} * {{кніга |аўтар=Hartung U. |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Ed. Temmen |год=2000 |старонак=380 |ref=Hartung}} * {{кніга |аўтар=Кашеварова Н. Г. |загаловак=Діяльність Оперативного штабу Розенберґа з вивчення нацистами «східного простору» (1940–1945) |месца=Кіеў |выдавецтва=Інстытут гісторыі Украіны |год=2014 |старонак=991 |ref=Кашеварова}} * {{артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы нацыстаў]] gph7bjd8hw7h0k0zm0fuyjiesooi6ci Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны 0 804837 5124467 5116972 2026-04-11T08:36:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124467 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Друго́й сусве́тнай вайны́''' — беспрэцэдэнтны па сваіх маштабах працэс мэтанакіраванага знішчэння, канфіскацыі і вывазу [[Культурныя каштоўнасці|гісторыка-культурных каштоўнасцей]], [[архіў|архіваў]], [[бібліятэка|бібліятэк]] і [[музей|музейных]] збораў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1941 па 1944 гады. Найбольш катастрафічныя страты беларуская культура панесла ў выніку грабежніцкай палітыкі [[Нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]], якая дзейнічала праз спецыялізаваныя структуры накшталт [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Генина|2022|с=2—10}}. Свой унёсак у маштабы трагедыі зрабіла таксама хаатычная і няпоўная эвакуацыя каштоўнасцей у савецкі тыл, а таксама некантралюемае рабаванне ўстаноў культуры як нямецкімі вайскоўцамі, так і мясцовымі жыхарамі ў першыя дні акупацыі{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}<ref name="Spadchyna">{{Артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}}</ref>. У выніку ваенных дзеянняў і акупацыі Беларусь страціла значную частку свайго нацыянальнага здабытку, вяртанне якога расцягнулася на дзесяцігоддзі і не завершана да сённяшняга дня. == Сітуацыя напярэдадні вайны і правал эвакуацыі == Напярэдадні [[Напад нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз|нападу нацысцкай Германіі на Савецкі Саюз]] у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] праводзілася рэарганізацыя музейнай сеткі, і ў рэспубліцы налічвалася 26 дзяржаўных музеяў, якія знаходзіліся ў падпарадкаванні Народнага камісарыята асветы. У іх фондасховішчах захоўваліся дзясяткі тысяч першакласных твораў мастацтва, рухомых помнікаў нацыянальнай гісторыі і прыроды{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=7}}. Аднак перадваенныя планы не прадугледжвалі належных мер па выратаванні культурных каштоўнасцей: у музеяў не было ні планаў пагрузкі, ні спісаў прадметаў, якія падлягалі першачарговай эвакуацыі, ні ўпаковачных матэрыялаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=7}}. Эвакуацыя, арганізаваная [[Савет па эвакуацыі пры СНК СССР|Саветам па эвакуацыі]], праводзілася ў вялікай спешцы і тычылася пераважна прамысловых прадпрыемстваў. Культурныя каштоўнасці эвакуіраваліся галоўным чынам сіламі саміх музейных і архіўных работнікаў, часта з рызыкай для жыцця пад варожымі бамбёжкамі. У выніку на Усход было вывезена каля аднаго працэнта ад усяго аб'ёма Дзяржаўнага архіўнага фонду рэспублікі. Адзіным поўнасцю эвакуіраваным архівам стаў Партыйны архіў пры ЦК КП(б)Б, які быў паспяхова вывезены ва [[Уфа|Уфу]], што дазволіла пазней часткова кампенсаваць дакументальныя лакуны{{sfn|Шумейко|2021|с=141}}. Музеі заходняй і цэнтральнай частак БССР эвакуіраваць не паспелі, яны панеслі вялікія страты: значная частка іх фондавых калекцый загінула, былі разбураны будынкі, з'ехала на вёску альбо эвакуіравалася большасць музейных супрацоўнікаў{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Шматлікія каштоўныя зборы ў заходняй і цэнтральнай частках БССР эвакуіраваць не паспелі. З [[Віцебск|Віцебскага абласнога музея]] пад кіраўніцтвам дырэктара [[В. К. Зэйлерт|В.&nbsp;К.&nbsp;Зэйлерта]] ўдалося адправіць толькі частку калекцый разам з фондамі [[Мастацкая галерэя Ю. М. Пэна|Мастацкай галерэі Ю.&nbsp;М.&nbsp;Пэна]] ў [[Самара|Куйбышаў]] і [[Саратаў]]. У горадзе засталося каля 15 тысяч прадметаў, абсалютная большасць з якіх бясследна знікла{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}. З [[Гомельскі абласны краязнаўчы музей|Гомельскага абласнога гістарычнага музея]], які месціўся ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы Паскевічаў]], навуковая супрацоўніца [[Э. Р. Чэчык]] змагла эвакуіраваць 4299 адзінак у [[Валгаград|Сталінград]] і каля 5 тысяч прадметаў у [[Камышын]] Сталінградскай вобласці. Разам з калекцыямі з'ехаў дырэктар музея [[С. Т. Антонаў]]{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Аднак з-за недахопу часу і транспарту 3241 найбольш аб'ёмны экспанат застаўся ў Гомелі і быў страчаны. Сярод іх былі ўнікальная мэбля эпохі Рэнесансу, скульптуры працы [[Антоніа Канова|А.&nbsp;Кановы]] і [[Крысціян Даніэль Раўх|К.&nbsp;Раўха]], фарфоравыя вырабы еўрапейскіх заводаў, мастацкая разьба, калекцыя зброі і больш за сто мініяцюрных партрэтаў на [[Слановая косць|слановай косці]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8—9}}. Катастрафічныя наступствы мела эвакуацыйная неразбярыха для [[Магілёў|Магілёва]]. Будынак [[Магілёўскі абласны гістарычны музей|Магілёўскага абласнога гістарычнага музея]] згарэў у першыя дні вайны разам з асноўнымі калекцыямі. Найбольш каштоўныя гісторыка-мастацкія помнікі, у тым ліку нацыянальная святыня — [[Крыж Ефрасінні Полацкай]], захоўваліся ў браніраваным пакоі-сейфе [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)|былога сялянскага банка]]. У ліпені 1941 года разам з крыжам адтуль бясследна зніклі залатыя і срэбраныя ключы Магілёва, пячаткі горада, булава караля [[Жыгімонт III Ваза|Жыгімонта ІІІ]], [[Дараносіца|дараносіцы]], іконы [[Бялыніцкі абраз Божай Маці|Бялыніцкай]], [[Казанскі абраз Божай Маці|Казанскай]] і [[Іверскі абраз Божай Маці|Іверскай Божай Маці]], а таксама карціны [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі|І.&nbsp;Айвазоўскага]] і [[Ілья Яфімавіч Рэпін|І.&nbsp;Рэпіна]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Усяго ў Магілёве было страчана каля 5 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=9}}. Драматычна склалася сітуацыя ў [[Мінск|Мінску]]. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўная мастацкая галерэя БССР]] пад кіраўніцтвам дырэктара [[Мікалай Пракопавіч Міхалап|М.&nbsp;П.&nbsp;Міхалапа]] не змагла атрымаць транспарт для вывазу экспанатаў. Увечары 26 чэрвеня 1941 года дырэктар быў вымушаны проста замкнуць галерэю і пакінуць горад<ref>{{Артыкул |аўтар=Усава Н. |загаловак=Першы дырэктар першага мастацкага музея |выданне=Мастацтва |год=2004 |нумар=4 |старонкі=50}}</ref>. Праз два дні ў Мінск увайшлі нямецкія войскі, пасля чаго пачалося [[марадзёрства]]. Мясцовыя жыхары і першыя нямецкія часці раскрадалі дробныя экспанаты: вырабы [[Палехская мініяцюра|палехскіх майстроў]], скарбонкі, беларускія [[Посцілка|посцілкі]] і [[Дыван|дываны]]<ref name="Spadchyna" />. Архівы НКУС і шэрагу наркаматаў часткова знішчаліся самімі савецкімі работнікамі, якія ў паніцы спальвалі дакументы, каб яны не дасталіся ворагу{{sfn|Шумейко|2021|с=143}}. == Дзейнасць Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга == Галоўную і самую злавесную ролю ў планамерным разрабаванні культурнай спадчыны Беларусі адыграў [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] (АШР). Гэтая арганізацыя была створана 17 ліпеня 1940 года пад кіраўніцтвам галоўнага ідэолага нацысцкай партыі [[Альфрэд Розенберг|Альфрэда Розенберга]]{{sfn|Генина|2020|с=30}}. Афіцыйныя паўнамоцтвы штаба былі замацаваны загадам [[Адольф Гітлер|А.&nbsp;Гітлера]] ад 1 сакавіка 1942 года, які надаваў Розенбергу права канфіскоўваць бібліятэкі, архівы, [[Масонская ложа|масонскія ложы]] і культурныя ўстановы для выканання ідэалагічных задач [[НСДАП]] і барацьбы з «яўрэямі, масонамі і бальшавізмам»{{sfn|Генина|2020|с=30}}{{sfn|Hartung|2000|p=25—48}}. Міністэрства па справах усходніх абласцей пад кіраўніцтвам А.&nbsp;Розенберга раскінула сетку сваіх аддзяленняў па ўсёй акупаванай тэрыторыі СССР, адно з якіх знаходзілася ў Мінску і актыўна займалася выяўленнем і адпраўкай у Германію беларускіх калекцый{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Першапачаткова на тэрыторыі Беларусі дзейнічала Рабочая група «Беларусь», якая падпарадкоўвалася Галоўнай рабочай групе «Остланд» з цэнтрам у [[Рыга|Рызе]]. Аднак з 1 мая 1943 года, у сувязі са спецыфікай рэгіёна і маштабамі задач, была створана самастойная Галоўная рабочая група «Цэнтр» пад кіраўніцтвам [[Г. Лангкопф|Г.&nbsp;Лангкопфа]]{{sfn|Генина|2022|с=3}}. Структура АШР уключала аператыўныя каманды ў буйных гарадах (Мінск, Віцебск, Магілёў, [[Баранавічы]]) і спецыялізаваныя зондэрштабы, якія займаліся канкрэтнымі відамі культурных каштоўнасцей{{sfn|Генина|2022|с=3}}. Афіцыйная рыторыка нацыстаў пра «захаванне» помнікаў культуры ад «бальшавіцкай дэструктыўнасці» служыла толькі прыкрыццём для татальнага грабяжу, які меў не толькі ідэалагічны, але і прагматычны эканамічны характар{{sfn|Генина|2020|с=32}}. === Разрабаванне бібліятэк і архіваў === Даваенны кніжны фонд Беларусі ацэньваўся прыкладна ў 10 мільёнаў адзінак, з якіх амаль 2 мільёны захоўваліся ў [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Дзяржаўнай бібліятэцы БССР імя У. І. Леніна]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Супрацоўнікі зондэрштаба «Бібліятэкі» праводзілі сістэматычныя абследаванні кнігазбораў. Літаратура падзялялася на дзве катэгорыі: выдадзеная да 1917 года і пасля яго. Бальшавіцкая літаратура падлягала бязлітаснаму знішчэнню або адпраўцы на макулатуру. У многіх гарадах, такіх як [[Маладзечна]] і [[Ліда]], кніжныя фонды былі знішчаны ўжо зімой 1941—1942 гадоў, калі кнігі выкарыстоўваліся ў якасці паліва для абагрэву памяшканняў{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Толькі ў Мінску з 14 па 31 снежня 1942 года на макулатуру было адпраўлена 7 грузавых машын кніг, а агулам за 1942 год гэтая лічба дасягнула 800 тон{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Асаблівы інтарэс для АШР уяўляла яўрэйская літаратура (гебраіка і іудаіка), якую збіралі для Інстытута вывучэння яўрэйскага пытання ў [[Франкфурт-на-Майне]]. Да кастрычніка 1942 года ў Мінску было сабрана больш за 21 тысячу тамоў раббіністычнай літаратуры XVII—XX стагоддзяў, Талмудаў, караімскай літаратуры і яўрэйскіх рукапісаў. Усе яны былі спакаваны ў 104 скрыні і прамым транспартам адпраўлены ў Германію{{sfn|Генина|2022|с=5}}{{sfn|Кашеварова|2014|с=112—113}}. Культавыя прадметы і кнігі яўрэйскай культуры выяўляліся і ў музейных зборах. У 1943 годзе яўрэйскія культурныя каштоўнасці з мінскіх збораў былі адпраўлены ў Венскі інстытут гебраістыкі. Дырэктар [[Мінскі абласны музей|Мінскага сацыяльна-гістарычнага музея]] краязнаўца [[Антон Шукелойць|А.&nbsp;Шукелойць]] быў вымушаны скласці асобны спіс з 236 найбольш каштоўных яўрэйскіх прадметаў (пісьмовыя помнікі, творы выяўленчага мастацтва, прадметы рэлігійнага характару), якія былі перададзены непасрэдна штабу Рэйхсляйтара Розенберга{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186—187}}. Каштоўныя гістарычныя і навуковыя выданні таксама масава канфіскоўваліся для Цэнтральнай бібліятэкі Вышэйшай школы і Усходняй бібліятэкі ў Рэйху. Увесну 1944 года, з набліжэннем савецкіх войскаў, эвакуацыя кніг паскорылася: з бібліятэкі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук БССР]] і Дзяржаўнай бібліятэкі дзясяткі вагонаў з літаратурай былі адпраўлены ў [[Рацібуж|Рацібор]] і [[Пшчына|Плес]]{{sfn|Генина|2022|с=5}}. Паводле падлікаў самога Г. Лангкопфа, з 3 мільёнаў узятых пад кантроль кніг каля 2 мільёнаў былі вывезены або знішчаны, што склала амаль 20 працэнтаў усяго даваеннага кніжнага фонду Беларусі{{sfn|Генина|2022|с=6}}. Не менш трагічным быў лёс беларускіх архіваў. Акупанты вывезлі або знішчылі каля 770 тысяч спраў, што склала 64 працэнты ад аб'ёму цэнтральных дзяржаўных архіваў{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. Дзейнасцю па адборы дакументаў кіраваў супрацоўнік зондэрштаба «Архівы» дзяржаўны саветнік [[Вольфганг Артур Момзен]]. Ён асабіста абследаваў архіўныя зборы ў Мінску, Віцебску і Гомелі{{sfn|Генина|2022|с=6—7}}. У [[Будынак Акадэміі навук БССР|будынку Акадэміі навук БССР]] Моммзен выявіў раскіданы па падлозе разам з пустымі пачкамі ад нямецкіх цыгарэт унікальны [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|архіў Радзівілаў]] з [[Нясвіж|Нясвіжа]], частка якога пазней была перададзена ў Санкт-Пецярбург і растасавана паміж рознымі расійскімі ўстановамі{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Каштоўныя дакументы [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці|Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці]], якія захоўваліся ў аварыйным стане і былі прапітаны вільгаццю, восенню 1943 года масава вывозіліся ў [[Рыга|Рыгу]] і [[Опава|Тропау]] — толькі з Віцебска адправілі каля 40 вагонаў архіўных матэрыялаў{{sfn|Генина|2022|с=7}}. === Разрабаванне музейных збораў === Акупацыйнымі ўладамі былі сістэматычна спустошаны амаль усе буйныя музеі БССР. Лёс [[Дзяржаўная мастацкая галерэя Беларусі|Дзяржаўнай мастацкай галерэі]] ў Мінску быў вырашаны 16 жніўня 1941 года, калі яе асабіста наведаў рэйхсфюрар СС [[Генрых Гімлер]]. Пасля яго візіту пачаўся мэтанакіраваны адбор і вываз найбольш каштоўных твораў{{sfn|Генина|2022|с=2}}. Нямецкія афіцэры дзейнічалі варварскі: карціны часта выразаліся з рам нажамі, складаліся ў афіцэрскія чамаданы і адвозіліся ў Германію{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Летам 1941 года ва [[Усходняя Прусія|Усходнюю Прусію]] ([[Кёнігсберг]]) былі арганізавана вывезены 170 найлепшых палотнаў рускага і заходнееўрапейскага жывапісу, а таксама 48 (па іншых звестках каля 50) унікальных [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. Агулам Дзяржаўная мастацкая галерэя страціла каля 2 тысяч адзінак жывапісу, 1,5 тысячы адзінак графікі і 250 скульптур{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. [[Мінскі сацыяльна-гістарычны музей]] таксама панёс непапраўныя страты. У канцы жніўня 1941 года з яго былі вывезены ў Кёнігсберг дагістарычныя «[[Каменная баба|каменныя бабы]]» і 19 старажытных [[Гармата|гарматаў]] (у тым ліку 16 са знакамітага нясвіжскага збору Радзівілаў)<ref>Biełaruski Histaryčny Muzej u Miensku // Раніца. 1942. № 1.</ref>. Выдатная калекцыя [[Іудаіка|іудаікі]] была адпраўлена ў [[Вена|Вену]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. [[Заалагічны музей БДУ]], адзін з найбагацейшых у рэгіёне, пазбавіўся багатай калекцыі паляўнічых трафеяў Радзівілаў і быў амаль цалкам знішчаны, бо ў галоўным корпусе ўніверсітэта размясціўся нямецкі лазарэт{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10—11}}. Ведамства А.&nbsp;Розенберга забрала каштоўныя калекцыі жывапісу, нумізматыкі, зброі і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва з шэрагу рэгіянальных музеяў. З [[Баранавічы|Баранавіцкага абласнога мастацкага музея]] акупанты вывезлі карціны [[Рэмбрант|Рэмбранта]], [[Ян Матэйка|Я.&nbsp;Матэйкі]], 60 мініяцюр, [[Беларускі іканапіс|беларускія абразы]], французскія габелены XIV стагоддзя і каля 150 фарфоравых статуэтак{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=11}}. [[Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]] пазбавіўся 4370 старажытных манет і медалёў, а таксама асабістых рэчаў пісьменніцы [[Эліза Ажэшка|Э.&nbsp;Ажэшкі]]. [[Музей Беларускага Палесся|Пінскі гісторыка-краязнаўчы музей]] страціў нумізматычную калекцыю (1100 адзінак), зброю, дываны і каля 140 тамоў рукапісных летапісаў XV—XVII стагоддзяў. Таксама грабяжам падвергліся Слонімскі, Ваўкавыскі, Полацкі і Бабруйскі музеі{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173}}. == Музеі ва ўмовах акупацыі == Нягледзячы на катастрафічныя ўмовы і татальнае рабаванне, беларуская інтэлігенцыя рабіла спробы захаваць рэшткі культурнай спадчыны. У Мінскім гістарычным музеі (пераўтвораным у Краёвы гістарычны музей) застаўся працаваць мастак-рэстаўратар [[Габрыель Віер]]. Ён не ведаў нямецкай мовы і не мог фізічна спыніць рабаванне, аднак здолеў уратаваць ад поўнага знішчэння ўнікальны абраз [[Мінская ікона Маці Божай|Мінскай Божай Маці]], які быў знойдзены на паддашку музея<ref name="Spadchyna" />. Восенню 1941 года кіраўніцтва музеем узяў на сябе этнограф [[Антон Шукелойць|Антон Шукелойць]]. Дзякуючы яго намаганням зборы былі прыведзены ў парадак, складзены спісы ацалелых прадметаў. Музей нават перадаў шэраг культавых рэчаў і кніг XVII—XIX стагоддзяў адноўленым мінскім цэрквам і касцёлам (прадметы прымалі святары [[Мікалай Лапіцкі|М.&nbsp;Лапіцкі]] і [[У. Фінькоўскі]])<ref name="Spadchyna" />. Пазней Г.&nbsp;Віер стварыў новы іканастас для адноўленай [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскай царквы]]{{sfn|Шукелойць|1992}}. Унікальны подзвіг здзейснілі супрацоўнікі Заалагічнага музея БДУ — дырэктар [[Анастазій Вязовіч]], прэпаратары [[Антон Цыток]] і [[Марыя Дубіна]]. Калі будынак універсітэта занялі немцы, яны здолелі перавезці і схаваць найбольш каштоўныя біялагічныя калекцыі, у тым ліку пудзіла велізарнага [[Зубр еўрапейскі|зубра]] з [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] і [[Буры мядзведзь|бурага мядзведзя]] вышынёй 2,1 метра з [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]<ref name="Spadchyna" />. Вязовіч пазней быў расстраляны нацыстамі за ўдзел у мінскім падполлі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. У [[Слонім]]е краязнавец [[Язэп Стаброўскі]] таксама імкнуўся ўратаваць свае калекцыі. Хоць спачатку яны былі раскіданы па прыватных кватэрах і разрабаваны, у кастрычніку 1942 года дзякуючы намаганням новага дырэктара [[Сяргей Новік|Сяргея Новіка]] музей зноў адкрыўся для публікі<ref>І. М. Слонімскі музэй // Новы Шлях. 1943. № 19. С. 12-13.</ref>. Экспазіцыя мела яскрава выяўлены нацыянальны характар: у ёй дэманстраваўся [[Статут Вялікага Княства Літоўскага]], партрэты [[Кастусь Каліноўскі|К.&nbsp;Каліноўскага]] і [[Максім Багдановіч|М.&nbsp;Багдановіча]], [[Трэцяя Устаўная грамата]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], фатаграфіі [[Народны сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыяту]]. Цікава, што партрэт [[А. Гітлер|А.&nbsp;Гітлера]] там вісеў у атачэнні партрэтаў беларускіх класікаў [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В.&nbsp;Дунін-Марцінкевіча]] і [[Францішак Багушэвіч|Ф.&nbsp;Багушэвіча]]<ref>І. Я. Калі й я быў у Слоніме // Беларуская Газэта. 1943. 1 траўня.</ref>. [[Баранавічы|Баранавіцкі гарадскі музей]] таксама аднавіў сваю працу ў лістападзе 1941 года. Улетку 1942 года там адбылася маштабная выстава беларускага мастацтва, дзе экспанаваліся палотны [[Міхаіл Канстанцінавіч Сеўрук|М.&nbsp;Сеўрука]] і [[А. Шымановіч]]а<ref>Выстаўка беларускага мастацтва // Новы Шлях. 1943. № 1. С. 9.</ref>. Аднак нармальнае функцыянаванне музеяў было немагчымым. З набліжэннем фронту ўвесну і ўлетку 1944 года акупацыйныя ўлады пачалі прымусовую эвакуацыю музейных збораў у Германію. Загад на вываз мінскага музея падпісаў упаўнаважаны АШР Энгель. Кіравала працэсам доктар [[Эма Гаўпт]]. У чэрвені 1944 года адыходзячыя нямецкія войскі вывезлі калекцыі мінскага сацыяльна-гістарычнага музея і шэрагу іншых спачатку ў [[Чарняхоўск|Істэнбург]] (Усходняя Прусія), а затым у замак [[Хёхштэт-на-Дунаі|Хёхштэт]] у Баварыі, дзе канцэнтраваліся нарабаваныя ва Усходняй Еўропе культурныя каштоўнасці{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=173—174}}. == Пасляваенная рэстытуцыя і савецкая палітыка == {{Галоўны артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі}} Працэс [[Рэстытуцыя|рэстытуцыі]] (ад {{lang-la|restitutio}} — «аднаўленне») і пошуку вывезеных каштоўнасцей пачаўся адразу пасля заканчэння вайны. Згодна з актам Беларускай рэспубліканскай камісіі садзейнічання рабоце Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі, якая выяўляла памеры страт былога СССР, у БССР было поўнасцю разрабавана 11 музеяў. Акупанты цалкам знішчылі будынкі [[Музей гісторыі камсамольскага і маладзёжнага руху ў Беларусі|Музея рэвалюцыі]], [[Дом-музей І з’езда РСДРП|Дома-музея І з'езда РСДРП]] і [[Дом-музей Адама Міцкевіча|Мемарыяльнага музея А. Міцкевіча]]. Страты, панесеныя ад разбурэння і знішчэння будынкаў і калекцый, былі ацэнены камісіяй у 317 мільёнаў рублёў (у маштабах цэн таго часу), аднак гэтыя лічбы не з'яўляюцца поўнымі{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=174}}. Лёс калекцый, вывезеных у замак [[Хёхштэт-на-Дунаі|Хёхштэт]], быў трагічным. Калі ў красавіку 1945 года замак быў узяты [[Узброеныя сілы ЗША|амерыканскай арміяй]], высветлілася, што многія каштоўнасці ўжо былі моцна пашкоджаны. З-за неналежных умоў захоўвання і марадзёрства з карцін і абразоў абсыпалася фарба, скульптуры атрымалі драпіны і зломы{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Да таго ж помнікі з розных беларускіх, расійскіх і ўкраінскіх музеяў захоўваліся разам, што ўскладняла вызначэнне іх прыналежнасці. Тым не менш, ужо ўвесну 1945 года савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі адправіла з Хёхштэта ў БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў, якія былі перададзены на захаванне ў [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]], [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]] і [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэмію навук БССР]]. Акрамя таго, вясной 1945 года савецкія войскі знайшлі ў Кёнігсбергу і перадалі ў Мінск частку вывезенай з Дзяржаўнай мастацкай галерэі нясвіжскай калекцыі карцін{{sfn|Гужалоўскі|2012|с=174}}. Толькі ў кастрычніку 1947 года беларускія прадстаўнікі змаглі прыняць ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] яшчэ 182 скрыні (2 вагоны) з вернутымі скарбамі. Сярод іх была частка твораў з Дзяржаўнай мастацкай галерэі, каля 30 рукапісных кніг, старадрукі, царкоўнае начынне і старажытная зброя. У спісе значыўся 3491 прадмет, аднак з каштоўнасцей яўрэйскай калекцыі вярнулася вельмі малая колькасць — каля 70 прадметаў (тасы, бсамімы, рыманім, пасудзіна для захавання этрога і інш.){{sfn|Сяліцкая|2020|с=187}}. Палітыка савецкіх улад часта не спрыяла аднаўленню беларускай спадчыны. Многія каштоўнасці, знойдзеныя савецкімі войскамі, асядалі ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] і не вярталіся ў Беларусь. Чарговым ударам па культуры стаў акт «добрай волі» з боку [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у жніўні 1950 года, калі 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка, вернутых у Мінск з Берліна ў 1947 годзе, былі бязвыплатна перададзены [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Рэспубліцы]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}{{sfn|Сініла|2020|с=13, 27}}. Гэты крок канчаткова разбурыў цэласнасць некалі знакамітай мастацкай калекцыі Радзівілаў. У выніку ваенных рабаванняў і палітычных рашэнняў значная частка дакументаў і калекцый, якія належалі да беларускай гісторыі, апынулася раскіданай па архівах і бібліятэках Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны, і да сённяшняга дня не вернутая на гістарычную радзіму. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Блінец А. |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Создание Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга и его задачи на оккупированных восточных территориях |выданне=Ученые записки УО «ВГУ им. П. М. Машерова» |год=2020 |том=31 |старонкі=27—33 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Гісторыя музейнай справы Беларусі|месца=[[Мінск]]|выдавецтва=БДУ|год=2012|старонак=303|isbn=978-985-518-664-0|ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{кніга |аўтар=Караленак У. У., Клімаў С. М. (уклад.) |загаловак=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |месца=[[Нясвіж]] |выдавецтва=Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж» |год=2020 |старонак=380 |isbn=978-985-904-826-5 |ref=Попко}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} * {{артыкул |аўтар=Сяліцкая Д. |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} * {{артыкул |аўтар=[[Антон Шукелойць|Шукелойць А.]] |загаловак=Менск пад немцамі |выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |год=1992 |нумар=9 |ref=Шукелойць}} * {{артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}} * {{кніга |аўтар=Hartung U. |загаловак=Verschleppt und verschollen: eine Dokumentation deutscher, sowjetischer und amerikanischer Akten zum NS-Kunstraub in der Sowjetunion (1941–1948) |месца=Bremen |выдавецтва=Ed. Temmen |год=2000 |старонак=380 |ref=Hartung}} * {{кніга |аўтар=Кашеварова Н. Г. |загаловак=Діяльність Оперативного штабу Розенберґа з вивчення нацистами «східного простору» (1940–1945) |месца=Кіеў |выдавецтва=Інстытут гісторыі Украіны |год=2014 |старонак=991 |ref=Кашеварова}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Вялікая Айчынная вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы нацыстаў]] 7r3q7g2tn716omotizoi87x5t9fdqkc Барванішкі 0 805046 5124383 5119088 2026-04-10T20:20:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124383 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Барванішкі | арыгінальная назва = Barvoniškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Barvoniškės, kryžius.JPG | подпіс = Крыж у Барванішках | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 34 | lat_sec = 48 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 44 | lon_sec = 31 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Barwaniszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 78 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Barvoniškės | сайт = | мова сайта = }} '''Барва́нішкі''', таксама '''Барво́нішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Barvoniškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 3 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 7 км на поўдзень ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Побач з вёскай праходзіць аўтамабільная дарога {{Таблічка-lt|RK|5235}}. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уваходзіла ў [[Шумская воласць|Шумскую воласць]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XII|76|Szumsk (1), pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Барванішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года вёска ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яна знаходзілася ў складзе [[Шумск (гміна)|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="spis31">{{Cytuj książkę |tytuł = Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. |tom= I. Województwo wileńskie |url = https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content |wydawca = Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |miejsce = Warszawa |rok = 1938}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Барванішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя была пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Барванішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Барванішак паказвае на яго паступовае зніжэнне на працягу XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=400|inc=100|incmin=50 |1905|299|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография|старонкі=72|старонак=341}}</ref> |1931|306|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|224|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|188||Barvoniškės}}</ref> |1970|208|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref> |1979|157|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|100|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|92|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|84|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|78|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія гістарычна сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Польскі славіст [[Мірослаў Янковяк]], які праводзіў дыялекталагічныя даследаванні ў гэтым рэгіёне ў 2008—2025 гадах, зафіксаваў у Барванішках выкарыстанне беларускай гаворкі (якую мясцовыя жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]). Аднак ён адзначае, што гэтая мова паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а ў другой чарзе — [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння беларуская гаворка сустракаецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У прыватнасці, у 2009 годзе даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай гаворкі ад ураджэнкі вёскі 1933 года нараджэння, якія дэманструюць характэрныя лексіка-фанетычныя асаблівасці мясцовага маўлення (у тым ліку [[аканне]], няпоўнае [[яканне]], цвёрдае «р», пераход «л» у «[[ў]]» і іншыя рысы){{sfn|Jankowiak|2025|с=264}}. == Вядомыя асобы == * [[Ганна Какаловіч]] ({{lang-pl|Anna Kokołowicz}}; 1892—1943) — каталіцкая манахіня. Яна разам з дзесяццю іншымі манахінямі-[[назарэтанкі|назарэтанкамі]] была расстраляна нацыстамі 1 жніўня 1943 года каля [[Навагрудак|Навагрудка]] (вядомыя як [[Навагрудскія мучаніцы]]). У 2000 годзе Папа Рымскі [[Ян Павел II]] абвясціў навагрудскіх манахінь блажэннымі. == Галерэя == <gallery> Barvoniškės, kelias.JPG|Аўтадарога Р5235 побач з вёскай Barvoniškės, kryžius.JPG|Крыж у вёсцы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]]|загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie|выданне=[[Acta Albaruthenica]]|тып=часопіс|год=2025|том=25|старонкі=76–95|doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4|ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{radzima2|barwaniszki}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] lfnbta5t5s7hwny6hgda9x21ymepw4c Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія) 0 805048 5124384 5119087 2026-04-10T20:20:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124384 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Відаўцішкі | арыгінальная назва = Vydautiškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 45 | lat_sec = 54 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 05 | lon_sec = 53 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Судэрвенская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Widawciszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 38 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Відаўцішкі (значэнні)}} '''Віда́ўцішкі''', таксама '''Відаўці́шкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Vydautiškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Судэрвенская сянюнія|Судэрвенскай сянюніі]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя Відаўцішкі (існавалі як вёска і [[засценак]]) знаходзіліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уваходзілі ў [[Рэшанская воласць|Рэшанскую воласць]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|XIII|287|Widawciszki (2, 3), pow. wileński}}</ref>. Сучасная вёска таксама ўключае ў сябе тэрыторыю былога засценка Герала ({{lang-pl|Gierała}}). У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Відаўцішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Рэша|гміны Рэша]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 82 чалавекі (13 дамоў), а ў засценку — 124 чалавекі (22 дамы)<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Відаўцішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Відаўцішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Відаўцішак паказвае на яго паступовае зніжэнне на працягу XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=210|inc=20|incmin=10 |1905|133|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|206|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|158|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|188||Vydautiškės}}</ref> |1970|176|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref> |1979|99|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|64|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|61|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|41|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|38|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі ваколіц [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1977 годзе Відаўцішкі сталі адным з пунктаў маштабнай беларуска-літоўска-латышскай дыялекталагічнай экспедыцыі па даследаванні беларускіх гаворак у Літоўскай ССР, вынікі якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Судэрвенская сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-31}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Судэрвенская сянюнія]] 8n1nlfbjtl573fnh0d4lj66p4y0lqm6 Вялікая Касіна 0 805053 5124385 5119086 2026-04-10T20:20:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124385 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Вялікая Касіна | арыгінальная назва = Didžioji Kuosinė | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Didžioji Kuosinė, Lithuania - panoramio (2).jpg | подпіс = Вясковая вуліца | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 49 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 38 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Kosina Wielka}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 71 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Didžioji Kuosinė | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Касіна (значэнні)}} '''Вялікая Касіна'''<ref>Напісанне '''Касіна Вялікая''' паводле {{крыніцы/Наша Ніва|3|с=478}}</ref>, таксама '''Дзіджо́йі Куо́сіне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Didžioji Kuosinė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 5 км на паўднёвы захад ад мястэчка [[Кавальчукі]]. Вёска размяшчаецца на тэрыторыі геамарфалагічнага заказніка Касіна, праз яе працякае рака [[Касіна (рака)|Касіна]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Вялікую Касіну занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Шумск (гміна)|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 304 чалавекі<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Вялікая Касіна [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю была перададзена]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзілася ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Вялікая Касіна ўваходзіць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Вялікай Касіны паказвае на яго паступовае зніжэнне на працягу другой паловы XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=350|inc=50|incmin=25 |1905|274|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|304|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|171|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|182|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|153|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|125|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|112|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|86|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|71|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Мірослаў Янковяк|Мірослава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[простая мова|простай мовай]]») на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення. У прыватнасці, пачынаючы з 2008 года даследчыкам былі неаднаразова зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Вялікай Касіны{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У ліпені 2010 года Вялікая Касіна стала адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Внуковіча]] па даследаванні народнай культуры і ідэнтычнасці Віленшчыны. Былі сабраны багатыя звесткі па каляндарнай і сямейнай абраднасці, народнай медыцыне і фальклоры, а таксама зроблены фотаздымкі мясцовай традыцыйнай архітэктуры і побыту, напрыклад, мураванай капліцы 1939 года і саматканых ручнікоў. Даследчыкі запісалі гутаркі з мясцовымі жыхарамі-каталікамі, якія захавалі беларускую гаворку і народныя традыцыі. Сярод апытаных інфармантаў з Вялікай Касіны былі мясцовыя жыхаркі Чэслава Міхайлаўна Тумас (Пятрулевіч) і Алена Нарвайш (Грыва){{sfn|Внуковіч|2012|с=393-394, 436, 455}}. == Славутасці == * Мураваная капліца (пабудавана ў 1939 годзе). * Прыдарожны драўляны крыж. == Галерэя == <gallery> Didžioji Kuosinė, Lithuania - panoramio (1).jpg|Крыж у Вялікай Касіне Didžioji Kuosinė, Lithuania - panoramio (4).jpg|Мураваная капліца (1939 г.) Didzioji Kuosine 2018.jpg|Вясковая сядзіба ўзімку </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]]|загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя|выданне=Фальклор беларусаў замежжа|тып=часопіс|год=2012|старонкі=393—455|ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-31}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] s18nt37hzulse6hktc800k22loobz3x 5124409 5124385 2026-04-10T21:28:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124409 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Вялікая Касіна | арыгінальная назва = Didžioji Kuosinė | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Didžioji Kuosinė, Lithuania - panoramio (2).jpg | подпіс = Вясковая вуліца | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 49 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 38 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Kosina Wielka}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 71 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Didžioji Kuosinė | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Касіна (значэнні)}} '''Вялікая Касіна'''<ref>Напісанне '''Касіна Вялікая''' паводле {{крыніцы/Наша Ніва|3|с=478}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1992-18.pdf|аўтар=Яраслаў Пархута|загаловак=Граніца: эсэ|год=1992|мова=be|выданне=ЛіМ|тып=газета|месяц=5|чысло=1|нумар=18 (3636)|старонкі=8}}</ref>, таксама '''Дзіджо́йі Куо́сіне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Didžioji Kuosinė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 5 км на паўднёвы захад ад мястэчка [[Кавальчукі]]. Вёска размяшчаецца на тэрыторыі геамарфалагічнага заказніка Касіна, праз яе працякае рака [[Касіна (рака)|Касіна]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Вялікую Касіну занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Шумск (гміна)|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 304 чалавекі<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Вялікая Касіна [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю была перададзена]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзілася ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Вялікая Касіна ўваходзіць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Вялікай Касіны паказвае на яго паступовае зніжэнне на працягу другой паловы XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=350|inc=50|incmin=25 |1905|274|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|304|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|171|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|182|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|153|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|125|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|112|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|86|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|71|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска размешчана ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Мірослаў Янковяк|Мірослава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць «[[простая мова|простай мовай]]») на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення. У прыватнасці, пачынаючы з 2008 года даследчыкам былі неаднаразова зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Вялікай Касіны{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У ліпені 2010 года Вялікая Касіна стала адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Внуковіча]] па даследаванні народнай культуры і ідэнтычнасці Віленшчыны. Былі сабраны багатыя звесткі па каляндарнай і сямейнай абраднасці, народнай медыцыне і фальклоры, а таксама зроблены фотаздымкі мясцовай традыцыйнай архітэктуры і побыту, напрыклад, мураванай капліцы 1939 года і саматканых ручнікоў. Даследчыкі запісалі гутаркі з мясцовымі жыхарамі-каталікамі, якія захавалі беларускую гаворку і народныя традыцыі. Сярод апытаных інфармантаў з Вялікай Касіны былі мясцовыя жыхаркі Чэслава Міхайлаўна Тумас (Пятрулевіч) і Алена Нарвайш (Грыва){{sfn|Внуковіч|2012|с=393-394, 436, 455}}. == Славутасці == * Мураваная капліца (пабудавана ў 1939 годзе). * Прыдарожны драўляны крыж. == Галерэя == <gallery> Didžioji Kuosinė, Lithuania - panoramio (1).jpg|Крыж у Вялікай Касіне Didžioji Kuosinė, Lithuania - panoramio (4).jpg|Мураваная капліца (1939 г.) Didzioji Kuosine 2018.jpg|Вясковая сядзіба ўзімку </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]]|загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя|выданне=Фальклор беларусаў замежжа|тып=часопіс|год=2012|старонкі=393—455|ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-31}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] aslyo07k2xbn84yj1ljh0rz6ephnj8r Галіна (Марыямпальская сянюнія) 0 805059 5124386 5119085 2026-04-10T20:20:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124386 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Галіна | арыгінальная назва = Galiniai | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 29 | lat_sec = 38 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 17 | lon_sec = 13 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Марыямпальская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Halina}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 70 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Галіна (значэнні)}} '''Галіна''', таксама '''Галі́ней'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Galiniai}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Марыямпальская сянюнія|Марыямпальскай сянюніі]]. Размешчана за 4 км ад [[Парудамінас|Парудамінаса]]. == Гісторыя == У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Галіну занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[гміна Салечнікі|гміны Салечнікі]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 213 чалавек у 36 дамах<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Галіна [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю была перададзена]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзілася ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Галіна ўваходзіць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Галіны паказвае на яго паступовае зніжэнне на працягу XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=250|inc=50|incmin=25 |1905|164|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|213|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|204|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|517||Galiniai}}</ref> |1970|199|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref> |1979|168|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|93|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|78|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|82|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|70|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на поўдзень ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Вёска Галіна згадваецца польскім славістам [[Міраслаў Янковяк|Міраславам Янковякам]] як самы заходні пункт яго даследаванняў беларускіх гаворак у Віленскім раёне{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. Мясцовая беларуская гаворка, якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]], на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай гаворкі ад ураджэнцаў Галіны. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Марыямпальская сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-31}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Марыямпальская сянюнія]] 2na5g9v06aw2fswchwnxhzbyasr3ra3 Гейбулі 0 805061 5124387 5119084 2026-04-10T20:21:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124387 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Гейбулі | арыгінальная назва = Geibuliai | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Geibuliai, Lithuania - panoramio.jpg | подпіс = Вуліца ў вёсцы | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 53 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 42 | lon_sec = 50 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Giejbule}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 69 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Geibuliai | сайт = | мова сайта = }} '''Гейбулі'''{{sfn|Внуковіч|2023|с=69, 74}}, таксама '''Гейбу́лей'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Geibuliai}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 2 км ад [[Шумск (Літва)|Шумска]]. == Гісторыя == У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Гейбулі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[гміна Шумск|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Гейбулі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Гейбулі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Гейбуляў паказвае на яго паступовае зніжэнне на працягу XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=310|inc=50|incmin=25 |1905|201|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|198|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|142|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|188||Geibuliai}}</ref> |1970|153|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref> |1979|144|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|91|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|73|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|73|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|69|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Польскі славіст [[Міраслаў Янковяк]] зафіксаваў у Гейбулях выкарыстанне беларускай гаворкі (якую мясцовыя жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) падчас сваіх дыялекталагічных экспедыцый у 2008—2025 гадах. Паводле яго даследаванняў, сёння гэтая гаворка захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення і паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. Вёска таксама згадваецца беларускім этнолагам [[Юрый Внуковіч|Юрыем Внуковічам]] як адзін з пунктаў яго палявых этнаграфічных экспедыцый, якія праводзіліся ў 2007—2011 гадах з мэтай вывучэння маркераў этнічнай ідэнтычнасці мясцовых жыхароў. Даследчык запісаў тут гутарку з інфарманткай 1944 года нараджэння, якая ідэнтыфікавала сябе як полька, але пры гэтым размаўляла на «простай мове»{{sfn|Внуковіч|2023|с=69, 74}}. == Славутасці == * [[Шумскі маёнтак]] == Галерэя == <gallery> Geibuliai, Lithuania - panoramio (1).jpg|Крыж у вёсцы </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]]|загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.)|выданне=Studia Białorutenistyczne|тып=часопіс|год=2023|том=17|старонкі=65-87|ref=Внуковіч|doi=10.17951/sb.2023.17.65-87}} * {{SgKP|II|548|Giejbule}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Geibuliai}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-31}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] gb81ung5grl0t3izy6lpj3g3isi8ci9 Грыкені 0 805088 5124388 5119022 2026-04-10T20:21:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5124388 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Грыкені | арыгінальная назва = Grikieniai | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Grikieniai2018.jpg | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 46 | lat_sec = 48 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 06 | lon_sec = 43 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Судэрвенская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Grykienie}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 294 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Grikieniai (Vilnius) | сайт = | мова сайта = }} '''Грыке́ні''', таксама '''Грыке́ней'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Grikieniai}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Судэрвенская сянюнія|Судэрвенскай сянюніі]]. Размешчана каля дарогі {{Таблічка-lt|KK|171}}. Каля вёскі знаходзіцца возера [[Рэша (возера)|Рэша]] (Рыешэ). На ўсход ад вёскі, на пакрытым лесам узгорку, знаходзіцца гарадзішча [[Пікуцішкі]] (Шведы). == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя Грыкені знаходзіліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|II|884|Grykieny, pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Грыкені занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Рэшанская гміна|гміны Рэша]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 127 чалавек (22 дамы), а ў аднайменным [[засценак|засценку]] — 33 чалавекі (7 дамоў)<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Грыкені [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Грыкені ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Грыкеняў паказвае на яго зніжэнне на працягу XX стагоддзя і наступны рэзкі рост у XXI стагоддзі. {{dem|kolon=9|till=310|inc=50|incmin=25 |1905|192|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|160|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|122|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|1|188||Grikieniai}}</ref> |1970|145|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref> |1979|122|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|77|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|80|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|245|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|294|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі ваколіц [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У 1977 годзе Грыкені сталі адным з пунктаў маштабнай беларуска-літоўска-латышскай дыялекталагічнай экспедыцыі па даследаванні беларускіх гаворак у Літоўскай ССР, вынікі якой увайшлі ў пяцітомны «[[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]]»{{sfn|Jankowiak|2025|с=84}}. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Галерэя == <gallery> Grikieniai2018.jpg|Від на вёску </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |ref=Jankowiak |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Судэрвенская сянюнія}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Судэрвенская сянюнія]] 6l39r2r8f9sqfoxwds5go8e6bqzfkiu Удзельнік:Feeleman 2 805093 5124270 5120414 2026-04-10T14:02:08Z Feeleman 163471 афармленне 5124270 wikitext text/x-wiki {{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} au6hj2wxzifkjjp8rw0fbxrdm03ewia 5124271 5124270 2026-04-10T14:03:29Z Feeleman 163471 5124271 wikitext text/x-wiki {{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} kp00dze3x6m8313awjuxyoufulvnqi7 5124272 5124271 2026-04-10T14:04:59Z Feeleman 163471 5124272 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|1|02|2026}} {{Userbox/Удзельнік з Мінска}} {{Userboxbottom}}{{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} cot7yczg42y36sb5zdvbo62t91vxxa1 5124273 5124272 2026-04-10T14:13:00Z Feeleman 163471 5124273 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|1|02|2026}} {{Userbox/Удзельнік з Мінска}} {{Userbox1 |id = 9 |id-s = 16 |info = <center>Гэты ўдзельнік стварыў ужо [https://xtools.wmcloud.org/pages/be.wikipedia.org/Feeleman 9&nbsp;артыкулаў]</center> |info-c = white |info-s = 8 |border-c = black }} {{Userboxbottom}}{{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} cpu7bmg5cdo7whf7cwaszbpslb90a8u 5124278 5124273 2026-04-10T14:40:15Z Feeleman 163471 5124278 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|1|02|2026}} {{Userbox/Удзельнік з Мінска}} {{Userboxbottom}}{{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} cot7yczg42y36sb5zdvbo62t91vxxa1 5124280 5124278 2026-04-10T14:40:30Z Feeleman 163471 5124280 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop}} {{Userbox wikidays|1|02|2026}} {{Userbox/Удзельнік з Мінска}} {{Userbox1 |id = 9 |id-s = 16 |info = <center>Гэты ўдзельнік стварыў ужо [https://xtools.wmcloud.org/pages/be.wikipedia.org/Feeleman 9&nbsp;артыкулаў]</center> |info-c = white |info-s = 8 |border-c = black }} {{Userboxbottom}}{{#babel:be|ru-3|en-2|uk-1}} == Погляды == {| |{{Userbox1/Супраць be-x-old}} |} cpu7bmg5cdo7whf7cwaszbpslb90a8u Мішэль Кіган 0 805248 5124267 5121207 2026-04-10T13:48:58Z Feeleman 163471 5124267 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кіган}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Michelle Keegan}} |Апісанне выявы=Мішэль Кіган у 2018 годзе. |Імя=Мішэль Кіган |Імя пры нараджэнні=Мішэль Элізабет Кіган |Гады актыўнасці=2007 — наш час |Шырыня=200px |Фота=Michelle Keegan BAFTA awards 2018.png }} '''Мішэль Элізабет Кіган''' ([[Англійская мова|англ.]]: ''Michelle Elizabeth Keegan''; нар. [[3 чэрвеня|3]] [[Чэрвень|чэрвеня]] [[1987]], [[Стокпарт]], [[Вялікі Манчэстэр]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/michelle_keegan|title=Michelle Keegan Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-02}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі [[:en:Tina McIntyre|Тыны Макінтайр]] у мыльнай оперы {{Не перакладзена 5|ITV1}} «{{Не перакладзена 5|Coronation Street (тэлесерыял)|Coronation Street|4=Coronation Street}}» (2008—2014) і [[:en:Georgie Lane|Джорджы Лэйн]] у ваеннай драме [[BBC]] «{{Не перакладзена 5|Our Girl (тэлесерыял)|Our Girl|4=Our Girl}}» (2016—2020)<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/who-michelle-keegan-girls-new-8788690|title=Michelle Keegan is the star of Our Girl! Here's everything you need to know...|first=James|last=Draper|website=Daily Mirror|date=2016-09-07|access-date=2026-04-02|last2=Lloyd|first2=Peter}}</ref>. Таксама выканала ролі Тыны Мур у біяграфічным серыяле «{{Не перакладзена 5|Tina and Bobby (тэлесерыял)|Tina and Bobby|4=Tina and Bobby}}» (2017), Эрын Крофт у камедыйным серыяле {{Не перакладзена 5|Sky Max|4=Sky Max}} «{{Не перакладзена 5|Brassic (тэлесерыял)|Brassic|4=Brassic}}» (2019—2025), Кейт Торн у гістарычнай драме BBC «{{Не перакладзена 5|Ten Pound Poms (тэлесерыял)|Ten Pound Poms|4=Ten Pound Poms (TV series)}}» (2023—2025) і Маі Бёркет у трылеры [[Netflix]] «{{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}}» (2024).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2882021/|title=Michelle Keegan|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-02}}</ref> == Біяграфія == === Дзяцінства === Кіган нарадзілася ў горадзе [[Стокпарт]] у сям’і [[Майкл Кіган|Майкла Кігана]] і [[Джэкі Тэрнэр]]. Яе бабуля па мацярынскай лініі была родам з [[Гібралтар]]а і выйшла замуж за [[Вялікабрытанія|брытанскага]] салдата, які служыў там<ref>{{cite web|url=http://www.nowmagazine.co.uk/celebrity-news/546191/coronation-street-star-michelle-keegan-i-can-stand-on-my-head-for-5-minutes|title=Coronation Street star Michelle Keegan: I can stand on my head for 5 minutes|work=Now|date=2013-09-13|access-date=2026-4-2|lang=en}}</ref>. З боку бацькі актрыса мае [[Ірландыя|ірландскае]] паходжанне.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/|title=Michelle Keegan: 'I'm from a long line of strong women!'|website=What' s on TV|access-date=2026-04-02|date=8 January 2019|archive-date=2018-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529153241/https://www.whatsontv.co.uk/news/michelle-keegan-im-long-line-strong-women-535714/}}</ref> == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" |+Тэлебачанне і кіно ! Год ! Назва |- | 2008-2014 | {{Не перакладзена 5|Coronation Street (тэлесерыял)|Coronation Street|4=Coronation Street}} |- | 2008 | {{Не перакладзена 5|Coronation Street: Out of Africa (фільм, 2008)|Coronation Street: Out of Africa|4=Coronation Street: Out of Africa}} |- | 2009 | {{Не перакладзена 5|Red Dwarf: Back to Earth (тэлесерыял)|Red Dwarf: Back to Earth|4=Red Dwarf: Back to Earth}} |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Lemon La Vida Loca (тэлесерыял)|Lemon La Vida Loca|4=Lemon La Vida Loca}} |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Ordinary Lies (тэлесерыял)|Ordinary Lies|4=Ordinary Lies}} |- | 2016-2017 | {{Не перакладзена 5|Drunk History (тэлесерыял)|Drunk History|4=Drunk History (British TV series)}} |- | 2016-2020 | {{Не перакладзена 5|Our Girl (тэлесерыял)|Our Girl|4=Our Girl}} |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|Plebs (тэлесерыял)|Plebs|4=Plebs (TV series)}} |- | 2016 | {{Не перакладзена 5|The Crystal Maze|4=The Crystal Maze}} |- | 2017 | {{Не перакладзена 5|Tina and Bobby (тэлесерыял)|Tina and Bobby|4=Tina and Bobby}} |- | 2017 | {{Не перакладзена 5|The Keith & Paddy Picture Show (тэлесерыял)|The Keith & Paddy Picture Show|4=The Keith & Paddy Picture Show}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Who Do You Think You Are? (тэлесерыял)|Who Do You Think You Are?|4=Who Do You Think You Are? (British TV series)}} |- | 2018 | {{Не перакладзена 5|Strangeways Here We Come (фільм, 2018)|Strangeways Here We Come|4=Strangeways Here We Come (film)}} |- | 2019-2025 | {{Не перакладзена 5|Brassic (тэлесерыял)|Brassic|4=Brassic}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World (тэлесерыял)|RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World|4=RuPaul’s Drag Race: UK vs. the World}} |- | 2023-2025 | {{Не перакладзена 5|Ten Pound Poms (тэлесерыял)|Ten Pound Poms|4=Ten Pound Poms (TV series)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}} |- | TBA | {{Не перакладзена 5|The Blame (тэлесерыял)|The Blame|4=The Blame (TV series)}} |} == Тэатральныя сцэны == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2014-2015 | {{Не перакладзена 5|Пітэр Пэн|Пітэр Пэн|4=Peter Pan (play and novel)}} |} == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} * {{Rotten Tomatoes person|michelle_keegan|Мішэль Кіган|name=Мішэль Кіган}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1987 годзе]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-03}} {{DEFAULTSORT:Кіган Мішэль}} swharyc00wtmdm8iggteidrbb9dro6d Наталі Андэрсан 0 805378 5124256 5121347 2026-04-10T13:31:57Z Feeleman 163471 афармленне 5124256 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андэрсан}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Natalie Anderson}} |Апісанне выявы=Наталі Андэрсан у 2015 годзе. |Імя=Наталі Андэрсан |Імя пры нараджэнні=Наталі Джэйн Андэрсан |Гады актыўнасці=1996 — наш час |Шырыня=200px |Фота=Natalie Anderson 2015.jpg }} '''Наталі Джэйн Андэрсан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Natalie Jane Anderson''; нар. [[24 кастрычніка|24]] [[кастрычнік]]а [[1981]][[Брэдфард|, Брэдфард]], [[Заходні Ёркшыр]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm1653488/|title=Natalie Anderson|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref> — [[Вялікабрытанія|англійская]] [[Акцёр|актрыса]], [[Спявак|спявачка]] і [[Вядучы|тэлевядучая]]. Вядомасць атрымала дзякуючы ролі Стэлы Дэвэнпорт у [[Драма (жанр)|драме]] «{{Не перакладзена 5|The Royal}}» (2005—2008)<ref name=":0" />, а таксама ролі {{Не перакладзена 5|Алісія Галахер|Алісіі Галахер|4=Alicia Gallagher}} у мыльнай оперы «{{Не перакладзена 5|Emmerdale}}» (2010—2015)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.itv.com/emmerdale|title=Emmerdale|website=ITVX|access-date=2026-04-04|url-status=live}}</ref>. У 2009—2010 гадах выступала ў [[лондан]]скай пастаноўцы [[мюзікл]]а «{{Не перакладзена 5|Wicked (мюзікл)|Wicked|4=Wicked (musical)}}». З 2015 года рэгулярна з’яўлялася ў [[Тэлевізійная праграма|тэлепраграмах]] «{{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}}» і «{{Не перакладзена 5|Loose Women}}». Пазней выканала ролю Лексі Калдэр у мыльнай [[Опера|оперы]] «{{Не перакладзена 5|Hollyoaks}}» (2021—2022) і знялася ў [[Баявік (кінажанр)|баявіку]] «{{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}}» з [[Ліям Нісан|Ліам Нісан]]<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.digitalspy.com/soaps/hollyoaks/a37993904/hollyoaks-spoilers-natalie-anderson-lexi/|title=Hollyoaks casts ex-Emmerdale star Natalie Anderson as newcomer Lexi|website=Digital Spy|date=2021-10-18|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2023 годзе сыграла [[камэа]] у серыялах «{{Не перакладзена 5|Happy Valley (тэлесерыял)|Happy Valley|4=Happy Valley (TV series)}}» і «{{Не перакладзена 5|Boiling Point (тэлесерыял)|Boiling Point|4=Boiling Point (2023 TV series)}}», а таксама выступіла на сцэне ў тэатры «[https://www.hulltruck.co.uk/ Hull Truck]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.kinopoisk.ru/showcaptcha?cc=1&form-fb-hint=2.20&mt=FC8722F702674E5A656AEC6D6FA31B4FE21CFF40350276061378B74AB9623295DC584B23F2689806AD939FFD24C02A291DC51388AD9C5DC1BAD6C4A2641C74AECD27A8EACAA722F456C1DEF610D0FB053F0CF857754FA53FFD7E061FAFB10AF76516E4F6D415550EA972CCC15DA7A8DB123A9CD9ACE306AF7432084A4CDD5F09408794F28EFB6DE5BBD5DC8B1E43146C286F787F8A9C411B2834EC8E2ACD25E62CAAD407100F0A6EF6B2A7921F803E4323FEFE42128197975B0BB30FD7D9F3E72F3E1B1918E6EE7D05B9CFECD882471E96AE7FAF6504968148DD878D9FDB639F226C2FE089B250F8353338&retpath=aHR0cHM6Ly93d3cua2lub3BvaXNrLnJ1L25hbWUvMTA5NzczMj8%2C_ceed745ef630344503b79b9f35ac58f7&t=2%252F1775325348%252F5d24b78aa69fc467c063507cd1b317ca&u=8459602945309320538&s=c7c11481e45ad193d4183a1e09466814|title=Яндекс|website=www.kinopoisk.ru|access-date=2026-04-04}}</ref>. У 2024 годзе сыграла Клер Уокер у серыяле «{{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}}», знятым паводле [[раман]]а {{Не перакладзена 5|Харлан Кобэн|Харлана Кобэна|4=Harlan Coben}} для платформы [[Netflix]]. == Фільмаграфія == {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|The Biz (тэлесерыял)|The Biz|4=The Biz (TV series)}} |- | 2001 | {{Не перакладзена 5|Pop Idol}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Dalziel and Pascoe (тэлесерыял)|Dalziel and Pascoe|4=Dalziel and Pascoe (TV series)}} |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Holby City}} |- | 2005-2008 | {{Не перакладзена 5|The Royal}} |- | 2006 | {{Не перакладзена 5|Wire In The Blood}} |- | 2009 | ''Freight'' |- | 2010-2015 | {{Не перакладзена 5|Emmerdale}} |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Your Face Sounds Familiar (тэлесерыял)|Your Face Sounds Familiar|4=Your Face Sounds Familiar (British TV series)}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|Loose Women}} |- | 2015-2025 | {{Не перакладзена 5|This Morning (тэлепраграма)|This Morning|4=This Morning (TV programme)}} |- | 2021-2022 | {{Не перакладзена 5|Hollyoaks}} |- | 2022 | {{Не перакладзена 5|Memory (фільм, 2022)|Memory|4=Memory (2022 film)}} |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|Fool Me Once (тэлесерыял)|Fool Me Once|4=Fool Me Once (TV series)}} |- | 2025-наш час | {{Не перакладзена 5|Coronation Street}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-05}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1981 годзе]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання Англіі]] {{DEFAULTSORT:Андэрсан Наталі}} 5h2ic0m674n2ft12e5mb8bxrxuclel1 Марлі Шэлтан 0 805571 5124252 5122799 2026-04-10T13:23:43Z Feeleman 163471 афармленне 5124252 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шэлтан}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Marley Shelton}} |Апісанне выявы=Марлі Шэлтан у 2007 годзе |Імя=Марлі Шэлтан |Імя пры нараджэнні=Марлі Іў Шэлтан |Гады актыўнасці=1990 — наш час |Фота=Marley Shelton.jpg |Шырыня=200px }} '''Марлі Іў Шэлтан''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Marley Eve Shelton''; нар. [[12 красавіка|12]] [[красавік]]а [[1974]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0005420/|title=Marley Shelton|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-06}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Акцёр|актрыса]]. Найбольш вядомая ролямі Уэндзі Пэфэркорн у [[фільм]]е «{{Не перакладзена 5|The Sandlot}}» (1993), Кліенткі ў «{{Не перакладзена 5|Sin City (фільм, 2005)|Sin City|4=Sin City (film)}}» (2005), [[Урач|доктаркі]] Дакоты Блок у «{{Не перакладзена 5|Grindhouse (фільм, 2007)|Grindhouse|4=Grindhouse (film)}}» (2007), а таксама {{Не перакладзена 5|Джудзі Хікс||4=Judy Hicks}} у дзвюх частках {{Не перакладзена 5|Медыяфраншыза|кінафраншызы|4=Media franchise}} «{{Не перакладзена 5|Крык (фаншыза)|Крык|4=Scream (franchise)}}» (2011—2022)<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://deadline.com/2020/09/love-victors-mason-gooding-dylan-minnette-scream-movie-1234574582/|title=Mason Gooding, Dylan Minnette And Mikey Madison Join Ensemble Of New ‘Scream’ Movie; Marley Shelton to Reprise Her Role|first=Justin|last=Kroll|website=Deadline|date=2020-09-10|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.chicagotribune.com/2022/01/13/scream-review-its-smug-bloody-and-fairly-entertaining-neve-campbell-leads-a-better-cast-than-this-latest-sequel-deserves/|title=‘Scream’ review: It’s smug, bloody and fairly entertaining. Neve Campbell leads a better cast than this latest sequel deserves.|website=Chicago Tribune|date=2022-01-13|access-date=2026-04-06}}</ref>. Сярод іншых работ актрысы — ролі ў фільмах «{{Не перакладзена 5|Warriors of Virtue}}» (1997), «{{Не перакладзена 5|Pleasantville (фільм, 1998)|Pleasantville|4=Pleasantville (film)}}» (1998)<ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1047234049/weekend/|title=Pleasantville|website=Box Office Mojo|access-date=2026-04-06|lang=en}}</ref>, «{{Не перакладзена 5|The Bachelor (фільм, 1999)|The Bachelor|4=The Bachelor (1999 film)}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Never Been Kissed}}» (1999), «{{Не перакладзена 5|Sugar & Spice}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Valentine (фільм, 2001)|Valentine|4=Valentine (film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Bubble Boy (фільм, 2001)|Bubble Boy|4=Bubble Boy (film)}}» (2001), «{{Не перакладзена 5|Uptown Girls}}» (2003), «{{Не перакладзена 5|(Untitled) (фільм, 2009)|(Untitled)|4=(Untitled) (2009 film)}}» (2009) і «{{Не перакладзена 5|Rampage (фільм, 2018)|Rampage|4=Rampage (2018 film)}}» (2018)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/marley_shelton|title=Marley Shelton Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/year/2018/|title=Domestic Box Office For 2018|website=Box Office Mojo|access-date=2026-04-06|lang=en}}</ref>. Акрамя [[Кінамастацтва|кіно]], Шэлтан актыўна працавала і на [[Тэлебачанне|тэлебачанні]]. Яна здымалася ў [[Драма (жанр)|драматычным]] серыяле [[CBS]] «{{Не перакладзена 5|Eleventh Hour (тэлесерыял)|Eleventh Hour|4=Eleventh Hour (American TV series)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vulture.com/article/matlock-recap-episode-14-game-day.html|title=Matlock Recap: What’s Behind Door No. 2523?|first=Noel|last=Murray|website=Vulture|date=2025-03-06|access-date=2026-04-06}}</ref>, пазней выканала адну з галоўных роляў у [[Кінафантастыка|фантастычнай]] драме {{Не перакладзена 5|Lifetime||4=Lifetime (TV channel)}} «{{Не перакладзена 5|The Lottery (тэлесерыял)|The Lottery|4=The Lottery (TV series)}}», з’явілася ў [[Мюзікл|музычнай]] драме [[NBC]] «{{Не перакладзена 5|Rise (тэлесерыял)|Rise|4=Rise (American TV series)}}», а ў 2022—2023 гадах далучылася да акцёрскага складу серыяла {{Не перакладзена 5|Paramount+}}«{{Не перакладзена 5|1923 (тэлесерыял)|1923|4=1923 (TV series)}}». == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1991 |{{Не перакладзена 5|Grand Canyon (фільм, 1991)|Grand Canyon|4=Grand Canyon (1991 film)}} |- |1993 | data-sort-value="Sandlot, The" |{{Не перакладзена 5|The Sandlot}} |- |1994 |{{Не перакладзена 5|Hercules in the Underworld}} |- |1995 |{{Не перакладзена 5|Nixon (фільм, 1995)|Nixon|4=Nixon (film)}} |- | rowspan="2" |1997 |{{Не перакладзена 5|Warriors of Virtue}} |- |{{Не перакладзена 5|Trojan War (фільм, 1997)|Trojan War|4=Trojan War (film)}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Pleasantville (фільм, 1998)|Pleasantville|4=Pleasantville (film)}} |- | rowspan="3" |1999 |{{Не перакладзена 5|Never Been Kissed}} |- | data-sort-value="Bachelor, The" |{{Не перакладзена 5|The Bachelor (фільм, 1999)|The Bachelor|4=The Bachelor (1999 film)}} |- |''Protect-O-Man'' |- |2000 |''Lured Innocence'' |- | rowspan="4" |2001 |{{Не перакладзена 5|Sugar & Spice}} |- |{{Не перакладзена 5|Valentine (фільм, 2001)|Valentine|4=Valentine (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Bubble Boy (фільм, 2001)|Bubble Boy|4=Bubble Boy (film)}} |- |''On the Borderline'' |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Just a Kiss (фільм, 2002)|Just a Kiss|4=Just a Kiss (film)}} |- | rowspan="4" |2003 |''Moving Alan'' |- |{{Не перакладзена 5|Dallas 362}} |- |{{Не перакладзена 5|Uptown Girls}} |- |{{Не перакладзена 5|Grand Theft Parsons}} |- |2004 | data-sort-value="Old Man and the Studio, The" |''The Old Man and the Studio'' |- | rowspan="2" |2005 |{{Не перакладзена 5|Don't Come Knocking}} |- |{{Не перакладзена 5|Sin City (фільм, 2005)|Sin City|4=Sin City (film)}} |- | rowspan="3" |2006 |{{Не перакладзена 5|American Dreamz}} |- |''Jesus, Mary and Joey'' |- | data-sort-value="Last Kiss, The" |{{Не перакладзена 5|The Last Kiss (фільм, 2006)|The Last Kiss|4=The Last Kiss (2006 film)}} |- | rowspan="3" |2007 |{{Не перакладзена 5|Death Proof}} |- |{{Не перакладзена 5|Planet Terror}} |- | data-sort-value="Fifth Patient, The" |{{Не перакладзена 5|The Fifth Patient}} |- |2008 |{{Не перакладзена 5|W. (фільм, 2008)|W.|4=W. (film)}} |- | rowspan="4" |2009 | data-sort-value="Perfect Getaway, A" |{{Не перакладзена 5|A Perfect Getaway}} |- |{{Не перакладзена 5|Women in Trouble}} |- | data-sort-value="Untitled" |{{Не перакладзена 5|(Untitled) (фільм, 2009)|(Untitled)|4=(Untitled) (2009 film)}} |- | data-sort-value="Mighty Macs, The" |{{Не перакладзена 5|The Mighty Macs}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Elektra Luxx}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Крык 4|Крык 4|4=Scream 4}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Decoding Annie Parker}} |- |2014 |''Mediation'' |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Solace (фільм, 2015)|Solace|4=Solace (2015 film)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Rampage (фільм, 2018)|Rampage|4=Rampage (2018 film)}} |- |2022 | data-sort-value="Scream 5" |{{Не перакладзена 5|Крык (фільм, 2022)|Крык|4=Scream (2022 film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |Год ! scope="col" |Назва |- |1990 |''{{Sortname|The|Family Man|The Family Man (American TV series)}}'' |- | rowspan="6" |1992 |''Up to No Good'' |- |{{Не перакладзена 5|Family Matters}} |- |''Bodies of Evidence'' |- |{{Не перакладзена 5|Camp Wilder}} |- |{{Не перакладзена 5|Crossroads (тэлесерыял)|Crossroads|4=Crossroads (1992 TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Great Scott! (тэлесерыял)|Great Scott!|4=Great Scott! (TV series)}} |- | rowspan="2" |1993 |{{Не перакладзена 5|In the Line of Duty: Ambush in Waco}} |- |{{Не перакладзена 5|Angel Falls (тэлесерыял)|Angel Falls|4=Angel Falls (TV series)}} |- | rowspan="4" |1994 |{{Не перакладзена 5|Dead at 21}} |- |{{Не перакладзена 5|McKenna (тэлесерыял)|McKenna|4=McKenna (TV series)}} |- | data-sort-value="Friend to Die For, A" |{{Не перакладзена 5|A Friend to Die For}} |- |''Take Me Home Again'' |- |1995 |{{Не перакладзена 5|Cybill}} |- |1996 |{{Не перакладзена 5|When Friendship Kills}} |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Fantasy Island (тэлесерыял)|Fantasy Island|4=Fantasy Island (1998 TV series)}} |- | rowspan="2" |2004 |{{Не перакладзена 5|Dark Shadows (тэлесерыял)|Dark Shadows|4=Dark Shadows (2004 TV pilot)}} |- |{{Не перакладзена 5|Karen Sisco}} |- |2005 |{{Не перакладзена 5|American Dad!}} |- |2008-2009 |{{Не перакладзена 5|Eleventh Hour (тэлесерыял)|Eleventh Hour|4=Eleventh Hour (American TV series)}} |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Harry's Law}} |- |2013 |{{Не перакладзена 5|Mad Men}} |- |2014 | data-sort-value="Lottery, The" |{{Не перакладзена 5|The Lottery (тэлесерыял)|The Lottery|4=The Lottery (TV series)}} |- |2016 |''Heaven Sent'' |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Rise (тэлесерыял)|Rise|4=Rise (American TV series)}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Dirty John (тэлесерыял)|Dirty John|4=Dirty John (TV series)}} |- |2020 |{{Не перакладзена 5|Manhunt (тэлесерыял)|Manhunt|4=Manhunt (2017 TV series)}} |- |2022-2023 |{{Не перакладзена 5|1923 (тэлесерыял)|1923|4=1923 (TV series)}} |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Tracker (тэлесерыял)|Tracker|4=Tracker (American TV series)}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Matlock (тэлесерыял)|Matlock|4=Matlock (2024 TV series)}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|5420}} * {{Rotten Tomatoes person|marley_shelton|Марлі Шэлтан|name=Марлі Шэлтан}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1974 годзе]] {{DEFAULTSORT:Шэлтан Марлі}} au09qtahbsnjtdi34hr7t8f5qf1olkv Білі Бойд 0 805598 5124247 5123030 2026-04-10T13:18:16Z Feeleman 163471 афармленне 5124247 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бойд}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Billy Boyd}} |Апісанне выявы=Білі Бойд у 2025 годзе |Імя=Білі Бойд |Імя пры нараджэнні=Уільям Натан Бойд |Гады актыўнасці=1996 — наш час |Фота=Billy Boyd by Gage Skidmore.jpg |Шырыня=200px }} '''Уільям Натан Бойд''' ([[Англійская мова|англ]].: ''William Nathan Boyd''; нар. [[28 жніўня|28]] [[Жнівень|жніўня]] [[1968]], [[Глазга]], [[Шатландыя]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|title=Billy Boyd Biography (1968-)|website=www.filmreference.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908021243/http://www.filmreference.com/film/15/Billy-Boyd.html|archive-date=2017-09-08|access-date=2026-04-06}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/billy_boyd|title=Billy Boyd Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-06}}</ref> — [[Шатландыя|шатландскі]] [[акцёр]] і [[музыкант]]. Найбольш вядомы роляй [[Перэгрын Тук|Перэгрына «Піпіна» Тука]] ў кінатрылогіі «[[Уладар пярсцёнкаў (кінатрылогія)|Валадар Пярсцёнкаў]]» (2001—2003) [[рэжысёр]]а [[Пітэр Джэксан]]. Таксама сыграў Барэта Бондэна ў фільме «{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}}» (2003).<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|title="'Lord of the Rings' Star Billy Boyd Added To Wizard World Comic Con Tulsa Roster, September 8–9"|website=fanexpohq.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181029030752/https://wizardworld.com/news/lord-of-the-rings-star-billy-boyd-added-to-wizard-world-comic-con-tulsa-roster-september-8-9|archive-date=2018-10-29|access-date=2026-04-06|url-status=live}}</ref> == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |1998 |{{Не перакладзена 5|Urban Ghost Story}} |- |1999 |Julie and the Cadillacs |- |2001 |[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка|Валадар пярсцёнкаў: Брацтва Пярсцёнка]] |- |2002 |[[Уладар пярсцёнкаў: Дзве вежы|Валадар пярсцёнкаў: Дзве Вежы]] |- | rowspan="2" |2003 |[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]] |- |{{Не перакладзена 5|Master and Commander: The Far Side of the World}} |- |2004 |{{Не перакладзена 5|Seed of Chucky}} |- | rowspan="3" |2005 |{{Не перакладзена 5|On a Clear Day (фільм, 2005)|On a Clear Day|4=On a Clear Day (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Stories of Lost Souls}} |- |{{Не перакладзена 5|Midsummer Dream}} |- |2006 |{{Не перакладзена 5|The Flying Scotsman (фільм, 2006)|The Flying Scotsman|4=The Flying Scotsman (2006 film)}} |- |2008 |{{Не перакладзена 5|Stone of Destiny (фільм, 2008)|Stone of Destiny|4=Stone of Destiny (2008 film)}} |- |2009 |{{Не перакладзена 5|Shoe at Your Foot}} |- | rowspan="2" |2010 |{{Не перакладзена 5|Pimp (фільм, 2010)|Pimp|4=Pimp (2010 film)}} |- |Glenn, the Flying Robot |- |2011 |{{Не перакладзена 5|Irvine Welsh's Ecstasy}} |- | rowspan="3" |2012 |{{Не перакладзена 5|The Forger (фільм, 2011)|The Forger|4=The Forger (2011 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Dorothy and the Witches of Oz}} |- |{{Не перакладзена 5|Space Milkshake}} |- |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Mara and the Firebringer}} |- | rowspan="2" |2016 |Stoner Express |- |White Island |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Tell It to the Bees}} |- | rowspan="4" |2021 |{{Не перакладзена 5|The Loud House Movie}} |- |{{Не перакладзена 5|An Intrusion}} |- |{{Не перакладзена 5|Walking with Herb}} |- |Invisible Manners |- |2024 |{{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|Валадар пярсцёнкаў: Вайна рахірым|4=The Lord of the Rings: The War of the Rohirrim}} |- |2025 |{{Не перакладзена 5|Dog Man (фільм, 2025)|Dog Man|4=Dog Man (film)}} |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва ! |- | 1996 | {{Не перакладзена 5|Taggart}} | |- | 1999 | Coming Soon | |- | 2002 | {{Не перакладзена 5|Still Game}} | |- | 2004 | ''Instant Credit'' | |- | 2007 | ''Save Angel Hope'' | |- | 2008 | {{Не перакладзена 5|Empty (тэлесерыял)|Empty|4=Empty (TV series)}} | |- | 2011 | {{Не перакладзена 5|Moby Dick (серыял)|Moby Dick|4=Moby Dick (2011 miniseries)}} | |- | 2012 | {{Не перакладзена 5|Casualty (тэлесерыял)|Casualty|4=Casualty (TV series)}} | |- | 2014 | {{Не перакладзена 5|Wild Things with Dominic Monaghan}} | |- | 2015 | {{Не перакладзена 5|Motive (тэлесерыял)|Motive|4=Motive (TV series)}} | |- | rowspan="3" | 2017 | {{Не перакладзена 5|Sofia the First}} | |- | {{Не перакладзена 5|Snowfall (тэлесерыял)|Snowfall|4=Snowfall (TV series)}} | |- | [[Сімпсаны]] | |- | 2018, 2020 | {{Не перакладзена 5|Outlander (тэлесерыял)|Outlander|4=Outlander (TV series)}} | |- | 2019 | [[Анатомія жарсці]] | |- | 2020 | {{Не перакладзена 5|Hollywood (серыял)|Hollywood|4=Hollywood (miniseries)}} | |- | 2021 | {{Не перакладзена 5|Doom Patrol (тэлесерыял)|Doom Patrol|4=Doom Patrol (TV series)}} | |- | rowspan="2" | 2022 | {{Не перакладзена 5|NCIS: Hawaiʻi}} | |- | {{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}} | |- | rowspan="2" | 2023 | [[The Legend of Vox Machina]] | |- | {{Не перакладзена 5|That's My Jam (тэлесерыял)|That's My Jam|4=That's My Jam (British TV series)}} | |- | 2024 | {{Не перакладзена 5|The Wingfeather Saga}} | |- | 2025 | Billy and Dom Eat the World | |- | 2025 | {{Не перакладзена 5|Washington Black (тэлесерыял)|Washington Black|4=Washington Black (TV series)}} | |} === Тэатр === {| class="wikitable" |+ ! Год ! Назва |- | 2013 | {{Не перакладзена 5|Макбет (п’еса)|Макбет|4=Macbeth}} |- | rowspan="2" | 2024 | rowspan="2" | {{Не перакладзена 5|Rosencrantz and Guildenstern Are Dead}} |- |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" !Год ! Назва |- | 2003 год | {{Не перакладзена 5|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля (відэагульня)|Валадар пярсцёнкаў: Вяртанне караля|4=The Lord of the Rings: The Return of the King (video game)}} |- | 2004 год | [[The Battle for Middle-Earth|Валадар пярсцёнкаў: Бітва за Міжзем’е]] |- | 2006 г. | {{Не перакладзена 5|The Lord of the Rings: The Battle for Middle-earth II: The Rise of the Witch-king}} |- | 2013 год | {{Не перакладзена 5|Lego The Lord of the Rings (відэагульня)|Lego The Lord of the Rings|4=Lego The Lord of the Rings (video game)}} |- | 2019 год | {{Не перакладзена 5|Magic: The Gathering Arena||4=}} |- | 2020, 2022 | {{Не перакладзена 5|The Elder Scrolls Online}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://beecake.com/ Афіцыйны сайт] * {{Imdb імя|101710|Білі Бойд}} * {{Rotten Tomatoes person|billy_boyd|Білі Бойд|name=Білі Бойд}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Каралеўскай кансерваторыі Шатландыі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1968 годзе]] {{DEFAULTSORT:Бойд Білі}} 04zki2zmqc4il9xflzz25abmlv2ffjr Самуэль Багуміл Ліндэ 0 805657 5124240 5124078 2026-04-10T12:37:13Z Aliaksei Lastouski 75892 5124240 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў "''Слоўніку польскай мовы''" (1807–1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815–1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца – гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813–1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста» [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста», выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». У другой працы – «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') – Ліндэ звяртае ўвагу на "рускую мову" Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна "''język ruski''" вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] "Гісторыя рускай літаратуры" (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая „''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''”, беларускай - „''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''”, сучаснай расійскай – „''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''"<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] hzgfskaavacsvu2eh3s8arjtms1m68j 5124350 5124240 2026-04-10T18:42:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5124350 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} [[Файл:POL_COA_Słownik.svg|міні|Ліндэ за працу над слоўнікам у 1826 годзе быў узнагароджаны шляхецкіх гербам царом [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I]] (праект герба распрацоўваў сам Ліндэ)]] [[Файл:Popiersie_SB_Lindego_Powazki.JPG|міні|Бюст С. Б. Ліндэ з сямейнай магілы на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве]] [[Файл:Dawny_budynek_Szkoły_Obywatelskiej_w_Toruniu.jpg|міні|Былая пратэстанцкая школа Новага горада ў Торуні, якую наведваў Самуэль Багуміл Ліндэ ў другой палове XVIII стагоддзя]] [[Файл:Torun_pomnik_Lindego.jpg|міні|Помнік Ліндэ ў Торуні]] '''Самуэль Багуміл Ліндэ''' ({{lang-pl|Samuel Bogumił Linde}}; {{ВД-Прэамбула}}) — польскі [[Славістыка|славіст]], [[Лексікаграфія|лексікограф]], [[Мовазнаўства|лінгвіст]], перакладчык, бібліёграф, педагог і [[бібліятэкар]], аўтар манументальнага ''«Слоўніка польскай мовы»'' (1807—1814)<ref>Ліндэ Самуэль Багуміл // [[Беларуская энцыклапедыя]]: У 18 т. Т. 9: Кулібін — Малаіта / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн. : [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|БелЭн]], 1999. — Т. 9. — C. 265.</ref><ref name=":0">Biskup Marian (red.), ''[https://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=40020 Wybitni ludzie dawnego Torunia],'' Warszawa PWN 1982, s. 153—160. </ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Торунь|Торуні]], малодшы сын мяшчаніна, імігранта са [[Швецыя|Швецыі]], майстра-слесара і раднага Яна Якабсена Ліндэ (Jan Jacobsen Lindt) і Ганны Барбары, народжанай Лангенган (Barbara Langenhan). Наведваў школу Новага горада ў Торуні і пратэстанцкую акадэмічную гімназію. З 1789 года вывучаў [[Багаслоўе|тэалогію]] і [[Філалогія|філалогію]] ва [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|ўніверсітэце Лейпцыга.]] У 1791 годзе, пасля двух гадоў спроб, стаў выкладчыкам польскай мовы і літаратуры ва ўніверсітэце. Скончыў яго ў 1792 годзе, атрымаўшы званне ''магістра дыпламатыкі'' на філасофскім факультэце пасля абароны дысертацыі ''«De solatiis adversus mortis horrores in Platone et Novo Testamento obviis»'', што дало яму права чытаць лекцыі ва ўніверсітэце. Восенню 1792 года пачаў супрацоўнічаць з прыхільнікамі [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая,]] якія жылі ў [[Саксонія (федэральная зямля)|Саксоніі]] ў выгнанні, пераклаў на нямецкую мову творы [[Юльян Урсын Нямцэвіч|Юльяна Урсына Нямцэвіча]] «''Вяртанне дэпутата»'' і ''«Таргавіцкую Біблію»'', а таксама творы [[Гуга Калантай|Гуга Калантая]], [[Ігнацы Патоцкі|Ігнацыя Патоцкага]] і Францішка Ксаверыя Дмахоўскага «''Пра ўздым і падзенне Канстытуцыі 3 мая 1791 года»''. Пераклады гэтых твораў былі апублікаваныя ў Лейпцыгу паміж 1792 і 1794 гадамі. Кантакты з польскімі эмігрантамі, чыё сацыяльнае становішча пераўзыходзіла Ліндэ, адкрылі яму кар’ерныя шляхі, нягледзячы на тагачасную палітычную сітуацыю, і назаўсёды прывязалі яго да польскасці. Падчас [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі]] жыў у [[Варшава|Варшаве]] сярод прыхільнікаў Ігнацыя Патоцкага і Гуга Калантая. Пасля паразы паўстання стаў бібліятэкарам Юзафа Максіміліяна Асалінскага ў [[Вена|Вене]] да 1803 года. У гэты перыяд сабраў асноўны лексікаграфічны матэрыял для працы свайго жыцця — «''Слоўніка польскай мовы''». У 1800 годзе быў прызначаны членам Варшаўскага таварыства сяброў навукі, у працы якога ён актыўна ўдзельнічаў пасля 1803 года<ref name=":0" />. У 1803 годзе стаў дырэктарам Варшаўскага ліцэя, заснаванага прускімі ўладамі, і займаў гэтую пасаду бесперапынна да 1831 года. 1 сакавіка 1804 года Ліндэ апублікаваў праспект «Слоўніка польскай мовы» на польскай і нямецкай мовах. Дзякуючы падпіскам і дапамозе арыстакратычных спонсараў, у прыватнасці [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], у Варшаве паміж 1807 і 1815 гадамі былі апублікаваныя шэсць тамоў «Слоўніка польскай мовы» вельмі вялікім накладам у 1200 асобнікаў. Ліндэ працягваў прадаваць свае працы да канца жыцця (да 1847 года). У 1817 годзе цар [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандр I]] набыў у аўтара 98 асобнікаў «Слоўніка» для школ [[Літва|Літвы]] і [[Украіна|Украіны]], якія ўжо набылі працы Ліндэ дзякуючы намаганням [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], і асабліва яго рэктара [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]]. У 1816—1818 гадах чытаў лекцыі ў [[Варшаўскі ўніверсітэт|Каралеўскім Варшаўскім універсітэце]], а з 1818 года быў дырэктарам Публічнай бібліятэкі, якая была аддзелена ад універсітэта і пашырала сваю калекцыю ў асноўным рэдкімі старадрукамі. У 1831 годзе бібліятэка налічвала больш за 133 000 тамоў — на той момант гэта была найбуйнейшая бібліятэка ў Польшчы. У 1819 годзе Ліндэ сабраў 50 000 тамоў з бібліятэк царкоўных устаноў, якія ў той час ліквідаваліся. Навуковыя працы Ліндэ, апублікаваныя пасля 1815 года, былі значнымі для таго часу, у які яны былі напісаны: «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (1815—1816), «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (1816, фактычна 1817) і «''Пра мову старажытных прусаў''» (1822). З шырокай перакладчыцкай дзейнасці Ліндэ былі апублікаваныя толькі ''«[[Vincent Kadłubek|Вінцэнт Кадлубек]]»'' Я. М. Асалінскага і ''«Гістарычны нарыс расійскай літаратуры»'' [[Mikołaj Griecz|Мікалая Грэча]] (1823). Падчас выхаду на пенсію ён працаваў над расійска-польскім слоўнікам, які пакінуў няскончаным. Гэтая праца некаторы час цікавіла расійскія ўлады, але падвяргалася крытыцы з боку расійскіх навукоўцаў. У 1826 годзе быў узведзены ў дваранскія тытулы; атрымаў спадчыннае дваранства і [[герб]] «Слоўнік». Быў узнагароджаны [[Ордэн Святога Станіслава|ордэнам Святога Станіслава]] II ступені ў 1818 годзе і III ступені ў 1815 годзе, а таксама [[Ордэн Святога Уладзіміра|ордэнам Святога]] [[Ордэн Святога Уладзіміра|Уладзіміра]] III ступені царамі Аляксандрам I і [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаем I.]] У 1816 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны таварыствам, за свой «Слоўнік польскай мовы»; у 1842 годзе атрымаў залаты медаль, прафінансаваны ўладамі Каралеўства Польскага, з нагоды свайго юбілею. У 1844 годзе стаў ганаровым грамадзянінам горада Торунь <ref>{{Cite web|url=https://torun.pl/pl/wykaz-honorowych-obywateli-miasta-torunia|title=Honorowi Obywatele Torunia|website=torun.pl}}</ref> . Пахаваны на Евангеліцка-Аўгсбургскіх могілках у Варшаве (алея 1, № 12). == Беларусістычныя даследванні == Пытанне таго, наколькі Ліндэ ў "''Слоўніку польскай мовы''" (1807–1814) выкарыстоўваў матэрыялы беларускай мовы застаецца дыскусійным. [[Вацлаў Ластоўскі]] лічыў, што ўключна з вытворнымі ў слоўніку налічваецца да 10 тысяч запазычанняў з беларускай і ўкраінскай моў<ref name=":02">{{Кніга|аўтар=Запрудскі Сяргей|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ // Нарысы гісторыі беларускага мовазнаўства ХІХ стагоддзя: дапаможнік|год=2020|месца=Мінск|выдавецтва=БДУ|старонкі=25-40|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/294026/1/Zaprudski.pdf}}</ref>. Але беларуская і ўкраінская мовы былі абмінуты С. Б. Ліндэ ў змешчаным у першым томе слоўніка ягоным пераліку славянскіх моў і дыялектаў, з якіх ён чэрпаў паралелі для польскіх слоў. У слоўніку С. Б. Ліндэ прыведзена цытата з «''Хронікі Гвагніна''», у якой фігуруе выраз Белая Русь. Таксама ў слоўніку ёсць артыкулы з назвамі сямі беларускіх гарадоў: [[Брэст]], [[Гродна]], [[Масты]], [[Навагрудак]], [[Нясвіж]], [[Магілёў]], [[Орша]]<ref>''Lewaszkiewicz, Tadeusz''. [https://ispan.waw.pl/ireteslaw/handle/20.500.12528/320bia%C5%82orutenistyczne.pdf Zainteresowania białorutenistyczne Samuela Bogumila Lindego]. W: Maria Biolik i in. (red.). ''Slavica, onomastica, regionalia. Prace dedykowane Panu Profesorowi Jerzemu Dumie''. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, 2016. S. 97-105.</ref>. У 1815–1816 гг. у Варшаве на польскай мове былі надрукаваны дзве працы Самуэля Багуміла Ліндэ, якія з’явіліся вельмі важным укладам у беларусістыку таго часу, фактычна распачыналі навуковае зацікаўленне беларускай мовай. Першая праца – гэта вялікі артыкул «''Аб славянска-расійскай літаратуры''» (''O literaturze słowiańskorosyjskiej''), дзе падрабаязна разглядаецца выдадзеная ў 1813–1815 гг. у Санкт-Пецярбургу праца [[Васіль Сцяпанавіч Сопікаў|Васіля Сопікава]] «''Спроба расійскай бібліяграфіі''». У ім упершыню ў польскамоўнай навуковай літаратуры сустракаецца выраз беларуская мова. Так, С. Б. Ліндэ акцэнтаваў увагу на тым, што мову не ўсіх прадстаўленых у каталогу В. Сопікава кірылічных выданняў трэба кваліфікаваць як царкоўнаславянскую: «''…шмат ёсць напісаных па-маларасійску або па-беларасійску''». Ліндэ змясціў два паралельныя, беларускі і польскі, фрагменты з ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста» [[Стафан Іванавіч Зізаній|Стафана Зізанія]], каментуючы мову ´Казання святога Кірылы пра Антыхрыста», выказаў меркаванне аб блізкасці здабытай з гэтага помніка, раней яму невядомай мовы да польскай: беларуская і польская мовы, на яго думку, адрозніваліся толькі канчаткамі іменных часцін мовы і дзеясловаў, але рэдка лексікай<ref name=":2">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/165563104/%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%86%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95_%D0%9F%D0%90%D0%9D%D0%AF%D0%A6%D0%A6%D0%AF_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF_%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%90_%D0%8E_%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%A8%D0%90%D0%99_%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%92%D0%95_%D0%A5%D0%86%D0%A5_%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%93%D0%9E%D0%94%D0%94%D0%97%D0%AF_%D0%A0%D0%9E%D0%9B%D0%AF_%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%A6_%D0%93%D0%86%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A0%D0%AB%D0%A7%D0%9D%D0%90%D0%93%D0%90_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%A4%D0%86%D0%9B%D0%AE|аўтар=Siarhiej Zaprudski|загаловак=ФАРМІРАВАННЕ ПАНЯЦЦЯ «БЕЛАРУСКАЯ МОВА» Ў ПЕРШАЙ ПАЛОВЕ ХІХ СТАГОДДЗЯ: РОЛЯ ПРАЦ ГІСТАРЫЧНАГА ПРОФІЛЮ|год=2025-01-01|выданне=Беларуская мова – галоўная гісторыка-культурная каштоўнасць нацыі і дзяржавы : (да 95-годдзя Інстытута мовазнаўства імя Якуба Коласа) : зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа ; пад агул. рэд. І. Л. Капылова ; н...}}</ref>. Ліндэ вельмі ўважліва і падрабязна разгледзеў тыя месцы кнігі Сопікава, у якіх гаворка ішла пра [[Францыск Скарына|Францыска Скарыну]], паводле меркавання філолага, Скарына хутчэй пісаў свае творы «''на рускім дыялекце, вельмі блізкім да польскай мовы''». У другой працы – «''Аб Літоўскім статуце, рускай мовай і друкам выдадзеным, паведамленне''» (''O Statucie litewskim ruskim językiem i drukiem wydanym wiadomość'') – Ліндэ звяртае ўвагу на "рускую мову" Статута. Недыферэнцыяванае выкарыстанне некаторымі тагачаснымі польскімі аўтарамі тэрміна "''język ruski''" вымусіла Ліндэ зрабіць заўвагу адносна таго, што гэты выраз часам ужываўся неўласціва: напрыклад, [[Тадэвуш Чацкі]] ў асобных выпадках змешваў назву руская мова з назвамі царкоўная мова і расійская мова. Аднак, сцвярджае С. Б. Ліндэ, руская мова моцна адрозніваецца ад расійскай і царкоўнай, і<blockquote>расіянін, які з захапленнем дэкламуе творы Ламаносава, Дзяржавіна і г. д., а таксама грэцка-расійскі святар, які ўсю славянскую Біблію ведае на памяць, не зразумее ніводнага артыкула рускага Літоўскага статута настолькі, што ўзнікла патрэба выдаць Статут у перакладзе на расійскую мову.</blockquote>Зыходзячы з таго што мова Статута не адрознівалася ад мовы кваліфікаванага В. Сопікавым як беларуская «Казання Святога Кірыла аб Антыхрысце», С. Б. Ліндэ назваў мову Літоўскага статута беларускай, выдзеліўшы ў тэксце гэтую назву<ref name=":02" />. У працы «Аб Літоўскім статуце…» С. Б. Ліндэ яшчэ раз звярнуўся да тэмы кваліфікацыі мовы Ф. Скарыны і скарэкціраваў свае ранейшыя погляды: «''у Скарыны назіраем дамешку рускай мовы да царкоўнай, старая славянская мова ў яго выразна пераважае''»<ref name=":02" />. Такім чынам, у працы Ліндэ істотнымі для беларусістыкі аказаліся размежаванне беларускай («рускай»), расійскай і стараславянскай моў у якасці асобных і і кваліфікацыя мовы Статута як беларускай<ref name=":02" />. У прадмове да перакладу кнігі [[Мікалай Іванавіч Грэч|Мікалая Грэча]] "Гісторыя рускай літаратуры" (1823) Ліндэ падкрэслівае неабходнасць устанавіць і захоўваць розніцу ва ўжыванні назваў славянскай, царкоўнай, рускай, маларасійскай, беларускай, сучаснай расійскай моў. Ён паўторна прапанаваў сваю дыферэнцыяцыю, пры гэтым рускай ён назваў мову, якая „''была ва ўжытку ў Маскве і ваколіцах да часу Пятра Вялікага і трохі пазней''”, беларускай - „''на якой народ размаўляе ў Літве і часткова на Валыні''”, сучаснай расійскай – „''якая ўзнікла пасля Пятра Вялікага''"<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/12213|аўтар=Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|загаловак=Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ|год=2007|выданне=Droga ku wzajemności. 50 lat białorutenistyki na Uniwersytecie Warszawskim. Redakcja naukowa Mikołaj Timoszuk i Mikołaj Chaustowicz. (Acta Albaruthenica 6)|старонкі=S. 382—395}}</ref>. Такім чынам, Ліндэ спачатку разумеў пад ´беларускай мовайª выключна гістарычны феномен, але пазней змяніў свой пункт гледжання і выкарыстоўваў гэты лінгвонім толькі для наймення сучаснай яму жывой беларускай мовы<ref name=":2" />. Паводле Сяргея Запрудскага:<blockquote>На кароткі час Ліндэ блізка дакрануўся да некаторых вельмі важных пісьмовых помнікаў беларускай гісторыі: выданняў Ф. Скарыны, Статута Вялікага Княства Літоўскага і інш. Першы аналіз Статута дазволіў Ліндэ ідэнтыфікаваць беларускую мову як адрозную і ад польскай, і ад расійскай, і ад царкоўнаславянскай. Верагодна, з прычыны таго, аднак, што паглыбленая распрацоўка беларускай тэматыкі не магла прыносіць палітычных дывідэндаў Ліндэ неўзабаве перастаў акцэнтаваць беларускі ракурс польскаўсходнеславянскіх сувязяў, звузіўшы яго да польска-расійскага<ref name=":3" />.</blockquote> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндэ Самуэль Багуміл}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Лейпцыгскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Славісты Польшчы]] 252s6fqzsa5lg52k1rnfqfz71mdgra6 Шаблон:Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага 10 805659 5124370 5123605 2026-04-10T19:39:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124370 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |загаловак = Кніжная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Рукапісныя помнікі<br/>(XIV—XVIII стст.) |спіс1 = * [[Лаўрышаўскае Евангелле]] (XIV ст.) * [[Мсціслаўскі Псалтыр]] (1395) * [[Кіеўскі Псалтыр]] (1397) * [[Смаленскі Псалтыр]] (1390-я) * [[Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх]] (1395) * [[Дзесятаглаў]] (Мацея Дзесятага, 1502—1507) * [[Супрасльскі летапіс]] * [[Кніга Аляксандрыя]] |група2 = [[Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Музычныя рукапісы<br/>і друкі (Ірмалоі)]] |спіс2 = * [[Супрасльскі ірмалой]] (1598—1601) * [[Жыровіцкі ірмалой]] * [[Куцеінскі ірмалой]] * [[Ірмалой Лаўрэна Крупскага]] (Смаленск, XVII ст.) * [[Ірмалой Яна Рапалейскага]] (1744) * [[Анфалагіён]] * [[Трыфалагіён]] |група3 = Друкарні ВКЛ |спіс3 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Вільня |спіс1 = * [[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] * [[Друкарня Мамонічаў]] * [[Віленская брацкая друкарня]] * [[Віленская друкарня Яна Карцана|Друкарня Яна Карцана]] * [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]] * [[Друкарня Базыльян|Базыльянская друкарня]] |група2 = Іншыя гарады |спіс2 = * [[Ашмянская друкарня]] * [[Брэсцкая друкарня|Брэсцкая (Радзівілаўская)]] * [[Буйніцкая друкарня|Буйніцкая (Спірыдона Собаля)]] * [[Гродзенская друкарня|Гродзенская (Тызэнгаўза / Каралеўская)]] * [[Еўеўская друкарня]] * [[Заблудаўская друкарня]] * [[Заслаўская друкарня]] * [[Куцеінская друкарня]] * [[Лоская друкарня]] * [[Любчанская друкарня|Любчанская (Пятра Бластуса Кміты)]] * [[Магілёўская брацкая друкарня]] * [[Мінская брацкая друкарня]] * [[Нясвіжская друкарня]] * [[Пінская друкарня|Пінская (езуіцкая)]] * [[Слуцкая друкарня]] * [[Супрасльская друкарня]] * [[Цяпінская друкарня]] }} |група4 = Кірылічныя выданні |спіс4 = * [[Біблія Францыска Скарыны]] (1517—1519) * [[Малая падарожная кніжка]] (1522) * [[Апостал (1525)|«Апостал»]] (1525) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года|Першы Статут ВКЛ]] (1529) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другі Статут ВКЛ]] (1566) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэці Статут ВКЛ]] (1588) * [[Трыбунал або Цэтула]] (1581) * [[Катэхізіс (1562)|«Катэхізіс» Сымона Буднага]] (1562) * [[Евангелле Васіля Цяпінскага]] (каля 1570) * [[Евангелле вучыцельнае]] (1580, 1616) * [[Дыёптра]] (Еўе, 1612) * [[Еўеўскі буквар]] (1618) * [[Куцеінскі буквар]] (1631) * [[Акафісты і каноны]] (Магілёў, 1693) * [[Лексіс (1596)|«Лексіс»]] і [[Грамматіка словенска]] (Л. Зізаній, 1596) * [[Граматыка Сматрыцкага|«Грамматіки славенския правилноє Сvнтагма»]] (1619) * [[Лексікон славенароскі|«Лексікон славенароскі»]] (П. Бярында, 1627) |група5 = Польскамоўныя і<br/> лацінамоўныя выданні |спіс5 = * [[Брэсцкая Біблія]] (Радзівілаўская, 1563) * [[Нясвіжская Біблія]] (С. Буднага, 1572) * [[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]] (Слуцк, 1678) * [[Rosarium et officium Beatae Mariae Virginis|Rosarium]] (Вільня, 1678) * [[Аб апраўданні грамадным]] (Нясвіж) |група6 = Дзеячы кніжнай культуры |спіс6 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Друкары і выдаўцы |спіс1 = * [[Францыск Скарына]] * [[Сымон Будны]] * [[Васіль Цяпінскі]] * [[Мамонічы|Кузьма, Лука і Лявон Мамонічы]] * [[Ян Карцан]] і [[Іосіф Карцан]] * [[Пётр Бластус Кміта]] * [[Васіль Гарабурда]] * [[Спірыдон Собаль]] * [[Іаіль Труцэвіч]] * [[Пётр Элерт]] * [[Іван Фёдараў (друкар)|Іван Фёдараў]] * [[Пётр Мсціславец]] |група2 = Лексікографы і пісьменнікі |спіс2 = * [[Лаўрэнцій Зізаній]] * [[Сцяфан Зізаній]] * [[Памва Бярында]] * [[Мялецій Сматрыцкі]] * [[Ілья Капіевіч]] * [[Сымон Полацкі]] * [[Мацей Дзесяты]] |група3 = Гравёры і мастакі |спіс3 = * [[Максім Вошчанка]] * [[Васіль Вошчанка]] * [[Іван Шчырскі]] * [[Аляксандр Тарасевіч]] * [[Лявон Тарасевіч]] * [[Фёдар Ангілейка]] |група4 = Інтралігатары (пераплётчыкі) |спіс4 = * [[Якуб Марковіч]] * [[Казімір Вяжбойскі]] * [[Францыск Сафія]] * [[Эльях Тыль]] |група5 = Мецэнаты і фундатары |спіс5 = * [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] * [[Леў Сапега]] * [[Мікалай Радзівіл Чорны]] * [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл Сіротка]] * [[Ян Кішка]] * [[Багдан Агінскі]] * [[Рыгор Хадкевіч]] }} |група7 = З'явы і прафесіі |спіс7 = * [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|Інтралігатарства (пераплётная справа)]] * [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|Кніжная гравюра]] ([[Ксілаграфія]], [[Медзярыт]]) * [[Кніжны гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім|Кніжны гандаль]] * [[Цэнзура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Цэнзура ў ВКЛ]] (Індэксы забароненых кніг) * [[Сільва рэрум]] * [[Панегірычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Панегірычная літаратура]] * [[Вакабула]] * [[Суперэкслібрыс]] * [[Фоліа]] |група8 = Бібліятэкі і кнігазборы |спіс8 = * [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка (Радзівілаў)]] * [[Бібліятэка Сапегаў]] (Ружаны, Дзярэчын) * [[Бібліятэка Віленскай акадэміі]] * [[Бібліятэка Супрасльскага манастыра]] * [[Бібліятэка Жыровіцкага манастыра]] * [[Бібліятэка Храптовічаў]] (Шчорсы) * [[Слуцкая бібліятэка кальвіністаў]] * [[Бібліятэка Залускіх]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вялікае Княства Літоўскае]] </noinclude> bvaq8oc84ro8cquzey6qeq8t9m8ssp9 5124433 5124370 2026-04-11T07:04:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124433 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |загаловак = Кніжная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Рукапісныя помнікі<br/>(XIV—XVIII стст.) |спіс1 = * [[Лаўрышаўскае Евангелле]] (XIV ст.) * [[Мсціслаўскі Псалтыр]] (1395) * [[Кіеўскі Псалтыр]] (1397) * [[Смаленскі Псалтыр]] (1390-я) * [[Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх]] (1395) * [[Дзесятаглаў]] (Мацея Дзесятага, 1502—1507) * [[Супрасльскі летапіс]] * [[Кніга Аляксандрыя]] |група2 = [[Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Музычныя рукапісы<br/>і друкі (Ірмалоі)]] |спіс2 = * [[Супрасльскі ірмалой]] (1598—1601) * [[Жыровіцкі ірмалой]] * [[Куцеінскі ірмалой]] * [[Ірмалой Лаўрэна Крупскага]] (Смаленск, XVII ст.) * [[Ірмалой Яна Рапалейскага]] (1744) * [[Анфалагіён]] |група3 = Друкарні ВКЛ |спіс3 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Вільня |спіс1 = * [[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] * [[Друкарня Мамонічаў]] * [[Віленская брацкая друкарня]] * [[Віленская друкарня Яна Карцана|Друкарня Яна Карцана]] * [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]] * [[Друкарня Базыльян|Базыльянская друкарня]] |група2 = Іншыя гарады |спіс2 = * [[Ашмянская друкарня]] * [[Брэсцкая друкарня|Брэсцкая (Радзівілаўская)]] * [[Буйніцкая друкарня|Буйніцкая (Спірыдона Собаля)]] * [[Гродзенская друкарня|Гродзенская (Тызэнгаўза / Каралеўская)]] * [[Еўеўская друкарня]] * [[Заблудаўская друкарня]] * [[Заслаўская друкарня]] * [[Куцеінская друкарня]] * [[Лоская друкарня]] * [[Любчанская друкарня|Любчанская (Пятра Бластуса Кміты)]] * [[Магілёўская брацкая друкарня]] * [[Мінская брацкая друкарня]] * [[Нясвіжская друкарня]] * [[Пінская друкарня|Пінская (езуіцкая)]] * [[Слуцкая друкарня]] * [[Супрасльская друкарня]] * [[Цяпінская друкарня]] }} |група4 = Кірылічныя выданні |спіс4 = * [[Біблія Францыска Скарыны]] (1517—1519) * [[Малая падарожная кніжка]] (1522) * [[Апостал (1525)|«Апостал»]] (1525) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года|Першы Статут ВКЛ]] (1529) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другі Статут ВКЛ]] (1566) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэці Статут ВКЛ]] (1588) * [[Трыбунал або Цэтула]] (1581) * [[Катэхізіс (1562)|«Катэхізіс» Сымона Буднага]] (1562) * [[Евангелле Васіля Цяпінскага]] (каля 1570) * [[Евангелле вучыцельнае]] (1580, 1616) * [[Дыёптра]] (Еўе, 1612) * [[Еўеўскі буквар]] (1618) * [[Куцеінскі буквар]] (1631) * [[Акафісты і каноны]] (Магілёў, 1693) * [[Лексіс (1596)|«Лексіс»]] і [[Грамматіка словенска]] (Л. Зізаній, 1596) * [[Граматыка Сматрыцкага|«Грамматіки славенския правилноє Сvнтагма»]] (1619) * [[Лексікон славенароскі|«Лексікон славенароскі»]] (П. Бярында, 1627) |група5 = Польскамоўныя і<br/> лацінамоўныя выданні |спіс5 = * [[Брэсцкая Біблія]] (Радзівілаўская, 1563) * [[Нясвіжская Біблія]] (С. Буднага, 1572) * [[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]] (Слуцк, 1678) * [[Rosarium et officium Beatae Mariae Virginis|Rosarium]] (Вільня, 1678) * [[Аб апраўданні грамадным]] (Нясвіж) |група6 = Дзеячы кніжнай культуры |спіс6 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Друкары і выдаўцы |спіс1 = * [[Францыск Скарына]] * [[Сымон Будны]] * [[Васіль Цяпінскі]] * [[Мамонічы|Кузьма, Лука і Лявон Мамонічы]] * [[Ян Карцан]] і [[Іосіф Карцан]] * [[Пётр Бластус Кміта]] * [[Васіль Гарабурда]] * [[Спірыдон Собаль]] * [[Іаіль Труцэвіч]] * [[Пётр Элерт]] * [[Іван Фёдараў (друкар)|Іван Фёдараў]] * [[Пётр Мсціславец]] |група2 = Лексікографы і пісьменнікі |спіс2 = * [[Лаўрэнцій Зізаній]] * [[Сцяфан Зізаній]] * [[Памва Бярында]] * [[Мялецій Сматрыцкі]] * [[Ілья Капіевіч]] * [[Сымон Полацкі]] * [[Мацей Дзесяты]] |група3 = Гравёры і мастакі |спіс3 = * [[Максім Вошчанка]] * [[Васіль Вошчанка]] * [[Іван Шчырскі]] * [[Аляксандр Тарасевіч]] * [[Лявон Тарасевіч]] * [[Фёдар Ангілейка]] |група4 = Інтралігатары (пераплётчыкі) |спіс4 = * [[Якуб Марковіч]] * [[Казімір Вяжбойскі]] * [[Францыск Сафія]] * [[Эльях Тыль]] |група5 = Мецэнаты і фундатары |спіс5 = * [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] * [[Леў Сапега]] * [[Мікалай Радзівіл Чорны]] * [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл Сіротка]] * [[Ян Кішка]] * [[Багдан Агінскі]] * [[Рыгор Хадкевіч]] }} |група7 = З'явы і прафесіі |спіс7 = * [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|Інтралігатарства (пераплётная справа)]] * [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|Кніжная гравюра]] ([[Ксілаграфія]], [[Медзярыт]]) * [[Кніжны гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім|Кніжны гандаль]] * [[Цэнзура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Цэнзура ў ВКЛ]] (Індэксы забароненых кніг) * [[Сільва рэрум]] * [[Панегірычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Панегірычная літаратура]] * [[Вакабула]] * [[Суперэкслібрыс]] * [[Фоліа]] |група8 = Бібліятэкі і кнігазборы |спіс8 = * [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка (Радзівілаў)]] * [[Бібліятэка Сапегаў]] (Ружаны, Дзярэчын) * [[Бібліятэка Віленскай акадэміі]] * [[Бібліятэка Супрасльскага манастыра]] * [[Бібліятэка Жыровіцкага манастыра]] * [[Бібліятэка Храптовічаў]] (Шчорсы) * [[Слуцкая бібліятэка кальвіністаў]] * [[Бібліятэка Залускіх]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вялікае Княства Літоўскае]] </noinclude> f4y100l2kbuqw7gvztv28feqs6e11a3 5124494 5124433 2026-04-11T09:13:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124494 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |загаловак = Кніжная культура [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] |выява = |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |клас_спісаў = hlist |група1 = Рукапісныя помнікі<br/>(XIV—XVIII стст.) |спіс1 = * [[Лаўрышаўскае Евангелле]] (XIV ст.) * [[Мсціслаўскі Псалтыр]] (1395) * [[Кіеўскі Псалтыр]] (1397) * [[Смаленскі Псалтыр]] (1390-я) * [[Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх]] (1395) * [[Дзесятаглаў]] (Мацея Дзесятага, 1502—1507) * [[Супрасльскі летапіс]] * [[Кніга Аляксандрыя]] |група2 = [[Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Музычныя рукапісы<br/>і друкі (Ірмалоі)]] |спіс2 = * [[Супрасльскі ірмалой]] (1598—1601) * [[Жыровіцкі ірмалой]] * [[Куцеінскі ірмалой]] * [[Ірмалой Лаўрэна Крупскага]] (Смаленск, XVII ст.) * [[Ірмалой Яна Рапалейскага]] (1744) * [[Анфалагіён]] |група3 = Друкарні ВКЛ |спіс3 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Вільня |спіс1 = * [[Віленская друкарня Скарыны|Друкарня Францыска Скарыны]] * [[Друкарня Мамонічаў]] * [[Віленская брацкая друкарня]] * [[Віленская друкарня Яна Карцана|Друкарня Яна Карцана]] * [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная (езуіцкая) друкарня]] * [[Друкарня Базыльян|Базыльянская друкарня]] |група2 = Іншыя гарады |спіс2 = * [[Ашмянская друкарня]] * [[Брэсцкая друкарня|Брэсцкая (Радзівілаўская)]] * [[Буйніцкая друкарня|Буйніцкая (Спірыдона Собаля)]] * [[Гродзенская друкарня|Гродзенская (Тызэнгаўза / Каралеўская)]] * [[Еўеўская друкарня]] * [[Заблудаўская друкарня]] * [[Заслаўская друкарня]] * [[Куцеінская друкарня]] * [[Лоская друкарня]] * [[Любчанская друкарня|Любчанская (Пятра Бластуса Кміты)]] * [[Магілёўская брацкая друкарня]] * [[Мінская брацкая друкарня]] * [[Нясвіжская друкарня]] * [[Пінская друкарня|Пінская (езуіцкая)]] * [[Слуцкая друкарня]] * [[Супрасльская друкарня]] * [[Цяпінская друкарня]] }} |група4 = Кірылічныя выданні |спіс4 = * [[Біблія Францыска Скарыны]] (1517—1519) * [[Малая падарожная кніжка]] (1522) * [[Апостал (1525)|«Апостал»]] (1525) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1529 года|Першы Статут ВКЛ]] (1529) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 года|Другі Статут ВКЛ]] (1566) * [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Трэці Статут ВКЛ]] (1588) * [[Трыбунал або Цэтула]] (1581) * [[Катэхізіс (1562)|«Катэхізіс» Сымона Буднага]] (1562) * [[Евангелле Васіля Цяпінскага]] (каля 1570) * [[Евангелле вучыцельнае]] (1580, 1616) * [[Дыёптра]] (Еўе, 1612) * [[Еўеўскі буквар]] (1618) * [[Куцеінскі буквар]] (1631) * [[Акафісты і каноны]] (Магілёў, 1693) * [[Лексіс (1596)|«Лексіс»]] і [[Грамматіка словенска]] (Л. Зізаній, 1596) * [[Граматыка Сматрыцкага|«Грамматіки славенския правилноє Сvнтагма»]] (1619) * [[Лексікон славенароскі|«Лексікон славенароскі»]] (П. Бярында, 1627) |група5 = Польскамоўныя і<br/> лацінамоўныя выданні |спіс5 = * [[Брэсцкая Біблія]] (Радзівілаўская, 1563) * [[Нясвіжская Біблія]] (С. Буднага, 1572) * [[Манархія турэцкая (кніга)|Манархія турэцкая]] (Слуцк, 1678) * [[Rosarium et officium Beatae Mariae Virginis|Rosarium]] (Вільня, 1678) * [[Аб апраўданні грамадным]] (Нясвіж) |група6 = Дзеячы кніжнай культуры |спіс6 = {{Навігацыйная табліца |child |група1 = Друкары і выдаўцы |спіс1 = * [[Францыск Скарына]] * [[Сымон Будны]] * [[Васіль Цяпінскі]] * [[Мамонічы|Кузьма, Лука і Лявон Мамонічы]] * [[Ян Карцан]] і [[Іосіф Карцан]] * [[Пётр Бластус Кміта]] * [[Васіль Гарабурда]] * [[Спірыдон Собаль]] * [[Іаіль Труцэвіч]] * [[Пётр Элерт]] * [[Іван Фёдараў (друкар)|Іван Фёдараў]] * [[Пётр Мсціславец]] |група2 = Лексікографы і пісьменнікі |спіс2 = * [[Лаўрэнцій Зізаній]] * [[Сцяфан Зізаній]] * [[Памва Бярында]] * [[Мялецій Сматрыцкі]] * [[Ілья Капіевіч]] * [[Сымон Полацкі]] * [[Мацей Дзесяты]] |група3 = Гравёры і мастакі |спіс3 = * [[Максім Вошчанка]] * [[Васіль Вошчанка]] * [[Іван Шчырскі]] * [[Аляксандр Тарасевіч]] * [[Лявон Тарасевіч]] * [[Фёдар Ангілейка]] |група4 = Інтралігатары (пераплётчыкі) |спіс4 = * [[Якуб Марковіч]] * [[Казімір Вяжбойскі]] * [[Францыск Сафія]] * [[Эльях Тыль]] |група5 = Мецэнаты і фундатары |спіс5 = * [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] * [[Леў Сапега]] * [[Мікалай Радзівіл Чорны]] * [[Мікалай Крыштоф Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл Сіротка]] * [[Ян Кішка]] * [[Багдан Агінскі]] * [[Рыгор Хадкевіч]] }} |група7 = З'явы і прафесіі |спіс7 = * [[Пераплётная справа ў Вялікім Княстве Літоўскім|Інтралігатарства (пераплётная справа)]] * [[Кніжная гравюра Вялікага Княства Літоўскага|Кніжная гравюра]] ([[Ксілаграфія]], [[Медзярыт]]) * [[Кніжны гандаль у Вялікім Княстве Літоўскім|Кніжны гандаль]] * [[Цэнзура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Цэнзура ў ВКЛ]] (Індэксы забароненых кніг) * [[Сільва рэрум]] * [[Панегірычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім|Панегірычная літаратура]] * [[Вакабула]] * [[Суперэкслібрыс]] * [[Фоліа]] |група8 = Бібліятэкі і кнігазборы |спіс8 = * [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжская ардынацкая бібліятэка (Радзівілаў)]] * [[Бібліятэка Сапегаў]] (Ружаны, Дзярэчын) * [[Бібліятэка Віленскай акадэміі]] * [[Бібліятэка Супрасльскага манастыра]] * [[Бібліятэка Жыровіцкага манастыра]] * [[Бібліятэка Храптовічаў]] (Шчорсы) * [[Слуцкая бібліятэка кальвіністаў]] * [[Бібліятэка Залускіх]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вялікае Княства Літоўскае]] </noinclude> ko6v50se9h5plznvrygwjqd8ljdd1tr Кен Стот 0 805664 5124246 5123411 2026-04-10T13:13:52Z Feeleman 163471 афармленне 5124246 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Стот}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Ken Stott}} |Апісанне выявы=Кен Стот у 2014 годзе. |Імя=Кен Стот |Імя пры нараджэнні=Кенэт Кэмпбэл Стот |Гады актыўнасці=1974 — наш час |Шырыня=200px |Фота=Ken Stott.jpg }} '''Кенэт Кэмпбэл Стот''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Kenneth Campbell Stott''; нар. [[19 кастрычніка|19]] [[кастрычнік]]а [[1954]], [[Эдынбург]], [[Шатландыя]])<ref name=":0">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm0832792/|title=Ken Stott|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-07}}</ref> — [[Шатландыя|шатландскі]] [[Акцёр|кінаакцёр]]. Найбольш вядомы роляй інспектара {{Не перакладзена 5|Джон Рэбус|Джона Рэбуса|4=John Rebus}} ў крымінальным серыяле «{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}}» (2006—2007). Таксама здымаўся ў драме «{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}}» (2001—2005) і выконваў ролю [[гном]]а [[Балін (Серадзем’е)|Баліна]] ў кінатрылогіі «[[Хобіт (кінатрылогія)|Хобіт]]» (2012—2014)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/ken_stott|title=Ken Stott Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-07}}</ref>. У 1995 годзе Стот атрымаў {{Не перакладзена 5|Прэмія Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію Лорэнса Аліўе за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=Laurence Olivier Award for Best Actor in a Supporting Role}} у тэатральнай пастаноўцы {{Не перакладзена 5|Broken Glass (п’еса)|Broken Glass|4=Broken Glass (play)}}<ref name=":0" />. За ролю Іяна Гарэта ў тэлевізійным міні-серыяле «{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}}» (2014), дзе ён здымаўся разам з {{Не перакладзена 5|Джэймс Нэсбіт|Джэймсам Нэсбітам|4=James Nesbitt}}, акцёр быў намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|прэмію BAFTA за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|4=BAFTA Award for Best Actor in a Supporting Role}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/bafta-tv-awards-benedict-cumberbatch-787198/|title=BAFTA TV Awards: Benedict Cumberbatch Gets Third Nomination for ‘Sherlock’|first=Alex|last=Ritman|website=The Hollywood Reporter|date=2015-04-08|access-date=2026-04-07}}</ref>, а таксама на прэмію {{Не перакладзена 5|BAFTA Scotland}} за найлепшую мужчынскую ролю на тэлебачанні, якую ў выніку атрымаў. == Фільмаграфія == {| class="wikitable" !Год !Назва |- |1977 |{{Не перакладзена 5|Secret Army (тэлесерыял)|Secret Army|4=Secret Army (TV series)}} |- |1982 |[[Кароль Лір]] |- |1983 |{{Не перакладзена 5|The Beggar's Opera}} |- |1985 |{{Не перакладзена 5|Taggart}} |- |1986 |{{Не перакладзена 5|The Singing Detective}} |- | rowspan="2" |1988 |{{Не перакладзена 5|London's Burning (тэлесерыял)|London's Burning|4=London's Burning (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|For Queen and Country}} |- |1990 |{{Не перакладзена 5|Your Cheatin' Heart (тэлесерыял)|Your Cheatin' Heart|4=Your Cheatin' Heart (TV series)}} |- |1991 |{{Не перакладзена 5|All Good Things (тэлесерыял)|All Good Things|4=All Good Things (TV series)}} |- | rowspan="4" |1993 |''Elvis and the Colonel: The Untold Story'' |- |{{Не перакладзена 5|Anna Lee (тэлесерыял)|Anna Lee|4=Anna Lee (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Franz Kafka's It's a Wonderful Life}} |- |{{Не перакладзена 5|Being Human (фільм, 1994)|Being Human|4=Being Human (1994 film)}} |- | rowspan="2" |1994 |{{Не перакладзена 5|Takin' Over the Asylum}} |- |{{Не перакладзена 5|Shallow Grave (фільм, 1994)|Shallow Grave|4=Shallow Grave (1994 film)}} |- | rowspan="4" |1996 |{{Не перакладзена 5|Saint-Ex}} |- |{{Не перакладзена 5|Silent Witness}} |- |''A Mug’s Game'' |- |{{Не перакладзена 5|Rhodes (тэлесерыял)|Rhodes|4=Rhodes (TV series)}} |- | rowspan="3" |1997 |{{Не перакладзена 5|The Boxer (фільм, 1997)|The Boxer|4=The Boxer (1997 film)}} |- |''Stone, Scissors, Paper'' |- |{{Не перакладзена 5|Fever Pitch (фільм, 1997)|Fever Pitch|4=Fever Pitch (1997 film)}} |- | rowspan="4" |1999 |{{Не перакладзена 5|Dockers (фільм, 1999)|Dockers|4=Dockers (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Debt Collector (фільм, 1999)|The Debt Collector|4=The Debt Collector (1999 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Планкет і Маклэйн|Планкет і Маклэйн|4=Plunkett & Macleane}} |- |{{Не перакладзена 5|Vicious Circle (фільм, 1999)|Vicious Circle|4=Vicious Circle (1999 film)}} |- |1999-2003 |{{Не перакладзена 5|The Vice (тэлесерыял)|The Vice|4=The Vice (TV series)}} |- |2000-2007 |{{Не перакладзена 5|Rebus (тэлесерыял)|Rebus|4=Rebus (2000 TV series)}} |- |2000 |{{Не перакладзена 5|The Miracle Maker (фільм, 1999)|The Miracle Maker|4=The Miracle Maker (1999 film)}} |- |2001 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah|4=Messiah (British TV series)}} |- |2002 |{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 2: Vengeance is Mine|4=Messiah (British TV series)}} |- | rowspan="3" |2003 |''Promoted to Glory'' |- |''The Key'' |- |{{Не перакладзена 5|I'll Sleep When I'm Dead (фільм, 2003)|I'll Sleep When I'm Dead|4=I'll Sleep When I'm Dead (2003 film)}} |- | rowspan="3" |2004 |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah 3:The Promise|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|Кароль Артур (фільм, 2004)|Кароль Артур|4=King Arthur (2004 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|Spivs (фільм, 2004)|Spivs|4=Spivs (film)}} |- | rowspan="5" |2005 |{{Не перакладзена 5|Casanova (фільм, 2005)|Casanova|4=Casanova (2005 film)}} |- |''{{Не перакладзена 5|Messiah (тэлесерыял)|Messiah: The Harrowing|4=Messiah (British TV series)}}'' |- |{{Не перакладзена 5|The Girl in the Café}} |- |{{Не перакладзена 5|The Mighty Celt}} |- |''Uncle Adolf'' |- |2007 |{{Не перакладзена 5|Charlie Wilson's War (фільм, 2007)|Charlie Wilson's War|4=Charlie Wilson's War (film)}} |- | rowspan="2" |2008 |{{Не перакладзена 5|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян (фільм, 2008)|Хронікі Нарніі: Прынц Каспіян|4=The Chronicles of Narnia: Prince Caspian}} |- |{{Не перакладзена 5|Hancock and Joan}} |- |2010 |{{Не перакладзена 5|Toast (фільм, 2010)|Toast|4=Toast (film)}} |- | rowspan="2" |2011 |{{Не перакладзена 5|The Runaway (тэлесерыял)|The Runaway|4=The Runaway (TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Адзін дзень (фільм, 2011)|Адзін дзень|4=One Day (2011 film)}} |- |2012 |[[Хобіт: Нечаканая вандроўка]] |- |2013 |[[Хобіт: Пустка Смаўга]] |- | rowspan="3" |2014 |[[Хобіт: Бітва пяці войскаў]] |- |{{Не перакладзена 5|Man Up (фільм, 2015)|Man Up|4=Man Up (film)}} |- |{{Не перакладзена 5|The Missing (тэлесерыял)|The Missing|4=The Missing (British TV series)}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|An Inspector Calls (фільм, 2015)|An Inspector Calls|4=An Inspector Calls (2015 TV film)}} |- | rowspan="3" |2016 |{{Не перакладзена 5|Вайна і мір (тэлесерыял)|Вайна і мір|4=War & Peace (2016 TV series)}} |- |{{Не перакладзена 5|Café Society (фільм, 2016)|Café Society|4=Café Society (2016 film)}} |- |{{Не перакладзена 5|100 Streets}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Fortitude (тэлесерыял)|Fortitude|4=Fortitude (TV series)}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|The Mercy}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|Strike (фільм, 2018)|Strike|4=Strike (2018 film)}} |- |2021 |{{Не перакладзена 5|The Dig (фільм, 2021)|The Dig|4=The Dig (2021 film)}} |- |2021-2023 |{{Не перакладзена 5|Crime (тэлесерыял)|Crime|4=Crime (TV series)}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|832792}} * {{Rotten Tomatoes person|ken_stott|Кен Стот|name=Кен Стот}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Лорэнса Аліўе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1954 годзе]] {{DEFAULTSORT:Стот Кен}} 9yyl3lo3bm8urh909vtuss7x7e6j8vu Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім 0 805721 5124375 5123591 2026-04-10T20:06:37Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124375 wikitext text/x-wiki '''Музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— неад’емная і значная частка кніжнай культуры [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] перыяду XVI—XVIII стагоддзяў. Яна ўключала ў сябе рукапісныя і друкаваныя выданні багаслужбовага характару, зборнікі царкоўных і свецкіх спеваў, а таксама тэарэтычныя трактаты па музычнай грамаце. Фарміраванне музычнай кніжнасці адбывалася на скрыжаванні ўсходняй ([[Праваслаўе|візантыйска-праваслаўнай]]) і заходнееўрапейскай ([[Каталіцкая царква|каталіцкай]] і [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай]]) традыцый, а таксама пры ўдзеле прафесійных свецкіх музыкантаў і майстроў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=290}}. == Багаслужбовыя музычныя кнігі == Сярод праваслаўнага і ўніяцкага насельніцтва Вялікага Княства Літоўскага найбольш шырока выкарыстоўваліся традыцыйныя музычныя кнігі [[Візантыйскі абрад|візантыйскага абраду]], такія як «[[Посная Трыёдзь]]», «[[Каляровая Трыёдзь]]» і «[[Актоіх]]». Усе гэтыя кнігі мелі прамыя адносіны да [[царкоўны спеў|царкоўнага спеву]], бо змяшчалі тэксты, прызначаныя для харавога выканання падчас набажэнстваў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=290}}. Першапачаткова яны існавалі выключна ў рукапіснай форме і перапісваліся ў манастырскіх скрыпторыях. Аднак ужо на пачатку XVII стагоддзя ў [[Вільня|Вільні]] з'явіліся першыя друкаваныя выданні: «Посная Трыёдзь» (1609) і «Каляровая Трыёдзь» (1609), якія выйшлі са станкоў [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Кузьмы і Лявона Мамонічаў]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=290}}. Гэтыя выданні сталі базавымі і больш не перавыдаваліся да канца XVIII стагоддзя, бо малая колькасць друкаваных асобнікаў была галоўнай прычынай працягу масавага ручнога спісвання і перапісвання кніг{{sfn|Нікалаеў|2009|с=290}}. У адрозненне ад Трыёдзяў, «Актоіх» карыстаўся значна большым попытам. Вядомыя тры выданні Актоіха, прызначаныя для Вялікага Княства Літоўскага, якія пабачылі свет у [[Магілёўская брацкая друкарня|Магілёве]] (1730, 1740 і 1754 гады). Яны друкаваліся фарматам у 4-ю долю аркуша (quarto) і, каб зрабіць кнігі візуальна больш прывабнымі і зручнымі для чытання, выдаўцы ўпрыгожвалі іх двухколерным друкам ([[Чорны колер|чорнай]] і [[Чырвоны колер|чырвонай]] фарбамі) і [[гравюра]]мі-ілюстрацыямі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=290}}. == Ірмалойная традыцыя == Самым распаўсюджаным і характэрным тыпам музычнай кнігі ў ВКЛ стаў [[Ірмалой]] (Ірмалагіён)&nbsp;— зборнік царкоўных спеваў ([[Ірмос|ірмас]]аў), прызначаных для [[клірас|кліраса]]. Даследчыкі адзначаюць, што менавіта ў гэтых зборніках фіксавалася трансфармацыя музычнай культуры: старая сістэма безлінейнага запісу нот (знаменны распеў або «крукі») паступова замянялася на больш дасканалую і зручную пяцілінейную сістэму (так званае «кіеўскае знамя»){{sfn|Нікалаеў|2009|с=291}}. Большасць даследчыкаў адзначаюць, што менавіта ў ВКЛ склалася свая самастойная беларуска-ўкраінская школа нотнага пісьма, якая істотна адрознівалася ад маскоўскай безлінейнай традыцыі<ref>Пикарда Дз. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. Мн., 1995.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. Музычныя рукапісы Ірмалояў перапісваліся ў розных рэгіёнах краіны. Значным помнікам з'яўляецца рукапісны Ірмалой з вёскі [[Суражская]] (пазней Віцебская вобласць), створаны ў 1758 годзе. У ім на палях пакінуты шматлікія запісы мастака-перапісчыка Тамаша Іраноўскага, якія яскрава сведчаць пра працэс яго працы: ''«Хто яго (Ірмалой) украдзе, таму рука па локаць адпадзе, у Бога грэх, у людзей сорам»''{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. Першай вядомай кірылічнай друкаванай кнігай, у якой былі надрукаваны ноты, стаў «Анфалагіён» (або «Цветаслоў»), выдадзены ў 1647 годзе ў [[Куцеінская друкарня|Куцеінскай друкарні]] пад кіраўніцтвам [[Іаіль Труцэвіч|Іаіля Труцэвіча]]. У ім былі змешчаны ўзоры музычнага нотнага тэксту з пяцілінейным станам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. пазней, у 1695 годзе, нотныя лінейкі і знакі былі надрукаваны ў «[[Трыфалагіён|Трыфалагіёне]]», выдадзеным у Віленскай брацкай друкарні{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Некаторыя рукапісныя Ірмалоі аздабляліся выдатнымі мініяцюрамі. Напрыклад, у Ірмалоі майстра [[Лаўрэн Крупскі|Лаўрэна Крупскага]] (Смаленск, канец XVII ст.) захаваліся прыгожыя застаўкі-ініцыялы і мініяцюра «Каранаванне Багародзіцы Святой Тройцай»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=293}}. Іншы выдатны помнік&nbsp;— Ірмалой Яна Рапалейскага, які быў створаны ў 1744 годзе ў [[Віцебск]]у і меў багатае афармленне{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Уніяцкія манастыры таксама перапісвалі ірмалоі. Напрыклад, у бібліятэцы [[Супрасльскі манастыр|Супрасльскага манастыра]] захоўваўся ўнікальны зборнік вакальна-інструментальнай і царкоўнай музыкі 1680 года, вядомы сёння як «[[Полацкі сшытак]]». У ім, акрамя царкоўных мелодый, былі запісаны свецкія песні, канты і танцавальныя матывы, што з'яўлялася адлюстраваннем агульнаеўрапейскіх музычных тэндэнцый ранняга [[Барока|барока]]<ref>Беларуская музыка XVI—XVII стагоддзяў. Мн., 1990.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. == Тэарэтычныя трактаты == Сапраўдным пераваротам і найвышэйшым дасягненнем у музычнай літаратуры Усходняй Еўропы таго часу стала дзейнасць выбітнага музычнага тэарэтыка [[Мікалай Дылецкі|Мікалая Дылецкага]], які паходзіў з [[Кіеў|Кіева]]. Ён стварыў фундаментальны трактат па тэорыі музыкі «[[Граматыка мусікійская|Ідэя граматыкі мусікійскай]]», які закладаў асновы новай еўрапейскай сістэмы натацыі і тлумачыў прынцыпы партэсных (шматгалосных) спеваў. Трактат Дылецкага меў велізарны ўплыў на ўсіх кампазітараў і царкоўных рэгентаў таго часу ў ВКЛ і за яго межамі<ref>Дилецкий Н. Идея грамматики мусикийской. С. 292.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=291}}. == Каталіцкія і ўніяцкія друкі з нотамі == Каталіцкая царква ў ВКЛ таксама актыўна карысталася друкаванай музычнай літаратурай. Выданнем такіх кніг займалася пераважна [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічная друкарня ў Вільні]]. У адрозненне ад кірылічных кніг з «кіеўскім знаменем», езуіты выкарыстоўвалі спецыяльны квадратны і ромбападобны рымскі нотны шрыфт. Характэрным прыкладам такога выдання з'яўляецца кніга «Glos seraficzny...» (Вільня, 1724), у якой была надрукавана «Песня да Святой Тройцы» з паўнавартасным нотным станам, спецыфічнымі знакамі альтэрацыі і лацінскім тэкстам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=297}}. Такія ж квадратныя і ромбападобныя ноты ўжываліся ў кнізе манахаў-кармелітаў «Кароткі выклад агульных правіл малітоўных хароў» (Вільня, 1753) і шматлікіх іншых навучальных дапаможніках для царкоўных хораў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=297}}. Такім чынам, музычная літаратура ў Вялікім Княстве Літоўскім была шматграннай з'явай і прайшла доўгі шлях ад рукапісных манастырскіх фаліянтаў да друкаваных кніг і складаных тэарэтычных трактатаў. Развіццё музычнай кніжнасці адлюстроўвала складанае рэлігійнае ўзаемадзеянне паміж праваслаўнымі, уніятамі і каталікамі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=290}}, а таксама спрыяла інтэграцыі мясцовай культуры і творчага прафесіяналізму ў агульнаеўрапейскі музычны кантэкст ранняга барока{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * Беларуская музыка XVI—XVII стагоддзяў. — Мінск, 1990. * Пікарда Дз. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. — Мінск, 1995. * Дилецкий Н. Идея грамматики мусикийской / Публ., пер. и коммент. В. В. Протопопова. — М., 1979. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя музыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] 57x5yxkfm7ujzvw2euhssc0hhazbycx Сезон 2009/2010 ГК Дынама Мінск 0 805728 5124257 5123639 2026-04-10T13:31:58Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Склад каманды */ 5124257 wikitext text/x-wiki У сезоне 2009/2010 гандбольны клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]] ({{Зл}}'''Чэмпіён '''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2010|2010]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Сяргей Фурс]] (1986) * [[Яўгеній Камароў]] (1986) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (1985) * Марыё Марэціч (1984, [[Харватыя]]) * [[Яўген Несцярэнка]] (1987) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * [[Сяргей Барысавіч Ануфрыенка|Сяргей Ануфрыенка]] (1985, [[Украіна]]) * [[Антон Генадзевіч Пракапеня|Антон Пракапеня]] (1988) * [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (1987) * [[Ігар Рапавец]] (1969, [[Малдова]]) * Антон Рубізаў (1982, [[Расія]]) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (1986) * Андрэй Шыпенка (1982, [[Украіна]]) * [[Мікалай Якімовіч]] (1978) * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько (трэнер)|Мікалай Зянько]] (1977) * Марціньш Лібергс (1980, [[Латвія]]) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Украіны}} [[Сяргей Васільевіч Бябешка|Сяргей Бябешка]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2008/2009 ГК Дынама Мінск]] * [[Сезон 2010/2011 ГК Дынама Мінск]] == Спасылкі == * [https://history.eurohandball.com/ec/cl/men/2009-10/clubs/14305/HC+Dinamo-Minsk EHF CL 2009-10] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2009-10/clubs/14305/HC+Dinamo-Minsk EHF CUP 2009-10] * [https://pressball.by/blog/pressball/58964/#:~:text=Марио%20Маретич%20(1984%2C%20Хорватия)%2C%20Евгений%20Нестеренко%20(1987)%2C%20Сергей%20Онуфриенко%20(1985%2C%20Украина)%2C%20Сергей%20Шилович%20(1986); Операция «Динамо», мирная версия 69 лет спустя] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Дынама Мінск|2009/2010]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2009/2010|Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:2009 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2010 год у Мінску]] c5xb7cs4t0zitvo5af6rliohi58oj0i Закары Артур 0 805737 5124264 5123968 2026-04-10T13:45:30Z Feeleman 163471 афармленне 5124264 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Артур}} {{Кінематаграфіст |Арыгінал імя={{lang-en|Zackary Arthur}} |Апісанне выявы=Закары Артур у 2023 годзе |Імя=Закары Артур |Імя пры нараджэнні=Закары Артур Эрэра |Гады актыўнасці=2013 — наш час |Фота=Zackary Arthur by Gage Skidmore.jpg |Шырыня=200px }} '''Закары Артур Эрэра''' ([[Англійская мова|англ]].: ''Zackary Arthur Herrera''; нар. [[12 верасня|12]] [[Верасень|верасня]] [[2006]], [[Лос-Анджэлес]], [[Каліфорнія]])<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm6236879/|title=Zackary Arthur|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-09}}</ref> — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[акцёр]]. Найбольш вядомы галоўнай роляй {{Не перакладзена 5|Джэк Уілер|Джэка Уілера|4=Jake Wheeler}} ў [[тэлесерыял]]е «{{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/zackary_arthur|title=Zackary Arthur Movies & TV Shows List {{!}} Rotten Tomatoes {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-09}}</ref>, які з’яўляецца працягам кінафраншызы «{{Не перакладзена 5|Child's Play (франшыза)|Child's Play|4=Child's Play (franchise)}}». За гэту працу быў намінаваны на {{Не перакладзена 5|Прэмія «Сатурн» за найлепшую ролю маладога акцёра ці актрысы ў тэлесерыяле|прэмію «Сатурн» за найлепшую ролю маладога акцёра ў тэлесерыяле|4=Saturn Award for Best Performance by a Younger Actor in a Television Series}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://deadline.com/2022/08/saturn-awards-2022-nominations-list-movies-tv-1235089636/|title=Saturn Awards Nominations: ‘The Batman’, ‘Nightmare Alley’, ‘Spider-Man’, ‘Better Call Saul’ Top List|first=Armando|last=Tinoco|website=Deadline|date=2022-08-12|access-date=2026-04-09}}</ref>. Таксама сыграў Сэмі Салівана ў фільме «{{Не перакладзена 5|The 5th Wave (фільм, 2016)|The 5th Wave|4=The 5th Wave (film)}}»<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/5th-wave-finds-sammy-732330|title='The 5th Wave' Finds Its Sammy (Exclusive)|author=Rebecca Ford|website=hollywoodreporter|date=2014-09-15|access-date=2026-04-26}}</ref><ref>{{cite web|lang=en|url=http://www.acting-auditions.org/2014/09/fifth-wave-casting-call-seeking-stand-zackary-arthur.html|title='The Fifth Wave' casting call seeking stand in for Zackary Arthur|work=acting-auditions.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150304045812/https://www.acting-auditions.org/2014/09/fifth-wave-casting-call-seeking-stand-zackary-arthur.html|archive-date=2015-03-04|access-date=2019-07-09}}</ref> і рэгулярна здымаўся ў серыяле «{{Не перакладзена 5|Kidding}}». == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014 |''Trust Me'' |- |2014 |''Surviving A Funeral'' |- |2015 |''Turned'' |- |2016 |{{Не перакладзена 5|The 5th Wave (фільм, 2016)|The 5th Wave|4=The 5th Wave (film)}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Don't Come Back from the Moon}} |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Mom and Dad (фільм, 2017)|Mom and Dad|4=Mom and Dad (2017 film)}} |- |2018 |''These Things Take Time'' |- |2020 |''Secret Agent Dingledorf and His Trusty Dog Splat'' |- |2021 |''Hero Dog: The Journey Home'' |- |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" !Год !Назва |- |2014-2019 |{{Не перакладзена 5|Transparent (тэлесерыял)|Transparent|4=Transparent (TV series)}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Best Friends Whenever}} |- |2015 |{{Не перакладзена 5|Teachers (тэлесерыял)|Teachers|4=Teachers (2016 TV series)}} |- |2015 |''The Half of It'' |- |2016 |[[Анатомія жарсці]] |- |2017 |{{Не перакладзена 5|Ray Donovan}} |- |2018 |{{Не перакладзена 5|S.W.A.T. (тэлесерыял)|S.W.A.T.|4=S.W.A.T. (2017 TV series)}} |- |2018-2020 |{{Не перакладзена 5|Kidding}} |- |2019 |{{Не перакладзена 5|Better Things (тэлесерыял)|Better Things|4=Better Things (TV series)}} |- |2021-2024 |{{Не перакладзена 5|Chucky (тэлесерыял)|Chucky|4=Chucky (TV series)}} |- |2026 |{{Не перакладзена 5|Chicago Med|Chicago Med|4=Chicago Med season 11}} |} == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb імя|6236879}} * {{Rotten Tomatoes person|zackary_arthur|Закары Артур|name=Закары Артур}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-09}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2006 годзе]] {{DEFAULTSORT:Артур Закары}} mwyjwukdpq3xw6mwhsgx90f4n28zxna Яўген Сямёнаў 0 805779 5124241 5124027 2026-04-10T12:44:45Z Паўлюк Шапецька 37440 5124241 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Сямёнаў}} '''Яўген Сямёнаў''' (нар. {{ДН|16|7|1986}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70647-belarus-evgenii-semenov-vsegda-stremilsia-rabotat-v-ofise-no-mogu-stat-i-nacalnikom-komandy Беларусь. Евгений Семёнов: "Всегда стремился работать в офисе. Но могу стать и начальником команды!"] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/player/517786/EvgenySemenov Evgeny SemenovPlayer] {{Бібліяінфармацыя}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Гёзтэпэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Дзюдзеланж]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК ХІФК Хельсінкі]] 0ox6w36wjg3nouzwbgsplm94z6x3rgm 5124245 5124241 2026-04-10T12:55:04Z Паўлюк Шапецька 37440 5124245 wikitext text/x-wiki {{Гандбаліст2}} {{значэнні|Сямёнаў}} '''Яўген Сямёнаў''' (нар. {{ДН|16|7|1986}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. У 2001 годзе пачаў навучанне ва Рэспубліканским вучылішчы алімпійскага рэзерву. Являетса выхаванцам мінскага СКА, выступала за каманда СКА-РУОР і [[ГК СКА Мінск|СКА Мінск]]. Два сезоны граў за фінскі «Рыйхімякі» і два за ХІФК. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://handballfast.com/news/70647-belarus-evgenii-semenov-vsegda-stremilsia-rabotat-v-ofise-no-mogu-stat-i-nacalnikom-komandy Беларусь. Евгений Семёнов: «Всегда стремился работать в офисе. Но могу стать и начальником команды!»] * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2008-09/player/517786/EvgenySemenov Evgeny SemenovPlayer] {{Бібліяінфармацыя}} {{Шаблон:Склад мужчынскай зборнай Беларусі па гандболе на чэмпіянаце Еўропы 2014}} {{DEFAULTSORT:Лук’янчук Юрый}} [[Катэгорыя:Гандбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па гандболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Гёзтэпэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК Дзюдзеланж]] [[Катэгорыя:Ігракі ГК ХІФК Хельсінкі]] kpaqe73y1gzfg354d5fkjrmy64jmlbe Ірмалой Лаўрэна Крупскага 0 805801 5124362 5124092 2026-04-10T19:24:58Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124362 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Лаўрэна Крупскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Лаўрэн Крупскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]] | Выдавецтва = [[Смаленск]] (месца стварэння) | Выпуск = Канец [[XVII стагоддзе|XVII ст.]] | Старонак = }} '''Ірмалой Лаўрэна Крупскага''' — рукапісны музычны зборнік ([[Ірмалой]]), створаны ў канцы [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] ў [[Смаленск]]у. Пра рукапіс вядома дзякуючы яго мастацкаму афармленню. Помнік утрымлівае [[Мініяцюра|мініяцюру]] «Каранаванне Багародзіцы Святой Тройцай», выкананне якой характэрна для беларускай іканаграфіі таго часу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=293}}. Акрамя таго, у рукапісе захаваўся разгорт з няскончанай старонкай, дзе ў пакінутае месца так і не быў упісаны мастацкі [[Ініцыял (тыпаграфія)|ініцыял]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=292}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Смаленска]] 8e3kakzntc1irqb712g2o465fnkire4 Ірмалой Яна Рапалеўскага 0 805805 5124363 5124109 2026-04-10T19:29:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124363 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Яна Рапалейскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Ян Рапалеўскі]] (Ян Рапалейскі) | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]] | Выдавецтва = [[Віцебск]] (месца стварэння) | Выпуск = [[1741]]—[[1744]] гг. | Старонак = }} '''Ірмалой Яна Рапалейскага''' — рукапісны музычны зборнік ([[Ірмалой]]), створаны мастаком [[Ян Рапалеўскі|Янам (Іаанам) Рапалеўскім]] у [[Віцебск]]у ў 1741—1744 гадах. У рукапісе захавалася мастацкае афармленне пачатку [[сціхір|сціхіры]] на [[Пакровы Прачыстай Багародзіцы]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Вядома, што мастак-ілюстратар Ян Рапалеўскі не толькі стварыў уласны ірмалой, але і працаваў з іншымі рукапісамі. Каля 1745 года (праз 30 гадоў пасля напісання) ён аздобіў 10 мініяцюрамі з манаграмай «IR» іншы віцебскі ірмалой, які быў напісаны ў 1714 годзе ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]] Дзімітрыем Гаміловічам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=294}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] pkl5z2cqq66alm85jwu8cmr5z5e8sb0 5124364 5124363 2026-04-10T19:30:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124364 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Яна Рапалеўскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Ян Рапалеўскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]] | Выдавецтва = [[Віцебск]] (месца стварэння) | Выпуск = [[1741]]—[[1744]] гг. | Старонак = }} '''Ірмалой Яна Рапалеўскага''' — рукапісны музычны зборнік ([[Ірмалой]]), створаны мастаком [[Ян Рапалеўскі|Янам (Іаанам) Рапалеўскім]] у [[Віцебск]]у ў 1741—1744 гадах. У рукапісе захавалася мастацкае афармленне пачатку [[сціхір|сціхіры]] на [[Пакровы Прачыстай Багародзіцы]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Вядома, што мастак-ілюстратар Ян Рапалеўскі не толькі стварыў уласны ірмалой, але і працаваў з іншымі рукапісамі. Каля 1745 года (праз 30 гадоў пасля напісання) ён аздобіў 10 мініяцюрамі з манаграмай «IR» іншы віцебскі ірмалой, які быў напісаны ў 1714 годзе ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]] Дзімітрыем Гаміловічам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=294}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] hi1eycogepkcdgnax0zvm19ep8s918d 5124365 5124364 2026-04-10T19:30:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Ірмалой Яна Рапалейскага]] у [[Ірмалой Яна Рапалеўскага]] 5124364 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Ірмалой Яна Рапалеўскага | Выява = | Шырыня = 250px | Подпіс = | Аўтар = [[Ян Рапалеўскі]] | Жанр = [[Ірмалой]] (рукапісны музычны зборнік) | Мова = [[Царкоўнаславянская мова|Царкоўнаславянская]] | Выдавецтва = [[Віцебск]] (месца стварэння) | Выпуск = [[1741]]—[[1744]] гг. | Старонак = }} '''Ірмалой Яна Рапалеўскага''' — рукапісны музычны зборнік ([[Ірмалой]]), створаны мастаком [[Ян Рапалеўскі|Янам (Іаанам) Рапалеўскім]] у [[Віцебск]]у ў 1741—1744 гадах. У рукапісе захавалася мастацкае афармленне пачатку [[сціхір|сціхіры]] на [[Пакровы Прачыстай Багародзіцы]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=296}}. Вядома, што мастак-ілюстратар Ян Рапалеўскі не толькі стварыў уласны ірмалой, але і працаваў з іншымі рукапісамі. Каля 1745 года (праз 30 гадоў пасля напісання) ён аздобіў 10 мініяцюрамі з манаграмай «IR» іншы віцебскі ірмалой, які быў напісаны ў 1714 годзе ў [[Бешанковічы|Бешанковічах]] Дзімітрыем Гаміловічам{{sfn|Нікалаеў|2009|с=294}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кнігі XVIII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыка Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Рукапісы]] [[Катэгорыя:Культура Віцебска]] hi1eycogepkcdgnax0zvm19ep8s918d Катэгорыя:Ігракі ГК ХІФК Хельсінкі 14 805839 5124243 2026-04-10T12:47:48Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: « [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Фінляндыі|Хельсінкі]] [[Катэгорыя:Постаці Хельсінкі]]» 5124243 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Гандбалісты паводле клубаў Фінляндыі|Хельсінкі]] [[Катэгорыя:Постаці Хельсінкі]] hr417lypfn5cdly8nr79qhlj749pe3b Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск 0 805840 5124260 2026-04-10T13:37:22Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2002/2003 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|ЦАП-Аркатрон-МНС]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''), * Кубак Беларусі па гандболе|Кубак...» 5124260 wikitext text/x-wiki У сезоне 2002/2003 гандбольны клуб «[[ГК Аркатрон Мінск|ЦАП-Аркатрон-МНС]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ({{Зл}}'''Чэмпіён'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]] ({{Зл}}'''Уладальнік'''). == Склад каманды == * Андрэй Крайноў (1978) * Андрэй Галушка (1983) * Яніс Гаўрылідзіс (1985) * [[Дзяніс Аляксеевіч Рутэнка|Дзяніс Рутэнка]] (1986) * [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (1985) * Дзмітрый Сапеўкін (1978) * [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (1986) * [[Мікалай Якімовіч]] (1978) * Андрэй Барвіюк (1982) * [[Сяргей Валер’евіч Гарбок|Сяргей Гарбок]] (1982) * [[Юрый Грамыка]] (1984) * Антон Журык (1981) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (1984) * Аляксандр Рябінін (1983) * Андрэй Сергіевіч (1982) * [[Міхаіл Віктаравіч Няжура|Міхаіл Няжура]] (1980) * Андрэй Герасімовіч * Аляксандр Шкробат * Алег Гржалеўскі (1984) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Мікалай Жук]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2001/2002 ГК Аркатрон-МНС Мінск]] * [[Сезон 2003/2004 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/6362/ НОВОСТИ. Балканский жребий «Аркатрона», швейцарские планы гомельчан] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Аркатрон Мінск|2002/2003]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2002/2003|Аркатрон Мінск]] [[Катэгорыя:2002 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2003 год у Мінску]] 17qgs5mi9hb7xqo2e44oa38fwx9wv56 Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель 0 805841 5124269 2026-04-10T14:00:51Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2002/2003 гандбольны клуб «[[ГК Гомель|Універсітэт]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ('''6-е месца'''). == Склад каманды == * Аляксандр Бушкоў (1982) * Андрэй М...» 5124269 wikitext text/x-wiki У сезоне 2002/2003 гандбольны клуб «[[ГК Гомель|Універсітэт]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ('''6-е месца'''). == Склад каманды == * Аляксандр Бушкоў (1982) * Андрэй Маісееў (1970) * [[Раман Каляснёў]] (1983) * [[Аляксандр Віктаравіч Ліпінскі|Аляксандр Ліпінскі]] (1982) * [[Аляксандр Маджараў]] (1982) * Сяргей Кірылаў (1977) * Андрэй Кавалёў (1980) * Уладзімір Амельянец (1984) * Іван Целяпнёў (1983) * [[Ігар Чаброў]] (1973) * Сяргей Давыдзенкоў (1974) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Ігар Чаброў]] (галоўны трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель]] * [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/6362/ НОВОСТИ. Балканский жребий «Аркатрона», швейцарские планы гомельчан] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Гомель|2002/2003]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2002/2003|Універсітэт Гомель]] [[Катэгорыя:2002 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:2003 год у Гомелі]] 6ncvj788f7woxnkczcnsvg2duvh15dd Прылівы туды-сюды 0 805842 5124274 2026-04-10T14:17:15Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Мультфільм |Назва = Прылівы туды-сюды |Арыгінал = {{lang-ru|Приливы туда-сюда}}<br>{{lang-en|Tides to and Fro}} |Тып = маляваны |Час = 9 хв. 54 с. |Прэм'ера = 2010 }} '''«Прылівы туды-сюды»''' ({{lang-ru|Приливы туда-сюда}}, {{lang-en|Tides to and Fro}}) — [[Расія|расійскі]] М...» 5124274 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Назва = Прылівы туды-сюды |Арыгінал = {{lang-ru|Приливы туда-сюда}}<br>{{lang-en|Tides to and Fro}} |Тып = маляваны |Час = 9 хв. 54 с. |Прэм'ера = 2010 }} '''«Прылівы туды-сюды»''' ({{lang-ru|Приливы туда-сюда}}, {{lang-en|Tides to and Fro}}) — [[Расія|расійскі]] [[Мультыплікацыя|анімацыйны]] фільм [[2010 год у гісторыі кіно|2010]] года рэжысёра [[Іван Леанідавіч Максімаў|Івана Максімава]]<ref name="IMDb" />. Завяршальная частка трылогіі «Сужыццё з капрызнай прыродай»<ref name="Animator, 2010-09-30" />. Фільм удзельнічаў у конкурснай праграме фестывалю «Суздаль-2011»<ref name="Animator" />. == Сюжэт == Дзве вёсачкі, населеныя дзіўнымі істотамі, стаяць на беразе мора. Калі ў адной з іх засуха, то ў другой ледзь не паводка. == Стваральнікі == * рэжысёр — Іван Максімаў * сцэнарыст — Іван Максімаў * мастак-пастаноўшчык — Іван Максімаў * аніматары — Таццяна Яцына, Вольга Аляксандрава, Раман Яфрэмаў * прадзюсар — {{нп5|Аляксандр Пятровіч Герасімаў (прадзюсар)|Аляксандр Герасімаў|ru|Герасимов, Александр Петрович (продюсер)}} * гукарэжысёр — Вадзім Круглоў == Саўндтрэк == * ''Durga'', гурт «Safety Magic» * ''Canto de pilon'', гурт «Sambateria», саліст {{нп5|Раман Максімавіч Мірашнічэнка|Раман Мірашнічэнка|ru|Мирошниченко, Роман Максимович}} (гітара), Алена Калібярда (вакал) == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Animator">{{cite web|url=https://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=7395|title=Приливы туда-сюда|website=[[Аниматор.ру]]|language=ru|access-date=2026-04-10}}</ref> <ref name="Animator, 2010-09-30">{{cite web|url=https://www.animator.ru/?p=show_news&nid=1277|title=Премьера мультфильма Ивана Максимова «Приливы туда-сюда» — в кинотеатре «Художественном». 30.09.2010|website=[[Аниматор.ру]]|language=ru|access-date=2026-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427114830/http://www.animator.ru/?p=show_news&nid=1277|archive-date=2016-04-27|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1931592/|title=Tides to and Fro|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-10}}</ref> }} == Спасылкі == * {{YouTube|id=JoNBiZz5C2U|title=Прылівы туды-сюды}} * {{Imdb title|id=1931592|title=Прылівы туды-сюды}} {{рэйтынг-10|6.9}} (на 10.04.2026) * [https://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=7395 Прылівы туды-сюды] на сайце «[[Аниматор.ру]]» {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Івана Максімава}} [[Катэгорыя:Мультфільмы 2010 года]] [[Катэгорыя:Кароткаметражныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Маляваныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Кароткаметражныя фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Івана Максімава]] i0uw6ivanisr04bq1128r5b9iom8b0x Вялікалітоўская фундацыя імя Льва Сапегі 0 805843 5124276 2026-04-10T14:26:27Z Deminly 149349 Перасылае да [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]] 5124276 wikitext text/x-wiki #REDIRECT[[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]] nsq1ltjow9wmd1aeg92mu6xbwdv4vn1 Мноства Мандэльброта 0 805844 5124277 2026-04-10T14:37:42Z Aokoroko 64521 Новая старонка: «[[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта фрактал, вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецц...» 5124277 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта фрактал, вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецца абмежаванай для ўсіх n. Гэта мноства візуалізуецца шляхам адлюстравання кропак c, якія не сыходзяць у бясконцасць пры ітэрацыі, у выніку чаго ўтвараецца характэрная чорная вобласць у форме кардыёіда з цыбулападобнымі прыдаткамі, акружаная рознакаляровымі абласцямі, якія паказваюць часы сыходу. Яго мяжа бясконца складаная, дэманструе самападабенства ў любым маштабе і мае памернасць Хаўсдорфа, роўную 2, што робіць яго парадыгматычным прыкладам фрактальнай геаметрыі. Мноства Мандэльброта з'явілася ў выніку даследаванняў у галіне комплекснай дынамікі, заснаваных на працах матэматыкаў П'ера Фату і Гастона Жуліа пачатку 20-га стагоддзя па ітэрацыі рацыянальных функцый і атрыманых мноствах Жуліа. У 1980 годзе Бенуа Мандэльброт, працуючы ў Даследчым цэнтры імя Томаса Дж. Уотсана кампаніі IBM, стварыў першыя высакаякасныя камп'ютэрныя выявы мноства, згенераваныя з дапамогай кампутара, выкарыстоўваючы квадратычную карту, назваўшы яе ў свой гонар і падкрэсліўшы яе фрактальныя ўласцівасці. Нягледзячы на ​​тое, што грубая выява з'явілася ў прэпрынце Роберта Брукса і Пітэра Матэльскага ў 1978 годзе, візуалізацыі Мандэльброта і кніга 1982 года «Фрактальная геаметрыя прыроды» папулярызавалі яго як знакавы аб'ект у матэматыцы. Ключавыя ўласцівасці ўключаюць яго звязанасць, даказаную Адрыенам Дуадзі і Джонам Хабардам у 1982 годзе, і той факт, што мноства Мандэльброта служыць «індэксам» для звязаных мностваў Жуліа: для $ c $ у мностве адпаведны мноства Жуліа звязаны, а знешнія кропкі даюць незвязаныя. Плошча мноства складае прыблізна 1,50659, а яго складаная структура натхніла даследаванні ў тэорыі хаосу, камп'ютэрнай графіцы і дынамічных сістэмах, прычым бясконцая дэталізацыя мяжы патрабуе велізарнай вылічальнай магутнасці для даследавання. 47gwnbbmf82gop0ifsstaacidhh70c9 5124282 5124277 2026-04-10T14:49:11Z Aokoroko 64521 5124282 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта фрактал, вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецца абмежаванай для ўсіх n. Гэта мноства візуалізуецца шляхам адлюстравання кропак c, якія не сыходзяць у бясконцасць пры ітэрацыі, у выніку чаго ўтвараецца характэрная чорная вобласць у форме кардыёіда з цыбулападобнымі прыдаткамі, акружаная рознакаляровымі абласцямі, якія паказваюць часы сыходу. Яго мяжа бясконца складаная, дэманструе самападабенства ў любым маштабе і мае памернасць Хаўсдорфа, роўную 2, што робіць яго парадыгматычным прыкладам фрактальнай геаметрыі. Мноства Мандэльброта з'явілася ў выніку даследаванняў у галіне комплекснай дынамікі, заснаваных на працах матэматыкаў П'ера Фату і Гастона Жуліа пачатку 20-га стагоддзя па ітэрацыі рацыянальных функцый і атрыманых мноствах Жуліа. У 1980 годзе Бенуа Мандэльброт, працуючы ў Даследчым цэнтры імя Томаса Дж. Уотсана кампаніі IBM, стварыў першыя высакаякасныя камп'ютэрныя выявы мноства, згенераваныя з дапамогай кампутара, выкарыстоўваючы квадратычную карту, назваўшы яе ў свой гонар і падкрэсліўшы яе фрактальныя ўласцівасці. Нягледзячы на ​​тое, што грубая выява з'явілася ў прэпрынце Роберта Брукса і Пітэра Матэльскага ў 1978 годзе, візуалізацыі Мандэльброта і кніга 1982 года «Фрактальная геаметрыя прыроды» папулярызавалі яго як знакавы аб'ект у матэматыцы. Ключавыя ўласцівасці ўключаюць яго звязанасць, даказаную Адрыенам Дуадзі і Джонам Хабардам у 1982 годзе, і той факт, што мноства Мандэльброта служыць «індэксам» для звязаных мностваў Жуліа: для $ c $ у мностве адпаведны мноства Жуліа звязаны, а знешнія кропкі даюць незвязаныя. Плошча мноства складае прыблізна 1,50659, а яго складаная структура натхніла даследаванні ў тэорыі хаосу, камп'ютэрнай графіцы і дынамічных сістэмах, прычым бясконцая дэталізацыя мяжы патрабуе велізарнай вылічальнай магутнасці для даследавання. [[Катэгорыя:Вылічальная матэматыка]] [[Катэгорыя:Фракталы]] rcuv5oe2klichqi5ysmon6sy8ik9ytn 5124283 5124282 2026-04-10T15:02:46Z Aokoroko 64521 5124283 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта фрактал, вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецца абмежаванай для ўсіх n. Гэта мноства візуалізуецца шляхам адлюстравання кропак c, якія не сыходзяць у бясконцасць пры ітэрацыі, у выніку чаго ўтвараецца характэрная чорная вобласць у форме кардыёіда з цыбулападобнымі прыдаткамі, акружаная рознакаляровымі абласцямі, якія паказваюць часы сыходу. Яго мяжа бясконца складаная, дэманструе самападабенства ў любым маштабе і мае памернасць Хаўсдорфа, роўную 2, што робіць яго парадыгматычным прыкладам фрактальнай геаметрыі. Мноства Мандэльброта з'явілася ў выніку даследаванняў у галіне комплекснай дынамікі, заснаваных на працах матэматыкаў П'ера Фату і Гастона Жуліа пачатку 20-га стагоддзя па ітэрацыі рацыянальных функцый і атрыманых мноствах Жуліа. У 1980 годзе Бенуа Мандэльброт, працуючы ў Даследчым цэнтры імя Томаса Дж. Уотсана кампаніі IBM, стварыў першыя высакаякасныя камп'ютэрныя выявы мноства, згенераваныя з дапамогай кампутара, выкарыстоўваючы квадратычную карту, назваўшы яе ў свой гонар і падкрэсліўшы яе фрактальныя ўласцівасці. Нягледзячы на ​​тое, што грубая выява з'явілася ў прэпрынце Роберта Брукса і Пітэра Матэльскага ў 1978 годзе, візуалізацыі Мандэльброта і кніга 1982 года «Фрактальная геаметрыя прыроды» папулярызавалі яго як знакавы аб'ект у матэматыцы. Ключавыя ўласцівасці ўключаюць яго звязанасць, даказаную Адрыенам Дуадзі і Джонам Хабардам у 1982 годзе, і той факт, што мноства Мандэльброта служыць «індэксам» для звязаных мностваў Жуліа: для $ c $ у мностве адпаведны мноства Жуліа звязаны, а знешнія кропкі даюць незвязаныя. Плошча мноства складае прыблізна 1,50659, а яго складаная структура натхніла даследаванні ў тэорыі хаосу, камп'ютэрнай графіцы і дынамічных сістэмах, прычым бясконцая дэталізацыя мяжы патрабуе велізарнай вылічальнай магутнасці для даследавання. === Галерэя выбраных твораў мастацтва === <gallery> File:Mandelbrot Set Image 95.png File:Mandelbrot Set Image 93.png File:Mandelbrot Set Image 87.png File:Mandelbrot Set Image 83.png File:Mandelbrot Set Image 76.png </gallery> [[Катэгорыя:Вылічальная матэматыка]] [[Катэгорыя:Фракталы]] 70nnbieektgy4lo0k8sjw41vgxp6sam 5124284 5124283 2026-04-10T15:06:41Z Aokoroko 64521 5124284 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mandelset_hires.png|міні|300x300пкс|Мноства Мандэльброта]] Мноства Мандэльброта — гэта фрактал, вызначаны на комплекснай плоскасці як мноства ўсіх комплексных лікаў c, для якіх паслядоўнасць, вызначаная квадратычнай рэкурэнтнасцю z_0 = 0 і z_{n+1} = z_n^2 + c, застаецца абмежаванай для ўсіх n. Гэта мноства візуалізуецца шляхам адлюстравання кропак c, якія не сыходзяць у бясконцасць пры ітэрацыі, у выніку чаго ўтвараецца характэрная чорная вобласць у форме кардыёіда з цыбулападобнымі прыдаткамі, акружаная рознакаляровымі абласцямі, якія паказваюць часы сыходу. Яго мяжа бясконца складаная, дэманструе самападабенства ў любым маштабе і мае памернасць Хаўсдорфа, роўную 2, што робіць яго парадыгматычным прыкладам фрактальнай геаметрыі. Мноства Мандэльброта з'явілася ў выніку даследаванняў у галіне комплекснай дынамікі, заснаваных на працах матэматыкаў П'ера Фату і Гастона Жуліа пачатку 20-га стагоддзя па ітэрацыі рацыянальных функцый і атрыманых мноствах Жуліа. У 1980 годзе Бенуа Мандэльброт, працуючы ў Даследчым цэнтры імя Томаса Дж. Уотсана кампаніі IBM, стварыў першыя высакаякасныя камп'ютэрныя выявы мноства, згенераваныя з дапамогай кампутара, выкарыстоўваючы квадратычную карту, назваўшы яе ў свой гонар і падкрэсліўшы яе фрактальныя ўласцівасці. Нягледзячы на ​​тое, што грубая выява з'явілася ў прэпрынце Роберта Брукса і Пітэра Матэльскага ў 1978 годзе, візуалізацыі Мандэльброта і кніга 1982 года «Фрактальная геаметрыя прыроды» папулярызавалі яго як знакавы аб'ект у матэматыцы. Ключавыя ўласцівасці ўключаюць яго звязанасць, даказаную Адрыенам Дуадзі і Джонам Хабардам у 1982 годзе, і той факт, што мноства Мандэльброта служыць «індэксам» для звязаных мностваў Жуліа: для c у мностве адпаведны мноства Жуліа звязаны, а знешнія кропкі даюць незвязаныя. Плошча мноства складае прыблізна 1,50659, а яго складаная структура натхніла даследаванні ў тэорыі хаосу, камп'ютэрнай графіцы і дынамічных сістэмах, прычым бясконцая дэталізацыя мяжы патрабуе велізарнай вылічальнай магутнасці для даследавання. === Галерэя выбраных твораў мастацтва === <gallery> File:Mandelbrot Set Image 95.png File:Mandelbrot Set Image 93.png File:Mandelbrot Set Image 87.png File:Mandelbrot Set Image 83.png File:Mandelbrot Set Image 76.png </gallery> [[Катэгорыя:Вылічальная матэматыка]] [[Катэгорыя:Фракталы]] bkh3u929fk4q59vp51e7sfod2qg1g8o Сымон Фелікс Жукоўскі 0 805845 5124279 2026-04-10T14:40:17Z Aliaksei Lastouski 75892 Новая старонка: «'''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг. == Біяграфія == З...» 5124279 wikitext text/x-wiki '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце. Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у тым жа годзе быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (1806) і старажытнаяўрэйскай (1807) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1808, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры (1830). Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == otgcoto3wiuiu0wp64hiik51zsm7p6f 5124281 5124279 2026-04-10T14:40:57Z Aliaksei Lastouski 75892 5124281 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце. Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у тым жа годзе быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (1806) і старажытнаяўрэйскай (1807) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1808, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры (1830). Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == 67nltwccr55l8rnycprt6a2n48qhjce 5124285 5124281 2026-04-10T15:08:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5124285 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце. Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (1807) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры (1830). Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == 5jkrmbxi5ynhc03re45spoa841mt427 5124300 5124285 2026-04-10T16:09:38Z Aliaksei Lastouski 75892 5124300 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца старажытнагрэчаскай і старажытнаяўрэйскай моваў, прафесар Віленскага ўніверсітэта<ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце. Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры (1830). Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] c2jkew1k5vjjhlr9zvaoaky29cxx8oi 5124303 5124300 2026-04-10T16:17:59Z Aliaksei Lastouski 75892 5124303 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца старажытнагрэчаскай і старажытнаяўрэйскай моваў, прафесар Віленскага ўніверсітэта<ref>''Пазднякоў Валерый''. Жукоўскі Сымон Фелікс // Энцыклапедыя гісторыя Беларусі. Т. 6. Кн.2. - Мінск, 2003. - С. 383.</ref><ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце. Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры (1830). Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] 778s6li9q5imv5pm61y7g9ogqbalv0p 5124304 5124303 2026-04-10T16:19:12Z Aliaksei Lastouski 75892 5124304 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца старажытнагрэчаскай і старажытнаяўрэйскай моваў, прафесар Віленскага ўніверсітэта<ref>''Пазднякоў Валерый''. Жукоўскі Сымон Фелікс // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыя Беларусі]]. Т. 6. Кн.2. - Мінск, 2003. - С. 383.</ref><ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце. Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Узначаліў кафедру старажытнагрэчаскай літаратуры (1830), незадоўга перад закрыццём універсітэта. Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] fbef74k9ilkthbvinh64o6u3dceget4 5124305 5124304 2026-04-10T16:24:24Z Aliaksei Lastouski 75892 5124305 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца старажытнагрэчаскай і старажытнаяўрэйскай моваў, прафесар Віленскага ўніверсітэта<ref>''Пазднякоў Валерый''. Жукоўскі Сымон Фелікс // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыя Беларусі]]. Т. 6. Кн.2. - Мінск, 2003. - С. 383.</ref><ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце. Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Узначаліў кафедру старажытнагрэчаскай літаратуры (1830), незадоўга перад закрыццём універсітэта. Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Іўрыт]] [[Катэгорыя:Арыенталізм]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Філолагі]] olr6gpqdijbakdo1t0l8g2ymyk1bnu6 5124306 5124305 2026-04-10T16:25:02Z Aliaksei Lastouski 75892 5124306 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | Арыгінал імя = Szymon Feliks Żukowski. | Выява = [[File:Szymon Żukowski.jpg|thumb]] | Дата нараджэння = [[5 мая]] [[1782]] | Месца нараджэння = Горна Барысаўскага павету | Дата смерці = [[9 лютага]][[1834]] | Месца смерці = [[Вільня]] | Навуковая сфера = [[філолаг]] | Альма-матар = [[Віленскі ўніверсітэт]] | Навуковае званне = прафесар старажытнагрэчаскай літаратуры | Навуковы кіраўнік = [[Готфрыд Эрнст Гродэк]] }} '''Сымон Фелікс Жукоўскі''' (у манастве Себасцьян; [[Польская мова|польск]]. ''Szymon Feliks Żukowski'', [[25 мая]] [[1782]], в. Горна Барысаўскага павету (зараз - [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]) — [[9 лютага|9]] [[9 лютага|лютага]] [[1834]], Вільня) - гісторык, філолаг, знаўца старажытнагрэчаскай і старажытнаяўрэйскай моваў, прафесар Віленскага ўніверсітэта<ref>''Пазднякоў Валерый''. Жукоўскі Сымон Фелікс // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі|Энцыклапедыя гісторыя Беларусі]]. Т. 6. Кн.2. - Мінск, 2003. - С. 383.</ref><ref>''Żukowska Kazimiera''. Wychowankowie Uniwersytetu Wileńskiego w świetle korespondencji, wspomnień, dokumentów: Joachim Lelewel i Szymon Żukowski. - Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.</ref>. == Біяграфія == З беднай сям'і, рана страціў бацькоў. Вучыўся ў [[Базыльянскія школы|базыльянскіх школах]] у [[Беразвечча|Беразвеччы]], [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Таракянях]], [[Жыровіцкі манастыр|Жыровічах]]. Уступіў у [[базыльянскі ордэн]] у 12-гадовым узросце (прыкладна ў 1809 пакінуў ордэн). Навучанне прадоўжыў у Віленскай базыльянскай семінарыі і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]. Скончыў у 1805 курс [[Тэалогія|тэалогіі]] са ступенню [[Магістр|магістра]], у 1809 быў прызначаны ад'юнктам. Выкладаў у Віленскім універсітэце [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскую мову]] і літаратуру (з 1805 года), [[Старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскую мову]] (з 1808), [[багаслоўе]] (з 1808), [[Біблейская археалогія|біблейскую археалогію]] (з 1813). Стаў бліжэйшым паплечнікам прафесара [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыда Эрнста Гродэка]], які з 1804/05 навучальнага года пачаў кіраваць кафедрай старажытнагрэчаскай мовы і літаратуры а таксама ўніверсітэцкай бібліятэкай. 24 мая 1806 года атрымаў намінацыю памочніка бібліятэкара. Выдаў падручнікі старажытнагрэчаскай (''Początki języka greckiego'', Вільня, 1806) і старажытнаяўрэйскай (Początki języka hebrayskiego, Вільня, 1-е выд. - 1807, 2-е выд. - 1809) моў, адпаведныя хрэстаматыі па старажытнагрэчаскай (тры выданні - 1807, 1817, 1822) і старажытнаяўрэйскай літаратуры (1811). У 1810 звярнуўся да князя [[Адам Казімір Чартарыйскі|Адама Казіміра Чартарыйскага]], апекуна ўніверсітэта, з просьбай аб пяцігадовым гранце (пачынаючы з чэрвеня 1810 года), які дазволіў бы яму выехаць у [[Крым]] (і іншыя адпаведныя мясціны) для вывучэння [[Іўрыт|іўрыту]] і [[Арабская мова|арабскай мовы]]. У лісце ад 6 ліпеня 1810 года да Чартарыйскага, ён паўтарыў сваю просьбу аб заснаванні кафедры старажытнаяўрэйскай мовы і аб фінансавай дапамозе для ажыццяўлення яго плана падарожжа. Зноў у лісце ад 5 лістапада 1811 года Жукоўскі далікатна паведаміў куратару пра сваё няпэўнае становішча адносна планаў падарожжа і скардзіўся на тое, што рэктар не выканаў свайго абяцання адправіць яго за мяжу. Яго працяглыя намаганні, на жаль, не далі плёну — відавочна, галоўным чынам па фінансавых прычынах. Універсітэт не толькі змагаўся з фінансавымі цяжкасцямі, але і быў абцяжараны шматлікімі вакантнымі пасадамі. Нягледзячы на спачуванне, выяўленае да Жукоўскага, і прызнанне яго лінгвістычных здольнасцей, абставіны складаліся супраць яго амбітных планаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.vu.lt/acta-orientalia-vilnensia/article/view/3673|аўтар=Marek Mejor|загаловак=Early history of Oriental studies at Vilnius University|год=2009-01-01|мова=lt|выданне=Acta Orientalia Vilnensia|том=10|выпуск=1-2|старонкі=15–28|issn=1648-2662|doi=10.15388/AOV.2009.3673}}</ref>. Для адшукання помнікаў старажытна-польскай літаратуры абследаваў архівы і бібліятэкі [[Вільня|Вільні]], [[Шчорсы|Шчорсаў]], [[Санкт-Пецярбург|Пецярбурга]], [[Масква|Масквы]], [[Варшава|Варшавы]], [[Крэмэнэць|Крамянца]], [[Парыж|Парыжа]]. У 1818 па просьбе канцлера [[Мікалай Пятровіч Румянцаў|М.П. Румянцава]] праводзіў пошукі ў віленскіх манастырскіх бібліятэках летапісаў ВКЛ. У 1817 перавыдаў кнігу Анджэя Мачускага «Пра сяброўства і сяброў» (выйшла ў пач. 17 ст. у [[Дабромыль|Дабромілі]]) — зборнік перакладаў на польск. мову ўрывкаў з твораў [[Платон|Платона]], [[Марк Тулій Цыцэрон|Цыцэрона]] і [[Плутарх|Плутарха]], якія забяспечваў паралельнымі тэкстамі на мовах арыгіналаў. У 1815—17 апублікаваў у часопісе "''Дзеннік Віленскі"'' лісты гісторыка [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]] і кардынала [[Станіслаў Гозій|Станіслава Гозія]], выклаў меркаванні пра польскі правапіс 16 ст. Выпрацаваў праект збірання матэрыялаў па гісторыі рамёстваў Вільні, у 1822 у часопісе "''Дзее добрачыннасці краёвэй і загранічнэй..."'' апублікаваў прывілей караля [[Ян II Казімір Ваза|Яна ІІ Казіміра]] віленскаму цэху краўцоў. У 1827—29 удзельнічаў у апісанні нумізматычнай калекцыі, перавезенай у Вільню з [[Крамянецкі ліцэй|Крамянецкага ліцэя]]. Як памочнік бібліятэкара універсітэта (з 1806) апісаў перададзеныя універсітэту старажытныя кнігі Гродзенскай езуіцкай бібліятэкі. Узначаліў кафедру старажытнагрэчаскай літаратуры (1830), незадоўга перад закрыццём універсітэта. Абраны чальцом-карэспандэнтам Лонданскага каралеўскага азіяцкага таварыства (1827), Варшаўскага таварыства сяброў навук (1829). Прытрымліваўся ліберальных поглядаў. Удзельнічаў у стварэнні Таварыства навук і мастацтва ([[Таварыства філаматаў|Філаматычнае таварыства]], 1804—08), у 1807 яго старшыня. Быў майстрам [[Масонская ложа|масонскай ложы]] «[[Руплівы ліцвін]]». Памёр у Вільні, пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|бернардзінскіх могілках]]. == Крыніцы == [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] <references /> [[Катэгорыя:Іўрыт]] [[Катэгорыя:Арыенталізм]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] [[Катэгорыя:Філолагі]] dospa00lr03x1gu53ji3ftuyd9s92vt Бабруйск-Арэна 0 805846 5124310 2026-04-10T16:49:35Z Jaŭhien 59102 Новая старонка: «{{Стадыён}} '''«Бабру{{subst:націск}}йск-Арэ{{subst:націск}}на»''' — спартыўны комплекс у [[Бабруйск]]у. З’яўляецца дамашняй пляцоўкай хакейнага клуба «[[ХК Дынама-Бабруйск|Дынама-Шыннік]]». == Гісторыя == Будаўніцтва комплексу пачалося ў 2006 годзе на тэрыторыі помн...» 5124310 wikitext text/x-wiki {{Стадыён}} '''«Бабру́йск-Арэ́на»''' — спартыўны комплекс у [[Бабруйск]]у. З’яўляецца дамашняй пляцоўкай хакейнага клуба «[[ХК Дынама-Бабруйск|Дынама-Шыннік]]». == Гісторыя == Будаўніцтва комплексу пачалося ў 2006 годзе на тэрыторыі помніка гісторыі і архітэктуры XIX стагоддзя — [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Праектную дакументацыю распрацаваў інстытут «[[Белпрампраект]]». Генеральным падрадчыкам выступіла РУП «Бабруйскі домабудаўнічы камбінат». Архітэктарамі праекта з’яўляліся [[Марат Мікітавіч Гроднікаў|М. Гроднікаў]] (галоўны), [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]], Ю. Даргевіч. Інжынерамі былі А. Перагуд, Н. Слабодчыкава, Л. Лазаковіч, Н. Рушава<ref name="ais">{{Cite web|url=https://ais.by/story/1473|title=Нашего полку прибыло: Бобруйский плацдарм для грядущих побед|lang=ru|author=Валентина Мартинович|website=Архітэктурна-будаўнічы партал|date=2008-07-01}}</ref>. Будаўнічы цыкл, разлічаны на 41 месяц, завяршылі за 20 месяцаў. 31 мая 2008 года адбылося ўрачыстае адкрыццё арэны<ref name="ais" />. 4 верасня 2008 года перад будынкам арэны ўсталявалі скульптуру [[Уладзімір Іванавіч Жбанаў|У. Жбанава]] «Маленькі хакеіст» паводле праекта М. Гроднікава<ref>{{Cite web|url=https://komkur.info/gorodskaja-zhizn/est-pobeditel|title=Есть победитель!|lang=ru|author=Анна Лапицкая|website=komkur.info|date=2008-10-01}}</ref>. == Характарыстыкі і інфраструктура == Будынак мае акруглую форму дыяметрам 118,8 метра. Агульная плошча спартыўнага комплексу складае 22 890 кв. м. Умяшчальнасць трыбун для гледачоў — 7151 месца, тры гасцявыя ложы на 10 месцаў кожная і 10 месцаў для інвалідаў-калясачнікаў<ref name="ais" />. Спартыўны комплекс прызначаны для правядзення спаборніцтваў рознага ўзроўню, трэніровачных заняткаў па [[Хакей з шайбай|хакеі з шайбай]], [[Фігурнае катанне|фігурным катанні]], [[шорт-трэк]]у, іншых лядовых відах спорту. Лядовая арэна можа трансфармавацца для спартыўных мерапрыемстваў па гульнявых відах спорту ([[валейбол]], [[баскетбол]], [[гандбол]] і інш.), [[адзінаборства]]х, [[Цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]], [[Гімнастыка|гімнастыцы]], [[бокс]]е. Палац можа служыць і сцэнічным комплексам для правядзення [[канцэрт]]аў і іншых відовішчных мерапрыемстваў. У вольны ад спартыўных мерапрыемстваў час лядовая пляцоўка задзейнічана для масавых катанняў на каньках<ref>{{Cite web|url=https://libmogilev.by/olympians/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0/|title=Спортивный комплекс «Бобруйск-Арена»|lang=ru|website=Олимпийские вершины могилёвского спорта}}</ref>. У будынку размяшчаюцца 6 спецыялізаваных раздзявальняў для хакейных камандаў з саўнамі для аднаўленчых працэдур, зала для прэс-канферэнцый і прэс-цэнтр, трэнажорная і харэаграфічная залы, кафэ-бар «Авертайм». Побач з арэнай знаходзіцца атэль «Гасціны дом»<ref>{{Cite web|url=https://bobruiskarena.by/history-club|title=История хоккейного клуба «Бобруйск»|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»}}</ref>. == Значныя падзеі == На «Бабруйск-Арэне» праводзілася шмат міжнародных спартыўных мерапрыемстваў: юніёрскі чэмпіянат свету па хакеі 2010, маладзёжны чэмпіянат свету па хакеі ў дывізіёне I 2011, маладзёжны чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод мужчын 2010 і інш<ref name="Арэна">{{Cite web|url=https://bobruisk.hockey.by/clubs/arena/|title=Арена|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»}}</ref>. 23—25 жніўня 2011 года тут праходзілі здымкі фільма «Легенда № 17»<ref name="Арэна" />. У сценах спартыўнага комплексу праводзяцца ўрачыстыя адкрыцці і закрыцці Міжнароднага фестывалю народнай творчасці «Вянок дружбы»<ref name="Арэна" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://bobruiskarena.by Афіцыйны сайт ХК «Бабруйск»]{{ref-ru}} * [https://noc.by/olympic-movement/olimpiyskie-obekty/mogilev/bobruysk-arena/ Старонка на сайце НАК Беларусі]{{ref-ru}} o1gdw1orccn83dznshr8ug9ru9b1has 5124313 5124310 2026-04-10T16:55:51Z Jaŭhien 59102 катэгорыі 5124313 wikitext text/x-wiki {{Стадыён}} '''«Бабру́йск-Арэ́на»''' — спартыўны комплекс у [[Бабруйск]]у. З’яўляецца дамашняй пляцоўкай хакейнага клуба «[[ХК Дынама-Бабруйск|Дынама-Шыннік]]». == Гісторыя == Будаўніцтва комплексу пачалося ў 2006 годзе на тэрыторыі помніка гісторыі і архітэктуры XIX стагоддзя — [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Праектную дакументацыю распрацаваў інстытут «[[Белпрампраект]]». Генеральным падрадчыкам выступіла РУП «Бабруйскі домабудаўнічы камбінат». Архітэктарамі праекта з’яўляліся [[Марат Мікітавіч Гроднікаў|М. Гроднікаў]] (галоўны), [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]], Ю. Даргевіч. Інжынерамі былі А. Перагуд, Н. Слабодчыкава, Л. Лазаковіч, Н. Рушава<ref name="ais">{{Cite web|url=https://ais.by/story/1473|title=Нашего полку прибыло: Бобруйский плацдарм для грядущих побед|lang=ru|author=Валентина Мартинович|website=Архітэктурна-будаўнічы партал|date=2008-07-01}}</ref>. Будаўнічы цыкл, разлічаны на 41 месяц, завяршылі за 20 месяцаў. 31 мая 2008 года адбылося ўрачыстае адкрыццё арэны<ref name="ais" />. 4 верасня 2008 года перад будынкам арэны ўсталявалі скульптуру [[Уладзімір Іванавіч Жбанаў|У. Жбанава]] «Маленькі хакеіст» паводле праекта М. Гроднікава<ref>{{Cite web|url=https://komkur.info/gorodskaja-zhizn/est-pobeditel|title=Есть победитель!|lang=ru|author=Анна Лапицкая|website=komkur.info|date=2008-10-01}}</ref>. == Характарыстыкі і інфраструктура == Будынак мае акруглую форму дыяметрам 118,8 метра. Агульная плошча спартыўнага комплексу складае 22 890 кв. м. Умяшчальнасць трыбун для гледачоў — 7151 месца, тры гасцявыя ложы на 10 месцаў кожная і 10 месцаў для інвалідаў-калясачнікаў<ref name="ais" />. Спартыўны комплекс прызначаны для правядзення спаборніцтваў рознага ўзроўню, трэніровачных заняткаў па [[Хакей з шайбай|хакеі з шайбай]], [[Фігурнае катанне|фігурным катанні]], [[шорт-трэк]]у, іншых лядовых відах спорту. Лядовая арэна можа трансфармавацца для спартыўных мерапрыемстваў па гульнявых відах спорту ([[валейбол]], [[баскетбол]], [[гандбол]] і інш.), [[адзінаборства]]х, [[Цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]], [[Гімнастыка|гімнастыцы]], [[бокс]]е. Палац можа служыць і сцэнічным комплексам для правядзення [[канцэрт]]аў і іншых відовішчных мерапрыемстваў. У вольны ад спартыўных мерапрыемстваў час лядовая пляцоўка задзейнічана для масавых катанняў на каньках<ref>{{Cite web|url=https://libmogilev.by/olympians/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0/|title=Спортивный комплекс «Бобруйск-Арена»|lang=ru|website=Олимпийские вершины могилёвского спорта}}</ref>. У будынку размяшчаюцца 6 спецыялізаваных раздзявальняў для хакейных камандаў з саўнамі для аднаўленчых працэдур, зала для прэс-канферэнцый і прэс-цэнтр, трэнажорная і харэаграфічная залы, кафэ-бар «Авертайм». Побач з арэнай знаходзіцца атэль «Гасціны дом»<ref>{{Cite web|url=https://bobruiskarena.by/history-club|title=История хоккейного клуба «Бобруйск»|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»}}</ref>. == Значныя падзеі == На «Бабруйск-Арэне» праводзілася шмат міжнародных спартыўных мерапрыемстваў: юніёрскі чэмпіянат свету па хакеі 2010, маладзёжны чэмпіянат свету па хакеі ў дывізіёне I 2011, маладзёжны чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод мужчын 2010 і інш<ref name="Арэна">{{Cite web|url=https://bobruisk.hockey.by/clubs/arena/|title=Арена|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»}}</ref>. 23—25 жніўня 2011 года тут праходзілі здымкі фільма «Легенда № 17»<ref name="Арэна" />. У сценах спартыўнага комплексу праводзяцца ўрачыстыя адкрыцці і закрыцці Міжнароднага фестывалю народнай творчасці «Вянок дружбы»<ref name="Арэна" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://bobruiskarena.by Афіцыйны сайт ХК «Бабруйск»]{{ref-ru}} * [https://noc.by/olympic-movement/olimpiyskie-obekty/mogilev/bobruysk-arena/ Старонка на сайце НАК Беларусі]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Лядовыя арэны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Бабруйску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Марата Гроднікава]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Анатоля Нічкасава]] axh9pmmsbgrjwxnos73rn5irb2iqejz 5124337 5124313 2026-04-10T17:23:26Z Jaŭhien 59102 Катэгорыі, картка 5124337 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |пабудаваны=2008 |архітэктар=[[Марат Мікітавіч Гроднікаў|М. Гроднікаў]] (галоўны), [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]] і Ю. Даргевіч}} '''«Бабру́йск-Арэ́на»''' — спартыўны комплекс у [[Бабруйск]]у. З’яўляецца дамашняй пляцоўкай хакейнага клуба «[[ХК Дынама-Бабруйск|Дынама-Шыннік]]». == Гісторыя == Будаўніцтва комплексу пачалося ў 2006 годзе на тэрыторыі помніка гісторыі і архітэктуры XIX стагоддзя — [[Бабруйская крэпасць|Бабруйскай крэпасці]]. Праектную дакументацыю распрацаваў інстытут «[[Белпрампраект]]». Генеральным падрадчыкам выступіла РУП «Бабруйскі домабудаўнічы камбінат». Архітэктарамі праекта з’яўляліся [[Марат Мікітавіч Гроднікаў|М. Гроднікаў]] (галоўны), [[Анатоль Іванавіч Нічкасаў|А. Нічкасаў]], Ю. Даргевіч. Інжынерамі былі А. Перагуд, Н. Слабодчыкава, Л. Лазаковіч, Н. Рушава<ref name="ais">{{Cite web|url=https://ais.by/story/1473|title=Нашего полку прибыло: Бобруйский плацдарм для грядущих побед|lang=ru|author=Валентина Мартинович|website=Архітэктурна-будаўнічы партал|date=2008-07-01}}</ref>. Будаўнічы цыкл, разлічаны на 41 месяц, завяршылі за 20 месяцаў. 31 мая 2008 года адбылося ўрачыстае адкрыццё арэны<ref name="ais" />. 4 верасня 2008 года перад будынкам арэны ўсталявалі скульптуру [[Уладзімір Іванавіч Жбанаў|У. Жбанава]] «Маленькі хакеіст» паводле праекта М. Гроднікава<ref>{{Cite web|url=https://komkur.info/gorodskaja-zhizn/est-pobeditel|title=Есть победитель!|lang=ru|author=Анна Лапицкая|website=komkur.info|date=2008-10-01}}</ref>. == Характарыстыкі і інфраструктура == Будынак мае акруглую форму дыяметрам 118,8 метра. Агульная плошча спартыўнага комплексу складае 22 890 кв. м. Умяшчальнасць трыбун для гледачоў — 7151 месца, тры гасцявыя ложы на 10 месцаў кожная і 10 месцаў для інвалідаў-калясачнікаў<ref name="ais" />. Спартыўны комплекс прызначаны для правядзення спаборніцтваў рознага ўзроўню, трэніровачных заняткаў па [[Хакей з шайбай|хакеі з шайбай]], [[Фігурнае катанне|фігурным катанні]], [[шорт-трэк]]у, іншых лядовых відах спорту. Лядовая арэна можа трансфармавацца для спартыўных мерапрыемстваў па гульнявых відах спорту ([[валейбол]], [[баскетбол]], [[гандбол]] і інш.), [[адзінаборства]]х, [[Цяжкая атлетыка|цяжкай атлетыцы]], [[Гімнастыка|гімнастыцы]], [[бокс]]е. Палац можа служыць і сцэнічным комплексам для правядзення [[канцэрт]]аў і іншых відовішчных мерапрыемстваў. У вольны ад спартыўных мерапрыемстваў час лядовая пляцоўка задзейнічана для масавых катанняў на каньках<ref>{{Cite web|url=https://libmogilev.by/olympians/%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B1%D1%80%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0/|title=Спортивный комплекс «Бобруйск-Арена»|lang=ru|website=Олимпийские вершины могилёвского спорта}}</ref>. У будынку размяшчаюцца 6 спецыялізаваных раздзявальняў для хакейных камандаў з саўнамі для аднаўленчых працэдур, зала для прэс-канферэнцый і прэс-цэнтр, трэнажорная і харэаграфічная залы, кафэ-бар «Авертайм». Побач з арэнай знаходзіцца атэль «Гасціны дом»<ref>{{Cite web|url=https://bobruiskarena.by/history-club|title=История хоккейного клуба «Бобруйск»|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»}}</ref>. == Значныя падзеі == На «Бабруйск-Арэне» праводзілася шмат міжнародных спартыўных мерапрыемстваў: юніёрскі чэмпіянат свету па хакеі 2010, маладзёжны чэмпіянат свету па хакеі ў дывізіёне I 2011, маладзёжны чэмпіянат Еўропы па валейболе сярод мужчын 2010 і інш<ref name="Арэна">{{Cite web|url=https://bobruisk.hockey.by/clubs/arena/|title=Арена|lang=ru|website=Хоккейный клуб «Бобруйск»}}</ref>. 23—25 жніўня 2011 года тут праходзілі здымкі фільма «Легенда № 17»<ref name="Арэна" />. У сценах спартыўнага комплексу праводзяцца ўрачыстыя адкрыцці і закрыцці Міжнароднага фестывалю народнай творчасці «Вянок дружбы»<ref name="Арэна" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://bobruiskarena.by Афіцыйны сайт ХК «Бабруйск»]{{ref-ru}} * [https://noc.by/olympic-movement/olimpiyskie-obekty/mogilev/bobruysk-arena/ Старонка на сайце НАК Беларусі]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2008 годзе]] [[Катэгорыя:2008 год у Бабруйску]] [[Катэгорыя:Лядовыя арэны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Бабруйску]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Бабруйска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Марата Гроднікава]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Анатоля Нічкасава]] 87qiwca7xiyoo0rpdkyntmd5qqrsr1o Лядовы палац (Бабруйск) 0 805847 5124339 2026-04-10T17:30:27Z Jaŭhien 59102 Перасылае да [[Бабруйск-Арэна]] 5124339 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бабруйск-Арэна]] c6dbe8ogmiiuaenzjuepd7gbnrl8rp1 Шаблон:Пункт пропуску 10 805848 5124340 2026-04-10T17:40:23Z J-ka Zadzvinski 5766 Новая старонка: «{| class="infobox" style="width:300px; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%; background:#ddd;" | {{{назва|}}} |- ! colspan="2" style="text-align:center;" | [[Файл:{{{выява|}}}|250px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | {{{апісанне выявы|}}} |- ! Краіна | {{{краіна|}}} {{#if:{{{2. краіна|}}}| |- ! 2-я краіна | {{{2. краіна}}} }} |- ! Мясцовасць | {{{мясц...» 5124340 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:300px; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%; background:#ddd;" | {{{назва|}}} |- ! colspan="2" style="text-align:center;" | [[Файл:{{{выява|}}}|250px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | {{{апісанне выявы|}}} |- ! Краіна | {{{краіна|}}} {{#if:{{{2. краіна|}}}| |- ! 2-я краіна | {{{2. краіна}}} }} |- ! Мясцовасць | {{{мясцовасць|}}} {{#if:{{{2. мясцовасць|}}}| |- ! 2-я мясцовасць | {{{2. мясцовасць}}} }} |- ! Тып пераходу | {{{тып пераходу|}}} |- ! Статус | {{{статус|дзеючы}}} |- ! Тып руху | {{{тып руху|}}} |- ! Каардынаты | {{{каардынаты|}}} {{#if:{{{сайт|}}}| |- ! Сайт | [{{{сайт}}} {{{сайт}}}] }} {{#if:{{{commons|}}}| |- ! Commons | [[commons:Category:{{{commons}}}|{{{commons}}}]] }} |} qun7je6p2yk1lvu7b41y40b51oty78p 5124341 5124340 2026-04-10T17:46:46Z J-ka Zadzvinski 5766 5124341 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width:300px; font-size:90%;" |+ style="font-size:120%; background:#ddd;" | {{{назва|}}} |- ! colspan="2" style="text-align:center;" | [[Файл:{{{выява|}}}|250px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size:90%;" | {{{апісанне выявы|}}} |- ! Краіна | {{{краіна|}}} {{#if:{{{краіна_2|}}}| |- ! 2-я краіна | {{{краіна_2}}} }} |- ! Мясцовасць | {{{мясцовасць|}}} {{#if:{{{мясцовасць_2|}}}| |- ! 2-я мясцовасць | {{{мясцовасць_2}}} }} |- ! Тып пераходу | {{{тып пераходу|}}} |- ! Статус | {{{статус|дзеючы}}} |- ! Тып руху | {{{тып руху|}}} |- ! Каардынаты | {{{каардынаты|}}} {{#if:{{{сайт|}}}| |- ! Сайт | [{{{сайт}}} {{{сайт}}}] }} {{#if:{{{commons|}}}| |- ! Commons | [[commons:Category:{{{commons}}}|{{{commons}}}]] }} |} g710jofuilu0vnwcchpd3f7u42q9kq8 Кітабістыка 0 805849 5124347 2026-04-10T18:34:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Кітабістыка''' (ад [[Арабская мова|араб.]] ''[[Кітаб|«кітаб»]]'' — «кніга») — спецыяльная галіна [[Філалогія|філалогіі]], [[Лінгвістыка|лінгвістыкі]] і [[Кіназнаўства|кнігазнаўства]], якая вывучае рукапісную кніжную спадчыну Беларускія татары|беларуска-літо...» 5124347 wikitext text/x-wiki '''Кітабістыка''' (ад [[Арабская мова|араб.]] ''[[Кітаб|«кітаб»]]'' — «кніга») — спецыяльная галіна [[Філалогія|філалогіі]], [[Лінгвістыка|лінгвістыкі]] і [[Кіназнаўства|кнігазнаўства]], якая вывучае рукапісную кніжную спадчыну [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татараў]], створаную на тэрыторыі гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Помнікі кітабістыкі ўяўляюць сабой унікальную з'яву ў культуры: яны напісаны [[Арабскае пісьмо|арабскай вяззю]], але іх мова — гэта мясцовая жывая размоўная мова з украпінамі арабскай і цюркскай рэлігійнай тэрміналогіі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. == Гістарычныя перадумовы ўзнікнення == Узнікненне спецыфічнай татарскай кніжнасці на землях Вялікага Княства Літоўскага было цесна звязана з працэсам моўнай асіміляцыі татар-мусульман. Большасць татарскіх родаў з цягам часу перайшла на мясцовую, [[Старабеларуская мова|старабеларускую]] ці [[Польская мова|польскую]], мову ў штодзённых зносінах, страціўшы сваю першапачатковую цюркскую мову{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Аднак, нягледзячы на моўную асіміляцыю, татары строга захоўвалі сваю рэлігію — [[Іслам|іслам]], для вызнання якога патрабавалася абавязковае веданне арабскага алфавіта, неабходнага для чытання [[Каран]]а{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Такім чынам, сярод татар ВКЛ сфарміравалася ўнікальная пісьмовая практыка: яны пачалі запісваць тэксты на зразумелай ім мясцовай славянскай мове, але выкарыстоўвалі для гэтага свяшчэнны для іх арабскі алфавіт{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Юрыдычнай асновай інтэграцыі татараў стаў [[Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага|Статут ВКЛ 1588 года]], які дакладна рэгламентаваў правы і абавязкі прадстаўнікоў розных этнічных груп, у тым ліку татараў і яўрэяў, што спрыяла мірнаму суіснаванню розных культур у адной дзяржаве{{sfn|Нікалаеў|2009|с=154}}. == Асноўныя тыпы помнікаў == Даследчыкі кітабістыкі вылучаюць некалькі асноўных жанраў і тыпаў татарскіх рукапісаў, якія ствараліся ў ВКЛ. Самымі вядомымі і аб'ёмнымі з'яўляюцца ўласна [[Кітабы|кітабы]] — вялікія зборнікі, якія ўтрымлівалі тэксты самага рознага зместу: рэлігійныя павучанні, апавяданні пра жыццё [[Мухамад|прарока Мухамада]], усходнія казкі, легенды і апісанні мусульманскіх рытуалаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Другім важным тыпам помнікаў з'яўляюцца [[тэфсір]]ы. Яны ўяўляюць сабой падрадковыя пераклады Карана (ці асобных яго сур) на старабеларускую ці польскую мову з адначасовым каментаваннем тэксту, каб простыя вернікі маглі разумець сэнс свяшчэннага пісання{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Акрамя таго, татары актыўна стваралі хамаілы — невялікія кішэнныя малітоўнікі ці даведнікі. Хамаілы часта змяшчалі не толькі малітвы на кожны дзень, але і практычныя даведкі па астраноміі, медыцыне, а таксама замовы і варажбы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Для навучання правілам дакладнага фанетычнага і арфаэпічнага чытання Карана ствараліся спецыяльныя падручнікі і граматыкі, якія атрымалі назву таджвіды{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. == Даследаванне і лінгвістычнае значэнне == Навуковае адкрыццё кітабаў звязваюць з імёнамі выбітных даследчыкаў. У XIX стагоддзі прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Антон Мухлінскі]] ўпершыню падрабязна апісаў і часткова апублікаваў тэксты з так званага «Тафсіра», створанага ў 1568 годзе{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Пазней да вывучэння татарскіх рукапісаў далучыліся вядомыя беларускія мовазнаўцы і дзеячы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], [[Ян Станкевіч]] і [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Менавіта Іван Луцкевіч першым пачаў сістэматычна збіраць гэтыя помнікі. Яго ўнікальная калекцыя кітабаў пазней часткова трапіла ў розныя архівы, у тым ліку ў [[Бібліятэка Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх|Бібліятэку Акадэміі навук Літвы]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Сучасныя лінгвісты адзначаюць выключную важнасць кітабаў як крыніцы па гісторыі жывой старабеларускай размоўнай мовы XVI—XVIII стагоддзяў. Гэта звязана з тым, што арабскі алфавіт, у адрозненне ад вельмі кансерватыўнай і традыцыйнай [[Кірыліца|кірыліцы]], дазваляў значна больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне слоў. Напрыклад, менавіта ў тэкстах, напісаных арабскай вяззю, даследчыкі могуць выразна пабачыць фіксацыю мяккасці беларускіх зычных гукаў, а таксама характэрнае беларускае «дзеканне» і «цеканне», што было немагчыма адлюстраваць сродкамі тагачаснага царкоўнаславянскага пісьма{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * [[Антон Мухлінскі|Мухлинский А.]] Исследование о происхождении и состоянии литовских татар. — СПб., 1857. * [[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]] Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом. — Вільня, 1933. {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філалогія]] [[Катэгорыя:Іслам у Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на старабеларускай мове]] [[Катэгорыя:Арабістыка]] swug5v3q4cp7mqdccam5wp1y2z9rcqb 5124352 5124347 2026-04-10T18:48:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124352 wikitext text/x-wiki '''Кітабі́стыка''' (ад [[Арабская мова|араб.]] ''[[Кітаб|«кітаб»]]'' — кніга) — спецыяльная галіна [[Філалогія|філалогіі]], [[Гістарычная навука|гістарычнай навукі]] і [[Кіназнаўства|кнігазнаўства]], якая вывучае рукапісную кніжную спадчыну, мову і культуру [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]]. Аб’ектам даследавання кітабістыкі з’яўляюцца тэксты, створаныя ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя на тэрыторыі гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Гэтыя помнікі ўяўляюць сабой унікальную з'яву, паколькі яны напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі мясцовая жывая размоўная [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і [[Польская мова|польская]] мовы з украпінамі арабскай і цюркскай рэлігійнай тэрміналогіі{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. == Прадмет вывучэння і жанры рукапісаў == Узнікненне спецыфічнай татарскай кніжнасці было цесна звязана з працэсам моўнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] татар-мусульман, якія з цягам часу перайшлі на мясцовую славянскую мову ў штодзённых зносінах, страціўшы сваю першапачатковую цюркскую мову{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Аднак яны строга захоўвалі [[іслам]], для вызнання якога патрабавалася абавязковае веданне [[Арабскі алфавіт|арабскага алфавіта]]. У выніку сфарміравалася ўнікальная практыка запісу славянскіх тэкстаў свяшчэннымі арабскімі літарамі. Кітабістыка даследуе шырокі спектр такіх арабскаграфічных рукапісаў. Асноўнымі жанрамі помнікаў з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] — падрадковыя пераклады і каментарыі да [[Каран]]а на старабеларускую ці польскую мову, створаныя для таго, каб простыя вернікі маглі разумець сэнс свяшчэннага пісання (самы стары з вядомых — [[Мінскі тафсір]] 1686 года). Самымі вядомымі і аб'ёмнымі з'яўляюцца ўласна [[Кітаб|кітабы]] — вялікія зборнікі, якія ўтрымлівалі рэлігійныя павучанні, апавяданні пра жыццё прарока Мухамада, усходнія казкі, легенды і апісанні мусульманскіх рытуалаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Сынкова|2024|с=44—45}}. Акрамя таго, татары актыўна стваралі [[Хамаіл|хамаілы]] — невялікія кішэнныя малітоўнікі ці даведнікі, якія часта змяшчалі не толькі малітвы, але і практычныя парады па народнай медыцыне, астраноміі, а таксама магічныя замовы і варажбы. Для навучання правілам дакладнага фанетычнага чытання Карана ствараліся спецыяльныя падручнікі — [[Таджвід|таджвіды]]. Сустракаліся і пахавальныя скруткі з малітвамі — [[Дэлавэр|далавары]]{{sfn|Антонович|1968|с=15—18}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Важнейшым прадметам кітабістыкі з’яўляецца лінгвістычны аналіз тэкстаў. Сучасныя лінгвісты адзначаюць выключную важнасць кітабаў як крыніцы па гісторыі жывой старабеларускай размоўнай мовы XVI—XVIII стагоддзяў. Арабскі алфавіт, у адрозненне ад кансерватыўнай кірыліцы, дазваляў значна больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне. Напрыклад, у тэкстах, напісаных [[Арабская вязь|арабскай вяззю]], даследчыкі могуць выразна пабачыць фіксацыю мяккасці беларускіх зычных гукаў, а таксама характэрнае беларускае [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]], што было практычна немагчыма адлюстраваць сродкамі тагачаснага [[Кірыліца|царкоўнаславянскага пісьма]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=132—136}}. Даследчыкі таксама вывучаюць узаемадзеянне славянскай марфалогіі з усходняй лексікай. == Гісторыя даследаванняў == === Зараджэнне навукі (XIX стагоддзе) === Навуковае вывучэнне пісьменства беларускіх татар пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першыя звесткі пра існаванне такіх тэкстаў з’явіліся дзякуючы нямецкаму ўсходазнаўцу [[Х. А. Флейшэр|Х. А. Флейшэру]], які ў 1838 годзе апісаў у каталогу Лейпцыгскай бібліятэкі так званы ''Codex arabicus, tataricus, polonicus'' (сёння вядомы як [[Лейпцыгскі хамаіл]]). Аднак ні Х. А. Флейшэр, ні славіст І. І. Сразнеўскі не змаглі адразу ідэнтыфікаваць яго паходжанне{{sfn|Антонович|1968|с=32}}{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. Сапраўдным першаадкрывальнікам кітабістыкі лічыцца прафесар Віленскага і Пецярбургскага ўніверсітэтаў [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]]. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», у якой упершыню падрабязна апісаў і часткова апублікаваў тэксты з так званага «Тафсіра», створанага ў 1568 годзе. Ён даказаў, што мова гэтых рукапісаў — славянская, а не ўсходняя, тым самым увёўшы татарскія помнікі ў навуковы абарот{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. === Міжваенны перыяд і пачатак XX стагоддзя === На мяжы XIX і XX стагоддзяў да вывучэння татарскіх рукапісаў далучыўся выбітны беларускі мовазнавец [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці мовы рукапісаў і канчаткова абверг тэорыі пра іх «польскую» або «рускую» аснову, даказаўшы, што мова самых ранніх тэкстаў мае выразны беларускі дыялектны характар{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. Вялікі ўклад у захаванне спадчыны ўнёс беларускі дзеяч [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]], які першым пачаў сістэматычна збіраць гэтыя помнікі. У 1915 годзе ён знайшоў каля Вільні адзін з самых значных рукапісаў — [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Луцкевіча]]. Яго ўнікальная калекцыя пазней часткова трапіла ў розныя архівы, у тым ліку ў Бібліятэку Акадэміі навук Літвы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. У 1920-я гады ў БССР кітабы актыўна даследаваў [[Віталь Вольскі]], які аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і фальклорныя элементы{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. Адначасова ў Заходняй Беларусі над тэкстамі працаваў [[Ян Станкевіч]], які паслядоўна абараняў беларускі характар помнікаў і іх важнасць для нацыянальнай гісторыі{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. === Афармленне ў самастойную дысцыпліну === Афармленне кітабістыкі як сістэмнай навуковай дысцыпліны адбылося ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы працам філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]]. У 1968 годзе ён выдаў класічную манаграфію «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма». А. К. Антановіч дэталёва апісаў 24 рукапісы, распрацаваў стандарты іх навуковай транслітарацыі, склаў зводныя табліцы адпаведнасці арабскіх літар беларускім гукам і прасачыў эвалюцыю графікі ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу пісьма. Яго праца стала фундаментальнай базай для ўсіх наступных пакаленняў кітабістаў{{sfn|Антонович|1968|с=362}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=126}}. Пасля смерці Антановіча традыцыі віленскай кітабістыкі працягваў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]]. === Сучасны этап === У XXI стагоддзі кітабістыка набыла шырокі міжнародны і міждысцыплінарны характар. Даследаванні вядуцца ў некалькіх навуковых цэнтрах: * [[Літва]]: У Віленскім універсітэце і Інстытуце літоўскай мовы прафесар [[Галіна Александровіч-Мішкінене]] кіруе выдавецкімі праектамі. У 2009 годзе пад яе рэдакцыяй выйшла поўнае факсімільнае выданне [[Кітаб Івана Луцкевіча|Кітаба Івана Луцкевіча]] з транслітарацыяй і перакладам{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. * [[Беларусь]]: Супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]] займаюцца каталагізацыяй, тэксталагічным і гісторыка-культурным аналізам рукапісаў. У 2024 годзе імі быў выдадзены маштабны зборнік прац «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага...», у якім былі ўведзены ў абарот шматлікія новыя помнікі і дакументы{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}{{sfn|Сынкова|2024|с=114—115}}. * [[Польшча]]: Даследчыкі [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні]] ([[Чэслаў Лапіч]], [[Яанна Кульвіцка-Камінская]]) сканцэнтраваны на вывучэнні польскамоўных тэкстаў татар і гісторыі іх перакладаў Карана. * [[Турцыя]] і [[Вялікабрытанія]]: Значны ўклад у вывучэнне цюркскага субстрату і арыенталізмаў зрабілі брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], якая даследавала [[Кітаб з Брытанскага музея]]{{sfn|Akiner|1973|с=55—56}}, і турэцкі вучоны [[Хусейін Дургут]], які аналізаваў стараасманскія тэксты ў беларускіх рукапісах{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул|аўтар=[[Галіна Александровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]]|загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=121—131|ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кітабістыка}} [[Катэгорыя:Філалогія]] [[Катэгорыя:Іслам у Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Арыенталістыка]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Даследаванне літаратуры]] frfmvcdgot8ayp7wo55zd3qn2pg8eqa 5124353 5124352 2026-04-10T18:49:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Кітабістыка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5124353 wikitext text/x-wiki '''Кітабі́стыка''' (ад [[Арабская мова|араб.]] ''[[Кітаб|«кітаб»]]'' — кніга) — спецыяльная галіна [[Філалогія|філалогіі]], [[Гістарычная навука|гістарычнай навукі]] і [[Кіназнаўства|кнігазнаўства]], якая вывучае рукапісную кніжную спадчыну, мову і культуру [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]]. Аб’ектам даследавання кітабістыкі з’яўляюцца тэксты, створаныя ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя на тэрыторыі гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Гэтыя помнікі ўяўляюць сабой унікальную з'яву, паколькі яны напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі мясцовая жывая размоўная [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і [[Польская мова|польская]] мовы з украпінамі арабскай і цюркскай рэлігійнай тэрміналогіі{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. == Прадмет вывучэння і жанры рукапісаў == Узнікненне спецыфічнай татарскай кніжнасці было цесна звязана з працэсам моўнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] татар-мусульман, якія з цягам часу перайшлі на мясцовую славянскую мову ў штодзённых зносінах, страціўшы сваю першапачатковую цюркскую мову{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Аднак яны строга захоўвалі [[іслам]], для вызнання якога патрабавалася абавязковае веданне [[Арабскі алфавіт|арабскага алфавіта]]. У выніку сфарміравалася ўнікальная практыка запісу славянскіх тэкстаў свяшчэннымі арабскімі літарамі. Кітабістыка даследуе шырокі спектр такіх арабскаграфічных рукапісаў. Асноўнымі жанрамі помнікаў з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] — падрадковыя пераклады і каментарыі да [[Каран]]а на старабеларускую ці польскую мову, створаныя для таго, каб простыя вернікі маглі разумець сэнс свяшчэннага пісання (самы стары з вядомых — [[Мінскі тафсір]] 1686 года). Самымі вядомымі і аб'ёмнымі з'яўляюцца ўласна [[Кітаб|кітабы]] — вялікія зборнікі, якія ўтрымлівалі рэлігійныя павучанні, апавяданні пра жыццё прарока Мухамада, усходнія казкі, легенды і апісанні мусульманскіх рытуалаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Сынкова|2024|с=44—45}}. Акрамя таго, татары актыўна стваралі [[Хамаіл|хамаілы]] — невялікія кішэнныя малітоўнікі ці даведнікі, якія часта змяшчалі не толькі малітвы, але і практычныя парады па народнай медыцыне, астраноміі, а таксама магічныя замовы і варажбы. Для навучання правілам дакладнага фанетычнага чытання Карана ствараліся спецыяльныя падручнікі — [[Таджвід|таджвіды]]. Сустракаліся і пахавальныя скруткі з малітвамі — [[Дэлавэр|далавары]]{{sfn|Антонович|1968|с=15—18}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Важнейшым прадметам кітабістыкі з’яўляецца лінгвістычны аналіз тэкстаў. Сучасныя лінгвісты адзначаюць выключную важнасць кітабаў як крыніцы па гісторыі жывой старабеларускай размоўнай мовы XVI—XVIII стагоддзяў. Арабскі алфавіт, у адрозненне ад кансерватыўнай кірыліцы, дазваляў значна больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне. Напрыклад, у тэкстах, напісаных [[Арабская вязь|арабскай вяззю]], даследчыкі могуць выразна пабачыць фіксацыю мяккасці беларускіх зычных гукаў, а таксама характэрнае беларускае [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]], што было практычна немагчыма адлюстраваць сродкамі тагачаснага [[Кірыліца|царкоўнаславянскага пісьма]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=132—136}}. Даследчыкі таксама вывучаюць узаемадзеянне славянскай марфалогіі з усходняй лексікай. == Гісторыя даследаванняў == === Зараджэнне навукі (XIX стагоддзе) === Навуковае вывучэнне пісьменства беларускіх татар пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першыя звесткі пра існаванне такіх тэкстаў з’явіліся дзякуючы нямецкаму ўсходазнаўцу [[Х. А. Флейшэр|Х. А. Флейшэру]], які ў 1838 годзе апісаў у каталогу Лейпцыгскай бібліятэкі так званы ''Codex arabicus, tataricus, polonicus'' (сёння вядомы як [[Лейпцыгскі хамаіл]]). Аднак ні Х. А. Флейшэр, ні славіст І. І. Сразнеўскі не змаглі адразу ідэнтыфікаваць яго паходжанне{{sfn|Антонович|1968|с=32}}{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. Сапраўдным першаадкрывальнікам кітабістыкі лічыцца прафесар Віленскага і Пецярбургскага ўніверсітэтаў [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]]. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», у якой упершыню падрабязна апісаў і часткова апублікаваў тэксты з так званага «Тафсіра», створанага ў 1568 годзе. Ён даказаў, што мова гэтых рукапісаў — славянская, а не ўсходняя, тым самым увёўшы татарскія помнікі ў навуковы абарот{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. === Міжваенны перыяд і пачатак XX стагоддзя === На мяжы XIX і XX стагоддзяў да вывучэння татарскіх рукапісаў далучыўся выбітны беларускі мовазнавец [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці мовы рукапісаў і канчаткова абверг тэорыі пра іх «польскую» або «рускую» аснову, даказаўшы, што мова самых ранніх тэкстаў мае выразны беларускі дыялектны характар{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. Вялікі ўклад у захаванне спадчыны ўнёс беларускі дзеяч [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]], які першым пачаў сістэматычна збіраць гэтыя помнікі. У 1915 годзе ён знайшоў каля Вільні адзін з самых значных рукапісаў — [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Луцкевіча]]. Яго ўнікальная калекцыя пазней часткова трапіла ў розныя архівы, у тым ліку ў Бібліятэку Акадэміі навук Літвы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. У 1920-я гады ў БССР кітабы актыўна даследаваў [[Віталь Вольскі]], які аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і фальклорныя элементы{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. Адначасова ў Заходняй Беларусі над тэкстамі працаваў [[Ян Станкевіч]], які паслядоўна абараняў беларускі характар помнікаў і іх важнасць для нацыянальнай гісторыі{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. === Афармленне ў самастойную дысцыпліну === Афармленне кітабістыкі як сістэмнай навуковай дысцыпліны адбылося ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы працам філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]]. У 1968 годзе ён выдаў класічную манаграфію «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма». А. К. Антановіч дэталёва апісаў 24 рукапісы, распрацаваў стандарты іх навуковай транслітарацыі, склаў зводныя табліцы адпаведнасці арабскіх літар беларускім гукам і прасачыў эвалюцыю графікі ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу пісьма. Яго праца стала фундаментальнай базай для ўсіх наступных пакаленняў кітабістаў{{sfn|Антонович|1968|с=362}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=126}}. Пасля смерці Антановіча традыцыі віленскай кітабістыкі працягваў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]]. === Сучасны этап === У XXI стагоддзі кітабістыка набыла шырокі міжнародны і міждысцыплінарны характар. Даследаванні вядуцца ў некалькіх навуковых цэнтрах: * [[Літва]]: У Віленскім універсітэце і Інстытуце літоўскай мовы прафесар [[Галіна Александровіч-Мішкінене]] кіруе выдавецкімі праектамі. У 2009 годзе пад яе рэдакцыяй выйшла поўнае факсімільнае выданне [[Кітаб Івана Луцкевіча|Кітаба Івана Луцкевіча]] з транслітарацыяй і перакладам{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. * [[Беларусь]]: Супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]] займаюцца каталагізацыяй, тэксталагічным і гісторыка-культурным аналізам рукапісаў. У 2024 годзе імі быў выдадзены маштабны зборнік прац «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага...», у якім былі ўведзены ў абарот шматлікія новыя помнікі і дакументы{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}{{sfn|Сынкова|2024|с=114—115}}. * [[Польшча]]: Даследчыкі [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні]] ([[Чэслаў Лапіч]], [[Яанна Кульвіцка-Камінская]]) сканцэнтраваны на вывучэнні польскамоўных тэкстаў татар і гісторыі іх перакладаў Карана. * [[Турцыя]] і [[Вялікабрытанія]]: Значны ўклад у вывучэнне цюркскага субстрату і арыенталізмаў зрабілі брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], якая даследавала [[Кітаб з Брытанскага музея]]{{sfn|Akiner|1973|с=55—56}}, і турэцкі вучоны [[Хусейін Дургут]], які аналізаваў стараасманскія тэксты ў беларускіх рукапісах{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул|аўтар=[[Галіна Александровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]]|загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=121—131|ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кітабістыка}} [[Катэгорыя:Філалогія]] [[Катэгорыя:Іслам у Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Арыенталістыка]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Даследаванне літаратуры]] [[Катэгорыя:Кітабістыка]] h25z2ljq7qdwaef7zkro1ymmw7etjdi 5124354 5124353 2026-04-10T18:50:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124354 wikitext text/x-wiki '''Кітабі́стыка''' (ад [[Арабская мова|араб.]] ''[[Кітаб|«кітаб»]]'' — кніга) — спецыяльная галіна [[Філалогія|філалогіі]], [[Гістарычная навука|гістарычнай навукі]] і [[Кіназнаўства|кнігазнаўства]], якая вывучае рукапісную кніжную спадчыну, мову і культуру [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]]. Аб’ектам даследавання кітабістыкі з’яўляюцца тэксты, створаныя ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя на тэрыторыі гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Гэтыя помнікі ўяўляюць сабой унікальную з'яву, паколькі яны напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі мясцовая жывая размоўная [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і [[Польская мова|польская]] мовы з украпінамі арабскай і цюркскай рэлігійнай тэрміналогіі{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. == Прадмет вывучэння і жанры рукапісаў == Узнікненне спецыфічнай татарскай кніжнасці было цесна звязана з працэсам моўнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] татар-мусульман, якія з цягам часу перайшлі на мясцовую славянскую мову ў штодзённых зносінах, страціўшы сваю першапачатковую цюркскую мову{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Аднак яны строга захоўвалі [[іслам]], для вызнання якога патрабавалася абавязковае веданне [[Арабскі алфавіт|арабскага алфавіта]]. У выніку сфарміравалася ўнікальная практыка запісу славянскіх тэкстаў свяшчэннымі арабскімі літарамі. Кітабістыка даследуе шырокі спектр такіх арабскаграфічных рукапісаў. Асноўнымі жанрамі помнікаў з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] — падрадковыя пераклады і каментарыі да [[Каран]]а на старабеларускую ці польскую мову, створаныя для таго, каб простыя вернікі маглі разумець сэнс свяшчэннага пісання (самы стары з вядомых — [[Мінскі тафсір]] 1686 года). Самымі вядомымі і аб'ёмнымі з'яўляюцца ўласна [[Кітаб|кітабы]] — вялікія зборнікі, якія ўтрымлівалі рэлігійныя павучанні, апавяданні пра жыццё прарока Мухамада, усходнія казкі, легенды і апісанні мусульманскіх рытуалаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Сынкова|2024|с=44—45}}. Акрамя таго, татары актыўна стваралі [[Хамаіл|хамаілы]] — невялікія кішэнныя малітоўнікі ці даведнікі, якія часта змяшчалі не толькі малітвы, але і практычныя парады па народнай медыцыне, астраноміі, а таксама магічныя замовы і варажбы. Для навучання правілам дакладнага фанетычнага чытання Карана ствараліся спецыяльныя падручнікі — [[Таджвід|таджвіды]]. Сустракаліся і пахавальныя скруткі з малітвамі — [[Дэлавэр|далавары]]{{sfn|Антонович|1968|с=15—18}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Важнейшым прадметам кітабістыкі з’яўляецца лінгвістычны аналіз тэкстаў. Сучасныя лінгвісты адзначаюць выключную важнасць кітабаў як крыніцы па гісторыі жывой старабеларускай размоўнай мовы XVI—XVIII стагоддзяў. Арабскі алфавіт, у адрозненне ад кансерватыўнай кірыліцы, дазваляў значна больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне. Напрыклад, у тэкстах, напісаных [[Арабская вязь|арабскай вяззю]], даследчыкі могуць выразна пабачыць фіксацыю мяккасці беларускіх зычных гукаў, а таксама характэрнае беларускае [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]], што было практычна немагчыма адлюстраваць сродкамі тагачаснага [[Кірыліца|царкоўнаславянскага пісьма]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=132—136}}. Даследчыкі таксама вывучаюць узаемадзеянне славянскай марфалогіі з усходняй лексікай. == Гісторыя даследаванняў == === Зараджэнне навукі (XIX стагоддзе) === Навуковае вывучэнне пісьменства беларускіх татар пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першыя звесткі пра існаванне такіх тэкстаў з’явіліся дзякуючы нямецкаму ўсходазнаўцу [[Х. А. Флейшэр|Х. А. Флейшэру]], які ў 1838 годзе апісаў у каталогу Лейпцыгскай бібліятэкі так званы ''Codex arabicus, tataricus, polonicus'' (сёння вядомы як [[Лейпцыгскі хамаіл]]). Аднак ні Х. А. Флейшэр, ні славіст І. І. Сразнеўскі не змаглі адразу ідэнтыфікаваць яго паходжанне{{sfn|Антонович|1968|с=32}}{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. Сапраўдным першаадкрывальнікам кітабістыкі лічыцца прафесар Віленскага і Пецярбургскага ўніверсітэтаў [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]]. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», у якой упершыню падрабязна апісаў і часткова апублікаваў тэксты з так званага «Тафсіра», створанага ў 1568 годзе. Ён даказаў, што мова гэтых рукапісаў — славянская, а не ўсходняя, тым самым увёўшы татарскія помнікі ў навуковы абарот{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. === Міжваенны перыяд і пачатак XX стагоддзя === На мяжы XIX і XX стагоддзяў да вывучэння татарскіх рукапісаў далучыўся выбітны беларускі мовазнавец [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці мовы рукапісаў і канчаткова абверг тэорыі пра іх «польскую» або «рускую» аснову, даказаўшы, што мова самых ранніх тэкстаў мае выразны беларускі дыялектны характар{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. Вялікі ўклад у захаванне спадчыны ўнёс беларускі дзеяч [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]], які першым пачаў сістэматычна збіраць гэтыя помнікі. У 1915 годзе ён знайшоў каля Вільні адзін з самых значных рукапісаў — [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Луцкевіча]]. Яго ўнікальная калекцыя пазней часткова трапіла ў розныя архівы, у тым ліку ў Бібліятэку Акадэміі навук Літвы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. У 1920-я гады ў БССР кітабы актыўна даследаваў [[Віталь Вольскі]], які аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і фальклорныя элементы{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. Адначасова ў Заходняй Беларусі над тэкстамі працаваў [[Ян Станкевіч]], які паслядоўна абараняў беларускі характар помнікаў і іх важнасць для нацыянальнай гісторыі{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. === Афармленне ў самастойную дысцыпліну === Афармленне кітабістыкі як сістэмнай навуковай дысцыпліны адбылося ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы працам філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]]. У 1968 годзе ён выдаў класічную манаграфію «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма». А. К. Антановіч дэталёва апісаў 24 рукапісы, распрацаваў стандарты іх навуковай транслітарацыі, склаў зводныя табліцы адпаведнасці арабскіх літар беларускім гукам і прасачыў эвалюцыю графікі ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу пісьма. Яго праца стала фундаментальнай базай для ўсіх наступных пакаленняў кітабістаў{{sfn|Антонович|1968|с=362}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=126}}. Пасля смерці Антановіча традыцыі віленскай кітабістыкі працягваў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]]. === Сучасны этап === У XXI стагоддзі кітабістыка набыла шырокі міжнародны і міждысцыплінарны характар. Даследаванні вядуцца ў некалькіх навуковых цэнтрах: * [[Літва]]: У Віленскім універсітэце і Інстытуце літоўскай мовы прафесар [[Галіна Александровіч-Мішкінене]] кіруе выдавецкімі праектамі. У 2009 годзе пад яе рэдакцыяй выйшла поўнае факсімільнае выданне [[Кітаб Івана Луцкевіча|Кітаба Івана Луцкевіча]] з транслітарацыяй і перакладам{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. * [[Беларусь]]: Супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]] займаюцца каталагізацыяй, тэксталагічным і гісторыка-культурным аналізам рукапісаў. У 2024 годзе імі быў выдадзены маштабны зборнік прац «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага...», у якім былі ўведзены ў абарот шматлікія новыя помнікі і дакументы{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}{{sfn|Сынкова|2024|с=114—115}}. * [[Польшча]]: Даследчыкі [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні]] ([[Чэслаў Лапіч]], [[Яанна Кульвіцка-Камінская]]) сканцэнтраваны на вывучэнні польскамоўных тэкстаў татар і гісторыі іх перакладаў Карана. * [[Турцыя]] і [[Вялікабрытанія]]: Значны ўклад у вывучэнне цюркскага субстрату і арыенталізмаў зрабілі брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], якая даследавала [[Кітаб з Брытанскага музея]]{{sfn|Akiner|1973|с=55—56}}, і турэцкі вучоны [[Хусейін Дургут]], які аналізаваў стараасманскія тэксты ў беларускіх рукапісах{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул|аўтар=[[Галіна Александровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]]|загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=121—131|ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філалогія]] [[Катэгорыя:Іслам у Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Арыенталістыка]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Даследаванне літаратуры]] [[Катэгорыя:Кітабістыка]] 9yswwiwef1i12uqdtwqv1subgp7m6cj 5124355 5124354 2026-04-10T18:52:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124355 wikitext text/x-wiki '''Кітабі́стыка''' (ад [[Арабская мова|араб.]] ''[[Кітаб|«кітаб»]]'' — кніга) — спецыяльная галіна [[Філалогія|філалогіі]], [[Гістарычная навука|гістарычнай навукі]] і [[Кіназнаўства|кнігазнаўства]], якая вывучае рукапісную кніжную спадчыну, мову і культуру [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]]. Аб’ектам даследавання кітабістыкі з’яўляюцца тэксты, створаныя ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя на тэрыторыі гістарычнага [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Гэтыя помнікі ўяўляюць сабой унікальную з'яву, паколькі яны напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі мясцовая жывая размоўная [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і [[Польская мова|польская]] мовы з украпінамі арабскай і цюркскай рэлігійнай тэрміналогіі{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. == Прадмет вывучэння і жанры рукапісаў == Узнікненне спецыфічнай татарскай кніжнасці было цесна звязана з працэсам моўнай [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] татар-мусульман, якія з цягам часу перайшлі на мясцовую славянскую мову ў штодзённых зносінах, страціўшы сваю першапачатковую цюркскую мову{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}. Аднак яны строга захоўвалі [[іслам]], для вызнання якога патрабавалася абавязковае веданне [[Арабскі алфавіт|арабскага алфавіта]]. У выніку сфарміравалася ўнікальная практыка запісу славянскіх тэкстаў свяшчэннымі арабскімі літарамі. Кітабістыка даследуе шырокі спектр такіх арабскаграфічных рукапісаў. Асноўнымі жанрамі помнікаў з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] — падрадковыя пераклады і каментарыі да [[Каран]]а на старабеларускую ці польскую мову, створаныя для таго, каб простыя вернікі маглі разумець сэнс свяшчэннага пісання (самы стары з вядомых — [[Мінскі тафсір]] 1686 года). Самымі вядомымі і аб'ёмнымі з'яўляюцца ўласна [[Кітаб|кітабы]] — вялікія зборнікі, якія ўтрымлівалі рэлігійныя павучанні, апавяданні пра жыццё прарока Мухамада, усходнія казкі, легенды і апісанні мусульманскіх рытуалаў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Сынкова, Тарэлка|2024|с=44—45}}. Акрамя таго, татары актыўна стваралі [[Хамаіл|хамаілы]] — невялікія кішэнныя малітоўнікі ці даведнікі, якія часта змяшчалі не толькі малітвы, але і практычныя парады па народнай медыцыне, астраноміі, а таксама магічныя замовы і варажбы. Для навучання правілам дакладнага фанетычнага чытання Карана ствараліся спецыяльныя падручнікі — [[Таджвід|таджвіды]]. Сустракаліся і пахавальныя скруткі з малітвамі — [[Дэлавэр|далавары]]{{sfn|Антонович|1968|с=15—18}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. Важнейшым прадметам кітабістыкі з’яўляецца лінгвістычны аналіз тэкстаў. Сучасныя лінгвісты адзначаюць выключную важнасць кітабаў як крыніцы па гісторыі жывой старабеларускай размоўнай мовы XVI—XVIII стагоддзяў. Арабскі алфавіт, у адрозненне ад кансерватыўнай кірыліцы, дазваляў значна больш дакладна перадаваць жывое народнае вымаўленне. Напрыклад, у тэкстах, напісаных [[Арабская вязь|арабскай вяззю]], даследчыкі могуць выразна пабачыць фіксацыю мяккасці беларускіх зычных гукаў, а таксама характэрнае беларускае [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]], што было практычна немагчыма адлюстраваць сродкамі тагачаснага [[Кірыліца|царкоўнаславянскага пісьма]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=132—136}}. Даследчыкі таксама вывучаюць узаемадзеянне славянскай марфалогіі з усходняй лексікай. == Гісторыя даследаванняў == === Зараджэнне навукі (XIX стагоддзе) === Навуковае вывучэнне пісьменства беларускіх татар пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першыя звесткі пра існаванне такіх тэкстаў з’явіліся дзякуючы нямецкаму ўсходазнаўцу [[Х. А. Флейшэр|Х. А. Флейшэру]], які ў 1838 годзе апісаў у каталогу Лейпцыгскай бібліятэкі так званы ''Codex arabicus, tataricus, polonicus'' (сёння вядомы як [[Лейпцыгскі хамаіл]]). Аднак ні Х. А. Флейшэр, ні славіст І. І. Сразнеўскі не змаглі адразу ідэнтыфікаваць яго паходжанне{{sfn|Антонович|1968|с=32}}{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. Сапраўдным першаадкрывальнікам кітабістыкі лічыцца прафесар Віленскага і Пецярбургскага ўніверсітэтаў [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]]. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», у якой упершыню падрабязна апісаў і часткова апублікаваў тэксты з так званага «Тафсіра», створанага ў 1568 годзе. Ён даказаў, што мова гэтых рукапісаў — славянская, а не ўсходняя, тым самым увёўшы татарскія помнікі ў навуковы абарот{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=176}}. === Міжваенны перыяд і пачатак XX стагоддзя === На мяжы XIX і XX стагоддзяў да вывучэння татарскіх рукапісаў далучыўся выбітны беларускі мовазнавец [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці мовы рукапісаў і канчаткова абверг тэорыі пра іх «польскую» або «рускую» аснову, даказаўшы, што мова самых ранніх тэкстаў мае выразны беларускі дыялектны характар{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. Вялікі ўклад у захаванне спадчыны ўнёс беларускі дзеяч [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]], які першым пачаў сістэматычна збіраць гэтыя помнікі. У 1915 годзе ён знайшоў каля Вільні адзін з самых значных рукапісаў — [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Луцкевіча]]. Яго ўнікальная калекцыя пазней часткова трапіла ў розныя архівы, у тым ліку ў Бібліятэку Акадэміі навук Літвы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=175}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. У 1920-я гады ў БССР кітабы актыўна даследаваў [[Віталь Вольскі]], які аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і фальклорныя элементы{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. Адначасова ў Заходняй Беларусі над тэкстамі працаваў [[Ян Станкевіч]], які паслядоўна абараняў беларускі характар помнікаў і іх важнасць для нацыянальнай гісторыі{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. === Афармленне ў самастойную дысцыпліну === Афармленне кітабістыкі як сістэмнай навуковай дысцыпліны адбылося ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы працам філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]]. У 1968 годзе ён выдаў класічную манаграфію «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма». А. К. Антановіч дэталёва апісаў 24 рукапісы, распрацаваў стандарты іх навуковай транслітарацыі, склаў зводныя табліцы адпаведнасці арабскіх літар беларускім гукам і прасачыў эвалюцыю графікі ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу пісьма. Яго праца стала фундаментальнай базай для ўсіх наступных пакаленняў кітабістаў{{sfn|Антонович|1968|с=362}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=126}}. Пасля смерці Антановіча традыцыі віленскай кітабістыкі працягваў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]]. === Сучасны этап === У XXI стагоддзі кітабістыка набыла шырокі міжнародны і міждысцыплінарны характар. Даследаванні вядуцца ў некалькіх навуковых цэнтрах: * [[Літва]]: У Віленскім універсітэце і Інстытуце літоўскай мовы прафесар [[Галіна Александровіч-Мішкінене]] кіруе выдавецкімі праектамі. У 2009 годзе пад яе рэдакцыяй выйшла поўнае факсімільнае выданне [[Кітаб Івана Луцкевіча|Кітаба Івана Луцкевіча]] з транслітарацыяй і перакладам{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. * [[Беларусь]]: Супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]] займаюцца каталагізацыяй, тэксталагічным і гісторыка-культурным аналізам рукапісаў. У 2024 годзе імі быў выдадзены маштабны зборнік прац «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага...», у якім былі ўведзены ў абарот шматлікія новыя помнікі і дакументы{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}{{sfn|Сынкова|2024|с=114—115}}. * [[Польшча]]: Даследчыкі [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэта Мікалая Каперніка ў Торуні]] ([[Чэслаў Лапіч]], [[Яанна Кульвіцка-Камінская]]) сканцэнтраваны на вывучэнні польскамоўных тэкстаў татар і гісторыі іх перакладаў Карана. * [[Турцыя]] і [[Вялікабрытанія]]: Значны ўклад у вывучэнне цюркскага субстрату і арыенталізмаў зрабілі брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], якая даследавала [[Кітаб з Брытанскага музея]]{{sfn|Akiner|1973|с=55—56}}, і турэцкі вучоны [[Хусейін Дургут]], які аналізаваў стараасманскія тэксты ў беларускіх рукапісах{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул|аўтар=[[Галіна Александровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]]|загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича|выданне=Slavistica Vilnensis|год=2015|том=60|старонкі=121—131|ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст: зборнік навуковых прац |адказны=навук. рэд.: [[Ірына Сынкова|І. А. Сынкова]], [[Міхаіл Тарэлка|М. У. Тарэлка]] |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2024 |старонак=205 |isbn=978-985-08-3174-3 |ref=Сынкова, Тарэлка}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філалогія]] [[Катэгорыя:Іслам у Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Арыенталістыка]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Даследаванне літаратуры]] [[Катэгорыя:Кітабістыка]] b4ru53shl8i56qm8o4tqnmlragr0v3v 5124356 5124355 2026-04-10T18:59:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124356 wikitext text/x-wiki '''Кітабі́стыка''' — галіна [[Філалогія|філалогіі]] і гістарычнай навукі, якая вывучае пісьмовую спадчыну, мову і культуру [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]]. Аб’ектам даследавання кітабістыкі з’яўляюцца тэксты, створаныя ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якія былі напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і [[Польская мова|польская]] мовы{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}{{sfn|Сынкова|2024|с=123—125}}. == Прадмет вывучэння == Кітабістыка даследуе шырокі спектр арабскаграфічных рукапісаў, якія адлюстроўваюць працэс моўнай і культурнай асіміляцыі татар, што страцілі сваю цюркскую мову, але захавалі ісламскую рэлігію. Асноўнымі жанрамі помнікаў, якія вывучаюць кітабісты, з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] (пераклады і каментарыі да [[Каран]]а, самы стары з якіх — [[Мінскі тафсір]] 1686 года), [[Кітаб|кітабы]] (аб’ёмныя зборнікі легенд, маральных павучанняў і рытуальных інструкцый), [[Хамаіл|хамаілы]] (невялікія малітоўнікі і даведнікі па народнай медыцыне і магіі), таджвіды (правілы чытання Карана) і далавары (пахавальныя скруткі з малітвамі){{sfn|Антонович|1968|с=15—18}}{{sfn|Сынкова|2024|с=44—45}}. Акрамя тэксталогіі і рэлігіязнаўчага кантэксту, найважнейшым прадметам кітабістыкі з’яўляецца лінгвістычны аналіз тэкстаў. Даследчыкі вывучаюць графіка-арфаграфічную сістэму, адаптаваную татарамі для перадачы славянскіх гукаў (стварэнне новых літар для гукаў [дз’], [ц], [ч], [п]), адлюстраванне ў тэкстах фанетычных працэсаў, такіх як [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]], а таксама ўзаемадзеянне славянскай марфалогіі з усходняй (арабскай, цюркскай і персідскай) лексікай{{sfn|Akiner|1973|с=55—57}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=132—136}}. == Гісторыя даследаванняў == === Зараджэнне (XIX стагоддзе) === Навуковае вывучэнне пісьменства беларускіх татар пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першыя звесткі пра існаванне такіх тэкстаў з’явіліся дзякуючы нямецкаму ўсходазнаўцу [[Х. А. Флейшэр|Х.&nbsp;А.&nbsp;Флейшэру]], які ў 1838 годзе апісаў у каталогу Лейпцыгскай бібліятэкі так званы «Codex arabicus, tataricus, polonicus» (сёння вядомы як [[Лейпцыгскі хамаіл]]). Аднак ні Х.&nbsp;А.&nbsp;Флейшэр, ні славіст [[І. І. Сразнеўскі|І.&nbsp;І.&nbsp;Сразнеўскі]], які пазней зацікавіўся рукапісам, не змаглі дакладна ідэнтыфікаваць яго паходжанне{{sfn|Антонович|1968|с=32}}{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. Сапраўдным першаадкрывальнікам і заснавальнікам кітабістыкі лічыцца прафесар [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]]. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», у якой упершыню ўвёў татарскія рукапісы ў навуковы абарот, даказаўшы, што іх мова — славянская, а не ўсходняя{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}. === Міжваенны перыяд і пачатак XX стагоддзя === На мяжы XIX і XX стагоддзяў фундаментальны ўклад у лінгвістычны аналіз тэкстаў зрабіў акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці мовы рукапісаў і канчаткова абверг тэорыі пра іх «польскую» або «рускую» аснову, даказаўшы, што мова самых ранніх тэкстаў мае выразны беларускі дыялектны характар{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. У 1915 годзе беларускі дзеяч [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў каля [[Вільня|Вільні]] адзін з самых значных помнікаў — [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Луцкевіча]], што выклікала новую хвалю інтарэсу да тэмы{{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. У 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] кітабы актыўна даследаваў [[Віталь Вольскі]], які аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і фальклорныя элементы{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. Адначасова ў Заходняй Беларусі (Вільня) над тэкстамі працаваў [[Ян Станкевіч]], які ў сваіх выданнях паслядоўна абараняў беларускі характар помнікаў і іх важнасць для нацыянальнай гісторыі{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. === Афармленне кітабістыкі ў самастойную дысцыпліну === Афармленне кітабістыкі як сістэмнай навуковай дысцыпліны адбылося ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы працам філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]]. У 1968 годзе ён выдаў класічную манаграфію «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма». А.&nbsp;К.&nbsp;Антановіч дэталёва апісаў 24 рукапісы, распрацаваў стандарты іх навуковай транслітарацыі, склаў зводныя табліцы адпаведнасці арабскіх літар беларускім гукам і прасачыў эвалюцыю графікі ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу пісьма. Яго праца стала фундаментальнай базай для ўсіх наступных пакаленняў кітабістаў{{sfn|Антонович|1968|с=362}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=126}}. Пасля смерці Антановіча традыцыі віленскай кітабістыкі працягваў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]]. === Сучасны этап === У XXI стагоддзі кітабістыка набыла шырокі міжнародны і міждысцыплінарны характар. Даследаванні вядуцца ў некалькіх навуковых цэнтрах: * Літва: У [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] і [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытуце літоўскай мовы]] прафесар [[Галіна Александровіч-Мішкінене|Галіна Мішкінене]] кіруе выдавецкімі праектамі. У 2009 годзе пад яе рэдакцыяй выйшла поўнае факсімільнае выданне [[Кітаб Івана Луцкевіча|Кітаба Івана Луцкевіча]] з транслітарацыяй і перакладам{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. * Беларусь: Супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]] займаюцца каталагізацыяй, тэксталагічным і гісторыка-культурным аналізам рукапісаў. У 2024 годзе імі быў выдадзены маштабны зборнік прац «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага...», у якім, сярод іншага, былі ўведзены ў абарот рукапісы імама [[Аляксандр (Алі) Адамовіч|Аляксандра Адамовіча]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}{{sfn|Сынкова|2024|с=114—115}}. * Польшча: Даследчыкі [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэта Мікалая Каперніка]] ў Торуні ([[Чэслаў Лапіч]], Ёана Кульвіцка-Камінская) сканцэнтраваны на вывучэнні польскамоўных тэкстаў татар і гісторыі іх перакладаў Карана. * Турцыя і Вялікабрытанія: Значны ўклад у вывучэнне цюркскага субстрату і арыенталізмаў зрабілі брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], якая даследавала [[Кітаб з Брытанскага музея]]{{sfn|Akiner|1973|с=55—56}}, і турэцкі вучоны [[Хусейін Дургут]], які аналізаваў стараасманскія тэксты ў беларускіх рукапісах{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |ref=Сеўрук}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філалогія]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Арыенталістыка]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Даследаванне літаратуры]] mna10h4l2giop7r7q5bk1nn4mydyznc 5124357 5124356 2026-04-10T19:00:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124357 wikitext text/x-wiki '''Кітабі́стыка''' — галіна [[Філалогія|філалогіі]] і гістарычнай навукі, якая вывучае пісьмовую спадчыну, мову і культуру [[Беларускія татары|беларуска-літоўскіх татар]]. Аб’ектам даследавання кітабістыкі з’яўляюцца тэксты, створаныя ў перыяд з XVI па пачатак XX стагоддзя на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], якія былі напісаны [[Беларуская арабіца|арабскім пісьмом]], але іх моўнай асновай служылі [[Старабеларуская мова|старабеларуская]], сучасная [[Беларуская мова|беларуская]] і [[Польская мова|польская]] мовы{{sfn|Антонович|1968|с=5—7}}{{sfn|Сынкова|2024|с=123—125}}. == Прадмет вывучэння == Кітабістыка даследуе шырокі спектр арабскаграфічных рукапісаў, якія адлюстроўваюць працэс моўнай і культурнай асіміляцыі татар, што страцілі сваю цюркскую мову, але захавалі ісламскую рэлігію. Асноўнымі жанрамі помнікаў, якія вывучаюць кітабісты, з’яўляюцца [[Тафсір|тафсіры]] (пераклады і каментарыі да [[Каран]]а, самы стары з якіх — [[Мінскі тафсір]] 1686 года), [[Кітаб|кітабы]] (аб’ёмныя зборнікі легенд, маральных павучанняў і рытуальных інструкцый), [[Хамаіл|хамаілы]] (невялікія малітоўнікі і даведнікі па народнай медыцыне і магіі), [[Таджвід|таджвіды]] (правілы чытання Карана) і [[Далавар|далавары]] (пахавальныя скруткі з малітвамі){{sfn|Антонович|1968|с=15—18}}{{sfn|Сынкова|2024|с=44—45}}. Акрамя тэксталогіі і рэлігіязнаўчага кантэксту, найважнейшым прадметам кітабістыкі з’яўляецца лінгвістычны аналіз тэкстаў. Даследчыкі вывучаюць графіка-арфаграфічную сістэму, адаптаваную татарамі для перадачы славянскіх гукаў (стварэнне новых літар для гукаў [дз’], [ц], [ч], [п]), адлюстраванне ў тэкстах фанетычных працэсаў, такіх як [[Аканне|аканне]], [[Дзеканне|дзеканне]] і [[Цеканне|цеканне]], а таксама ўзаемадзеянне славянскай марфалогіі з усходняй (арабскай, цюркскай і персідскай) лексікай{{sfn|Akiner|1973|с=55—57}}{{sfn|Тарэлка|2024|с=132—136}}. == Гісторыя даследаванняў == === Зараджэнне (XIX стагоддзе) === Навуковае вывучэнне пісьменства беларускіх татар пачалося ў сярэдзіне XIX стагоддзя. Першыя звесткі пра існаванне такіх тэкстаў з’явіліся дзякуючы нямецкаму ўсходазнаўцу [[Х. А. Флейшэр|Х.&nbsp;А.&nbsp;Флейшэру]], які ў 1838 годзе апісаў у каталогу Лейпцыгскай бібліятэкі так званы «Codex arabicus, tataricus, polonicus» (сёння вядомы як [[Лейпцыгскі хамаіл]]). Аднак ні Х.&nbsp;А.&nbsp;Флейшэр, ні славіст [[І. І. Сразнеўскі|І.&nbsp;І.&nbsp;Сразнеўскі]], які пазней зацікавіўся рукапісам, не змаглі дакладна ідэнтыфікаваць яго паходжанне{{sfn|Антонович|1968|с=32}}{{sfn|Антонович|1968|с=147}}. Сапраўдным першаадкрывальнікам і заснавальнікам кітабістыкі лічыцца прафесар [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] [[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Антон Мухлінскі]]. У 1857 годзе ён апублікаваў працу «Даследаванне пра паходжанне і стан літоўскіх татар», у якой упершыню ўвёў татарскія рукапісы ў навуковы абарот, даказаўшы, што іх мова — славянская, а не ўсходняя{{sfn|Мухлинский|1857|с=40}}. === Міжваенны перыяд і пачатак XX стагоддзя === На мяжы XIX і XX стагоддзяў фундаментальны ўклад у лінгвістычны аналіз тэкстаў зрабіў акадэмік [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]]. Ён першым падрабязна апісаў фанетычныя асаблівасці мовы рукапісаў і канчаткова абверг тэорыі пра іх «польскую» або «рускую» аснову, даказаўшы, што мова самых ранніх тэкстаў мае выразны беларускі дыялектны характар{{sfn|Карский|1921|с=239—240}}. У 1915 годзе беларускі дзеяч [[Іван Іванавіч Луцкевіч|Іван Луцкевіч]] знайшоў каля [[Вільня|Вільні]] адзін з самых значных помнікаў — [[Кітаб з Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча|Кітаб Луцкевіча]], што выклікала новую хвалю інтарэсу да тэмы{{sfn|Мишкинене|2015|с=125—126}}. У 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] кітабы актыўна даследаваў [[Віталь Вольскі]], які аналізаваў прынцыпы транскрыпцыі і фальклорныя элементы{{sfn|Вольскі|1927|с=189—193}}. Адначасова ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], у [[Вільня|Вільні]] над тэкстамі працаваў [[Ян Станкевіч]], які ў сваіх выданнях паслядоўна абараняў беларускі характар помнікаў і іх важнасць для нацыянальнай гісторыі{{sfn|Станкевіч|1933|с=17}}. === Афармленне кітабістыкі ў самастойную дысцыпліну === Афармленне кітабістыкі як сістэмнай навуковай дысцыпліны адбылося ў другой палове XX стагоддзя дзякуючы працам філолага [[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антона Антановіча]]. У 1968 годзе ён выдаў класічную манаграфію «Беларускія тэксты, пісаныя арабскім пісьмом, і іх графіка-арфаграфічная сістэма». А.&nbsp;К.&nbsp;Антановіч дэталёва апісаў 24 рукапісы, распрацаваў стандарты іх навуковай транслітарацыі, склаў зводныя табліцы адпаведнасці арабскіх літар беларускім гукам і прасачыў эвалюцыю графікі ад марфалагічнага да фанетычнага прынцыпу пісьма. Яго праца стала фундаментальнай базай для ўсіх наступных пакаленняў кітабістаў{{sfn|Антонович|1968|с=362}}{{sfn|Мишкинене|2015|с=126}}. Пасля смерці Антановіча традыцыі віленскай кітабістыкі працягваў [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]]. === Сучасны этап === У XXI стагоддзі кітабістыка набыла шырокі міжнародны і міждысцыплінарны характар. Даследаванні вядуцца ў некалькіх навуковых цэнтрах: * Літва: У [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] і [[Інстытут літоўскай мовы|Інстытуце літоўскай мовы]] прафесар [[Галіна Александровіч-Мішкінене|Галіна Мішкінене]] кіруе выдавецкімі праектамі. У 2009 годзе пад яе рэдакцыяй выйшла поўнае факсімільнае выданне [[Кітаб Івана Луцкевіча|Кітаба Івана Луцкевіча]] з транслітарацыяй і перакладам{{sfn|Мишкинене|2015|с=127}}. * Беларусь: Супрацоўнікі [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]] [[Міхаіл Тарэлка]] і [[Ірына Сынкова]] займаюцца каталагізацыяй, тэксталагічным і гісторыка-культурным аналізам рукапісаў. У 2024 годзе імі быў выдадзены маштабны зборнік прац «Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага...», у якім, сярод іншага, былі ўведзены ў абарот рукапісы імама [[Аляксандр (Алі) Адамовіч|Аляксандра Адамовіча]]{{sfn|Тарэлка|2024|с=123—125}}{{sfn|Сынкова|2024|с=114—115}}. * Польшча: Даследчыкі [[Універсітэт Мікалая Каперніка|Універсітэта Мікалая Каперніка]] ў Торуні ([[Чэслаў Лапіч]], Ёана Кульвіцка-Камінская) сканцэнтраваны на вывучэнні польскамоўных тэкстаў татар і гісторыі іх перакладаў Карана. * Турцыя і Вялікабрытанія: Значны ўклад у вывучэнне цюркскага субстрату і арыенталізмаў зрабілі брытанская даследчыца [[Шырын Акінэр]], якая даследавала [[Кітаб з Брытанскага музея]]{{sfn|Akiner|1973|с=55—56}}, і турэцкі вучоны [[Хусейін Дургут]], які аналізаваў стараасманскія тэксты ў беларускіх рукапісах{{sfn|Дургут|2015|с=140}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Шырын Акінэр|Akiner S.]] |загаловак=The Vocabulary of a Byelorussian K'it'ab in the British Museum |выданне=[[The Journal of Byelorussian Studies]] |тып=часопіс |год=1973 |том=3 |нумар=1 |старонкі=55—84 |ref=Akiner}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Канстанцінавіч Антановіч|Антонович А. К.]] |загаловак=Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система |месца=Вильнюс |выдавецтва=ВГУ |год=1968 |старонак=418 |ref=Антонович}} * {{артыкул |аўтар=[[Віталь Вольскі|Вольскі В.]] |загаловак=Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў «кітабах» |выданне=Узвышша |год=1927 |нумар=6 |старонкі=189—193 |ref=Вольскі}} * {{артыкул |аўтар=Дургут Х. |загаловак=О некоторых особенностях турецкой версии Мирадж-наме в китабе Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=133—145 |ref=Дургут}} * {{кніга |аўтар=[[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Карский Е. Ф.]] |загаловак=Белорусы. Т. III, вып. 2 |месца=Петроград |выдавецтва= |год=1921 |старонак=256 |ref=Карский}} * {{артыкул |аўтар=[[Галіна Аляксандровіч-Мішкінене|Мишкинене Г.]] |загаловак=Этапы изучения и значение китаба Ивана Луцкевича |выданне=Slavistica Vilnensis |год=2015 |том=60 |старонкі=121—131 |ref=Мишкинене}} * {{кніга |аўтар=[[Антон Восіпавіч Мухлінскі|Мухлинский А. И.]] |загаловак=Исследование о происхождении и состоянии литовских татар |месца=Санкт-Петербург |выдавецтва= |год=1857 |старонак=73 |ref=Мухлинский}} * {{артыкул |аўтар=[[Ірына Сынкова|Сынкова І. А.]] |загаловак=Знахарскія тэксты з архіва Аляксандра (Алі) Адамовіча ў кантэксце пісьменства татараў ВКЛ |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=114—122 |ref=Сынкова}} * {{артыкул |аўтар=Сеўрук Д. Э. |загаловак=«Джаўагіру-ль-іслам» («Сутнасці ісламу») — помнік асманскай рэлігійнай літаратуры XVII ст. у перакладах беларуска-польска-літоўскіх татараў |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=40—113 |ref=Сеўрук}} * {{кніга|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/historyja/Stankievic.Bielaruskija_musulmanie_i_bielaruskaja_litaratura_arabskim_pismom.djvu|аўтар=[[Ян Станкевіч|Станкевіч Я.]]|загаловак=Беларускія мусульмане і беларуская літаратура арабскім пісьмом|месца=Вільня|выдавецтва=Друкарня Я. Левіна|год=1933|старонак=33|ref=Станкевіч}} * {{артыкул |аўтар=[[Міхаіл Тарэлка|Тарэлка М. У.]] |загаловак=Рукапісы Аляксандра (Алі) Адамовіча — імама мядзельскай мячэці: праблемы каталагізацыі і навуковага апісання |выданне=Пісьмовая спадчына татараў Вялікага Княства Літоўскага і яе гісторыка-культурны кантэкст |тып=зборнік |год=2024 |старонкі=123—202 |ref=Тарэлка}} {{Беларуска-татарскае пісьменства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Філалогія]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўства]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўства]] [[Катэгорыя:Арыенталістыка]] [[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія татары]] [[Катэгорыя:Арабскае пісьмо]] [[Катэгорыя:Даследаванне літаратуры]] 324366s5d5za7i30lk4ojxo9e6yhokw Самуіл Багуміл Ліндэ 0 805850 5124349 2026-04-10T18:41:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Самуэль Багуміл Ліндэ]] 5124349 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Самуэль Багуміл Ліндэ]] ixc9ogms4h182b0i7jf67w8pddrhzdx Дождж зверху ўніз 0 805851 5124359 2026-04-10T19:10:01Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Мультфільм |Назва = Дождж зверху ўніз |Арыгінал = {{lang-ru|Дождь сверху вниз}}<br>{{lang-en|Rain Down from Above}} |Тып = маляваны |Час = 7 хв. 44 с. |Прэм'ера = 2007 }} '''«Дождж зверху ўніз»''' ({{lang-ru|Дождь сверху вниз}}, {{lang-en|Rain Down from Above}}) — Расія|расійскі...» 5124359 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Назва = Дождж зверху ўніз |Арыгінал = {{lang-ru|Дождь сверху вниз}}<br>{{lang-en|Rain Down from Above}} |Тып = маляваны |Час = 7 хв. 44 с. |Прэм'ера = 2007 }} '''«Дождж зверху ўніз»''' ({{lang-ru|Дождь сверху вниз}}, {{lang-en|Rain Down from Above}}) — [[Расія|расійскі]] [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны]] фільм [[2007 год у гісторыі кіно|2007]] года рэжысёра [[Іван Леанідавіч Максімаў|Івана Максімава]]<ref name="IMDb" />. Другая частка ў трылогіі «Сужыццё з капрызнай прыродай»<ref name="Animator" />. Фільм удзельнічаў у конкурснай праграме фестывалю «Суздаль-2008»<ref name="Animator" />. == Сюжэт == Горная паселішча, населенае сюррэалістычнымі істотамі, жыве звычайным жыццём. Аднак, аднаго разу на вёску абрушваецца дождж, які неўзабаве ператвараецца ў сапраўдны патоп. Дзяўчынка, якая толькі і рабіла, што гушкалася на арэлях, кідаецца ў ваду ратаваць тонучага шчанюка. == Стваральнікі == * рэжысёр — Іван Максімаў * сцэнарыст — Іван Максімаў * мастак-пастаноўшчык — Іван Максімаў * аніматары — Таццяна Яцына, Наталля Мальгіна, Рома Яфімаў * прадзюсар — {{нп5|Аляксандр Пятровіч Герасімаў (прадзюсар)|Аляксандр Герасімаў|ru|Герасимов, Александр Петрович (продюсер)}} * гукарэжысёр — Вадзім Круглоў == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Animator">{{cite web|url=https://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=7075|title=Дождь сверху вниз|website=[[Аниматор.ру]]|language=ru|access-date=2026-04-10}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3709024/|title=Dozhd' sverkhu vniz|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-04-10}}</ref> }} == Спасылкі == * {{YouTube|id=fO_Rjpt5y3k|title=Дождж зверху ўніз}} * {{Imdb title|id=3709024|title=Дождж зверху ўніз}} {{рэйтынг-10|7.1}} (на 10.04.2026) * [https://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=7075 Дождж зверху ўніз] на сайце «[[Аниматор.ру]]» {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Івана Максімава}} [[Катэгорыя:Мультфільмы 2007 года]] [[Катэгорыя:Кароткаметражныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Маляваныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Кароткаметражныя фільмы Расіі]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Івана Максімава]] llmo6pmuna4pr0urgol67nlw0xl2dr0 Размовы:Ёда 1 805852 5124360 2026-04-10T19:14:57Z ~2026-22245-52 166526 /* топоним */ новы падраздзел 5124360 wikitext text/x-wiki == топоним == в России 2 реки Ёда [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-22245-52|&#126;2026-22245-52]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-22245-52|размова]]) 22:14, 10 красавіка 2026 (+03) b8k4ttzlltmij76tala5s4n07jrpgs4 Ірмалой Яна Рапалейскага 0 805853 5124366 2026-04-10T19:30:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Ірмалой Яна Рапалейскага]] у [[Ірмалой Яна Рапалеўскага]] 5124366 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ірмалой Яна Рапалеўскага]] qjp6fwt04g6vkhghtygef0tubmftp9x Шаблон:Беларускія гаворкі ў Літве 10 805854 5124377 2026-04-10T20:16:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = Ві...» 5124377 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі]] * [[Вялікая Косіна]] * [[Галіна (Віленскі раён)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнікі (Віленскі раён)|Ліпнікі]] * [[Малая Косіна]] * [[Мосцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Швянчонскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Тракайскі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Іванавіч Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Данілавіч Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} nn0wnkse1d8qprkuiomv7r3msvcicgo 5124378 5124377 2026-04-10T20:17:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124378 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Віленскі раён)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнікі (Віленскі раён)|Ліпнікі]] * [[Малая Косіна]] * [[Мосцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Швянчонскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Тракайскі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Іванавіч Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Данілавіч Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} rig6iln57girjkg4rswv43iivxhkkgy 5124379 5124378 2026-04-10T20:17:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124379 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Віленскі раён)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнікі (Віленскі раён)|Ліпнікі]] * [[Малая Косіна]] * [[Мосцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Швянчонскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Тракайскі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} 4782anxi2vkma8h20acnybn32jhoimo 5124380 5124379 2026-04-10T20:18:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124380 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Віленскі раён)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнікі (Віленскі раён)|Ліпнікі]] * [[Малая Косіна]] * [[Мосцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Свянцянскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Троцкі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} b45js6omyyc3r0wxn7abl3hu60uluyq 5124381 5124380 2026-04-10T20:18:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124381 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Марыямпальская сянюнія)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнікі (Віленскі раён)|Ліпнікі]] * [[Малая Косіна]] * [[Мосцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Свянцянскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Троцкі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} kjcv3dkwox28r4rab47hpsmz5zkzjmi 5124400 5124381 2026-04-10T21:03:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124400 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Марыямпальская сянюнія)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнякі|Ліпнікі/Ліпнякі]] * [[Малая Косіна]] * [[Мосцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Свянцянскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Троцкі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} 1o371oaye0aio1lugeiuw43h11imild 5124401 5124400 2026-04-10T21:03:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124401 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Марыямпальская сянюнія)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнякі|Ліпнікі/Ліпнякі]] * [[Малая Касіна]] * [[Мосцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Свянцянскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Троцкі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} 4tnyfd3s27ro4i48x85n1jmuka7nmrt 5124411 5124401 2026-04-10T21:33:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124411 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Марыямпальская сянюнія)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнякі|Ліпнікі/Ліпнякі]] * [[Малая Касіна]] * [[Масцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Свянцянскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Троцкі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} 4vsy7xe1z3mfqa4ztnn7sbrn3ug87rf 5124518 5124411 2026-04-11T10:24:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124518 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў канца XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Марыямпальская сянюнія)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнякі|Ліпнікі/Ліпнякі]] * [[Малая Касіна]] * [[Масцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Свянцянскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Троцкі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} du0tx8iqkscjn1cdxybg7smptef4xly 5124522 5124518 2026-04-11T10:32:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124522 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | назва = Беларускія гаворкі ў Літве | загаловак = Бытаванне [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак у Літве]]<br/> <small>(паводле палявых даследаванняў другой паловы XX — пачатку XXI стагоддзя)</small> | клас_спісаў = hlist | група1 = [[Віленскі раён]] | спіс1 = * [[Барванішкі]] * [[Відаўцішкі (Судэрвенская сянюнія)|Відаўцішкі]] * [[Вялікая Касіна]] * [[Галіна (Марыямпальская сянюнія)|Галіна]] * [[Гейбулі]] * [[Грыкені]] * [[Лаварышкі]] * [[Леанішкі (Віленскі раён)|Леанішкі]] * [[Ліпнякі|Ліпнікі/Ліпнякі]] * [[Малая Касіна]] * [[Масцішкі]] * [[Пятрулішкі]] * [[Свіраны (Віленскі раён)|Свіраны]] * [[Слабада (Віленскі раён)|Слабада]] * [[Судэрва]] * [[Храстоўка]] * [[Шведы (Віленскі раён)|Шведы]] * [[Шумск (Літва)|Шумск]] | група2 = [[Салечніцкі раён]] | спіс2 = * [[Белая Вака]] * [[Бутрыманцы (Салечніцкі раён)|Бутрыманцы]] * [[Валакінікі]] * [[Вежаны]] * [[Вялікае Сяло (Салечніцкі раён)|Вялікае Сяло]] * [[Вялікія Багушы]] * [[Галябшчына]] * [[Гемзы]] * [[Гервішкі]] * [[Гудзялі]] * [[Даўгіданцы]] * [[Даўляны (Літва)|Даўляны]] * [[Дойліды (Салечніцкі раён)|Дойліды]] * [[Дэгні]] * [[Ёдупка]] * [[Калітанцы]] * [[Кальнішкі (Салечніцкі раён)|Кальнішкі]] * [[Каменка (Салечніцкі раён)|Каменка]] * [[Канюхі (Літва)|Канюхі]] * [[Качаны (Салечніцкі раён)|Качаны]] * [[Кракуны]] * [[Кудзялянцы]] * [[Курмяляны]] * [[Куршы (Салечніцкі раён)|Куршы]] * [[Малыя Салечнікі]] * [[Мацюці]] * [[Межаны (Салечніцкі раён)|Межаны]] * [[Мількуны (Салечніцкі раён)|Мількуны]] * [[Нараўляны (Літва)|Нараўляны]] * [[Нарвілішкі]] * [[Руднікі (Салечніцкі раён)|Руднікі]] * [[Рудня (Салечніцкі раён)|Рудня]] * [[Салечнікі]] * [[Стральцы (Літва)|Стральцы]] * [[Табарышкі]] * [[Тургелі]] * [[Эйшышкі]] * [[Юшкі (Салечніцкі раён)|Юшкі]] * [[Яшуны]] | група3 = [[Аранскі раён]] | спіс3 = * [[Балботы]] * [[Дубічы]] * [[Кавалкі (Літва)|Кавалкі]] * [[Кіюці]] * [[Котра (Аранскі раён)|Котра]] * [[Крывілі (Літва)|Крывілі]] * [[Новыя Мацалі]] * [[Парамок]] * [[Ракі (Аранскі раён)|Ракі]] * [[Рудня (Аранскі раён)|Рудня]] | група4 = [[Свянцянскі раён]] | спіс4 = * [[Бачкіні]] * [[Гадуцішкі]] * [[Кацканы]] * [[Мадзюны]] * [[Ракаўскія (Літва)|Ракаўскія]] * [[Талейкі (Літва)|Талейкі]] * [[Чычэлі]] | група5 = [[Ігналінскі раён]] | спіс5 = * [[Лайпушкі]] * [[Малкуны]] * [[Мейкшты]] * [[Рамейкі (Ігналінскі раён)|Рамейкі]] * [[Стрылунгі]] | група6 = [[Троцкі раён]] | спіс6 = * [[Старыя Трокі]] * [[Стракішкі]] | група7 = Звязаныя тэмы | спіс7 = * [[Слоўнік беларускіх гаворак паўночна-заходняй Беларусі і яе пагранічча]] * [[Простая мова]] * [[Палякі ў Літве]] * [[Беларусы ў Літве]] * [[Дыялекты беларускай мовы]] | група8 = Даследчыкі | спіс8 = * [[Юрый Внуковіч|Юрый Внуковіч]] * [[Алена Грынавяцкене]] * [[Фёдар Клімчук|Фёдар Клімчук]] * [[Лілія Плыгаўка]] * [[Мікалай Савіч]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Галіна Турская]] * [[Валерый Мікалаевіч Чэкман|Валерый Чэкман]] * [[Міраслаў Янковяк]] }} jgxcvpow72iqwqptskw2qzzoefnhi9q Малая Касіна 0 805855 5124406 2026-04-10T21:24:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Малая Касіна | арыгінальная назва = Mažoji Kuosinė | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс...» 5124406 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Малая Касіна | арыгінальная назва = Mažoji Kuosinė | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 23 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Kosina Mała}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 48 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Касіна (значэнні)}} '''Малая Касіна''', таксама '''Мажо́йі Куо́сіне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Mažoji Kuosinė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 6 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Побач з вёскай знаходзіцца геамарфалагічны заказнік Касіна. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Малую Касіну занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Шумск (гміна)|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 199 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Малая Касіна [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю была перададзена]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзілася ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Малая Касіна ўваходзіць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Малой Касіны паказвае на яго значнае зніжэнне на працягу другой паловы XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=300|inc=50|incmin=25 |1905|185|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|199|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|267|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|271|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|200|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|107|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|70|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|44|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|48|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У прыватнасці, пачынаючы з 2008 года даследчыкам былі неаднаразова зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Малой Касіны. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] 2r5zm02fudk9tgyjwx39zzkhc2avi1l 5124407 5124406 2026-04-10T21:28:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124407 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Малая Касіна | арыгінальная назва = Mažoji Kuosinė | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 23 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Kosina Mała}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 48 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Касіна (значэнні)}} '''Малая Касіна'''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1992-18.pdf|аўтар=Яраслаў Пархута|загаловак=Граніца: эсэ|год=1992|мова=be|выданне=ЛіМ|тып=газета|месяц=5|чысло=1|нумар=18 (3636)|старонкі=8}}</ref>, таксама '''Мажо́йі Куо́сіне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Mažoji Kuosinė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 6 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Побач з вёскай знаходзіцца геамарфалагічны заказнік Касіна. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Малую Касіну занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Шумск (гміна)|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 199 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Малая Касіна [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю была перададзена]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзілася ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Малая Касіна ўваходзіць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Малой Касіны паказвае на яго значнае зніжэнне на працягу другой паловы XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=300|inc=50|incmin=25 |1905|185|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|199|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|267|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|271|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|200|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|107|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|70|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|44|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|48|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У прыватнасці, пачынаючы з 2008 года даследчыкам былі неаднаразова зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Малой Касіны. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] nly4dcj3iwftf3rlct2f9tdvejt6g67 5124431 5124407 2026-04-11T06:54:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124431 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Малая Касіна | арыгінальная назва = Mažoji Kuosinė | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 35 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 23 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Kosina Mała}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 48 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Касіна (значэнні)}} '''Малая Касіна'''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/1992-18.pdf|аўтар=Яраслаў Пархута|загаловак=Граніца: эсэ|год=1992|мова=be|выданне=ЛіМ|тып=газета|месяц=5|чысло=1|нумар=18 (3636)|старонкі=8}}</ref>, таксама '''Мажо́йі Куо́сіне'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Mažoji Kuosinė}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 6 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Побач з вёскай знаходзіцца геамарфалагічны заказнік Касіна. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Малую Касіну занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Шумск|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 199 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Малая Касіна [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю была перададзена]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзілася ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Малая Касіна ўваходзіць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Малой Касіны паказвае на яго значнае зніжэнне на працягу другой паловы XX і пачатку XXI стагоддзяў. {{dem|kolon=9|till=300|inc=50|incmin=25 |1905|185|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref> |1931|199|r1931=<ref name="spis31"/> |1959|267|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref> |1970|271|r1970=<ref name="1959-70sur"/> |1979|200|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref> |1989|107|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref> |2001|70|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref> |2011|44|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref> |2021|48|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref> }} === Моўная сітуацыя === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У прыватнасці, пачынаючы з 2008 года даследчыкам былі неаднаразова зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Малой Касіны{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] emu2go0wc8rsmgmg1h0v9k1qiykg7b8 Галіна Турская 0 805856 5124412 2026-04-10T21:34:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Галіна Турска]] 5124412 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галіна Турска]] ewfrj01jt13og0kx7rki7gax4hq8x8w Анфалагіён 0 805857 5124432 2026-04-11T07:00:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Анфалагіё́н''' (таксама вядомы як ''Трыфалагіён'', ''Цветаслоў'') — тып [[Праваслаўе|праваслаўнай]] [[Багаслужбовыя кнігі|багаслужбовай кнігі]], якая з'яўлялася пашыранай разнавіднасцю святочнай [[Мінея|Мінеі]] («Празднеі»). == Характарыстыка і змест == У Вял...» 5124432 wikitext text/x-wiki '''Анфалагіё́н''' (таксама вядомы як ''Трыфалагіён'', ''Цветаслоў'') — тып [[Праваслаўе|праваслаўнай]] [[Багаслужбовыя кнігі|багаслужбовай кнігі]], якая з'яўлялася пашыранай разнавіднасцю святочнай [[Мінея|Мінеі]] («Празднеі»). == Характарыстыка і змест == У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] Анфалагіёны бытавалі як у [[Рукапіс|рукапіснай]], так і ў [[Друкарства|друкаванай]] формах. Яны выкарыстоўваліся для набажэнстваў у небагатых [[Храм|храмах]], дзе не было магчымасці служыць поўную штодзённую службу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. Склад службаў у Анфалагіёне (Трыфалагіёне) быў значна пашыраны ў параўнанні са звычайнай святочнай Мінеяй за кошт уключэння службаў на найбольш шанаваныя царкоўныя святы. Гістарычна гэтыя адрозненні ў структуры вытрымліваліся не заўсёды, таму назвы падобных па складзе і функцыях зборнікаў (Анфалагіён, Трыфалагіён, Цветаслоў) часта ўспрымаліся сучаснікамі і перапісчыкамі як сінонімы{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. == Рукапісныя і друкаваныя выданні == Нягледзячы на развіццё кнігадрукавання, Анфалагіёны працягвалі перапісвацца ад рукі нават у [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]]. У якасці прыкладу такога сінанімічнага выкарыстання назваў і працягу рукапіснай традыцыі даследчыкі прыводзяць рукапіс з характэрнай прыпіскай перапісчыка, датаванай [[1720]] годам: {{Цытата|«Анфологіон... списан бысть во граде [[Петрыкаў|Петрыкове]] в лето бытия мира 7151 от воплощения же Господня 1720. З Трыфалоя Львоўскага спісан бысть»<ref>Перетц В. Н. Описание рукописей киевского Отделения императорской Публичной библиотеки. Вып. 1. Киев, 1875. № 365.</ref>{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}.}} Разам з рукапіснай традыцыяй, Анфалагіён вытрымаў некалькі значных перавыданняў у розных друкарнях Вялікага Княства Літоўскага на працягу XVII—XVIII стагоддзяў. Упершыню на тэрыторыі дзяржавы кніга была надрукавана ў [[1616]] годзе ў [[Віленская брацкая друкарня|Віленскай брацкай друкарні]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. У [[1647]] годзе манахі [[Куцеінская друкарня|Куцеінскай друкарні]] падрыхтавалі ўласнае выданне пад назвай «Трыфалагіён, альбо Цветаслоў»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=225}}. Пры гэтым на [[Тытульны аркуш|тытульным аркушы]] быў змешчаны варыянт назвы «Цветослов». Гэтая кніга вылучалася багатай мастацкай аздобай і ўтрымлівала дзевятнаццаць адбіткаў [[Гравюра|гравюр]], зробленых з сямнаццаці друкарскіх дошак{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. У [[1748]] годзе выданне ажыццявіла [[Магілёўская брацкая друкарня]]. На тытульным аркушы магілёўскай кнігі таксама прысутнічаў варыянт назвы «Цветослов». Гэты асобнік меў багатую мастацкую аздобу, якая складалася з шаснаццаці гравюр{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. Пазней, у [[1783]] годзе, выданне з такой назвай выйшла са станкоў [[Супрасльская друкарня|Супрасльскай друкарні]]. На яго тытульным аркушы было паказана, што дадзеная кніга з'яўляецца прамым перавыданнем [[Кіеў|кіеўскіх]] «миней двюнадесятомесячных» 1750 года выдання{{sfn|Нікалаеў|2009|с=289}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} {{Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Багаслужбовыя кнігі]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Хрысціянская літаратура]] 2ohv2uw6irknu7fgfmfvjpki7w3h2kd Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы 0 805858 5124434 2026-04-11T07:05:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Бібліятэка Радзівілаў]] 5124434 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Бібліятэка Радзівілаў]] 8evnsmxp1szu4ffkoh3dhupbj6vddwx Самуэль Маскевіч 0 805859 5124441 2026-04-11T07:47:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Самуіл Іванавіч Маскевіч]] 5124441 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Самуіл Іванавіч Маскевіч]] l60u0f52tvlryd5my6cqpzqh0dvo8jh Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў перыяд Расійскай імперыі 0 805860 5124444 2026-04-11T07:56:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[архіў|архіваў]], кнігазбораў і мастацкіх калекцый з тэрыторыі Беларусь|...» 5124444 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[архіў|архіваў]], кнігазбораў і мастацкіх калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVIII&nbsp;— пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], [[Вайна 1812 года|вайной 1812 года]], а таксама з карнымі мерамі [[Расійская імперыя|расійскіх улад]] пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана разрабаванне шматлікіх скарбаў найбуйнейшых [[магнаты|магнацкіх]] родаў, такіх як [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]. == Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя == === Агульныя канфіскацыі === {{пусты раздзел}} === Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе === Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў 1772 годзе, неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў [[Санкт-Пецярбург]], яшчэ адна частка — у [[Смаленск]]. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. == Вайна 1812 года == === Страты маёнткаў і касцёлаў === {{пусты раздзел}} === Нясвіжскія зборы === Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] і ў наступным 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыі Дароты дэ Кастэлян]] (жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]{{sfn|Сініла|2020|с=61}}. == Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы == === Спадчына Сапегаў з Дзярэчына === Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]]. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду [[Сапегі|Сапегаў]] пачынаючы яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай бібліятэкі трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей у Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. === Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання === {{пусты раздзел}} == Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы == {{пусты раздзел}} == Вываз архіваў і бібліятэк == === Лёс Нясвіжскага архіва === Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. У прыватнасці, найбагацейшы гістарычны архіў Нясвіжскага замка быў часткова вывезены ў Санкт-Пецярбург і перададзены ў распараджэнне [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]]. Пазней гэтыя дакументы былі растасаваны паміж [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй]], бібліятэкай [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] і бібліятэкай Акадэміі навук, з-за чаго цэласнасць збору была непапраўна парушана{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164—165}}. == Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] cgmnn7m3ytolcakyqcrwiw4dyvj4eh2 5124455 5124444 2026-04-11T08:06:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124455 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[Архіў|архіваў]], кнігазбораў і мастацкіх калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVIII&nbsp;— пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], [[Вайна 1812 года|вайной 1812 года]], а таксама з карнымі мерамі [[Расійская імперыя|расійскіх улад]] пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана разрабаванне шматлікіх скарбаў і бібліятэк найбуйнейшых [[Магнаты|магнацкіх]] родаў, такіх як [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]. == Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя == === Агульныя канфіскацыі === У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай пад удар расійскіх улад трапілі не толькі прыватныя, але і дзяржаўныя ці грамадскія кнігазборы. Яшчэ да другога падзелу, у [[1772]] годзе, расійскімі войскамі і чыноўнікамі была фактычна разрабавана і вывезена ў [[Санкт-Пецярбург]] найбуйнейшая ў краіне Бібліятэка Залускіх (якая ўтрымлівала каласальную колькасць дакументаў і кніг з тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]). Каштоўныя выданні, рукапісы і інкунабулы з гэтай бібліятэкі пазней склалі аснову Імператарскай публічнай бібліятэкі (цяпер [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійская нацыянальная бібліятэка]]){{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. === Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе === Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў [[1772]] годзе, неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. Калі вясной 1772 года расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, маёмасць ардынацыі, уключаючы славутую [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжскую бібліятэку]], была секвестравана (канфіскавана ў лік дзяржавы){{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў Пецярбург, яшчэ адна частка — у [[Смаленск]]. Сярод іншага, расійскія ўлады вывезлі ў Пецярбург каштоўныя гістарычныя кнігі і рукапісы, перадаўшы іх у бібліятэку Акадэміі навук{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Сярод раскрадзенага былі і кнігі: пазней гісторыкі знаходзілі выданні з экслібрысамі Радзівілаў нават у прыватных бібліятэках расійскіх афіцэраў, напрыклад, у калекцыі генерала А. Бібікава{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Як сведчылі сучаснікі, з-за халатнасці і рабаўніцтваў «многочисленное собрание книг, хранимое в Несвиже... перевезено и приобщено к нашему [расійскаму]. Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Вайна 1812 года == === Страты маёнткаў і касцёлаў === {{пусты раздзел}} === Нясвіжскія зборы === Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] і ў наступным 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыі Дароты дэ Кастэлян]] (жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]{{sfn|Сініла|2020|с=61}}. == Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы == === Спадчына Сапегаў з Дзярэчына === Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]]. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду [[Сапегі|Сапегаў]] пачынаючы яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай [[Бібліятэка Сапегаў|бібліятэкі Сапегаў]] трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей у Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. === Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання === {{пусты раздзел}} == Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы == {{пусты раздзел}} == Вываз архіваў і бібліятэк == === Лёс Нясвіжскага архіва і бібліятэкі === Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла, які падтрымаў Напалеона ў вайне 1812 года, велізарная частка Нясвіжскай бібліятэкі (больш за 20 тысяч тамоў) была канфіскавана і вывезена ў Расію па загадзе імператара. У [[1813]] годзе кнігі былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]] у Санкт-Пецярбургу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага радзівілаўскага збору была непапраўна парушана. У 1829 годзе частка кніг з яго была перададзена [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]]. У 1882 годзе яшчэ адна партыя выданняў на польскай мове, якую ў Расійскай акадэміі навук палічылі «непатрэбнай», была перададзена ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта (дзе гэтыя кнігі пазней згарэлі падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Дакументы з гістарычнага архіва Нясвіжскага замка таксама былі растасаваны паміж [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй]], бібліятэкай [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] і бібліятэкай Акадэміі навук{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164—165}}. Сёння фонды вывезенай з Беларусі Радзівілаўскай бібліятэкі раскіданы па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. У пачатку 1920-х гадоў улады савецкай Беларусі рабілі спробы дамагчыся вяртання канфіскаваных Расійская імперыяй кніг і архіваў на радзіму, аднак на перамовах з расійскім бокам не дасягнулі поспеху, і абмеркаванне пытання рэстытуцыі было спынена{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. == Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] jangxgxb5s3ef58y22x1r81h06qv9eg 5124456 5124455 2026-04-11T08:08:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе */ 5124456 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[Архіў|архіваў]], кнігазбораў і мастацкіх калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVIII&nbsp;— пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], [[Вайна 1812 года|вайной 1812 года]], а таксама з карнымі мерамі [[Расійская імперыя|расійскіх улад]] пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана разрабаванне шматлікіх скарбаў і бібліятэк найбуйнейшых [[Магнаты|магнацкіх]] родаў, такіх як [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]. == Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя == === Агульныя канфіскацыі === У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай пад удар расійскіх улад трапілі не толькі прыватныя, але і дзяржаўныя ці грамадскія кнігазборы. Яшчэ да другога падзелу, у [[1772]] годзе, расійскімі войскамі і чыноўнікамі была фактычна разрабавана і вывезена ў [[Санкт-Пецярбург]] найбуйнейшая ў краіне Бібліятэка Залускіх (якая ўтрымлівала каласальную колькасць дакументаў і кніг з тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]). Каштоўныя выданні, рукапісы і інкунабулы з гэтай бібліятэкі пазней склалі аснову Імператарскай публічнай бібліятэкі (цяпер [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійская нацыянальная бібліятэка]]){{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. === Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе === Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў [[1772]] годзе, неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. Калі вясной 1772 года расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, маёмасць ардынацыі, уключаючы славутую [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжскую бібліятэку]], была [[Секвестр|секвестравана]] (канфіскавана ў лік дзяржавы){{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў Пецярбург, яшчэ адна частка — у [[Смаленск]]. Сярод іншага, расійскія ўлады вывезлі ў Пецярбург каштоўныя гістарычныя кнігі і рукапісы, перадаўшы іх у бібліятэку Акадэміі навук{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Сярод раскрадзенага былі і кнігі: пазней гісторыкі знаходзілі выданні з экслібрысамі Радзівілаў нават у прыватных бібліятэках расійскіх афіцэраў, напрыклад, у калекцыі генерала А. Бібікава{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Як сведчылі сучаснікі, з-за халатнасці і рабаўніцтваў «многочисленное собрание книг, хранимое в Несвиже... перевезено и приобщено к нашему [расійскаму]. Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Вайна 1812 года == === Страты маёнткаў і касцёлаў === {{пусты раздзел}} === Нясвіжскія зборы === Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] і ў наступным 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыі Дароты дэ Кастэлян]] (жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]{{sfn|Сініла|2020|с=61}}. == Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы == === Спадчына Сапегаў з Дзярэчына === Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]]. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду [[Сапегі|Сапегаў]] пачынаючы яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай [[Бібліятэка Сапегаў|бібліятэкі Сапегаў]] трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей у Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. === Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання === {{пусты раздзел}} == Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы == {{пусты раздзел}} == Вываз архіваў і бібліятэк == === Лёс Нясвіжскага архіва і бібліятэкі === Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла, які падтрымаў Напалеона ў вайне 1812 года, велізарная частка Нясвіжскай бібліятэкі (больш за 20 тысяч тамоў) была канфіскавана і вывезена ў Расію па загадзе імператара. У [[1813]] годзе кнігі былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]] у Санкт-Пецярбургу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага радзівілаўскага збору была непапраўна парушана. У 1829 годзе частка кніг з яго была перададзена [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]]. У 1882 годзе яшчэ адна партыя выданняў на польскай мове, якую ў Расійскай акадэміі навук палічылі «непатрэбнай», была перададзена ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта (дзе гэтыя кнігі пазней згарэлі падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Дакументы з гістарычнага архіва Нясвіжскага замка таксама былі растасаваны паміж [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй]], бібліятэкай [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] і бібліятэкай Акадэміі навук{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164—165}}. Сёння фонды вывезенай з Беларусі Радзівілаўскай бібліятэкі раскіданы па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. У пачатку 1920-х гадоў улады савецкай Беларусі рабілі спробы дамагчыся вяртання канфіскаваных Расійская імперыяй кніг і архіваў на радзіму, аднак на перамовах з расійскім бокам не дасягнулі поспеху, і абмеркаванне пытання рэстытуцыі было спынена{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. == Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] sseuo5yov5yvdiun4ehge2ir69mx2so 5124457 5124456 2026-04-11T08:08:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе */ 5124457 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[Архіў|архіваў]], кнігазбораў і мастацкіх калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVIII&nbsp;— пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], [[Вайна 1812 года|вайной 1812 года]], а таксама з карнымі мерамі [[Расійская імперыя|расійскіх улад]] пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана разрабаванне шматлікіх скарбаў і бібліятэк найбуйнейшых [[Магнаты|магнацкіх]] родаў, такіх як [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]. == Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя == === Агульныя канфіскацыі === У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай пад удар расійскіх улад трапілі не толькі прыватныя, але і дзяржаўныя ці грамадскія кнігазборы. Яшчэ да другога падзелу, у [[1772]] годзе, расійскімі войскамі і чыноўнікамі была фактычна разрабавана і вывезена ў [[Санкт-Пецярбург]] найбуйнейшая ў краіне Бібліятэка Залускіх (якая ўтрымлівала каласальную колькасць дакументаў і кніг з тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]). Каштоўныя выданні, рукапісы і інкунабулы з гэтай бібліятэкі пазней склалі аснову Імператарскай публічнай бібліятэкі (цяпер [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійская нацыянальная бібліятэка]]){{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. === Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе === Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў [[1772]] годзе, неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. Калі вясной 1772 года расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, маёмасць ардынацыі, уключаючы славутую [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжскую бібліятэку]], была [[Секвестр|секвестравана]] (канфіскавана ў лік дзяржавы){{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў Пецярбург, яшчэ адна частка — у [[Смаленск]]. Сярод іншага, расійскія ўлады вывезлі ў Пецярбург каштоўныя гістарычныя кнігі і рукапісы, перадаўшы іх у бібліятэку Акадэміі навук{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Сярод раскрадзенага былі і кнігі: пазней гісторыкі знаходзілі выданні з экслібрысамі Радзівілаў нават у прыватных бібліятэках расійскіх афіцэраў, напрыклад, у калекцыі генерала [[А. Бібікаў|А. Бібікава]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Як сведчылі сучаснікі, з-за халатнасці і рабаўніцтваў «многочисленное собрание книг, хранимое в Несвиже... перевезено и приобщено к нашему [расійскаму]. Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Вайна 1812 года == === Страты маёнткаў і касцёлаў === {{пусты раздзел}} === Нясвіжскія зборы === Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] і ў наступным 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыі Дароты дэ Кастэлян]] (жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]{{sfn|Сініла|2020|с=61}}. == Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы == === Спадчына Сапегаў з Дзярэчына === Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]]. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду [[Сапегі|Сапегаў]] пачынаючы яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай [[Бібліятэка Сапегаў|бібліятэкі Сапегаў]] трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей у Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. === Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання === {{пусты раздзел}} == Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы == {{пусты раздзел}} == Вываз архіваў і бібліятэк == === Лёс Нясвіжскага архіва і бібліятэкі === Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла, які падтрымаў Напалеона ў вайне 1812 года, велізарная частка Нясвіжскай бібліятэкі (больш за 20 тысяч тамоў) была канфіскавана і вывезена ў Расію па загадзе імператара. У [[1813]] годзе кнігі былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]] у Санкт-Пецярбургу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага радзівілаўскага збору была непапраўна парушана. У 1829 годзе частка кніг з яго была перададзена [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]]. У 1882 годзе яшчэ адна партыя выданняў на польскай мове, якую ў Расійскай акадэміі навук палічылі «непатрэбнай», была перададзена ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта (дзе гэтыя кнігі пазней згарэлі падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Дакументы з гістарычнага архіва Нясвіжскага замка таксама былі растасаваны паміж [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй]], бібліятэкай [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] і бібліятэкай Акадэміі навук{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164—165}}. Сёння фонды вывезенай з Беларусі Радзівілаўскай бібліятэкі раскіданы па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. У пачатку 1920-х гадоў улады савецкай Беларусі рабілі спробы дамагчыся вяртання канфіскаваных Расійская імперыяй кніг і архіваў на радзіму, аднак на перамовах з расійскім бокам не дасягнулі поспеху, і абмеркаванне пытання рэстытуцыі было спынена{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. == Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] 52eyy35rffk480o05447c3zkvd9lmod 5124489 5124457 2026-04-11T08:58:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Лёс Нясвіжскага архіва і бібліятэкі */ 5124489 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[Архіў|архіваў]], кнігазбораў і мастацкіх калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVIII&nbsp;— пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], [[Вайна 1812 года|вайной 1812 года]], а таксама з карнымі мерамі [[Расійская імперыя|расійскіх улад]] пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана разрабаванне шматлікіх скарбаў і бібліятэк найбуйнейшых [[Магнаты|магнацкіх]] родаў, такіх як [[Радзівілы]] і [[Сапегі]]. == Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя == === Агульныя канфіскацыі === У выніку падзелаў Рэчы Паспалітай пад удар расійскіх улад трапілі не толькі прыватныя, але і дзяржаўныя ці грамадскія кнігазборы. Яшчэ да другога падзелу, у [[1772]] годзе, расійскімі войскамі і чыноўнікамі была фактычна разрабавана і вывезена ў [[Санкт-Пецярбург]] найбуйнейшая ў краіне Бібліятэка Залускіх (якая ўтрымлівала каласальную колькасць дакументаў і кніг з тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]). Каштоўныя выданні, рукапісы і інкунабулы з гэтай бібліятэкі пазней склалі аснову Імператарскай публічнай бібліятэкі (цяпер [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Расійская нацыянальная бібліятэка]]){{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. === Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе === Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў [[1772]] годзе, неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. Калі вясной 1772 года расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, маёмасць ардынацыі, уключаючы славутую [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжскую бібліятэку]], была [[Секвестр|секвестравана]] (канфіскавана ў лік дзяржавы){{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў Пецярбург, яшчэ адна частка — у [[Смаленск]]. Сярод іншага, расійскія ўлады вывезлі ў Пецярбург каштоўныя гістарычныя кнігі і рукапісы, перадаўшы іх у бібліятэку Акадэміі навук{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Сярод раскрадзенага былі і кнігі: пазней гісторыкі знаходзілі выданні з экслібрысамі Радзівілаў нават у прыватных бібліятэках расійскіх афіцэраў, напрыклад, у калекцыі генерала [[А. Бібікаў|А. Бібікава]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Як сведчылі сучаснікі, з-за халатнасці і рабаўніцтваў «многочисленное собрание книг, хранимое в Несвиже... перевезено и приобщено к нашему [расійскаму]. Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Вайна 1812 года == === Страты маёнткаў і касцёлаў === {{пусты раздзел}} === Нясвіжскія зборы === Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] і ў наступным 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням [[Марыя Дарота Радзівіл|Марыі Дароты дэ Кастэлян]] (жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]{{sfn|Сініла|2020|с=61}}. == Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы == === Спадчына Сапегаў з Дзярэчына === Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]]. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду [[Сапегі|Сапегаў]] пачынаючы яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай [[Бібліятэка Сапегаў|бібліятэкі Сапегаў]] трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей у Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. === Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання === {{пусты раздзел}} == Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы == {{пусты раздзел}} == Вываз архіваў і бібліятэк == === Лёс Нясвіжскага архіва і бібліятэкі === Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла, які падтрымаў Напалеона ў вайне 1812 года, велізарная частка Нясвіжскай бібліятэкі (больш за 20 тысяч тамоў) была канфіскавана і вывезена ў Расію па загадзе імператара. У [[1813]] годзе кнігі былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]] у Санкт-Пецярбургу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага радзівілаўскага збору была непапраўна парушана. У 1829 годзе частка кніг з яго была перададзена [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]]. У 1882 годзе яшчэ адна партыя выданняў на польскай мове, якую ў Расійскай акадэміі навук палічылі «непатрэбнай», была перададзена ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта (дзе гэтыя кнігі пазней згарэлі падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Дакументы з гістарычнага архіва Нясвіжскага замка таксама былі растасаваны паміж [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй]], бібліятэкай [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] і бібліятэкай Акадэміі навук{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164—165}}. Сёння фонды вывезенай з Беларусі Радзівілаўскай бібліятэкі раскіданы па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. У пачатку 1920-х гадоў улады савецкай Беларусі рабілі спробы дамагчыся вяртання канфіскаваных Расійская імперыяй кніг і архіваў на радзіму, аднак на перамовах з расійскім бокам не дасягнулі поспеху, і абмеркаванне пытання рэстытуцыі было спынена{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. === Лёс бібліятэкі Хадкевічаў === Падобны лёс напаткаў і іншыя буйныя кнігазборы магнатаў Вялікага Княства Літоўскага. Яшчэ адным трагічным прыкладам з'яўляецца гісторыя найбагацейшай бібліятэкі роду [[Хадкевічы|Хадкевічаў]]. Гэты збор доўгі час фарміраваўся ў [[Супрасльскі манастыр|Супраслі]] і належаў архімандрыту Хрыстафору Хадкевічу, аднаму з найбуйнейшых інтэлектуалаў свайго часу. Падчас ваенных кампаній і ўмацавання ўлады Расійскай імперыі на далучаных тэрыторыях гэтая каштоўная бібліятэка была цалкам вывезена расійскімі войскамі з Супрасля. У выніку цэласнасць унікальнага збору была знішчана, а кнігі і рукапісы з яго апынуліся распыленымі па шматлікіх розных кнігасховішчах і архівах на тэрыторыі Расіі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=243}}. == Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] 4jztskt8i4g77jh9ke3380kgi8r8hx8 5124490 5124489 2026-04-11T09:06:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124490 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў перы́яд Расі́йскай імпе́рыі''' — маштабны працэс вывазу, канфіскацыі і знішчэння гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[Архіў|архіваў]], [[Бібліятэка|кнігазбораў]] і мастацкіх калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў канцы XVIII&nbsp;— пачатку XX стагоддзя. Гэты працэс быў цесна звязаны з [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеламі Рэчы Паспалітай]], [[Вайна 1812 года|вайной 1812 года]], а таксама з карнымі мерамі [[Расійская імперыя|расійскіх улад]] пасля падаўлення нацыянальна-вызваленчых [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстанняў 1830—1831]] і [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|1863—1864 гадоў]]. Хаця поўны маштаб страт яшчэ патрабуе даследаванняў, дакументальна пацверджана страта шматлікіх скарбаў і бібліятэк найбуйнейшых [[Магнаты|магнацкіх]] родаў, такіх як [[Радзівілы]], [[Сапегі]] і [[Храптовічы]]. == Падзелы Рэчы Паспалітай і канец XVIII стагоддзя == === Агульныя канфіскацыі === У выніку [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] пад удар расійскіх улад трапілі не толькі прыватныя, але і дзяржаўныя ці буйныя грамадскія кнігазборы. Знакавай падзеяй стаў вываз у [[Санкт-Пецярбург]] пасля падаўлення [[Паўстанне Тадэвуша Касцюшкі|паўстання 1794 года]] найбуйнейшай у краіне [[Бібліятэка Залускіх|Бібліятэкі Залускіх]] (Варшаўскай публічнай бібліятэкі). Яна ўтрымлівала велізарную колькасць дакументаў, старадрукаў і кніг з тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Каштоўныя выданні, рукапісы і [[Інкунабула|інкунабулы]] з гэтай бібліятэкі пазней склалі аснову Імператарскай публічнай бібліятэкі (цяпер [[Расійская нацыянальная бібліятэка]]){{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. === Разрабаванне Нясвіжскага замка ў 1772 годзе === Знакаміты [[Нясвіжскі замак]] пачалі церушыць расійскія войскі ўжо ў [[1772]] годзе, неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. Калі вясной 1772 года расійскі генерал-маёр фон Штакельберг захапіў Нясвіж, маёмасць ардынацыі, уключаючы славутую [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжскую бібліятэку]], была [[Секвестр|секвестравана]] (канфіскавана ў лік дзяржавы){{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. У гэты час з рэзідэнцыі былі канфіскаваны і вывезены самыя каштоўныя рэчы: старажытная зброя, вырабы з золата і срэбра, а таксама прадметы, упрыгожаныя каштоўнымі камянямі. Асноўная частка гэтых скарбаў была адпраўлена ў Пецярбург, яшчэ адна частка — у [[Смаленск]]. Сярод іншага, расійскія ўлады вывезлі ў Пецярбург каштоўныя гістарычныя кнігі і рукапісы, перадаўшы іх у бібліятэку Акадэміі навук{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Акрамя афіцыйнага цэнтралізаванага вывазу, велізарная колькасць рэчаў была проста раскрадзена расійскімі салдатамі і афіцэрамі, якія знаходзіліся ў горадзе{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Сярод раскрадзенага былі і кнігі: пазней гісторыкі знаходзілі выданні з экслібрысамі Радзівілаў нават у прыватных бібліятэках расійскіх афіцэраў, напрыклад, у калекцыі генерала [[А. Бібікаў|А. Бібікава]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=248}}. Як сведчылі сучаснікі, з-за халатнасці і рабаўніцтваў «многочисленное собрание книг, хранимое в Несвиже... перевезено и приобщено к нашему [расійскаму]. Дивно, что война, наукам везде зловредная, в России им полезна...»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=249}}. == Вайна 1812 года == === Страты маёнткаў і касцёлаў === {{пусты раздзел}} === Нясвіжскія зборы === Разрабаванне галоўнай рэзідэнцыі Радзівілаў не абмежавалася XVIII стагоддзем. У перыяд [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] ўладальнік замка [[Дамінік Геранім Радзівіл|Дамінік Радзівіл]] выступіў на баку [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Пасля прыходу расійскіх войскаў маёмасць зноў была канфіскавана. У 1813 годзе з замка было вывезена практычна ўсё самае каштоўнае, што яшчэ заставалася ў яго сценах{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. Толькі праз шмат гадоў, у пачатку XX стагоддзя, дзякуючы намаганням [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыі Дароты дэ Кастэлян]] (жонкі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Вільгельма Радзівіла]]), удалося дамагчыся вяртання ў Нясвіж пэўнай колькасці прадметаў мастацтва і зброі, якія ўвесь гэты час захоўваліся ў імператарскім [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]]{{sfn|Сініла|2020|с=61}}. == Паўстанне 1830—1831 гадоў і яго наступствы == === Спадчына Сапегаў з Дзярэчына === Пасля падаўлення паўстання расійскія ўлады пачалі працэс маштабнай канфіскацыі маёмасці ўдзельнікаў і спачуваючых. Адной з найбольш значных страт для беларускай культуры стала канфіскацыя так званага «Сапежанскага збору» з [[Дзярэчын|Дзярэчына]]. Гэты ўнікальны гістарычны і мастацкі збор фарміраваўся прадстаўнікамі роду [[Сапегі|Сапегаў]] пачынаючы яшчэ з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]]. Пасля паўстання 1830 года ўся маёмасць роду была канфіскавана. Большая частка ўнікальнага архіва і найбагацейшай [[Бібліятэка Сапегаў|бібліятэкі Сапегаў]] трапіла ў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскую публічную бібліятэку]] ў Санкт-Пецярбургу, а рэшта была перададзена ў [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей у Вільні]]{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164}}. === Канфіскацыі маёмасці іншых удзельнікаў паўстання === {{пусты раздзел}} == Паўстанне 1863—1864 гадоў і яго наступствы == {{пусты раздзел}} == Вываз архіваў і бібліятэк == === Распыленне Нясвіжскага архіва і бібліятэкі === Акрамя мастацкіх каштоўнасцей і зброі, расійскія ўлады сістэматычна вывозілі з тэрыторыі Беларусі дакументальную спадчыну. Пасля секвестрацыі маёмасці Дамініка Радзівіла, які падтрымаў Напалеона ў вайне 1812 года, велізарная частка Нясвіжскай бібліятэкі (больш за 20 тысяч тамоў) была канфіскавана і вывезена ў Расію па загадзе імператара. У [[1813]] годзе кнігі былі адпраўлены спачатку ў [[Масква|Маскву]], а затым перададзены ў бібліятэку [[Расійская акадэмія навук|Акадэміі навук]] у Санкт-Пецярбургу{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. У Пецярбургу цэласнасць унікальнага радзівілаўскага збору была непапраўна парушана. У 1829 годзе частка кніг з яго была перададзена [[Хельсінкскі ўніверсітэт|Хельсінкскаму ўніверсітэту]]. У 1882 годзе яшчэ адна партыя выданняў на польскай мове, якую ў Расійскай акадэміі навук палічылі «непатрэбнай», была перададзена ў бібліятэку Варшаўскага ўніверсітэта (дзе гэтыя кнігі пазней згарэлі падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]] 1944 года){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Дакументы з гістарычнага архіва Нясвіжскага замка таксама былі растасаваны паміж [[Санкт-Пецярбургская духоўная акадэмія|Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміяй]], бібліятэкай [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага ўніверсітэта]] і бібліятэкай Акадэміі навук{{sfn|Калтачэнка|2020|с=164—165}}. Сёння фонды вывезенай з Беларусі Радзівілаўскай бібліятэкі раскіданы па розных зборах Расіі, Польшчы, Фінляндыі, Літвы і Украіны{{sfn|Нікалаеў|2009|с=251}}. У пачатку 1920-х гадоў улады савецкай Беларусі рабілі спробы дамагчыся вяртання канфіскаваных Расійская імперыяй кніг і архіваў на радзіму, аднак на перамовах з расійскім бокам не дасягнулі поспеху, і абмеркаванне пытання рэстытуцыі было спынена{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. === Вываз Бібліятэкі Храптовічаў (1913) === Яшчэ адной трагічнай старонкай гісторыі стала страта [[Бібліятэка Храптовічаў|Шчорсаўскай бібліятэкі Храптовічаў]]&nbsp;— аднаго з найбагацейшых прыватных кнігазбораў на тэрыторыі Беларусі, які налічваў ад 15 да 20 тысяч тамоў старадрукаў і рукапісаў. У пачатку XX стагоддзя ўладальнікі маёнтка браты Храптовічы-Буцянёвы прынялі рашэнне аб перадачы радавога кнігазбору на часовае дэпазітнае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Перавоз каля 7000 найбольш каштоўных асобнікаў быў завершаны ў верасні 1913 года{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. Галоўнай умовай перадачы было тое, што кнігі павінны быць вернуты на радзіму пасля адкрыцця ў Беларусі ўласнага ўніверсітэта. Аднак, нягледзячы на шматлікія афіцыйныя звароты беларускага ўрада і навукоўцаў да ўлад [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінскай ССР]] у 1924 і 1926 гадах, а таксама спробы вярнуць збор у 1990-х гадах, бібліятэка Храптовічаў так і не была вернута ў Беларусь і дагэтуль знаходзіцца ў [[Кіеў|Кіеве]]{{sfn|Фурс|2005|с=274}}{{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Мастацкая літаратура, якая заставалася ў маёнтку Шчорсы, загінула ў 1939 годзе{{sfn|Фурс|2005|с=270}}. == Царкоўныя і кляштарныя каштоўнасці == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Расійская імперыя]] cvsnvhw2ecij7up17nbez0tjg46lwab Шаблон:Няма раздзела 10 805861 5124445 2026-04-11T07:57:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:У планах]] 5124445 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:У планах]] agbsv9d5atdxza548vokag6rte5cki0 Шаблон:Напісаць радзел 10 805862 5124446 2026-04-11T07:57:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:У планах]] 5124446 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:У планах]] agbsv9d5atdxza548vokag6rte5cki0 Шаблон:Пусты раздзел 10 805863 5124447 2026-04-11T07:57:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:У планах]] 5124447 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:У планах]] agbsv9d5atdxza548vokag6rte5cki0 Шаблон:Раздзел у планах 10 805864 5124448 2026-04-11T07:57:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шаблон:У планах]] 5124448 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:У планах]] agbsv9d5atdxza548vokag6rte5cki0 Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў 0 805865 5124450 2026-04-11T08:01:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Пе́ршай сусве́тнай і по́льска-саве́цкай во́йнаў''' — працэс масавага знішчэння, пашкоджання і эвакуацыі з наступным невяртаннем гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[архіў|архіваў]], м...» 5124450 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Пе́ршай сусве́тнай і по́льска-саве́цкай во́йнаў''' — працэс масавага знішчэння, пашкоджання і эвакуацыі з наступным невяртаннем гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[архіў|архіваў]], мастацкіх збораў і [[музей|музейных]] калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1914 па 1921 гады. У гэты час тэрыторыя Беларусі стала арэнай актыўных баявых дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], а затым і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], што прывяло да некантралюемага вывазу нацыянальных скарбаў уладамі [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]], разрабавання маёнткаў і палацаў як вайсковымі фарміраваннямі розных бакоў, так і прадстаўнікамі новых савецкіх структур. Адным з найбольш пацярпелых гістарычных аб'ектаў у гэты час стаў [[Нясвіжскі замак]] князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], багатыя калекцыі якога апынуліся раскіданымі і часткова знішчанымі{{sfn|Блінец|2020|с=61—81}}. == Эвакуацыя калекцый падчас Першай сусветнай вайны == На пачатку XX стагоддзя Нясвіжскі замак перажываў чарговы перыяд свайго ўздыму як буйны культурны цэнтр. Намаганнямі Марыі Дароты дэ Кастэлян і яе мужа Антонія Вільгельма Радзівіла палац быў адноўлены пасля доўгіх гадоў заняпаду. У рэзідэнцыю былі вернутыя фамільны архіў, калекцыя рыцарскіх даспехаў, створана новая бібліятэка, вернуты з Эрмітажа шэраг прадметаў, вывезеных яшчэ падчас вайны 1812 года. Беларускі краязнавец [[Аляксандр Ельскі]], які наведаў замак у 1905 годзе, з захапленнем апісваў багацце рыцарскай збруі, халоднай зброі, булаваў гетманаў, пячатак і ювелірных вырабаў, якія ўяўлялі сабой сапраўдную скарбніцу для вывучэння айчыннай гісторыі{{sfn|Блінец|2020|с=61—62}}. Аднак пачатак Першай сусветнай вайны змяніў лёс палаца і яго гаспадараў. Ужо ў першыя месяцы баявых дзеянняў звыклы лад жыцця быў парушаны. У адным з замкавых карпусоў, так званай камяніцы, быў абсталяваны лазарэт, які заняў дваццаць чатыры пакоі. Дзеля гэтага адтуль вынеслі ўсю мэблю, партрэты і знялі шоўкавыя шпалеры. Друга верасня 1914 года ў [[Нясвіж]] прыбыла першая партыя параненых з фронту{{sfn|Блінец|2020|с=62}}. Сур'ёзная небяспека навісла над замкам летам 1915 года. У адпаведнасці з тактыкай «[[выпаленая зямля|выпаленай зямлі]]», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці, якія маглі дастацца праціўніку, павінны былі быць знішчаны. Лёс палаца выратавала хадайніцтва графа Веляпольскага перад расійскім Вярхоўным галоўнакамандуючым, пасля чаго замак быў узяты пад ахову. Тым не менш, у жніўні 1915 года пачалася масавая эвакуацыя гістарычных і мастацкіх калекцый. На захаванне ў [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўны банк]] у [[Мінск|Мінску]] былі перададзены больш за сто найкаштоўнейшых дакументаў. Сярод іх былі шлюбныя пасведчанні, тастаменты, а таксама гістарычныя копіі прывілея імператара Карла V аб наданні Мікалаю Радзівілу княжацкага тытула ад 1547 года і прывілея Нясвіжу на [[Магдэбургскае права|магдэбургскае права]] ад 1586 года{{sfn|Блінец|2020|с=62—63}}. Матэрыяльныя і мастацкія калекцыі пакаваліся ў вялікія скрыні і перавозіліся на чыгуначную станцыю [[Гарадзея (станцыя)|Замір'е]], адкуль цягніком адпраўляліся ў [[Масква|Маскву]]. Маштабы вывазу ўражваюць. Толькі архіўных папер было вывезена каля 1150 кілаграмаў, якія складалі найбольш каштоўную гістарычную частку архіва з дакументамі XVI—XIX стагоддзяў. Рыцарскія даспехі былі запакаваны ў пяць скрынь, дзе змяшчалася пяцьдзесят сем адзінак даспехаў (у тым ліку фрагменты іспанскага даспеха з залатым арнаментам і італьянскай работы XV стагоддзя) і пяць камплектаў конскай зброі. Жывапіс і гравюры змясціліся ў трох скрынях, сярод якіх былі партрэты XVII стагоддзя, трыццаць адзін пейзаж, восем ілюстрацый [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] да паэмы «[[Пан Тадэвуш]]», дваццаць работ [[Юльян Фалат|Юльяна Фалата]] і творы іншых мастакоў, такіх як [[В. Папэ]] і [[В. Гондзіюс]]. Акрамя таго, быў эвакуіраваны велізарны збор сярэбранага сталовага посуду, толькі пяць набораў якога важылі каля дваццаці дзевяці кілаграмаў, а таксама каштоўныя вазы з аметыста, парцаляна і зброя{{sfn|Блінец|2020|с=64—66}}. Падчас транспарціроўкі частка эвакуіраваных скарбаў знікла. У кастрычніку 1915 года службоўцамі станцыі [[Масква-Таварная (станцыя)|Масква-Таварная]] быў складзены пратакол аб страце грузу. З трынаццаці адпраўленых скрынь агульнай вагой восемдзесят пудоў прыбылі толькі тры скрыні вагой трыццаць пяць пудоў. Такім чынам, дзесяць скрынь са старадаўнімі мастацкімі прадметамі бясследна зніклі ў дарозе{{sfn|Блінец|2020|с=66—67}}. Эвакуацыі падвяргаліся не толькі прыватныя зборы, але і музейныя калекцыі. Так, у 1915 годзе зборы [[Мінскі царкоўна-археалагічны музей|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], заснаванага ў 1908 годзе пры [[Мінскі царкоўна-археалагічны камітэт|Мінскім царкоўна-археалагічным камітэце]], былі вывезены ў горад [[Разань]]. Гэтая калекцыя налічвала больш за тры тысячы музейных прадметаў старажытнасці{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. == Рэквізіцыя царкоўных званоў і маёмасці == {{пусты раздзел}} == Разбурэнні ў перыяд рэвалюцый і германскай акупацыі (1917—1918) == Нягледзячы на маштабную эвакуацыю, у Нясвіжскім замку заставалася значная частка маёмасці, у тым ліку бібліятэка, партрэтная галерэя, скульптуры, габелены, паляўнічыя трафеі і старадаўняя мэбля. У снежні 1917 года ў сценах замка праходзіў з'езд вайскоўцаў-беларусаў 2-й арміі Заходняга фронту. У прынятай імі рэзалюцыі асобным пунктам стаяла патрабаванне да армейскай Беларускай Рады ўзяць пад апеку бібліятэку князя Радзівіла як нацыянальны набытак Беларусі і адкрыць у замку сельскагаспадарчы інстытут. Аднак з-за слабасці нацыянальнага руху і адсутнасці сродкаў гэтыя планы не былі рэалізаваны{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. У лютым 1918 года горад і замак былі заняты нямецкімі войскамі. У палацы пасяліўся палкоўнік [[Ф. Тэтлау]]. Разам з тым, германскі імператар [[Вільгельм II (імператар германскі)|Вільгельм II]], які да вайны бываў у Нясвіжы на паляваннях, асабістымі тэлеграмамі загадаў ваенным уладам забяспечыць захаванасць палаца і радзівілаўскай пахавальні ў касцёле{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. == Разрабаванне падчас польска-савецкай вайны == У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у Нясвіжы была ўсталявана савецкая ўлада. У горад прыбыў атрад [[Усерасійская надзвычайная камісія|Надзвычайнай камісіі]] Смаленскай акругі пад камандаваннем [[Салдатаў|Салдатава]]. Гэты атрад размясціўся непасрэдна ў замку і пачаў масавыя арышты і збор кантрыбуцыі з мясцовага насельніцтва. Калі мясцовы рэўкам сабраўся на пасяджэнне для абмеркавання паводзін чэкістаў, Салдатаў загадаў акружыць будынак і пад пагрозай кулямётаў распусціў сход. За кароткі час гаспадарання гэтага атрада, які быў раззброены рэгулярнай Чырвонай Арміяй толькі ў студзені 1919 года, з палаца зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены. Следчая камісія пазней пацвердзіла факты масавага крадзяжу, аднак вінаватыя, уключаючы самога Салдатава, былі неўзабаве выпушчаны на волю. Карэспандэнт газеты «Звезда» [[А. Панасін]] жорстка ацаніў гэтыя дзеянні, назваўшы чэкістаў чужымі людзьмі, якія толькі прыкідваюцца сваімі{{sfn|Блінец|2020|с=68—69}}. Пасля гэтых інцыдэнтаў савецкія ўлады пачалі звяртаць увагу на неабходнасць аховы помнікаў. Трыццатага студзеня 1919 года Часовы рабоча-сялянскі ўрад Беларусі на чале са [[Зміцер Жылуновіч|З.&nbsp;Жылуновічам]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А.&nbsp;Чарвяковым]] выдаў пастанову аб уліку і ахове гісторыка-культурных каштоўнасцей. У лютым 1919 года ў Нясвіж быў накіраваны інструктар Беларускага музея [[Л. Замкоў]]. У сваёй дакладной запісцы ён адзначыў, што заспеў у памяшканнях хаос, мноства знішчаных старадаўніх прадметаў мастацтва і сарваныя шоўкавыя шпалеры. Аднак ён пацвердзіў, што ў палацы яшчэ заставалася французская мэбля, фарфор, жырандолі, кнігі і карціны. На пасяджэнні калегіі Народнага камісарыята асветы ў сакавіку 1919 года [[Іваноўскі]] прапанаваў стварыць у замку музей і перавезці архіў у Мінск{{sfn|Блінец|2020|с=69—70}}. Гэтыя планы былі перапынены наступам польскіх войскаў летам 1919 года. У ліпені 1920 года савецкая ўлада зноў вярнулася ў горад. Новыя адміністратары склалі ў верасні 1920 года дэталёвы вопіс маёмасці Нясвіжскага замка. Вопіс ахапіў 173 памяшканні і зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі. Сярод іх было 168 карцін, 62 гравюры, 20 статуй, 21 статуэтка, 11 бюстаў, а таксама вялікая колькасць мэблі. У бібліятэцы, якая да вайны налічвала каля дзесяці тысяч тамоў, заставалася не больш за дзве тысячы кніг. Дакументы і кнігі былі раскіданы па розных залах, а пяцьдзесят дзевяць кніжных шафаў стаялі паўпустымі. Зброя і рыцарскія даспехі практычна цалкам зніклі{{sfn|Блінец|2020|с=73—79}}. Разрабаванню падвяргаліся і іншыя музейныя зборы. Калекцыі Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, эвакуіраваныя ў 1915 годзе ў Разань, былі вернутыя ў Мінск у 1920 годзе. Аднак неўзабаве яны зноў пацярпелі. Падчас адступлення польскіх войскаў з Мінска створаны ў горадзе абласны музей быў разграблены, а найбольш каштоўныя музейныя рэчы былі вывезены. Рэшткі гэтай калекцыі ў 1924 годзе ўвайшлі ў склад яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Давыдавіч Палеес|Аляксандра Давыдавіча Палееса]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181—182}}. == Рыжскі мірны дагавор і лёс эвакуіраваных збораў == Восенню 1920 года Нясвіж канчаткова ўвайшоў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У сакавіку 1921 года быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі мірны дагавор]], які прадугледжваў вяртанне (рэвіндыкцыю) культурных каштоўнасцей, вывезеных з тэрыторый, што адышлі да Польшчы. У выніку працы рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, раней эвакуіраванымі ў Маскву. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з даспехамі, тры скрыні з мастацкімі творамі, а таксама срэбраны посуд. Такім чынам, значная частка мастацкіх і гістарычных скарбаў Нясвіжскага замка была выратавана ад поўнага знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, аднак яна не вярнулася ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=63—67}}. Перамяшчэнне і знішчэнне культурнай спадчыны, распачатае ў гады Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў, нанесла непапраўны ўдар па гістарычнай памяці і мастацкім фондзе Беларусі. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Д. Сяліцкая |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=А. Калтачэнка |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] s77rj95lfwbjiij0ite1zin8jeo7p1c 5124451 5124450 2026-04-11T08:01:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5124451 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Пе́ршай сусве́тнай і по́льска-саве́цкай во́йнаў''' — працэс масавага знішчэння, пашкоджання і эвакуацыі з наступным невяртаннем гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[архіў|архіваў]], мастацкіх збораў і [[музей|музейных]] калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1914 па 1921 гады. У гэты час тэрыторыя Беларусі стала арэнай актыўных баявых дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], а затым і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], што прывяло да некантралюемага вывазу нацыянальных скарбаў уладамі [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]], разрабавання маёнткаў і палацаў як вайсковымі фарміраваннямі розных бакоў, так і прадстаўнікамі новых савецкіх структур. Адным з найбольш пацярпелых гістарычных аб'ектаў у гэты час стаў [[Нясвіжскі замак]] князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], багатыя калекцыі якога апынуліся раскіданымі і часткова знішчанымі{{sfn|Блінец|2020|с=61—81}}. == Эвакуацыя калекцый падчас Першай сусветнай вайны == На пачатку XX стагоддзя Нясвіжскі замак перажываў чарговы перыяд свайго ўздыму як буйны культурны цэнтр. Намаганнямі Марыі Дароты дэ Кастэлян і яе мужа Антонія Вільгельма Радзівіла палац быў адноўлены пасля доўгіх гадоў заняпаду. У рэзідэнцыю былі вернутыя фамільны архіў, калекцыя рыцарскіх даспехаў, створана новая бібліятэка, вернуты з Эрмітажа шэраг прадметаў, вывезеных яшчэ падчас вайны 1812 года. Беларускі краязнавец [[Аляксандр Ельскі]], які наведаў замак у 1905 годзе, з захапленнем апісваў багацце рыцарскай збруі, халоднай зброі, булаваў гетманаў, пячатак і ювелірных вырабаў, якія ўяўлялі сабой сапраўдную скарбніцу для вывучэння айчыннай гісторыі{{sfn|Блінец|2020|с=61—62}}. Аднак пачатак Першай сусветнай вайны змяніў лёс палаца і яго гаспадараў. Ужо ў першыя месяцы баявых дзеянняў звыклы лад жыцця быў парушаны. У адным з замкавых карпусоў, так званай камяніцы, быў абсталяваны лазарэт, які заняў дваццаць чатыры пакоі. Дзеля гэтага адтуль вынеслі ўсю мэблю, партрэты і знялі шоўкавыя шпалеры. Друга верасня 1914 года ў [[Нясвіж]] прыбыла першая партыя параненых з фронту{{sfn|Блінец|2020|с=62}}. Сур'ёзная небяспека навісла над замкам летам 1915 года. У адпаведнасці з тактыкай «[[выпаленая зямля|выпаленай зямлі]]», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці, якія маглі дастацца праціўніку, павінны былі быць знішчаны. Лёс палаца выратавала хадайніцтва графа Веляпольскага перад расійскім Вярхоўным галоўнакамандуючым, пасля чаго замак быў узяты пад ахову. Тым не менш, у жніўні 1915 года пачалася масавая эвакуацыя гістарычных і мастацкіх калекцый. На захаванне ў [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўны банк]] у [[Мінск|Мінску]] былі перададзены больш за сто найкаштоўнейшых дакументаў. Сярод іх былі шлюбныя пасведчанні, тастаменты, а таксама гістарычныя копіі прывілея імператара Карла V аб наданні Мікалаю Радзівілу княжацкага тытула ад 1547 года і прывілея Нясвіжу на [[Магдэбургскае права|магдэбургскае права]] ад 1586 года{{sfn|Блінец|2020|с=62—63}}. Матэрыяльныя і мастацкія калекцыі пакаваліся ў вялікія скрыні і перавозіліся на чыгуначную станцыю [[Гарадзея (станцыя)|Замір'е]], адкуль цягніком адпраўляліся ў [[Масква|Маскву]]. Маштабы вывазу ўражваюць. Толькі архіўных папер было вывезена каля 1150 кілаграмаў, якія складалі найбольш каштоўную гістарычную частку архіва з дакументамі XVI—XIX стагоддзяў. Рыцарскія даспехі былі запакаваны ў пяць скрынь, дзе змяшчалася пяцьдзесят сем адзінак даспехаў (у тым ліку фрагменты іспанскага даспеха з залатым арнаментам і італьянскай работы XV стагоддзя) і пяць камплектаў конскай зброі. Жывапіс і гравюры змясціліся ў трох скрынях, сярод якіх былі партрэты XVII стагоддзя, трыццаць адзін пейзаж, восем ілюстрацый [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] да паэмы «[[Пан Тадэвуш]]», дваццаць работ [[Юльян Фалат|Юльяна Фалата]] і творы іншых мастакоў, такіх як [[В. Папэ]] і [[В. Гондзіюс]]. Акрамя таго, быў эвакуіраваны велізарны збор сярэбранага сталовага посуду, толькі пяць набораў якога важылі каля дваццаці дзевяці кілаграмаў, а таксама каштоўныя вазы з аметыста, парцаляна і зброя{{sfn|Блінец|2020|с=64—66}}. Падчас транспарціроўкі частка эвакуіраваных скарбаў знікла. У кастрычніку 1915 года службоўцамі станцыі [[Масква-Таварная (станцыя)|Масква-Таварная]] быў складзены пратакол аб страце грузу. З трынаццаці адпраўленых скрынь агульнай вагой восемдзесят пудоў прыбылі толькі тры скрыні вагой трыццаць пяць пудоў. Такім чынам, дзесяць скрынь са старадаўнімі мастацкімі прадметамі бясследна зніклі ў дарозе{{sfn|Блінец|2020|с=66—67}}. Эвакуацыі падвяргаліся не толькі прыватныя зборы, але і музейныя калекцыі. Так, у 1915 годзе зборы [[Мінскі царкоўна-археалагічны музей|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], заснаванага ў 1908 годзе пры [[Мінскі царкоўна-археалагічны камітэт|Мінскім царкоўна-археалагічным камітэце]], былі вывезены ў горад [[Разань]]. Гэтая калекцыя налічвала больш за тры тысячы музейных прадметаў старажытнасці{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. == Рэквізіцыя царкоўных званоў і маёмасці == {{пусты раздзел}} == Разбурэнні ў перыяд рэвалюцый і германскай акупацыі (1917—1918) == Нягледзячы на маштабную эвакуацыю, у Нясвіжскім замку заставалася значная частка маёмасці, у тым ліку бібліятэка, партрэтная галерэя, скульптуры, габелены, паляўнічыя трафеі і старадаўняя мэбля. У снежні 1917 года ў сценах замка праходзіў з'езд вайскоўцаў-беларусаў 2-й арміі Заходняга фронту. У прынятай імі рэзалюцыі асобным пунктам стаяла патрабаванне да армейскай Беларускай Рады ўзяць пад апеку бібліятэку князя Радзівіла як нацыянальны набытак Беларусі і адкрыць у замку сельскагаспадарчы інстытут. Аднак з-за слабасці нацыянальнага руху і адсутнасці сродкаў гэтыя планы не былі рэалізаваны{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. У лютым 1918 года горад і замак былі заняты нямецкімі войскамі. У палацы пасяліўся палкоўнік [[Ф. Тэтлау]]. Разам з тым, германскі імператар [[Вільгельм II (імператар германскі)|Вільгельм II]], які да вайны бываў у Нясвіжы на паляваннях, асабістымі тэлеграмамі загадаў ваенным уладам забяспечыць захаванасць палаца і радзівілаўскай пахавальні ў касцёле{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. == Разрабаванне падчас польска-савецкай вайны == У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у Нясвіжы была ўсталявана савецкая ўлада. У горад прыбыў атрад [[Усерасійская надзвычайная камісія|Надзвычайнай камісіі]] Смаленскай акругі пад камандаваннем [[Салдатаў|Салдатава]]. Гэты атрад размясціўся непасрэдна ў замку і пачаў масавыя арышты і збор кантрыбуцыі з мясцовага насельніцтва. Калі мясцовы рэўкам сабраўся на пасяджэнне для абмеркавання паводзін чэкістаў, Салдатаў загадаў акружыць будынак і пад пагрозай кулямётаў распусціў сход. За кароткі час гаспадарання гэтага атрада, які быў раззброены рэгулярнай Чырвонай Арміяй толькі ў студзені 1919 года, з палаца зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены. Следчая камісія пазней пацвердзіла факты масавага крадзяжу, аднак вінаватыя, уключаючы самога Салдатава, былі неўзабаве выпушчаны на волю. Карэспандэнт газеты «Звезда» [[А. Панасін]] жорстка ацаніў гэтыя дзеянні, назваўшы чэкістаў чужымі людзьмі, якія толькі прыкідваюцца сваімі{{sfn|Блінец|2020|с=68—69}}. Пасля гэтых інцыдэнтаў савецкія ўлады пачалі звяртаць увагу на неабходнасць аховы помнікаў. Трыццатага студзеня 1919 года Часовы рабоча-сялянскі ўрад Беларусі на чале са [[Зміцер Жылуновіч|З.&nbsp;Жылуновічам]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А.&nbsp;Чарвяковым]] выдаў пастанову аб уліку і ахове гісторыка-культурных каштоўнасцей. У лютым 1919 года ў Нясвіж быў накіраваны інструктар Беларускага музея [[Л. Замкоў]]. У сваёй дакладной запісцы ён адзначыў, што заспеў у памяшканнях хаос, мноства знішчаных старадаўніх прадметаў мастацтва і сарваныя шоўкавыя шпалеры. Аднак ён пацвердзіў, што ў палацы яшчэ заставалася французская мэбля, фарфор, жырандолі, кнігі і карціны. На пасяджэнні калегіі Народнага камісарыята асветы ў сакавіку 1919 года [[Іваноўскі]] прапанаваў стварыць у замку музей і перавезці архіў у Мінск{{sfn|Блінец|2020|с=69—70}}. Гэтыя планы былі перапынены наступам польскіх войскаў летам 1919 года. У ліпені 1920 года савецкая ўлада зноў вярнулася ў горад. Новыя адміністратары склалі ў верасні 1920 года дэталёвы вопіс маёмасці Нясвіжскага замка. Вопіс ахапіў 173 памяшканні і зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі. Сярод іх было 168 карцін, 62 гравюры, 20 статуй, 21 статуэтка, 11 бюстаў, а таксама вялікая колькасць мэблі. У бібліятэцы, якая да вайны налічвала каля дзесяці тысяч тамоў, заставалася не больш за дзве тысячы кніг. Дакументы і кнігі былі раскіданы па розных залах, а пяцьдзесят дзевяць кніжных шафаў стаялі паўпустымі. Зброя і рыцарскія даспехі практычна цалкам зніклі{{sfn|Блінец|2020|с=73—79}}. Разрабаванню падвяргаліся і іншыя музейныя зборы. Калекцыі Мінскага царкоўна-археалагічнага музея, эвакуіраваныя ў 1915 годзе ў Разань, былі вернутыя ў Мінск у 1920 годзе. Аднак неўзабаве яны зноў пацярпелі. Падчас адступлення польскіх войскаў з Мінска створаны ў горадзе абласны музей быў разграблены, а найбольш каштоўныя музейныя рэчы былі вывезены. Рэшткі гэтай калекцыі ў 1924 годзе ўвайшлі ў склад яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Давыдавіч Палеес|Аляксандра Давыдавіча Палееса]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181—182}}. == Рыжскі мірны дагавор і лёс эвакуіраваных збораў == Восенню 1920 года Нясвіж канчаткова ўвайшоў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У сакавіку 1921 года быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі мірны дагавор]], які прадугледжваў вяртанне (рэвіндыкцыю) культурных каштоўнасцей, вывезеных з тэрыторый, што адышлі да Польшчы. У выніку працы рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, раней эвакуіраванымі ў Маскву. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з даспехамі, тры скрыні з мастацкімі творамі, а таксама срэбраны посуд. Такім чынам, значная частка мастацкіх і гістарычных скарбаў Нясвіжскага замка была выратавана ад поўнага знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, аднак яна не вярнулася ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=63—67}}. Перамяшчэнне і знішчэнне культурнай спадчыны, распачатае ў гады Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў, нанесла непапраўны ўдар па гістарычнай памяці і мастацкім фондзе Беларусі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Д. Сяліцкая |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=А. Калтачэнка |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] 3j79qxds64bl0hdq642znr1c5cxsgtl 5124454 5124451 2026-04-11T08:05:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Разрабаванне падчас польска-савецкай вайны */ 5124454 wikitext text/x-wiki '''Разрабава́нне культу́рнай спа́дчыны Белару́сі падча́с Пе́ршай сусве́тнай і по́льска-саве́цкай во́йнаў''' — працэс масавага знішчэння, пашкоджання і эвакуацыі з наступным невяртаннем гісторыка-культурных каштоўнасцей, прыватных [[архіў|архіваў]], мастацкіх збораў і [[музей|музейных]] калекцый з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1914 па 1921 гады. У гэты час тэрыторыя Беларусі стала арэнай актыўных баявых дзеянняў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], а затым і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]], што прывяло да некантралюемага вывазу нацыянальных скарбаў уладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], разрабавання маёнткаў і палацаў як вайсковымі фарміраваннямі розных бакоў, так і прадстаўнікамі новых савецкіх структур. Адным з найбольш пацярпелых гістарычных аб'ектаў у гэты час стаў [[Нясвіжскі замак]] князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], багатыя калекцыі якога апынуліся раскіданымі і часткова знішчанымі{{sfn|Блінец|2020|с=61—81}}. == Эвакуацыя калекцый падчас Першай сусветнай вайны == На пачатку XX стагоддзя Нясвіжскі замак перажываў чарговы перыяд свайго ўздыму як буйны культурны цэнтр. Намаганнямі Марыі Дароты дэ Кастэлян і яе мужа Антонія Вільгельма Радзівіла палац быў адноўлены пасля доўгіх гадоў заняпаду. У рэзідэнцыю былі вернутыя фамільны архіў, калекцыя рыцарскіх даспехаў, створана новая бібліятэка, вернуты з Эрмітажа шэраг прадметаў, вывезеных яшчэ падчас вайны 1812 года. Беларускі краязнавец [[Аляксандр Ельскі]], які наведаў замак у 1905 годзе, з захапленнем апісваў багацце рыцарскай збруі, халоднай зброі, булаваў гетманаў, пячатак і ювелірных вырабаў, якія ўяўлялі сабой сапраўдную скарбніцу для вывучэння айчыннай гісторыі{{sfn|Блінец|2020|с=61—62}}. Аднак пачатак Першай сусветнай вайны змяніў лёс палаца і яго гаспадараў. Ужо ў першыя месяцы баявых дзеянняў звыклы лад жыцця быў парушаны. У адным з замкавых карпусоў, так званай камяніцы, быў абсталяваны лазарэт, які заняў дваццаць чатыры пакоі. Дзеля гэтага адтуль вынеслі ўсю мэблю, партрэты і знялі шоўкавыя шпалеры. Друга верасня 1914 года ў [[Нясвіж]] прыбыла першая партыя параненых з фронту{{sfn|Блінец|2020|с=62}}. Сур'ёзная небяспека навісла над замкам летам 1915 года. У адпаведнасці з тактыкай «[[выпаленая зямля|выпаленай зямлі]]», якую праводзіла расійскае ваеннае камандаванне падчас вялікага адступлення, матэрыяльныя каштоўнасці, якія маглі дастацца праціўніку, павінны былі быць знішчаны. Лёс палаца выратавала хадайніцтва графа Веляпольскага перад расійскім Вярхоўным галоўнакамандуючым, пасля чаго замак быў узяты пад ахову. Тым не менш, у жніўні 1915 года пачалася масавая эвакуацыя гістарычных і мастацкіх калекцый. На захаванне ў [[Дзяржаўны банк Расійскай імперыі|Дзяржаўны банк]] у [[Мінск|Мінску]] былі перададзены больш за сто найкаштоўнейшых дакументаў. Сярод іх былі шлюбныя пасведчанні, тастаменты, а таксама гістарычныя копіі прывілея імператара Карла V аб наданні Мікалаю Радзівілу княжацкага тытула ад 1547 года і прывілея Нясвіжу на [[Магдэбургскае права|магдэбургскае права]] ад 1586 года{{sfn|Блінец|2020|с=62—63}}. Матэрыяльныя і мастацкія калекцыі пакаваліся ў вялікія скрыні і перавозіліся на чыгуначную станцыю [[Гарадзея (станцыя)|Замір'е]], адкуль цягніком адпраўляліся ў [[Масква|Маскву]]. Маштабы вывазу ўражваюць. Толькі архіўных папер было вывезена каля 1150 кілаграмаў, якія складалі найбольш каштоўную гістарычную частку архіва з дакументамі XVI—XIX стагоддзяў. Рыцарскія даспехі былі запакаваны ў пяць скрынь, дзе змяшчалася пяцьдзесят сем адзінак даспехаў (у тым ліку фрагменты іспанскага даспеха з залатым арнаментам і італьянскай работы XV стагоддзя) і пяць камплектаў конскай зброі. Жывапіс і гравюры змясціліся ў трох скрынях, сярод якіх былі партрэты XVII стагоддзя, трыццаць адзін пейзаж, восем ілюстрацый [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]] да паэмы «[[Пан Тадэвуш]]», дваццаць работ [[Юльян Фалат|Юльяна Фалата]] і творы іншых мастакоў, такіх як [[В. Папэ]] і [[В. Гондзіюс]]. Акрамя таго, быў эвакуіраваны велізарны збор сярэбранага сталовага посуду, толькі пяць набораў якога важылі каля дваццаці дзевяці кілаграмаў, а таксама каштоўныя вазы з аметыста, парцаляна і зброя{{sfn|Блінец|2020|с=64—66}}. Падчас транспарціроўкі частка эвакуіраваных скарбаў знікла. У кастрычніку 1915 года службоўцамі станцыі [[Масква-Таварная (станцыя)|Масква-Таварная]] быў складзены пратакол аб страце грузу. З трынаццаці адпраўленых скрынь агульнай вагой восемдзесят пудоў прыбылі толькі тры скрыні вагой трыццаць пяць пудоў. Такім чынам, дзесяць скрынь са старадаўнімі мастацкімі прадметамі бясследна зніклі ў дарозе{{sfn|Блінец|2020|с=66—67}}. Эвакуацыі падвяргаліся не толькі прыватныя зборы, але і музейныя калекцыі. Так, у 1915 годзе зборы [[Мінскі царкоўна-археалагічны музей|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], заснаванага ў 1908 годзе пры [[Мінскі царкоўна-археалагічны камітэт|Мінскім царкоўна-археалагічным камітэце]], былі вывезены ў горад [[Разань]]. Гэтая калекцыя налічвала больш за тры тысячы музейных прадметаў старажытнасці{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. == Рэквізіцыя царкоўных званоў і маёмасці == {{пусты раздзел}} == Разбурэнні ў перыяд рэвалюцый і германскай акупацыі (1917—1918) == Нягледзячы на маштабную эвакуацыю, у Нясвіжскім замку заставалася значная частка маёмасці, у тым ліку бібліятэка, партрэтная галерэя, скульптуры, габелены, паляўнічыя трафеі і старадаўняя мэбля. У снежні 1917 года ў сценах замка праходзіў з'езд вайскоўцаў-беларусаў 2-й арміі Заходняга фронту. У прынятай імі рэзалюцыі асобным пунктам стаяла патрабаванне да армейскай Беларускай Рады ўзяць пад апеку бібліятэку князя Радзівіла як нацыянальны набытак Беларусі і адкрыць у замку сельскагаспадарчы інстытут. Аднак з-за слабасці нацыянальнага руху і адсутнасці сродкаў гэтыя планы не былі рэалізаваны{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. У лютым 1918 года горад і замак былі заняты нямецкімі войскамі. У палацы пасяліўся палкоўнік [[Ф. Тэтлау]]. Разам з тым, германскі імператар [[Вільгельм II (імператар германскі)|Вільгельм II]], які да вайны бываў у Нясвіжы на паляваннях, асабістымі тэлеграмамі загадаў ваенным уладам забяспечыць захаванасць палаца і радзівілаўскай пахавальні ў касцёле{{sfn|Блінец|2020|с=68}}. == Разрабаванне падчас польска-савецкай вайны == У снежні 1918 года, пасля адыходу нямецкіх войскаў, у Нясвіжы была ўсталявана савецкая ўлада. У горад прыбыў атрад [[Усерасійская надзвычайная камісія|Надзвычайнай камісіі]] Смаленскай акругі пад камандаваннем [[Салдатаў|Салдатава]]. Гэты атрад размясціўся непасрэдна ў замку і пачаў масавыя арышты і збор кантрыбуцыі з мясцовага насельніцтва. Калі мясцовы рэўкам сабраўся на пасяджэнне для абмеркавання паводзін чэкістаў, Салдатаў загадаў акружыць будынак і пад пагрозай кулямётаў распусціў сход. За кароткі час гаспадарання гэтага атрада, які быў раззброены рэгулярнай Чырвонай Арміяй толькі ў студзені 1919 года, з палаца зніклі шматлікія каштоўныя рэчы, творы мастацтва і габелены. Следчая камісія пазней пацвердзіла факты масавага крадзяжу, аднак вінаватыя, уключаючы самога Салдатава, былі неўзабаве выпушчаны на волю. Карэспандэнт газеты «Звезда» [[А. Панасін]] жорстка ацаніў гэтыя дзеянні, назваўшы чэкістаў чужымі людзьмі, якія толькі прыкідваюцца сваімі{{sfn|Блінец|2020|с=68—69}}. Пасля гэтых інцыдэнтаў савецкія ўлады пачалі звяртаць увагу на неабходнасць аховы помнікаў. Трыццатага студзеня 1919 года Часовы рабоча-сялянскі ўрад Беларусі на чале са [[Зміцер Жылуновіч|З.&nbsp;Жылуновічам]] і [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А.&nbsp;Чарвяковым]] выдаў пастанову аб уліку і ахове гісторыка-культурных каштоўнасцей. У лютым 1919 года ў Нясвіж быў накіраваны інструктар [[Беларускі музей|Беларускага музея]] [[Л. Замкоў]]. У сваёй дакладной запісцы ён адзначыў, што заспеў у памяшканнях хаос, мноства знішчаных старадаўніх прадметаў мастацтва і сарваныя шоўкавыя шпалеры. Аднак ён пацвердзіў, што ў палацы яшчэ заставалася французская мэбля, фарфор, жырандолі, кнігі і карціны. На пасяджэнні калегіі [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы]] ў сакавіку 1919 года [[Іваноўскі]] прапанаваў стварыць у замку музей і перавезці архіў у Мінск{{sfn|Блінец|2020|с=69—70}}. Гэтыя планы былі перапынены наступам польскіх войскаў летам 1919 года. У ліпені 1920 года савецкая ўлада зноў вярнулася ў горад. Новыя адміністратары склалі ў верасні 1920 года дэталёвы вопіс маёмасці Нясвіжскага замка. Вопіс ахапіў 173 памяшканні і зафіксаваў наяўнасць рэшткаў калекцыі. Сярод іх было 168 карцін, 62 гравюры, 20 статуй, 21 статуэтка, 11 бюстаў, а таксама вялікая колькасць мэблі. У бібліятэцы, якая да вайны налічвала каля дзесяці тысяч тамоў, заставалася не больш за дзве тысячы кніг. Дакументы і кнігі былі раскіданы па розных залах, а пяцьдзесят дзевяць кніжных шафаў стаялі паўпустымі. Зброя і рыцарскія даспехі практычна цалкам зніклі{{sfn|Блінец|2020|с=73—79}}. Разрабаванню падвяргаліся і іншыя музейныя зборы. Калекцыі [[Мінскі царкоўна-археалагічны музей|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], эвакуіраваныя ў 1915 годзе ў [[Разань]], былі вернутыя ў [[Мінск]] у 1920 годзе. Аднак неўзабаве яны зноў пацярпелі. Падчас [[Адступленне польскіх войскаў з Мінска|адступлення польскіх войскаў з Мінска]] створаны ў горадзе абласны музей быў разграблены, а найбольш каштоўныя музейныя рэчы былі вывезены. Рэшткі гэтай калекцыі ў 1924 годзе ўвайшлі ў склад [[Яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея|яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея]] пад кіраўніцтвам [[Аляксандр Давыдавіч Палеес|Аляксандра Давыдавіча Палееса]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181—182}}. == Рыжскі мірны дагавор і лёс эвакуіраваных збораў == Восенню 1920 года Нясвіж канчаткова ўвайшоў у склад [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У сакавіку 1921 года быў падпісаны [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскі мірны дагавор]], які прадугледжваў вяртанне ([[Рэвіндыкцыя|рэвіндыкцыю]]) культурных каштоўнасцей, вывезеных з тэрыторый, што адышлі да Польшчы. У выніку працы рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Расіі]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, раней эвакуіраванымі ў Маскву. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з даспехамі, тры скрыні з мастацкімі творамі, а таксама срэбраны посуд. Такім чынам, значная частка мастацкіх і гістарычных скарбаў Нясвіжскага замка была выратавана ад поўнага знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, аднак яна не вярнулася ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=63—67}}. Перамяшчэнне і знішчэнне культурнай спадчыны, распачатае ў гады Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў, нанесла непапраўны ўдар па гістарычнай памяці і мастацкім фондзе Беларусі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Д. Сяліцкая |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=А. Калтачэнка |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Польска-савецкая вайна]] elw7m46dyrjna8ud4v5wg2ag0bfgdc1 Phacus 0 805866 5124458 2026-04-11T08:11:16Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Факус]] 5124458 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Факус]] 95ng4kk7s54qpafm6y3wyfo42rszqj1 Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд 0 805867 5124459 2026-04-11T08:15:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Страты́ культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў міжвае́нны перы́яд''' — працэс маштабнага знішчэння, канфіскацыі, распылення і вывазу за мяжу гісторыка-культурных каштоўнасцей, [[архіў|архіваў]], [[бібліятэка|бібліятэк]] і [[музей|музейных]] збораў з тэрыторы...» 5124459 wikitext text/x-wiki '''Страты́ культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў міжвае́нны перы́яд''' — працэс маштабнага знішчэння, канфіскацыі, распылення і вывазу за мяжу гісторыка-культурных каштоўнасцей, [[архіў|архіваў]], [[бібліятэка|бібліятэк]] і [[музей|музейных]] збораў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1921 па 1941 гады. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай войнаў]] беларуская культура працягвала несці катастрафічныя страты{{sfn|Блінец|2020|с=66—67}}. Гэта было абумоўлена шэрагам фактараў: наступствамі [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], мэтанакіраванай палітыкай савецкай дзяржавы па продажы мастацкіх скарбаў за мяжу праз сістэму ўсесаюзнага аб'яднання [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»|«Антыкварыят»]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}, антырэлігійнымі кампаніямі, а таксама маштабнымі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычнымі рэпрэсіямі]] супраць беларускай інтэлігенцыі і музейных работнікаў у 1930-я гады{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. == Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя == {{Галоўны артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі}} Пасля падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] тэрыторыя Беларусі была падзелена паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларуссю]]. Дагавор прадугледжваў працэс рэвіндыкцыі (вяртання) культурных каштоўнасцей, якія былі эвакуіраваны або вывезены ўладамі [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]] ў глыб краіны ў папярэднія гады. У выніку дзейнасці змешаных камісій значная частка гістарычных і мастацкіх збораў, што паходзілі з беларускіх зямель, была перададзена [[Польшча|Польшчы]] і не вярнулася ў Беларусь{{sfn|Блінец|2020|с=63—66}}. Яскравым прыкладам з'яўляецца лёс калекцый [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]] князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Масква|Масквы]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, эвакуіраванымі расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з гістарычным архівам і інвентарамі, калекцыі старажытнай зброі і рыцарскіх даспехаў, жывапісныя палотны і срэбраны сталовы посуд. Гэтыя скарбы, цесна звязаныя з гісторыяй Беларусі, аселі ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=64—66}}. == Антырэлігійныя кампаніі і страты яўрэйскай спадчыны == У 1920-я гады па ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] пачалася маштабная кампанія па канфіскацыі царкоўных і кляштарных каштоўнасцей. Зачыняліся [[праваслаўе|праваслаўныя]] цэрквы, [[каталіцтва|каталіцкія]] касцёлы і яўрэйскія [[сінагога|сінагогі]], а іх маёмасць нацыяналізавалася. Частка прадметаў культу, якая ўяўляла мастацкую або гістарычную вартасць, перадавалася ў музеі, аднак большасць вырабаў з каштоўных металаў адпраўлялася на пераплаўку для папаўнення залатога запасу дзяржавы{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Зборы былога [[Мінскі царкоўна-археалагічны камітэт|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], якія яшчэ ў 1915 годзе былі эвакуіраваны ў [[Разань]], вярнуліся ў [[Мінск]] у 1920 годзе, але адразу ж падвергліся разграбленню падчас адступлення польскіх войскаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. Рэшткі гэтай багатай калекцыі пазней увайшлі ў склад [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]] (БДМ){{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. У 1924 годзе пры Беларускім дзяржаўным музеі быў створаны яўрэйскі аддзел, які ўзначаліў гісторык і мастацтвазнавец [[Аляксандр Давыдавіч Палеес]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. Гэты аддзел пачаў актыўна збіраць помнікі яўрэйскай гісторыі і культуры, выратаваныя з зачыненых сінагог. Значнае папаўненне адбылося ў 1926 годзе, калі пасля працяглых перагавораў з [[Віцебск|Віцебскага аддзялення музея]] былі перададзены 54 выдатныя прадметы яўрэйскай культуры, сярод якіх былі срэбраныя кароны [[Тора|Торы]] (так званыя «тасы»), [[Ханукія|ханукальныя лямпы]], шабатныя падсвечнікі, літаграфіі і прадметы побыту{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Акрамя таго, у аддзеле захоўваліся ўнікальныя рукапісы на пергаменце, уключаючы [[Кабала|Кабалу]] і малітоўнікі, узрост якіх дасягаў трохсот гадоў, атрыманыя з мястэчак [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] і [[Дуброўна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Нягледзячы на намаганні музейных работнікаў, лёс гэтай калекцыі хутка стаў трагічным з-за дзяржаўнай эканамічнай палітыкі{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. == Дзейнасць «Антыкварыята» і продаж нацыянальных скарбаў == У канцы 1920-х і пачатку 1930-х гадоў кіраўніцтва СССР пачало маштабны продаж культурных і мастацкіх каштоўнасцей за мяжу для атрымання валюты, неабходнай для фарсіраванай [[Індустрыялізацыя ў СССР|індустрыялізацыі]]. Выключнае права на канфіскацыю і рэалізацыю мастацкіх твораў, антыкварыяту і каштоўных металаў з музеяў атрымала ўсесаюзнае аб'яднанне [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»|«Антыкварыят»]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. На тэрыторыі Беларусі гэта прывяло да масавага вывазу ўнікальных музейных экспанатаў. Значная частка помнікаў яўрэйскай культуры на працягу 1931—1932 гадоў была перададзена ў распараджэнне гэтага аб'яднання для продажу за мяжу. Згодна з актам ад 2 лістапада 1931 года, з яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея былі канфіскаваны прадметы, якія мелі «экспартнае значэнне». Спіс уключаў больш за 80 найкаштоўнейшых экспанатаў: срэбраныя кароны Торы, ханукальныя свяцільні, падсвечнікі, ламбрыкены і парэйхасы{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Распродаж закрануў не толькі вырабы з каштоўных металаў, але і творы выяўленчага мастацтва. 11 сакавіка 1932 года для рэалізацыі за мяжу з мінскіх збораў быў адабраны шэраг мастацкіх работ. Сярод іх былі творы выдатнага скульптара [[Л. Антакольскі|Л.&nbsp;Антакольскага]], а таксама карціны жывапісцаў [[Я. Кругер|Я.&nbsp;Кругера]] і [[Ю. Пэн|Ю.&nbsp;Пэна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Такі дзяржаўны вандалізм нанёс непапраўны ўдар па цэласнасці музейных калекцый Беларусі яшчэ да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. == Рэпрэсіі 1930-х гадоў і заняпад музейнай справы == У 1930-я гады савецкае кіраўніцтва ўзмацніла ідэалагічны кантроль над установамі культуры. Музеі пачалі жорстка крытыкавацца за недастатковую ідэалагічную працу з пункту гледжання сацыялістычнага будаўніцтва. Так, яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея неаднаразова абвінавачвалі ў тым, што ён паказвае яўрэяў выключна як рэлігійных людзей, ігнаруючы яўрэяў-рамеснікаў і яўрэяў-земляробаў. У 1933 годзе падчас чарговай рэарганізацыі экспазіцыі гэты аддзел быў наогул зачынены{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. Матэрыяльнае становішча музеяў таксама рэзка пагоршылася. У 1930 годзе Беларускі дзяржаўны музей быў вымушаны пакінуць прасторнае памяшканне былога Архірэйскага дома і перасяліцца ў Дом селяніна, які значна саступаў па плошчы і ўмовах захавання экспанатаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Найбольш страшным ударам па захаванні культурнай спадчыны сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія знішчылі ядро беларускай навуковай і музейнай інтэлігенцыі. Паслядоўныя арышты дырэктараў музеяў, звальненне ці фізічнае знішчэнне ўсіх вопытных супрацоўнікаў, уключаючы тых, хто ствараў калекцыі ў 1920-я гады, прывялі да таго, што музейная і архіўная справа ў БССР прыйшла ў поўны заняпад{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. У 1938 годзе сістэма кіравання архівамі была перададзена ў падпарадкаванне [[Народны камісарыят унутраных спраў|НКУС]], што прывяло да жорсткага абмежавання доступу да гістарычных дакументаў і іх фактычнай «ваенізацыі»{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У такім дэзарганізаваным і аслабленым стане беларускія ўстановы культуры сустрэлі пачатак [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. == Нацыяналізацыя маёмасці ў Заходняй Беларусі (1939 год) == Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] увосень 1939 года савецкая ўлада пачала маштабную нацыяналізацыю маёмасці польскіх і беларускіх арыстакратычных родаў. Калекцыі, якія стагоддзямі захоўваліся ў прыватных рэзідэнцыях, пачалі перамяшчацца ў буйныя гарады і цэнтральныя музеі. Так, у канцы 1939 года з Нясвіжскага замка Радзівілаў у Мінск была перавезена значная частка мастацкай галерэі, уключаючы ўнікальную калекцыю з 48 [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Гэтыя помнікі папоўнілі фонды нядаўна створанай [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Аднак цэласнасць гістарычных збораў была разбурана, а лёс многіх перамешчаных у Мінск каштоўнасцей стаў трагічным — менш чым праз два гады, летам 1941 года, яны былі захоплены і вывезены кіраўніцтвам нацысцкай Германіі ў час ваеннай акупацыі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Д. Сяліцкая |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская ССР]] [[Катэгорыя:Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»]] 1mb70n9movpju0mxlzwg262r15bqi5q 5124462 5124459 2026-04-11T08:25:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя */ 5124462 wikitext text/x-wiki '''Страты́ культу́рнай спа́дчыны Белару́сі ў міжвае́нны перы́яд''' — працэс маштабнага знішчэння, канфіскацыі, распылення і вывазу за мяжу гісторыка-культурных каштоўнасцей, [[архіў|архіваў]], [[бібліятэка|бібліятэк]] і [[музей|музейных]] збораў з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў перыяд з 1921 па 1941 гады. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай войнаў]] беларуская культура працягвала несці катастрафічныя страты{{sfn|Блінец|2020|с=66—67}}. Гэта было абумоўлена шэрагам фактараў: наступствамі [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]], мэтанакіраванай палітыкай савецкай дзяржавы па продажы мастацкіх скарбаў за мяжу праз сістэму ўсесаюзнага аб'яднання [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»|«Антыкварыят»]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}, антырэлігійнымі кампаніямі, а таксама маштабнымі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычнымі рэпрэсіямі]] супраць беларускай інтэлігенцыі і музейных работнікаў у 1930-я гады{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. == Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя == {{Галоўны артыкул|Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі}} Пасля падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] тэрыторыя Беларусі была падзелена паміж [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікай]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкай Беларуссю]]. Дагавор прадугледжваў працэс рэвіндыкцыі (вяртання) культурных каштоўнасцей, якія былі эвакуіраваны або вывезены ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў глыб краіны ў папярэднія гады. У выніку дзейнасці змешаных камісій значная частка гістарычных і мастацкіх збораў, што паходзілі з беларускіх зямель, была перададзена [[Польшча|Польшчы]] і не вярнулася ў Беларусь{{sfn|Блінец|2020|с=63—66}}. Яскравым прыкладам з'яўляецца лёс калекцый [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]] князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Масква|Масквы]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, эвакуіраванымі расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. Сярод іх былі пятнаццаць скрынь з гістарычным архівам і інвентарамі, калекцыі старажытнай зброі і рыцарскіх даспехаў, жывапісныя палотны і срэбраны сталовы посуд. Гэтыя скарбы, цесна звязаныя з гісторыяй Беларусі, аселі ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=64—66}}. == Антырэлігійныя кампаніі і страты яўрэйскай спадчыны == У 1920-я гады па ўсім [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]] пачалася маштабная кампанія па канфіскацыі царкоўных і кляштарных каштоўнасцей. Зачыняліся [[праваслаўе|праваслаўныя]] цэрквы, [[каталіцтва|каталіцкія]] касцёлы і яўрэйскія [[сінагога|сінагогі]], а іх маёмасць нацыяналізавалася. Частка прадметаў культу, якая ўяўляла мастацкую або гістарычную вартасць, перадавалася ў музеі, аднак большасць вырабаў з каштоўных металаў адпраўлялася на пераплаўку для папаўнення залатога запасу дзяржавы{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Зборы былога [[Мінскі царкоўна-археалагічны камітэт|Мінскага царкоўна-археалагічнага музея]], якія яшчэ ў 1915 годзе былі эвакуіраваны ў [[Разань]], вярнуліся ў [[Мінск]] у 1920 годзе, але адразу ж падвергліся разграбленню падчас адступлення польскіх войскаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=181}}. Рэшткі гэтай багатай калекцыі пазней увайшлі ў склад [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Беларускага дзяржаўнага музея]] (БДМ){{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. У 1924 годзе пры Беларускім дзяржаўным музеі быў створаны яўрэйскі аддзел, які ўзначаліў гісторык і мастацтвазнавец [[Аляксандр Давыдавіч Палеес]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=182}}. Гэты аддзел пачаў актыўна збіраць помнікі яўрэйскай гісторыі і культуры, выратаваныя з зачыненых сінагог. Значнае папаўненне адбылося ў 1926 годзе, калі пасля працяглых перагавораў з [[Віцебск|Віцебскага аддзялення музея]] былі перададзены 54 выдатныя прадметы яўрэйскай культуры, сярод якіх былі срэбраныя кароны [[Тора|Торы]] (так званыя «тасы»), [[Ханукія|ханукальныя лямпы]], шабатныя падсвечнікі, літаграфіі і прадметы побыту{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Акрамя таго, у аддзеле захоўваліся ўнікальныя рукапісы на пергаменце, уключаючы [[Кабала|Кабалу]] і малітоўнікі, узрост якіх дасягаў трохсот гадоў, атрыманыя з мястэчак [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] і [[Дуброўна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=183}}. Нягледзячы на намаганні музейных работнікаў, лёс гэтай калекцыі хутка стаў трагічным з-за дзяржаўнай эканамічнай палітыкі{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. == Дзейнасць «Антыкварыята» і продаж нацыянальных скарбаў == У канцы 1920-х і пачатку 1930-х гадоў кіраўніцтва СССР пачало маштабны продаж культурных і мастацкіх каштоўнасцей за мяжу для атрымання валюты, неабходнай для фарсіраванай [[Індустрыялізацыя ў СССР|індустрыялізацыі]]. Выключнае права на канфіскацыю і рэалізацыю мастацкіх твораў, антыкварыяту і каштоўных металаў з музеяў атрымала ўсесаюзнае аб'яднанне [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»|«Антыкварыят»]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. На тэрыторыі Беларусі гэта прывяло да масавага вывазу ўнікальных музейных экспанатаў. Значная частка помнікаў яўрэйскай культуры на працягу 1931—1932 гадоў была перададзена ў распараджэнне гэтага аб'яднання для продажу за мяжу. Згодна з актам ад 2 лістапада 1931 года, з яўрэйскага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея былі канфіскаваны прадметы, якія мелі «экспартнае значэнне». Спіс уключаў больш за 80 найкаштоўнейшых экспанатаў: срэбраныя кароны Торы, ханукальныя свяцільні, падсвечнікі, ламбрыкены і парэйхасы{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Распродаж закрануў не толькі вырабы з каштоўных металаў, але і творы выяўленчага мастацтва. 11 сакавіка 1932 года для рэалізацыі за мяжу з мінскіх збораў быў адабраны шэраг мастацкіх работ. Сярод іх былі творы выдатнага скульптара [[Л. Антакольскі|Л.&nbsp;Антакольскага]], а таксама карціны жывапісцаў [[Я. Кругер|Я.&nbsp;Кругера]] і [[Ю. Пэн|Ю.&nbsp;Пэна]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Такі дзяржаўны вандалізм нанёс непапраўны ўдар па цэласнасці музейных калекцый Беларусі яшчэ да пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. == Рэпрэсіі 1930-х гадоў і заняпад музейнай справы == У 1930-я гады савецкае кіраўніцтва ўзмацніла ідэалагічны кантроль над установамі культуры. Музеі пачалі жорстка крытыкавацца за недастатковую ідэалагічную працу з пункту гледжання сацыялістычнага будаўніцтва. Так, яўрэйскі аддзел Беларускага дзяржаўнага музея неаднаразова абвінавачвалі ў тым, што ён паказвае яўрэяў выключна як рэлігійных людзей, ігнаруючы яўрэяў-рамеснікаў і яўрэяў-земляробаў. У 1933 годзе падчас чарговай рэарганізацыі экспазіцыі гэты аддзел быў наогул зачынены{{sfn|Сяліцкая|2020|с=185—186}}. Матэрыяльнае становішча музеяў таксама рэзка пагоршылася. У 1930 годзе Беларускі дзяржаўны музей быў вымушаны пакінуць прасторнае памяшканне былога Архірэйскага дома і перасяліцца ў Дом селяніна, які значна саступаў па плошчы і ўмовах захавання экспанатаў{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. Найбольш страшным ударам па захаванні культурнай спадчыны сталі [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычныя рэпрэсіі]], якія знішчылі ядро беларускай навуковай і музейнай інтэлігенцыі. Паслядоўныя арышты дырэктараў музеяў, звальненне ці фізічнае знішчэнне ўсіх вопытных супрацоўнікаў, уключаючы тых, хто ствараў калекцыі ў 1920-я гады, прывялі да таго, што музейная і архіўная справа ў БССР прыйшла ў поўны заняпад{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. У 1938 годзе сістэма кіравання архівамі была перададзена ў падпарадкаванне [[Народны камісарыят унутраных спраў|НКУС]], што прывяло да жорсткага абмежавання доступу да гістарычных дакументаў і іх фактычнай «ваенізацыі»{{sfn|Шумейко|2021|с=142}}. У такім дэзарганізаваным і аслабленым стане беларускія ўстановы культуры сустрэлі пачатак [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|Сяліцкая|2020|с=186}}. == Нацыяналізацыя маёмасці ў Заходняй Беларусі (1939 год) == Пасля [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] увосень 1939 года савецкая ўлада пачала маштабную нацыяналізацыю маёмасці польскіх і беларускіх арыстакратычных родаў. Калекцыі, якія стагоддзямі захоўваліся ў прыватных рэзідэнцыях, пачалі перамяшчацца ў буйныя гарады і цэнтральныя музеі. Так, у канцы 1939 года з Нясвіжскага замка Радзівілаў у Мінск была перавезена значная частка мастацкай галерэі, уключаючы ўнікальную калекцыю з 48 [[Слуцкія паясы|слуцкіх паясоў]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Гэтыя помнікі папоўнілі фонды нядаўна створанай [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. Аднак цэласнасць гістарычных збораў была разбурана, а лёс многіх перамешчаных у Мінск каштоўнасцей стаў трагічным — менш чым праз два гады, летам 1941 года, яны былі захоплены і вывезены кіраўніцтвам нацысцкай Германіі ў час ваеннай акупацыі{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=10}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Д. Сяліцкая |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская ССР]] [[Катэгорыя:Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»]] ske23wilwytcn8vv41io96cayjegh3e Шаблон:Phacus 10 805868 5124460 2026-04-11T08:18:05Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Phacaceae|rang=Род|latin=Phacus|name=Факус}}» 5124460 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Phacaceae|rang=Род|latin=Phacus|name=Факус}} 78fn96oi99xx9z4ae345ks9nsb2tokl Факус 0 805869 5124461 2026-04-11T08:18:38Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон | regnum = Пратысты | image = Bancsó 2021 Fig 7-20 Phacus longicauda cropped.jpg | image_caption = {{bt-bellat|Факус даўгахвосты|Phacus longicauda}} | latin = Phacus | author = [[Dujardin]], 1841 | typus = Phacus longicauda | wikispecies = Phacus }} '''Фа{{націск}}кус''' (''Phacus'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Літаратура == * {{Крыні...» 5124461 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Пратысты | image = Bancsó 2021 Fig 7-20 Phacus longicauda cropped.jpg | image_caption = {{bt-bellat|Факус даўгахвосты|Phacus longicauda}} | latin = Phacus | author = [[Dujardin]], 1841 | typus = Phacus longicauda | wikispecies = Phacus }} '''Фа{{націск}}кус''' (''Phacus'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Факус|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] qf0cw5vmh8id7umt5ajamn4mzlfgzqq 5124463 5124461 2026-04-11T08:32:54Z JerzyKundrat 174 5124463 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Пратысты | image file = Bancsó 2021 Fig 7-20 Phacus longicauda cropped.jpg | image descr = {{bt-bellat|Факус даўгахвосты|Phacus longicauda}} | latin = Phacus | author = [[Dujardin]], 1841 | typus = Phacus longicauda | wikispecies = Phacus }} '''Фа{{націск}}кус''' (''Phacus'') — [[род, біялогія|род]] эўгленавых водарасцей. Вядома звыш 500 відаў. Пашыраны ў мелкіх непраточных вадаёмах, у прыбярэжнай частцы азёр і рэк, асабліва забруджаных арганічнымі рэчывамі. На Беларусі адзначана каля 20 відаў, пераважна ў [[Прыпяць|Прыпяці]] і сажалках Палесся. [[Клетка|Клеткі]] пляскатыя, да лістападобных, больш-менш шторападобна скручаныя, асіметрычныя, яйцападобныя, авальныя або шарападобныя, з адным [[жгуцік]]ам, на заднім канцы часта з бясколерным вузкім адросткам. Плаваюць, адначасова круцяцца вакол падоўжанай восі. Перыпласт шчыльны, бясколерны са штрыхамі або радамі гранул, сасочкаў ці шыпікаў. [[Хларапласт]]ы шматлікія, дробныя, дыскападобныя, прысценныя, без пірэноідаў. У [[цытаплазма|цытаплазме]] шмат дробных зярнят і адно-два буйныя парамілонавыя ўключэнні. [[Клетачнае ядро]] буйное, часцей у задняй частцы. Размнажаюцца дзяленнем клеткі на дзве, пры гэтым знікае жгуцік. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Факус|[[Т. М. Міхеева]]}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] outy9m2nm9ylbqn42uwn00jcoms9904 Шаблон:Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі 10 805870 5124465 2026-04-11T08:36:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Навігацыйная табліца |імя = Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі |загаловак = [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі]] і яе рэстытуцыя |стан = {{{стан|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Гістарычныя перыяды |спіс1 = * Разрабаванн...» 5124465 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі |загаловак = [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі]] і яе рэстытуцыя |стан = {{{стан|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Гістарычныя перыяды |спіс1 = * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў перыяд Расійскай імперыі|Расійская імперыя]] * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў|Першая сусветная і польска-савецкая войны]] * [[Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд|Міжваенны перыяд]] * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|Другая сусветная вайна]] * [[Страты культурнай спадчыны Беларусі ў пасляваенны перыяд|Пасляваенны перыяд]] |група2 = Значныя зборы і страты |спіс2 = * [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] * [[Бібліятэка Радзівілаў]] * [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Архіў Радзівілаў]] * [[Нясвіжская партрэтная галерэя]] * [[Дзярэчынскі збор]] (мастацкая калекцыя і архіў Сапегаў) * [[Бібліятэка Сапегаў]] * [[Слуцкія паясы]] * [[Тураўскае Евангелле]] * [[Мінская ікона Маці Божай]] ''(уратавана)'' |група3 = Вываз і разрабаванне |спіс3 = * [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»]] * [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] |група4 = Пошук і рэстытуцыя |спіс4 = * [[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі]] * [[Беларускі фонд культуры]] * [[Вяртанне (камісія)|Камісія «Вяртанне»]] * [[Камісія па вяртанні культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Беларусі|Урадавая камісія па вяртанні каштоўнасцей]] |група5 = Даследчыкі і актывісты |спіс5 = * [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] * [[Гаўрыла Сямёнавіч Віер|Гаўрыла Віер]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Аляксандр Гужалоўскі]] * [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] * [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]] * [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]] * [[Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|Міхаіл Шумейка]] }}<noinclude> {{Дакументацыя}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]] </noinclude> 2xsk4kpwapdhlz6pmigunviqqu6868c 5124492 5124465 2026-04-11T09:07:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124492 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі |загаловак = [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі]] і яе рэстытуцыя |стан = {{{стан|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Гістарычныя перыяды |спіс1 = * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў перыяд Расійскай імперыі|Расійская імперыя]] * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў|Першая сусветная і польска-савецкая войны]] * [[Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд|Міжваенны перыяд]] * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|Другая сусветная вайна]] * [[Страты культурнай спадчыны Беларусі ў пасляваенны перыяд|Пасляваенны перыяд]] |група2 = Значныя зборы і страты |спіс2 = * [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] * [[Бібліятэка Радзівілаў]] * [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Архіў Радзівілаў]] * [[Нясвіжская партрэтная галерэя]] * [[Бібліятэка Храптовічаў]] * [[Дзярэчынскі збор]] (мастацкая калекцыя і архіў Сапегаў) * [[Бібліятэка Сапегаў]] * [[Слуцкія паясы]] * [[Тураўскае Евангелле]] * [[Мінская ікона Маці Божай]] ''(уратавана)'' |група3 = Вываз і разрабаванне |спіс3 = * [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»]] * [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] |група4 = Пошук і рэстытуцыя |спіс4 = * [[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі]] * [[Беларускі фонд культуры]] * [[Вяртанне (камісія)|Камісія «Вяртанне»]] * [[Камісія па вяртанні культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Беларусі|Урадавая камісія па вяртанні каштоўнасцей]] |група5 = Даследчыкі і актывісты |спіс5 = * [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] * [[Гаўрыла Сямёнавіч Віер|Гаўрыла Віер]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Аляксандр Гужалоўскі]] * [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] * [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]] * [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]] * [[Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|Міхаіл Шумейка]] }}<noinclude> {{Дакументацыя}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]] </noinclude> josim2ixn24jwg7951vvc1w4djvyzzi 5124497 5124492 2026-04-11T09:14:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124497 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі |загаловак = [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі]] і яе рэстытуцыя |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стан = {{{стан|autocollapse}}} |клас_спісаў = hlist |група1 = Гістарычныя перыяды |спіс1 = * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў перыяд Расійскай імперыі|Расійская імперыя]] * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Першай сусветнай і польска-савецкай войнаў|Першая сусветная і польска-савецкая войны]] * [[Страты культурнай спадчыны Беларусі ў міжваенны перыяд|Міжваенны перыяд]] * [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|Другая сусветная вайна]] * [[Страты культурнай спадчыны Беларусі ў пасляваенны перыяд|Пасляваенны перыяд]] |група2 = Значныя зборы і страты |спіс2 = * [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] * [[Бібліятэка Радзівілаў]] * [[Нясвіжскі архіў Радзівілаў|Архіў Радзівілаў]] * [[Нясвіжская партрэтная галерэя]] * [[Бібліятэка Храптовічаў]] * [[Дзярэчынскі збор]] (мастацкая калекцыя і архіў Сапегаў) * [[Бібліятэка Сапегаў]] * [[Слуцкія паясы]] * [[Тураўскае Евангелле]] * [[Мінская ікона Маці Божай]] ''(уратавана)'' |група3 = Вываз і разрабаванне |спіс3 = * [[Усесаюзнае аб'яднанне «Антыкварыят»]] * [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга]] |група4 = Пошук і рэстытуцыя |спіс4 = * [[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі]] * [[Беларускі фонд культуры]] * [[Вяртанне (камісія)|Камісія «Вяртанне»]] * [[Камісія па вяртанні культурных каштоўнасцей, якія знаходзяцца за межамі Беларусі|Урадавая камісія па вяртанні каштоўнасцей]] |група5 = Даследчыкі і актывісты |спіс5 = * [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] * [[Гаўрыла Сямёнавіч Віер|Гаўрыла Віер]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Аляксандр Гужалоўскі]] * [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] * [[Віталь Уладзіміравіч Скалабан|Віталь Скалабан]] * [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антон Шукелойць]] * [[Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|Міхаіл Шумейка]] }}<noinclude> {{Дакументацыя}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Шаблоны:Культура Беларусі]] </noinclude> mz22u9fmdftilgd2nhuz77i6zjahpyy Euglena gracilis 0 805871 5124477 2026-04-11T08:39:35Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Эўглена зграбная]] 5124477 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эўглена зграбная]] 8lc5ckt154dd5jsbip8cfj41i6vob02 Эўглена зграбная 0 805872 5124482 2026-04-11T08:42:52Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон |regnum = Пратысты |parent = Euglena |rang = Від |latin = Euglena gracilis |author = Klebs, 1883 |syn = |wikispecies = }} '''Эўглена зграбная''' (''Euglena gracilis'') — [[Біялагічны від|від]] эўгленавых водарасцей. Аб'ект лабараторных даследаванняў. [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]]» 5124482 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Пратысты |parent = Euglena |rang = Від |latin = Euglena gracilis |author = Klebs, 1883 |syn = |wikispecies = }} '''Эўглена зграбная''' (''Euglena gracilis'') — [[Біялагічны від|від]] эўгленавых водарасцей. Аб'ект лабараторных даследаванняў. [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] 5y702a8nxorh78rna38d3a3mgnfxwlk 5124484 5124482 2026-04-11T08:47:38Z JerzyKundrat 174 5124484 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Пратысты |parent = Euglena |rang = Від |latin = Euglena gracilis |author = Klebs, 1883 |syn = |wikispecies = }} '''Эўглена зграбная''' (''Euglena gracilis'') — [[Біялагічны від|від]] эўгленавых водарасцей. [[Клетка]] мае верацёнападобную або падоўжаную форму. Памер звычайна складае ад 35 да 60 мікраметраў. Сустракаецца пераважна ў прэсных вадаёмах, багатых арганікай (сажалкі, канавы), дзе можа выклікаць «цвіценне» вады. Аб’ект лабараторных даследаванняў. Выкарыстоўваецца як мадэльны арганізм для вывучэння клетачнага цыклу, метабалізму і генетыкі. {{НК}} [[Катэгорыя:Эўгленавыя водарасці]] dmxi34puc1hdvdhngmg5w93c4bf8pcj Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі 0 805873 5124485 2026-04-11T08:48:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Рэстыту́цыя культу́рнай спа́дчыны Белару́сі''' — працэс і спробы вяртання на гістарычную радзіму [[Культурныя каштоўнасці|гісторыка-культурных каштоўнасцей]], мастацкіх калекцый, [[Бібліятэка|кнігазбораў]] і [[Архіў|архіваў]], якія былі вывезены з тэры...» 5124485 wikitext text/x-wiki '''Рэстыту́цыя культу́рнай спа́дчыны Белару́сі''' — працэс і спробы вяртання на гістарычную радзіму [[Культурныя каштоўнасці|гісторыка-культурных каштоўнасцей]], мастацкіх калекцый, [[Бібліятэка|кнігазбораў]] і [[Архіў|архіваў]], якія былі вывезены з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў выніку войн, цэнтралізаваных канфіскацый і разрабаванняў у перыяд існавання [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]], [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і дзейнасці савецкіх улад. == Рыжскі мірны дагавор і міжваенны перыяд == Пасля заканчэння [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] паміж Савецкай Расіяй і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] пачаўся афіцыйны працэс рэвіндыкцыі (рэстытуцыі) культурнай маёмасці. Аднак гэты працэс адбываўся фактычна без уліку нацыянальных інтарэсаў Беларусі. Як адзначае даследчык [[Мікалай Віктаравіч Нікалаеў|М. Нікалаеў]], непрызнанне на той час Расіяй і Польшчай якіх-небудзь правоў Беларусі прывяло да таго, што на пасяджэннях савецка-польскай камісіі ў Рызе абмяркоўваліся амбіцыйныя прэтэнзіі толькі гэтых двух бакоў (у прыватнасці, на вывезеныя ў Расію каштоўнасці князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]] і іх [[Бібліятэка Радзівілаў у Нясвіжы|Нясвіжскую бібліятэку]]). Рэальным вынікам гэтай спрэчкі стала тое, што падчас перамоў раптам бясследна зніклі каштоўныя гістарычныя каталогі бібліятэкі 1801 і 1841 гадоў (магчыма, яны былі наўмысна знішчаны){{sfn|Нікалаеў|2009|с=250}}. Згодна з дагаворам, Польская Рэспубліка здолела вярнуць частку эвакуіраваных каштоўнасцей{{sfn|Блінец|2020|с=63}}. У лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з Савецкай Расіі прыбылі 29 скрынь з радзівілаўскімі прадметамі, якія паспяхова перажылі рэвалюцыйныя падзеі, аднак на тэрыторыю Беларусі гэтыя помнікі не вернутыя, яны засталіся ў польскіх сховішчах{{sfn|Блінец|2020|с=63—66}}. == Спробы рэстытуцыі ўнутры СССР (1920-я гады) == У 1920-х гадах улады і навуковая супольнасць Беларускай ССР пачалі рабіць актыўныя захады па вяртанні каштоўнасцей, вывезеных у іншыя савецкія рэспублікі. Асаблівая ўвага надзялялася славутай [[Бібліятэка Храптовічаў|Шчорсаўскай бібліятэцы Храптовічаў]], якая была перададзена ў [[Кіеў]] напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] з умовай яе вяртання пасля адкрыцця ўніверсітэта ў Беларусі. У снежні 1924 года [[Народны камісарыят асветы БССР]] афіцыйна звярнуўся да Народнага камісарыята асветы [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|УССР]] з просьбай выканаць умову Храптовічаў і вярнуць бібліятэку на радзіму. Прэзідыум украінскай Наркамасветы афіцыйна пагадзіўся з просьбай, але па невядомых прычынах працэс перадачы так і не адбыўся. У 1926 годзе новую рэзалюцыю аб неабходнасці вяртання бібліятэкі прыняў [[Першы з'езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі]], што таксама не дало ніякіх практычных вынікаў{{sfn|Фурс|2005|с=273}}. == Вяртанне каштоўнасцей пасля Другой сусветнай вайны == Найбольш маштабная рэстытуцыя адбылася пасля заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], калі савецкія і саюзныя войскі пачалі знаходзіць каштоўнасці, вывезеныя [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўным штабам рэйхсляйтара Розенберга]] ў [[Германія|Германію]]. Вялікая колькасць беларускіх музейных збораў была знойдзена [[Узброеныя сілы ЗША|амерыканскай арміяй]] у баварскім замку Хёхштэт. Як высветлілася, многія каштоўнасці былі моцна пашкоджаны ў выніку нядбайнага захоўвання, а частка з іх раскрадзена амерыканскімі салдатамі<ref>Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) // Спадчына. 2003. №4-5.</ref>{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. У кастрычніку 1947 года ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] беларускія прадстаўнікі афіцыйна прынялі 182 скрыні з вернутымі скарбамі. Сярод іх былі творы са спустошанай [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]] (у тым ліку звыш 50 арыгінальных радзівілаўскіх партрэтаў), каля 30 рукапісных кніг, старадрукі і гістарычная зброя{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Агулам [[Група савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі|Савецкая ваенная адміністрацыя ў Германіі]] перадала БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. З-за адсутнасці адпаведных памяшканняў усе гэтыя рэчы да 1957 года захоўваліся «навалам» у сутарэннях Музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны<ref>Скалабан В. Лёс вернутых у Мінск каштоўнасцей // Голас радзімы. 2004. 17 чэрвеня.</ref>. Аднак палітыка ўлад [[СССР]] таксама спрыяла далейшаму распыленню беларускай спадчыны. Многія каштоўнасці, знойдзеныя савецкімі войскамі ў Германіі, асядалі ў цэнтральных музеях [[Масква|Масквы]] і [[Санкт-Пецярбург]]а (напрыклад, у [[Дзяржаўны Эрмітаж|Эрмітажы]] і [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]). Чарговым ударам па працэсе вяртання скарбаў стаў палітычны жэст з боку [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] у жніўні 1950 года, калі 89 толькі што вернутых арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка былі бязвыплатна перададзены камуністычнаму ўраду Польшчы, што назаўжды пазбавіла Беларусь значнай часткі яе мастацкай спадчыны{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. == Намаганні па рэстытуцыі ў канцы XX стагоддзя == У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў пытанне вяртання культурных каштоўнасцей набыло новую актуальнасць. Праблемай рэстытуцыі пачалі актыўна займацца [[Беларускі фонд культуры]] (спецыяльная камісія «Вяртанне»), Міністэрства замежных спраў і [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]. Адной з галоўных мэт зноў стала вяртанне Бібліятэкі Храптовічаў з Кіева. У сталіцу Украіны былі камандзіраваны беларускія спецыялісты [[Таццяна Іванаўна Рошчына|Таццяна Рошчына]] і [[Анатоль Пятровіч Фурс|Анатоль Фурс]] для ацэнкі стану калекцыі ў Нацыянальнай бібліятэцы імя У. Вярнадскага{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. Вёўся інтэнсіўны дыялог, аднак у ліпені 1995 года Міністэрства замежных спраў Беларусі атрымала ноту ад украінскага боку, у якой катэгарычна аспрэчвалася права беларускага народа на вяртанне бібліятэкі. Пасля гэтага намаганні па рэстытуцыі на дзяржаўным узроўні былі згорнуты{{sfn|Фурс|2005|с=274}}. У чэрвені 1997 года ў [[Мінск|Мінску]] пад эгідай ЮНЕСКА адбылася Міжнародная навуковая канферэнцыя «Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей: праблемы вяртання і сумеснага выкарыстання». На ёй былі прапанаваны юрыдычныя і маральныя шляхі вырашэння праблемы, у тым ліку стварэнне праграм па сумесным выкарыстанні каштоўнасцей, выданні каталогаў і правядзенні бібліяграфічнай рэканструкцыі кнігазбораў, якія знаходзяцца за межамі Беларусі<ref>Фурс А. П. Бібліятэка Храптовічаў: вяртанне ці сумеснае выкарыстанне? // Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей... Мн., 1997. С. 105–109.</ref>{{sfn|Фурс|2005|с=275}}. Аднак значная частка дакументаў і калекцый, якія належалі да беларускай гісторыі, да сённяшняга дня застаецца раскіданай па архівах і бібліятэках Польшчы, Літвы, Расіі і Украіны. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Блінец А. |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |месца=Нясвіж |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{Крыніцы/Гісторыя беларускай кнігі|том=1|ref=Нікалаеў}} * {{артыкул |аўтар=[[Анатоль Пятровіч Фурс|Фурс А. П.]] |загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: пошукі, знаходкі, перспектывы |выданне=Матэрыялы Трэціх міжнародных Кнігазнаўчых чытанняў «Кніга Беларусі: Повязь часоў» (Мінск, 16—17 верасня 2003 г.) |месца=Мінск |выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі |год=2005 |старонкі=270—276 |ref=Фурс}} * {{артыкул |аўтар=Фурс А. П. |загаловак=Бібліятэка Храптовічаў: вяртанне ці сумеснае выкарыстанне? |выданне=Рэстытуцыя культурных каштоўнасцей: Праблемы вяртання і сумеснага выкарыстання |месца=Мінск |год=1997 |старонкі=105—109}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Музейная справа ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Вяртанне культурных каштоўнасцей]] 2e82bul8qp9tldjb5byhhb9gjg3p7jw 5124486 5124485 2026-04-11T08:57:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124486 wikitext text/x-wiki '''Рэстыту́цыя культу́рнай спа́дчыны Белару́сі''' (ад {{lang-la|restitutio}} — «аднаўленне») — працэс пошуку, вяртання і сумеснага выкарыстання гісторыка-культурных каштоўнасцей, [[архіў|архіўных]] дакументаў, кнігазбораў і [[музей|музейных]] калекцый, якія былі вывезены з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў розныя гістарычныя перыяды. Праблема рэстытуцыі з'яўляецца адной з найбольш вострых і актуальных у сферы культурнага супрацоўніцтва паміж еўрапейскімі краінамі, улічваючы каласальныя страты, панесеныя беларускімі землямі падчас войнаў, паўстанняў і акупацый{{sfn|Генина_2022|с=2}}. == Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя == Пасля заканчэння [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] паміж [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь|Савецкай Беларуссю]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расіяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] пачаўся працэс рэвіндыкцыі — вяртання культурнай маёмасці, якая была эвакуіравана або вывезена ў папярэднія гады. Аднак гэты працэс меў аднабаковы характар і прывёў да таго, што многія каштоўнасці, гістарычна звязаныя з Беларуссю, апынуліся ў замежных зборах. У выніку працы змешаных рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Масква|Масквы]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з прадметамі з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]], якія былі эвакуіраваны расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе. Сярод вернутых [[Польшча|Польшчы]] каштоўнасцей былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з рыцарскімі даспехамі і зброяй, тры скрыні з жывапіснымі палотнамі і гравюрамі, а таксама срэбраны сталовы посуд{{sfn|Блінец|2020|с=63—67}}. У выніку гэтыя скарбы, выратаваныя ад знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, так і не вярнуліся ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=66}}. Адначасова беларускія савецкія ўлады рабілі спробы вярнуць каштоўнасці, вывезеныя ў часы [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]] ў расійскія музеі. Вядомы шэраг помнікаў, у дачыненні да якіх беларускі бок рабіў запыты аб рэпатрыяцыі: калекцыя віцебскага жыхара Рапапорта, якая трапіла ў Рускі музей, абсталяванне старажытнай яўрэйскай друкарні, старажытная [[Тора]], падараваная [[Мікалай II|Мікалаю ІІ]] у Віцебску, і іншыя культавыя рэчы. Аднак пастановай Савета Народных Камісараў СССР ад 5 ліпеня 1926 года ў вяртанні большасці гэтых калекцый было адмоўлена з фармулёўкай, што яны маюць «агульнасаюзнае значэнне» і павінны заставацца ва ўстановах РСФСР{{sfn|Сяліцкая|2020|с=184}}. == Рэстытуцыя пасля Другой сусветнай вайны == === Пошук і вяртанне архіваў === Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] культурныя і дакументальныя фонды Беларусі панеслі найцяжэйшыя страты ў выніку дзейнасці [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] і іншых нацысцкіх структур. Вяртанне гэтых каштоўнасцей пачалося адразу пасля вызвалення краіны. Пошукі перамешчаных дзяржаўных архіваў ішлі па розных напрамках: праз апытанне сведак, накіраванне запытаў у адрас Савецкай ваеннай адміністрацыі ў Германіі і выезды архівістаў у меркаваныя месцы вывазу{{sfn|Шумейко|2021|с=148}}. Было ўстаноўлена, што дакументы філіяла Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва БССР у [[Гродна|Гродне]] вывозіліся ў [[Гданьск|Данцыг]], а Дзяржаўнага архіва Мінскай вобласці — у [[Опава|Тропау]]. У [[Рыга|Рызе]] начальнік Архіўнага аддзела УНКВД па Віцебскай вобласці [[П. Я. Кудрашоў|П.&nbsp;Я.&nbsp;Кудрашоў]] знайшоў вывезеную акупантамі частку Цэнтральнага архіва Кастрычніцкай рэвалюцыі БССР. Камандзіраваны ў Рыгу ў красавіку 1945 года начальнік Архіўнага аддзела Мінскай вобласці Г.&nbsp;А.&nbsp;Гінзбург выявіў там вывезеныя немцамі фонды мінскіх дваранскага дэпутацкага сходу, губернскага і павятовага прадвадзіцеляў дваранства, казённай палаты, а таксама Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў. У маі 1945 года гэтыя матэрыялы былі вернуты ў [[Мінск]]{{sfn|Шумейко|2021|с=148—149}}. === Вяртанне музейных калекцый з Германіі === Найважнейшай падзеяй у гісторыі пасляваеннай рэстытуцыі стала вяртанне мастацкіх скарбаў з Баварыі. У чэрвені 1944 года фонды Мінскага гістарычнага музея былі эвакуіраваны нацыстамі ў замак [[Хёхштэт-на-Дунаі|Хёхштэт]]. Пасля таго як замак быў узяты амерыканскай арміяй, выявілася, што многія каштоўнасці былі пашкоджаны ў выніку нядбайнага захоўвання: з карцін і абразоў абсыпалася фарба, скульптуры мелі драпіны і зломы{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15}}. Толькі ў кастрычніку 1947 года ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] ўпаўнаважаны Савета Міністраў БССР прыняў 182 скрыні з беларускімі калекцыямі. Сярод вернутых шэдэўраў былі творы з [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]], у тым ліку звыш пяцідзесяці радзівілаўскіх партрэтаў, працы беларускіх мастакоў 1920—1930-х гадоў, вялікая калекцыя этнаграфічнага матэрыялу, царкоўнае начынне XVII—XVIII стагоддзяў, старажытная зброя, каля трыццаці рукапісных кніг і больш за сто старадрукаў (уключаючы [[Супрасльская друкарня|супрасльскія]] і [[Куцеінская друкарня|куцеінскія]] выданні). Усяго [[Група савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі|Савецкая ваенная адміністрацыя]] вярнула БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Увесь гэты масіў да адкрыцця ў 1957 годзе Дзяржаўнага музея БССР захоўваўся ў непрыстасаваных сутарэннях Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. === Перадача каштоўнасцей Польшчы (1950 год) === Нягледзячы на намаганні па вяртанні спадчыны, палітыка савецкага ўрада часам прыводзіла да новых страт. У жніўні 1950 года згодна з рашэннем [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Рэспубліцы]] былі бязвыплатна перададзены 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. Гэты палітычны акт «добрай волі», які быў вынікам працы польскага ўрада па рэстытуцыі сваіх каштоўнасцей з Усходу, нанёс велізарную страту беларускай мастацкай спадчыне. Многія з гэтых твораў з'яўляліся ўнікальнымі помнікамі мастацтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Сініла|2020|с=28—31}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. == Сучасны этап і лічбавая рэстытуцыя == === Камісія «Вяртанне» === У пачатку 1990-х гадоў, са здабыццём Беларуссю незалежнасці, праблема рэстытуцыі набыла новае гучанне. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла грамадская камісія «Вяртанне», створаная пры [[Беларускі фонд культуры|Беларускім фондзе культуры]]. Доўгія гады яе ўзначальваў вядомы даследчык і прафесар [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А.&nbsp;І.&nbsp;Мальдзіс]]{{sfn|Генина_2019|с=57}}. Дзейнасць камісіі была накіравана на пошук, сістэматызацыю інфармацыі і публікацыю дакументаў аб страчаных помніках. Вынікам гэтай працы стала выданне з 1992 года серыі аднайменных зборнікаў «Вяртанне», у якіх публікаваліся артыкулы і архіўныя матэрыялы па праблемах рэстытуцыі{{sfn|Генина_2019|с=57}}. У беларускай гістарыяграфіі гэтага перыяду вылучаюцца працы даследчыкаў [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Гужалоўскага]], [[Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Шумейкі]], Н.&nbsp;Высоцкай і іншых, якія падрабязна даследавалі механізмы страт і праблемы вяртання каштоўнасцей з-за мяжы. === Стварэнне электронных баз даных і інтэграцыя === У сувязі са складанасцю фізічнага вяртання арыгіналаў, у XXI стагоддзі галоўным напрамкам стала віртуальная (лічбавая) рэстытуцыя і сумеснае выкарыстанне культурнай спадчыны. У 2008—2009 гадах у рамках праграмы [[ЮНЕСКА]] быў рэалізаваны міжнародны праект «Дакументальная спадчына Рэчы Паспалітай», у якім удзельнічалі архівісты Беларусі, Літвы, Польшчы, Расіі і Украіны. Вынікам стаў інтэграваны рэестр, што аб'яднаў змест больш за тысячу архіўных фондаў перыяду Рэчы Паспалітай, якія знаходзяцца ў розных краінах Еўропы{{sfn|Калтачэнка|2020|с=166—167}}. Яшчэ адным значным праектам стала праграма бібліяграфічнага і віртуальнага ўзнаўлення бібліятэкі Радзівілаў — «Radziviliana», якую вядзе [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] сумесна з замежнымі партнёрамі. Праект дазваляе даследчыкам атрымліваць доступ да лічбавых копій кніжных помнікаў XVI—XVIII стагоддзяў са знакамітага магнацкага збору, незалежна ад іх цяперашняга фізічнага месцазнаходжання{{sfn|Калтачэнка|2020|с=167—168}}. Таксама працягваецца праца па ідэнтыфікацыі раскіданых музейных збораў. Напрыклад, сумесна з Ізраільскім музеем у Ерусаліме вядзецца праца па ідэнтыфікацыі прадметаў яўрэйскай культуры (такіх як талеркі для седэра, кабалістычныя амулеты, тэкстыль), якія былі вывезены з Беларускага дзяржаўнага музея падчас Другой сусветнай вайны і выпадкова апынуліся ў замежных калекцыях{{sfn|Сяліцкая|2020|с=188—189}}. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина_2019}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} * {{артыкул |аўтар=Сяліцкая Д. |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэстытуцыя]] jidx1kc9fzpt41fujr5n0t89qj2rrak 5124487 5124486 2026-04-11T08:57:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Камісія «Вяртанне» */ 5124487 wikitext text/x-wiki '''Рэстыту́цыя культу́рнай спа́дчыны Белару́сі''' (ад {{lang-la|restitutio}} — «аднаўленне») — працэс пошуку, вяртання і сумеснага выкарыстання гісторыка-культурных каштоўнасцей, [[архіў|архіўных]] дакументаў, кнігазбораў і [[музей|музейных]] калекцый, якія былі вывезены з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў розныя гістарычныя перыяды. Праблема рэстытуцыі з'яўляецца адной з найбольш вострых і актуальных у сферы культурнага супрацоўніцтва паміж еўрапейскімі краінамі, улічваючы каласальныя страты, панесеныя беларускімі землямі падчас войнаў, паўстанняў і акупацый{{sfn|Генина_2022|с=2}}. == Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя == Пасля заканчэння [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] паміж [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь|Савецкай Беларуссю]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расіяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] пачаўся працэс рэвіндыкцыі — вяртання культурнай маёмасці, якая была эвакуіравана або вывезена ў папярэднія гады. Аднак гэты працэс меў аднабаковы характар і прывёў да таго, што многія каштоўнасці, гістарычна звязаныя з Беларуссю, апынуліся ў замежных зборах. У выніку працы змешаных рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Масква|Масквы]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з прадметамі з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]], якія былі эвакуіраваны расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе. Сярод вернутых [[Польшча|Польшчы]] каштоўнасцей былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з рыцарскімі даспехамі і зброяй, тры скрыні з жывапіснымі палотнамі і гравюрамі, а таксама срэбраны сталовы посуд{{sfn|Блінец|2020|с=63—67}}. У выніку гэтыя скарбы, выратаваныя ад знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, так і не вярнуліся ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=66}}. Адначасова беларускія савецкія ўлады рабілі спробы вярнуць каштоўнасці, вывезеныя ў часы [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]] ў расійскія музеі. Вядомы шэраг помнікаў, у дачыненні да якіх беларускі бок рабіў запыты аб рэпатрыяцыі: калекцыя віцебскага жыхара Рапапорта, якая трапіла ў Рускі музей, абсталяванне старажытнай яўрэйскай друкарні, старажытная [[Тора]], падараваная [[Мікалай II|Мікалаю ІІ]] у Віцебску, і іншыя культавыя рэчы. Аднак пастановай Савета Народных Камісараў СССР ад 5 ліпеня 1926 года ў вяртанні большасці гэтых калекцый было адмоўлена з фармулёўкай, што яны маюць «агульнасаюзнае значэнне» і павінны заставацца ва ўстановах РСФСР{{sfn|Сяліцкая|2020|с=184}}. == Рэстытуцыя пасля Другой сусветнай вайны == === Пошук і вяртанне архіваў === Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] культурныя і дакументальныя фонды Беларусі панеслі найцяжэйшыя страты ў выніку дзейнасці [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] і іншых нацысцкіх структур. Вяртанне гэтых каштоўнасцей пачалося адразу пасля вызвалення краіны. Пошукі перамешчаных дзяржаўных архіваў ішлі па розных напрамках: праз апытанне сведак, накіраванне запытаў у адрас Савецкай ваеннай адміністрацыі ў Германіі і выезды архівістаў у меркаваныя месцы вывазу{{sfn|Шумейко|2021|с=148}}. Было ўстаноўлена, што дакументы філіяла Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва БССР у [[Гродна|Гродне]] вывозіліся ў [[Гданьск|Данцыг]], а Дзяржаўнага архіва Мінскай вобласці — у [[Опава|Тропау]]. У [[Рыга|Рызе]] начальнік Архіўнага аддзела УНКВД па Віцебскай вобласці [[П. Я. Кудрашоў|П.&nbsp;Я.&nbsp;Кудрашоў]] знайшоў вывезеную акупантамі частку Цэнтральнага архіва Кастрычніцкай рэвалюцыі БССР. Камандзіраваны ў Рыгу ў красавіку 1945 года начальнік Архіўнага аддзела Мінскай вобласці Г.&nbsp;А.&nbsp;Гінзбург выявіў там вывезеныя немцамі фонды мінскіх дваранскага дэпутацкага сходу, губернскага і павятовага прадвадзіцеляў дваранства, казённай палаты, а таксама Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў. У маі 1945 года гэтыя матэрыялы былі вернуты ў [[Мінск]]{{sfn|Шумейко|2021|с=148—149}}. === Вяртанне музейных калекцый з Германіі === Найважнейшай падзеяй у гісторыі пасляваеннай рэстытуцыі стала вяртанне мастацкіх скарбаў з Баварыі. У чэрвені 1944 года фонды Мінскага гістарычнага музея былі эвакуіраваны нацыстамі ў замак [[Хёхштэт-на-Дунаі|Хёхштэт]]. Пасля таго як замак быў узяты амерыканскай арміяй, выявілася, што многія каштоўнасці былі пашкоджаны ў выніку нядбайнага захоўвання: з карцін і абразоў абсыпалася фарба, скульптуры мелі драпіны і зломы{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15}}. Толькі ў кастрычніку 1947 года ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] ўпаўнаважаны Савета Міністраў БССР прыняў 182 скрыні з беларускімі калекцыямі. Сярод вернутых шэдэўраў былі творы з [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]], у тым ліку звыш пяцідзесяці радзівілаўскіх партрэтаў, працы беларускіх мастакоў 1920—1930-х гадоў, вялікая калекцыя этнаграфічнага матэрыялу, царкоўнае начынне XVII—XVIII стагоддзяў, старажытная зброя, каля трыццаці рукапісных кніг і больш за сто старадрукаў (уключаючы [[Супрасльская друкарня|супрасльскія]] і [[Куцеінская друкарня|куцеінскія]] выданні). Усяго [[Група савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі|Савецкая ваенная адміністрацыя]] вярнула БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Увесь гэты масіў да адкрыцця ў 1957 годзе Дзяржаўнага музея БССР захоўваўся ў непрыстасаваных сутарэннях Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. === Перадача каштоўнасцей Польшчы (1950 год) === Нягледзячы на намаганні па вяртанні спадчыны, палітыка савецкага ўрада часам прыводзіла да новых страт. У жніўні 1950 года згодна з рашэннем [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Рэспубліцы]] былі бязвыплатна перададзены 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. Гэты палітычны акт «добрай волі», які быў вынікам працы польскага ўрада па рэстытуцыі сваіх каштоўнасцей з Усходу, нанёс велізарную страту беларускай мастацкай спадчыне. Многія з гэтых твораў з'яўляліся ўнікальнымі помнікамі мастацтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Сініла|2020|с=28—31}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. == Сучасны этап і лічбавая рэстытуцыя == === Камісія «Вяртанне» === У пачатку 1990-х гадоў, са здабыццём Беларуссю незалежнасці, праблема рэстытуцыі набыла новае гучанне. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла грамадская камісія «[[Вяртанне (камісія)|Вяртанне]]», створаная пры [[Беларускі фонд культуры|Беларускім фондзе культуры]]. Доўгія гады яе ўзначальваў вядомы даследчык і прафесар [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А.&nbsp;І.&nbsp;Мальдзіс]]{{sfn|Генина_2019|с=57}}. Дзейнасць камісіі была накіравана на пошук, сістэматызацыю інфармацыі і публікацыю дакументаў аб страчаных помніках. Вынікам гэтай працы стала выданне з 1992 года серыі аднайменных зборнікаў «Вяртанне», у якіх публікаваліся артыкулы і архіўныя матэрыялы па праблемах рэстытуцыі{{sfn|Генина_2019|с=57}}. У беларускай гістарыяграфіі гэтага перыяду вылучаюцца працы даследчыкаў [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Гужалоўскага]], [[Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Шумейкі]], Н.&nbsp;Высоцкай і іншых, якія падрабязна даследавалі механізмы страт і праблемы вяртання каштоўнасцей з-за мяжы. === Стварэнне электронных баз даных і інтэграцыя === У сувязі са складанасцю фізічнага вяртання арыгіналаў, у XXI стагоддзі галоўным напрамкам стала віртуальная (лічбавая) рэстытуцыя і сумеснае выкарыстанне культурнай спадчыны. У 2008—2009 гадах у рамках праграмы [[ЮНЕСКА]] быў рэалізаваны міжнародны праект «Дакументальная спадчына Рэчы Паспалітай», у якім удзельнічалі архівісты Беларусі, Літвы, Польшчы, Расіі і Украіны. Вынікам стаў інтэграваны рэестр, што аб'яднаў змест больш за тысячу архіўных фондаў перыяду Рэчы Паспалітай, якія знаходзяцца ў розных краінах Еўропы{{sfn|Калтачэнка|2020|с=166—167}}. Яшчэ адным значным праектам стала праграма бібліяграфічнага і віртуальнага ўзнаўлення бібліятэкі Радзівілаў — «Radziviliana», якую вядзе [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] сумесна з замежнымі партнёрамі. Праект дазваляе даследчыкам атрымліваць доступ да лічбавых копій кніжных помнікаў XVI—XVIII стагоддзяў са знакамітага магнацкага збору, незалежна ад іх цяперашняга фізічнага месцазнаходжання{{sfn|Калтачэнка|2020|с=167—168}}. Таксама працягваецца праца па ідэнтыфікацыі раскіданых музейных збораў. Напрыклад, сумесна з Ізраільскім музеем у Ерусаліме вядзецца праца па ідэнтыфікацыі прадметаў яўрэйскай культуры (такіх як талеркі для седэра, кабалістычныя амулеты, тэкстыль), якія былі вывезены з Беларускага дзяржаўнага музея падчас Другой сусветнай вайны і выпадкова апынуліся ў замежных калекцыях{{sfn|Сяліцкая|2020|с=188—189}}. == Крыніцы == {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина_2019}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} * {{артыкул |аўтар=Сяліцкая Д. |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэстытуцыя]] k7j5wvocbzw2h3odwxrzc107m24w600 5124488 5124487 2026-04-11T08:57:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5124488 wikitext text/x-wiki '''Рэстыту́цыя культу́рнай спа́дчыны Белару́сі''' (ад {{lang-la|restitutio}} — «аднаўленне») — працэс пошуку, вяртання і сумеснага выкарыстання гісторыка-культурных каштоўнасцей, [[архіў|архіўных]] дакументаў, кнігазбораў і [[музей|музейных]] калекцый, якія былі вывезены з тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] ў розныя гістарычныя перыяды. Праблема рэстытуцыі з'яўляецца адной з найбольш вострых і актуальных у сферы культурнага супрацоўніцтва паміж еўрапейскімі краінамі, улічваючы каласальныя страты, панесеныя беларускімі землямі падчас войнаў, паўстанняў і акупацый{{sfn|Генина_2022|с=2}}. == Наступствы Рыжскага мірнага дагавора і рэвіндыкцыя == Пасля заканчэння [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] і падпісання ў 1921 годзе [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] паміж [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусь|Савецкай Беларуссю]], [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|Расіяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] пачаўся працэс рэвіндыкцыі — вяртання культурнай маёмасці, якая была эвакуіравана або вывезена ў папярэднія гады. Аднак гэты працэс меў аднабаковы характар і прывёў да таго, што многія каштоўнасці, гістарычна звязаныя з Беларуссю, апынуліся ў замежных зборах. У выніку працы змешаных рэвіндыкцыйных камісій у лістападзе 1923 года ў [[Варшава|Варшаву]] з [[Масква|Масквы]] прыбылі дваццаць дзевяць скрынь з прадметамі з [[Нясвіжскі замак|Нясвіжскага замка]], якія былі эвакуіраваны расійскімі войскамі яшчэ ў 1915 годзе. Сярод вернутых [[Польшча|Польшчы]] каштоўнасцей былі пятнаццаць скрынь з Нясвіжскім архівам і інвентарамі, пяць скрынь з рыцарскімі даспехамі і зброяй, тры скрыні з жывапіснымі палотнамі і гравюрамі, а таксама срэбраны сталовы посуд{{sfn|Блінец|2020|с=63—67}}. У выніку гэтыя скарбы, выратаваныя ад знішчэння ў полымі грамадзянскай вайны, так і не вярнуліся ў Беларусь, асеўшы ў польскіх дзяржаўных і прыватных архівах і музеях{{sfn|Блінец|2020|с=66}}. Адначасова беларускія савецкія ўлады рабілі спробы вярнуць каштоўнасці, вывезеныя ў часы [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]] ў расійскія музеі. Вядомы шэраг помнікаў, у дачыненні да якіх беларускі бок рабіў запыты аб рэпатрыяцыі: калекцыя віцебскага жыхара Рапапорта, якая трапіла ў Рускі музей, абсталяванне старажытнай яўрэйскай друкарні, старажытная [[Тора]], падараваная [[Мікалай II|Мікалаю ІІ]] у Віцебску, і іншыя культавыя рэчы. Аднак пастановай Савета Народных Камісараў СССР ад 5 ліпеня 1926 года ў вяртанні большасці гэтых калекцый было адмоўлена з фармулёўкай, што яны маюць «агульнасаюзнае значэнне» і павінны заставацца ва ўстановах РСФСР{{sfn|Сяліцкая|2020|с=184}}. == Рэстытуцыя пасля Другой сусветнай вайны == === Пошук і вяртанне архіваў === Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] культурныя і дакументальныя фонды Беларусі панеслі найцяжэйшыя страты ў выніку дзейнасці [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]] і іншых нацысцкіх структур. Вяртанне гэтых каштоўнасцей пачалося адразу пасля вызвалення краіны. Пошукі перамешчаных дзяржаўных архіваў ішлі па розных напрамках: праз апытанне сведак, накіраванне запытаў у адрас Савецкай ваеннай адміністрацыі ў Германіі і выезды архівістаў у меркаваныя месцы вывазу{{sfn|Шумейко|2021|с=148}}. Было ўстаноўлена, што дакументы філіяла Цэнтральнага дзяржаўнага гістарычнага архіва БССР у [[Гродна|Гродне]] вывозіліся ў [[Гданьск|Данцыг]], а Дзяржаўнага архіва Мінскай вобласці — у [[Опава|Тропау]]. У [[Рыга|Рызе]] начальнік Архіўнага аддзела УНКВД па Віцебскай вобласці [[П. Я. Кудрашоў|П.&nbsp;Я.&nbsp;Кудрашоў]] знайшоў вывезеную акупантамі частку Цэнтральнага архіва Кастрычніцкай рэвалюцыі БССР. Камандзіраваны ў Рыгу ў красавіку 1945 года начальнік Архіўнага аддзела Мінскай вобласці Г.&nbsp;А.&nbsp;Гінзбург выявіў там вывезеныя немцамі фонды мінскіх дваранскага дэпутацкага сходу, губернскага і павятовага прадвадзіцеляў дваранства, казённай палаты, а таксама Нясвіжскі архіў князёў Радзівілаў. У маі 1945 года гэтыя матэрыялы былі вернуты ў [[Мінск]]{{sfn|Шумейко|2021|с=148—149}}. === Вяртанне музейных калекцый з Германіі === Найважнейшай падзеяй у гісторыі пасляваеннай рэстытуцыі стала вяртанне мастацкіх скарбаў з Баварыі. У чэрвені 1944 года фонды Мінскага гістарычнага музея былі эвакуіраваны нацыстамі ў замак [[Хёхштэт-на-Дунаі|Хёхштэт]]. Пасля таго як замак быў узяты амерыканскай арміяй, выявілася, што многія каштоўнасці былі пашкоджаны ў выніку нядбайнага захоўвання: з карцін і абразоў абсыпалася фарба, скульптуры мелі драпіны і зломы{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=14—15}}. Толькі ў кастрычніку 1947 года ва Усходнім порце [[Берлін|Берліна]] ўпаўнаважаны Савета Міністраў БССР прыняў 182 скрыні з беларускімі калекцыямі. Сярод вернутых шэдэўраў былі творы з [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай мастацкай галерэі БССР]], у тым ліку звыш пяцідзесяці радзівілаўскіх партрэтаў, працы беларускіх мастакоў 1920—1930-х гадоў, вялікая калекцыя этнаграфічнага матэрыялу, царкоўнае начынне XVII—XVIII стагоддзяў, старажытная зброя, каля трыццаці рукапісных кніг і больш за сто старадрукаў (уключаючы [[Супрасльская друкарня|супрасльскія]] і [[Куцеінская друкарня|куцеінскія]] выданні). Усяго [[Група савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі|Савецкая ваенная адміністрацыя]] вярнула БССР каля 15 тысяч музейных прадметаў{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. Увесь гэты масіў да адкрыцця ў 1957 годзе Дзяржаўнага музея БССР захоўваўся ў непрыстасаваных сутарэннях Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=15}}. === Перадача каштоўнасцей Польшчы (1950 год) === Нягледзячы на намаганні па вяртанні спадчыны, палітыка савецкага ўрада часам прыводзіла да новых страт. У жніўні 1950 года згодна з рашэннем [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Рэспубліцы]] былі бязвыплатна перададзены 89 арыгінальных партрэтаў з Нясвіжскага замка{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. Гэты палітычны акт «добрай волі», які быў вынікам працы польскага ўрада па рэстытуцыі сваіх каштоўнасцей з Усходу, нанёс велізарную страту беларускай мастацкай спадчыне. Многія з гэтых твораў з'яўляліся ўнікальнымі помнікамі мастацтва [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]{{sfn|Сініла|2020|с=28—31}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=37}}. == Сучасны этап і лічбавая рэстытуцыя == === Камісія «Вяртанне» === У пачатку 1990-х гадоў, са здабыццём Беларуссю незалежнасці, праблема рэстытуцыі набыла новае гучанне. Значную ролю ў гэтым працэсе адыграла грамадская камісія «[[Вяртанне (камісія)|Вяртанне]]», створаная пры [[Беларускі фонд культуры|Беларускім фондзе культуры]]. Доўгія гады яе ўзначальваў вядомы даследчык і прафесар [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|А.&nbsp;І.&nbsp;Мальдзіс]]{{sfn|Генина_2019|с=57}}. Дзейнасць камісіі была накіравана на пошук, сістэматызацыю інфармацыі і публікацыю дакументаў аб страчаных помніках. Вынікам гэтай працы стала выданне з 1992 года серыі аднайменных зборнікаў «Вяртанне», у якіх публікаваліся артыкулы і архіўныя матэрыялы па праблемах рэстытуцыі{{sfn|Генина_2019|с=57}}. У беларускай гістарыяграфіі гэтага перыяду вылучаюцца працы даследчыкаў [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Гужалоўскага]], [[Міхаіл Фёдаравіч Шумейка|М.&nbsp;Ф.&nbsp;Шумейкі]], Н.&nbsp;Высоцкай і іншых, якія падрабязна даследавалі механізмы страт і праблемы вяртання каштоўнасцей з-за мяжы. === Стварэнне электронных баз даных і інтэграцыя === У сувязі са складанасцю фізічнага вяртання арыгіналаў, у XXI стагоддзі галоўным напрамкам стала віртуальная (лічбавая) рэстытуцыя і сумеснае выкарыстанне культурнай спадчыны. У 2008—2009 гадах у рамках праграмы [[ЮНЕСКА]] быў рэалізаваны міжнародны праект «Дакументальная спадчына Рэчы Паспалітай», у якім удзельнічалі архівісты Беларусі, Літвы, Польшчы, Расіі і Украіны. Вынікам стаў інтэграваны рэестр, што аб'яднаў змест больш за тысячу архіўных фондаў перыяду Рэчы Паспалітай, якія знаходзяцца ў розных краінах Еўропы{{sfn|Калтачэнка|2020|с=166—167}}. Яшчэ адным значным праектам стала праграма бібліяграфічнага і віртуальнага ўзнаўлення бібліятэкі Радзівілаў — «Radziviliana», якую вядзе [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] сумесна з замежнымі партнёрамі. Праект дазваляе даследчыкам атрымліваць доступ да лічбавых копій кніжных помнікаў XVI—XVIII стагоддзяў са знакамітага магнацкага збору, незалежна ад іх цяперашняга фізічнага месцазнаходжання{{sfn|Калтачэнка|2020|с=167—168}}. Таксама працягваецца праца па ідэнтыфікацыі раскіданых музейных збораў. Напрыклад, сумесна з Ізраільскім музеем у Ерусаліме вядзецца праца па ідэнтыфікацыі прадметаў яўрэйскай культуры (такіх як талеркі для седэра, кабалістычныя амулеты, тэкстыль), якія былі вывезены з Беларускага дзяржаўнага музея падчас Другой сусветнай вайны і выпадкова апынуліся ў замежных калекцыях{{sfn|Сяліцкая|2020|с=188—189}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Міхайлавіч Блінец|А. Блінец]] |загаловак=Маёмасць Нясвіжскага замка ў 1914–1920 гг. |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=61—84 |ref=Блінец}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Деятельность Оперативного штаба рейхсляйтера Розенберга на территории Беларуси (1941–1944 гг.): к вопросу об историографии проблемы и источниках |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2019 |старонкі=56—64 |ref=Генина_2019}} * {{артыкул |аўтар=Генина Ю. А. |загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.) |выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия A |год=2022 |старонкі=2—10 |ref=Генина_2022}} * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул |аўтар=Калтачэнка А. |загаловак=Магчымасці інтэрнэт-рэсурсаў у працы з фамільнымі архівамі магнацкіх родаў Беларусі |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=161—180 |ref=Калтачэнка}} * {{артыкул |аўтар=Сініла А. |загаловак=Жывапісныя творы з Нясвіжскай галерэі на архіўных фотаздымках |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=7—60 |ref=Сініла}} * {{артыкул |аўтар=Сяліцкая Д. |загаловак=Лёс яўрэйскай калекцыі Беларускага дзяржаўнага музея |выданне=Лёс фамільных скарбаў магнацкіх родаў Беларусі: матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі |год=2020 |старонкі=181—192 |ref=Сяліцкая}} * {{артыкул |аўтар=Шумейко М. Ф. |загаловак=Белорусские архивы в годы Великой Отечественной войны |выданне=Веснік БДУ |год=2021 |старонкі=141—150 |ref=Шумейко}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэстытуцыя]] sxcjc74hxd46nal5h9a0xh4nxn69cco Масцішкі 0 805874 5124499 2026-04-11T09:29:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перакладзена з [[:lt:Mostiškės]], [[:lt:Mościszki (Litwa)]] і дапоўнена з аўтарытэтных крыніц 5124499 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Масцішкі | арыгінальная назва = Mostiškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Mostiškės.JPG | подпіс = Цэнтр вёскі | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 46 | lat_sec = 19 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 01 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = Мосцішча | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Mościszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 567 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = LT-15029, LT-15222 | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Mostiškės | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Масцішкі (значэнні)}} '''Масці́шкі''', таксама '''Мо́сцішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Mostiškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]] і з'яўляецца яе найбуйнейшым паселішчам. Размешчана за 7 км на поўнач ад [[Лаварышкі|Лаварышак]] і за 30 км на ўсход ад [[Вільня|Вільні]]. За 3 км на паўднёвы ўсход ад вёскі знаходзіцца ландшафтны заказнік Баравікіне. == Гісторыя == Назва вёскі (якая да XIX стагоддзя сустракалася таксама як Масцішча) паходзіць ад шматлікіх мастоў, якія калісьці дазвалялі падарожнічаць праз навакольныя балоты. У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У той час яна складалася з двух сялянскіх [[засценак|засценкаў]], падпарадкаваных сельскай акрузе ў Рубне, якая належала да дзяржаўных маёнткаў у [[Лаварышкі|Лаварышках]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VI|701|Mościszki (1), pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Масцішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. Да 1 красавіка 1927 года належала да [[Гміна Быстрыца (Віленскае ваяводства)|гміны Быстрыца]], пазней — да [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]]<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года ў вёсцы пражывалі 24 чалавекі. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Масцішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У савецкі час Масцішкі з'яўляліся цэнтральнай сядзібай мясцовага [[калгас]]а. З 1990 года яны ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Інфраструктура == У вёсцы працуе бібліятэка, паштовае аддзяленне, дзіцячы сад і дзве школы: адна з польскай мовай навучання, другая — з літоўскай. Таксама маецца мураваная капліца Маці Божай Каралевы Сем'яў, перабудаваная з былога калгаснага клуба. У вёсцы ёсць мясцовы футбольны клуб ФК «Масцішкі» і дзейнічае польскі жаночы хор «Масцішчанка». == Насельніцтва == === Дэмаграфія === Дынаміка колькасці насельніцтва Масцішак: {{dem|1905|28|1931|24|1959|9|1970|204|1979|406|1986|434|1989|620|2001|647|2011|631|2021|567|kolon=9|till=700|inc=100|incmin=50|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="MLTE">{{MLTE|2|305||Mostiškės}}</ref>|r1970=<ref>{{1959-70sur}}</ref>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1986=<ref name="TLE">{{TLE|3|148||Mostiškės}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай гаворкі ад ураджэнцаў Масцішак. У ліпені 2007 года Масцішкі сталі адным з пунктаў этнаграфічнай экспедыцыі студэнтаў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Внуковіча]] па даследаванні народнай культуры і ідэнтычнасці Віленшчыны. Даследчыкі запісалі гутаркі з мясцовымі жыхарамі-каталікамі, якія захавалі беларускую гаворку і народныя традыцыі. Былі сабраны багатыя звесткі пра каляндарную і сямейную абраднасць, а таксама зроблены фотаздымкі мясцовай традыцыйнай архітэктуры і побыту (напрыклад, старой драўлянай капліцы, [[Прыдарожны крыж|прыдарожнага крыжа]], традыцыйных вырабаў і інструментаў). Сярод апытаных інфармантаў з Масцішак былі мясцовыя жыхары Васілеўскія — Юльян Феліксавіч (1946 г.н., які таксама прадэманстраваў самаробныя драўляныя прылады) і яго жонка Ганна Юльянаўна (1969 г.н.), а таксама Казімера Баляславаўна Васілеўская (1939 г.н.){{sfn|Внуковіч|2012|с=337, 345, 354, 355, 360}}. == Славутасці == * Капліца Маці Божай Каралевы Сем'яў (мураваная) * Старая драўляная капліца (перанесена з селішча Рубна пасля 1957 года) == Галерэя == <gallery> Mostiškės, ženklas.JPG|Дарога каля вёскі Mostiškės, kelias.JPG|Вясковыя сядзібы Mostiškės, Pergalės kolūkio pastatas.JPG|Былая кантора калгаса Mostiškės, skulptūra.JPG|Драўляная скульптура Mostiškės, Lithuania - panoramio (7).jpg|Від на Масцішкі з усходу </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул|аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]]|загаловак=Народная культура Віленшчыны ў палявых запісах пачатку ХХІ стагоддзя|выданне=Фальклор беларусаў замежжа|тып=часопіс|год=2012|старонкі=337—361|ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Mostiškės}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] teiusdwnun1lt2732z57b7ien5cqmwp Удзельнік:Dakvins 2 805875 5124510 2026-04-11T09:48:48Z Dakvins 166541 Новая старонка: «{{Babel|be|ru-4|lv-4|lt-3|et-1}} {{Userbox/Удзельнік з Латвіi}}» 5124510 wikitext text/x-wiki {{Babel|be|ru-4|lv-4|lt-3|et-1}} {{Userbox/Удзельнік з Латвіi}} 155wi7shi4baaaz75c1qc19sc6qs5jg Размовы з удзельнікам:Dakvins 3 805876 5124513 2026-04-11T09:57:54Z JerzyKundrat 174 Прывітанне 5124513 wikitext text/x-wiki {{вітаем}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:57, 11 красавіка 2026 (+03) elcp7k9xyxyiupz24qqpkgfpzvgg3g0 Пятрулішкі 0 805877 5124514 2026-04-11T10:03:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Пятрулішкі | арыгінальная назва = Petruliškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Petruliskiu kaimas.JPG | под...» 5124514 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Пятрулішкі | арыгінальная назва = Petruliškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = Petruliskiu kaimas.JPG | подпіс = Вуліца ў Пятрулішках | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 41 | lat_sec = 06 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 40 | lon_sec = 37 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Лаварышкаўская | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Pietruliszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 94 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = Category:Petruliškės | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні|Пятрулішкі (значэнні)}} '''Пятру́лішкі''', таксама '''Пятру́лішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Petruliškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Лаварышкаўская сянюнія|Лаварышкаўскай сянюніі]]. З'яўляецца цэнтрам сянюнайціі. Размешчана за 6 км на поўдзень ад [[Лаварышкі|Лаварышак]]. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref>{{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|VIII|116|Pietruliszki, pow. wileński}}</ref>. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Пятрулішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Міцкуны|гміны Міцкуны]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывала 80 чалавек<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |url=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Пятрулішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Пятрулішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Пятрулішак паказвае на яго рост у другой палове XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем у пачатку XXI стагоддзя. {{dem|1905|5|1931|80|1959|70|1970|71|1979|172|1989|126|2001|130|2011|123|2021|94|kolon=9|till=200|inc=50|incmin=25|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. Паводле даследаванняў польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]], мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Пятрулішак. Пятрулішкі таксама з'яўляліся важным пунктам палявых этнаграфічных экспедыцый, якія праводзіліся ў 2007—2011 гадах пад кіраўніцтвам беларускага этнолага [[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Юрыя Іосіфавіча Внуковіча]]. Даследчык запісаў шэраг гутарак з мясцовымі жыхарамі (1924, 1933, 1935 гадоў нараджэння), якія яскрава дэманструюць спецыфіку мясцовай этнічнай самаідэнтыфікацыі. Жыхары вёскі, лічачы сябе палякамі, прызнавалі, што гавораць «па-просту», і апісвалі сваю мову як пераходную або змяшаную: «''Ну так у нас такі язык, жэ і просты, ну і беларускі. Мяшаны ў обшчэм. Мяшаны тутай''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=72}}. Іншая інфармантка так характарызавала мясцовую гаворку ў параўнанні з мовамі суседніх дзяржаў: «''А нашы, нашы язык вот такі вот. Ні то беларускі, ні то польскі. З Польшчы прыяжджаяць – гаворым па-польску, з Беларусі – па во так па-прастому''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=73}}. У той жа час жыхары Пятрулішак адзначалі поўную моўную тоеснасць з суседнімі раёнамі Беларусі: «''Там этыя беларусы, там такія самыя на Беларусі тожа там. Тое самае што і тут''»{{sfn|Внуковіч|2023|с=79}}, а таксама слухалі беларускамоўныя радыёперадачы з Мінска, ідэнтыфікуючы гэтую мову як зразумелую ім беларускую{{sfn|Внуковіч|2023|с=83}}. == Славутасці == У пачатку 1950-х гадоў у Пятрулішкі была перавезена драўляная хата сям'і выдатнага беларускага мовазнаўца і палітычнага дзеяча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] з суседняй вёскі Мацюлішкі. У Пятрулішках гэты гістарычны будынак прыстасавалі пад патрэбы мясцовай пачатковай школы<ref>{{артыкул |аўтар=[[Лідзія Кулажанка|Кулажанка Л.]] |загаловак=Дарожамі па беларускай Літве |выданне=Голас Радзімы |тып=газета |год=2005 |дата=24 сакавіка |нумар=11—12 (2933—2934) |старонкі=17}}</ref>. == Галерэя == <gallery> Petruliskiu kaimas.JPG|Вуліца ў Пятрулішках Petruliskiu kapines.JPG|Могілкі Apleistas pasienio bokstelis, Petruliskese.JPG|Закінутая памежная вышка ў Пятрулішках Petruliškės, Lithuania - panoramio (9).jpg|Від на Пятрулішкі, удалечыні відаць вадасховішча Маргяй </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} * {{артыкул |аўтар=[[Юрый Іосіфавіч Внуковіч|Внуковіч Ю. І.]] |загаловак=Маркеры этнічнай ідэнтычнасці жыхароў Віленшчыны (па матэрыялах палявых этнаграфічных экспедыцый пачатку XXI ст.) |выданне=Studia Białorutenistyczne |тып=часопіс |год=2023 |том=17 |старонкі=65-87 |doi=10.17951/sb.2023.17.65-87 |ref=Внуковіч}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Petruliškės}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Лаварышкаўская сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Лаварышкаўская сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] ikp1x9uvb1wq5tj9rjf1yjlrzlkyvwp Леанішкі (Віленскі раён) 0 805878 5124523 2026-04-11T10:35:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Леанішкі | арыгінальная назва = Leoniškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = |...» 5124523 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Леанішкі | арыгінальная назва = Leoniškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 36 | lat_sec = 25 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 42 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Leoniszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 29 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні2|Леанішкі}} '''Леані́шкі''', таксама '''Ле́анішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Leoniškės}}, {{lang-pl|Leoniszki}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 4 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Каля вёскі знаходзіцца Леанішскае гарадзішча. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уваходзіла ў [[Шумская воласць|Шумскую воласць]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Леанішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Шумск|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі гэтыя землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 52 чалавекі<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Леанішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Леанішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Леанішак паказвае на яго рост у сярэдзіне XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем на мяжы XX і XXI стагоддзяў. {{dem|1905|55|1931|52|1959|138|1970|132|1979|92|1989|48|2001|35|2011|27|2021|29|kolon=9|till=150|inc=20|incmin=10|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У артыкуле польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] Леанішкі (як ''Leoniszki'') згадваюцца ў спісе населеных пунктаў, дзе ён праводзіў свае дыялекталагічныя даследаванні. Паводле яго назіранняў, мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Леанішак. == Славутасці == * Леанішскае гарадзішча == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] mti4ivuebst65ekivmascn0cr8c1eh8 5124524 5124523 2026-04-11T10:37:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124524 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Леанішкі | арыгінальная назва = Leoniškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 36 | lat_sec = 25 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 42 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Leoniszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 29 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні2|Леанішкі}} '''Леані́шкі''', таксама '''Ле́анішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Leoniškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 4 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Каля вёскі знаходзіцца Леанішскае гарадзішча. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уваходзіла ў [[Шумская воласць|Шумскую воласць]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Леанішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Шумск|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі гэтыя землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 52 чалавекі<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Леанішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Леанішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Леанішак паказвае на яго рост у сярэдзіне XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем на мяжы XX і XXI стагоддзяў. {{dem|1905|55|1931|52|1959|138|1970|132|1979|92|1989|48|2001|35|2011|27|2021|29|kolon=9|till=150|inc=20|incmin=10|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У артыкуле польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] Леанішкі (як ''Leoniszki'') згадваюцца ў спісе населеных пунктаў, дзе ён праводзіў свае дыялекталагічныя даследаванні. Паводле яго назіранняў, мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Леанішак. == Славутасці == * Леанішскае гарадзішча == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] dde2ouoik0ph0x4nmnhlqobslqasjrg 5124525 5124524 2026-04-11T10:37:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124525 wikitext text/x-wiki {{НП-Літва | статус = вёска | беларуская назва = Леанішкі | арыгінальная назва = Leoniškės | падначаленне = | краіна = | герб = | сцяг = | шырыня герба = | шырыня сцяга = | выява = | подпіс = | lat_dir = N | lat_deg = 54 | lat_min = 36 | lat_sec = 25 | lon_dir = E | lon_deg = 25 | lon_min = 38 | lon_sec = 42 | CoordAddon = | CoordScale = | памер карты краіны = | памер карты рэгіёна = | памер карты раёна = | павет = Віленскі | раён = Віленскі | сянюнія = Кавальчуцкая | карта краіны = | карта рэгіёна = | карта раёна = | унутранае дзяленне = | від главы = | глава = | першае згадванне = | ранейшыя імёны = | назвы на іншых мовах = {{lang-pl|Leoniszki}} | статус з = | плошча = | від вышыні = | вышыня цэнтра НП = | афіцыйная мова = | афіцыйная мова-ref = | насельніцтва = 29 | год перапісу = 2021 | шчыльнасць = | нацыянальны склад = | канфесійны склад = | часавы пояс = | DST = | тэлефонны код = | паштовы індэкс = | паштовыя індэксы = | аўтамабільны код = | від ідэнтыфікатара = | лічбавы ідэнтыфікатар = | катэгорыя ў Commons = | сайт = | мова сайта = }} {{значэнні2|Леанішкі}} '''Леані́шкі'''{{няпэўнае слова}}, таксама '''Ле́анішкес'''<ref>{{ТКП-Літва}}</ref> ({{lang-lt|Leoniškės}}) — [[вёска]] ў [[Віленскі раён|Віленскім раёне]] [[Віленскі павет (Літва)|Віленскага павета]] [[Літва|Літвы]]. Уваходзіць у склад [[Кавальчуцкая сянюнія|Кавальчуцкай сянюніі]]. Размешчана за 6 км ад мястэчка [[Шумск (Літва)|Шумск]] і за 4 км на паўднёвы захад ад [[Кавальчукі|Кавальчукоў]]. Каля вёскі знаходзіцца Леанішскае гарадзішча. == Гісторыя == У XIX і ў пачатку XX стагоддзя вёска знаходзілася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], уваходзіла ў [[Шумская воласць|Шумскую воласць]]. У часы [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе Леанішкі занялі войскі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] вёска абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У пачатку 1919 года тэрыторыя занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]]<ref name="atlas4-2">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 20.</ref>. З 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]], у канцы сакавіка занята польскімі войскамі. З 1920 года паселішча ўваходзіла ў склад [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У 1922—1939 гадах яно знаходзілася ў складзе [[Гміна Шумск|гміны Шумск]] [[Віленска-Троцкі павет|Віленска-Троцкага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У беларускай гістарыяграфіі гэтыя землі вядомыя як [[Заходняя Беларусь]]. Паводле перапісу 1931 года, у вёсцы пражывалі 52 чалавекі<ref name="spis31">{{кніга |загаловак=Wykaz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej |том=I. Województwo wileńskie |месца=Warszawa |выдавецтва=Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej |год=1938 |спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/7950/edition/7592/content}}</ref>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў верасні 1939 года вёска была [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|занята савецкімі войскамі]]. Паводле [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскага дагавора аб узаемадапамозе]], падпісанага 10 кастрычніка 1939 года, Леанішкі [[Перадача Віленскага краю Літве|разам з часткай Віленскага краю былі перададзены]] [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літве]], з 1940 года знаходзіліся ў складзе [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]]. У 1941—1944 гадах тэрыторыя знаходзілася пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. З 1990 года Леанішкі ўваходзяць у склад незалежнай [[Літва|Літвы]]. == Насельніцтва == Дынаміка колькасці насельніцтва Леанішак паказвае на яго рост у сярэдзіне XX стагоддзя з наступным паступовым зніжэннем на мяжы XX і XXI стагоддзяў. {{dem|1905|55|1931|52|1959|138|1970|132|1979|92|1989|48|2001|35|2011|27|2021|29|kolon=9|till=150|inc=20|incmin=10|r1905=<ref name="Goshkevich1905">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/1905_20200505/page/71/mode/2up|аўтар=[[І. І. Гашкевіч|І. І. Гошкевич]]|загаловак=Виленская губернія: Полный списокъ населенныхъ мѣстъ со статистическими данными о каждомъ поселеніи|год=1905|месца=Вильна|выдавецтва=Губернская типография}}</ref>|r1931=<ref name="spis31"/>|r1959=<ref name="1959-70sur">{{1959-70sur}}</ref>|r1970=<ref name="1959-70sur"/>|r1979=<ref>{{1979sur}}</ref>|r1989=<ref>{{1989sur}}</ref>|r2001=<ref>{{2001sur(Vilnius)}}</ref>|r2011=<ref>{{2011sur}}</ref>|r2021=<ref>{{2021sur}}</ref>}} === Моўная сітуацыя і этнаграфія === Разам з іншымі паселішчамі на ўсход і паўднёвы ўсход ад [[Вільня|Вільні]] вёска знаходзіцца ў арэале гістарычнага бытавання [[Беларускія гаворкі ў Літве|беларускіх гаворак]], якія сфарміраваліся на беларуска-літоўскім моўным памежжы. У артыкуле польскага славіста [[Міраслаў Янковяк|Міраслава Янковяка]] Леанішкі (як ''Leoniszki'') згадваюцца ў спісе населеных пунктаў, дзе ён праводзіў свае дыялекталагічныя даследаванні. Паводле яго назіранняў, мясцовая беларуская гаворка (якую жыхары называюць [[простая мова|«простай мовай»]]) на працягу апошніх дзесяцігоддзяў паступова саступае месца [[Польская мова|польскай]], а таксама [[Руская мова|рускай]] і [[Літоўская мова|літоўскай]] мовам. Сёння яна захоўваецца пераважна сярод жыхароў старэйшага пакалення{{sfn|Jankowiak|2025|с=91}}. У перыяд з 2008 года даследчыкам былі зроблены аўдыязапісы мясцовай беларускай гаворкі ад ураджэнцаў Леанішак. == Славутасці == * Леанішскае гарадзішча == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Міраслаў Янковяк|Jankowiak M.]] |загаловак=Granice zasięgu gwar białoruskich w świetle badań lingwistów. Część III: pogranicze białorusko-litewskie |выданне=[[Acta Albaruthenica]] |тып=часопіс |год=2025 |том=25 |старонкі=76–95 |doi=10.31338/2720-698Xaa.25.4 |ref=Jankowiak}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Беларускія гаворкі ў Літве}} {{Кавальчуцкая сянюнія}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага раёна]] [[Катэгорыя:Кавальчуцкая сянюнія]] [[Катэгорыя:Беларускія гаворкі ў Літве]] rxhhnca7uvm89ran0px2g51peuf02vq Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім 0 805879 5124526 2026-04-11T10:45:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства...» 5124526 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Insert_Image_Here_1.jpg|міні|прама|Акт з кніг Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Insert_Image_Here_2.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Insert_Image_Here_3.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Insert_Image_Here_4.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] e6ymmsylbvuh0ii1wmd2lzfkmtw3d5j 5124527 5124526 2026-04-11T10:46:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Афіцыйныя і літаратурныя мовы */ 5124527 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Insert_Image_Here_1.jpg|міні|прама|Акт з кніг Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Insert_Image_Here_3.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Insert_Image_Here_4.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 74ji08sg4n4t3j70n63tpunbuuwlsy2 5124528 5124527 2026-04-11T10:46:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Статус і функцыі літоўскай мовы */ 5124528 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Insert_Image_Here_1.jpg|міні|прама|Акт з кніг Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Insert_Image_Here_4.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] e8ps4fepbsim2ervt5w5dawz0u9ws49 5124529 5124528 2026-04-11T10:47:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы */ 5124529 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Insert_Image_Here_1.jpg|міні|прама|Акт з кніг Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Старонка_з_кітаба_Івана_Луцкевіча_першай_паловы_XVIII_стагоддзя.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] eq71s54b7yaid2uqx4xor3zzqnjbf1c 5124530 5124529 2026-04-11T10:49:02Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124530 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Metryka litewska.jpg|міні|прама|Развароткі кнігі Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Старонка_з_кітаба_Івана_Луцкевіча_першай_паловы_XVIII_стагоддзя.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 9xa31e8tie69fen1cqygycyr4ss9vtx 5124531 5124530 2026-04-11T10:49:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Статус і функцыі літоўскай мовы */ 5124531 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Metryka litewska.jpg|міні|прама|Развароткі кнігі Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == {{асноўныя артыкул|Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Старонка_з_кітаба_Івана_Луцкевіча_першай_паловы_XVIII_стагоддзя.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 8d8s2myk444iqtksts23xyc8t5x040t 5124532 5124531 2026-04-11T10:49:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Статус і функцыі літоўскай мовы */ 5124532 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Metryka litewska.jpg|міні|прама|Развароткі кнігі Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў Генры Алан Глісан, паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == {{асноўны артыкул|Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Старонка_з_кітаба_Івана_Луцкевіча_першай_паловы_XVIII_стагоддзя.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 6sp95esgr1ly53y4kp9jy6moytl5zxs 5124533 5124532 2026-04-11T10:50:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Афіцыйныя і літаратурныя мовы */ 5124533 wikitext text/x-wiki '''Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім'''&nbsp;— складаны комплекс сацыялінгвістычных, культурных і палітычных узаемаадносін паміж рознымі мовамі і пісьмовымі сістэмамі, якія суіснавалі на тэрыторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З'яўляючыся шматнацыянальнай і шматканфесійнай дзяржавай, Вялікае Княства Літоўскае вызначалася шырокім [[палілінгвізм|полілінгвізмам]] і шрыфтавым плюралізмам, асабліва ў сталічнай [[Вільня|Вільні]], дзе адначасова выкарыстоўваліся пяць розных алфавітаў і некалькі гутарковых і літаратурных моў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. [[Файл:Metryka litewska.jpg|міні|прама|Развароткі кнігі Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага, які ілюструе выкарыстанне старабеларускай мовы і кірылічнага скорапісу ў афіцыйным справаводстве]] == Мноства дыгласій == [[Сацыялінгвістыка|Сацыялінгвістычная]] сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім апісваецца даследчыкамі не проста як білінгвізм, а як феномен «мноства дыгласій». Згодна з канцэпцыяй [[Чарлз Фергюсан|Чарлза Фергюсана]]{{sfn|Ferguson|1959|с=325—340}}, у грамадстве адбываецца функцыянальны падзел моў на «высокія» (афіцыйныя, літаратурныя, сакральныя) і «нізкія» (гутарковыя, штодзённыя). Як адзначаў [[Раджэр Т. Бел]], у такой сітуацыі ўсталёўваецца грамадская згода наконт статусу розных моў, дзе «высокая» выкарыстоўваецца для фармальнага і публічнага ўжытку, а «нізкая» мае зменлівую і спрошчаную структуру і абмяжоўваецца вуснымі каналамі камунікацыі{{sfn|Белл|1980|с=176, 190—191}}. У Вялікім Княстве Літоўскім гэты падзел меў шматмерны характар: для кожнай сферы існавала свая дамінуючая моўная сістэма. [[Старабеларуская мова]] (якая ў тагачаснай тэрміналогіі называлася «рускай») выконвала ролю [[Дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]] справаводства і заканадаўства, [[Лацінская мова|лаціна]] і [[царкоўнаславянская мова]] абслугоўвалі рэлігійную і навуковую сферы, у той час як гутарковыя беларускія і літоўскія [[дыялект|дыялекты]] заставаліся сродкам паўсядзённай камунікацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=133—134}}. == Афіцыйныя і літаратурныя мовы == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш Статута Вялікага Княства Літоўскага (1588). Старабеларуская мова выступала галоўнай мовай дзяржаўнага права і канцылярыі]] Найбольш важны статус сярод пісьмовых моў мела старабеларуская мова, на якой стваралася [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага]] і былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] (1529, 1566, 1588 гадоў). Пісары і канцылярысты выкарыстоўвалі для яе запісу [[Скорапіс|скорапіс]]&nbsp;— хуткае і плыўнае кірылічнае пісьмо, якое эвалюцыянавала пад уплывам заходнееўрапейскіх [[гуманізм|гуманістычных]] шрыфтоў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=47—48}}. Пісьмовая старабеларуская мова ў XVI—XVII&nbsp;стагоддзях мела выразны канцылярскі і штучны характар («простая мова»), значна адрозніваючыся ад жывых мясцовых гаворак. Як адзначаў [[Генры Алан Глісан]], паміж маўленнем і пісьмом існуе цесная сувязь, але пісьмовая мова патрабуе асобнага вывучэння{{sfn|Глисон|2002|с=404}}. Нягледзячы на ўнармаванасць, канцылярская старабеларуская мова ўбірала ў сябе мясцовую лексіку, у тым ліку [[Літуанізм|літуанізмы]]. Літоўскі лінгвіст [[Канстанцінас Яблонскіс|Канстанцінас Яблонскіс]] і яго пераемнік [[Зігмас Зінкявічус|Зігмас Зінкявічус]] зафіксавалі ў тэкстах Метрыкі каля 250 слоў балцкага паходжання, якія выкарыстоўваліся пераважна для апісання спецыфічных сацыяльна-эканамічных рэалій на тэрыторыі этнічнай Літвы (у той час як па-за яе межамі колькасць літуанізмаў скарачалася да паўсотні){{sfn|Zinkevičius|1996|с=73}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. Лаціна выступала мовай міжнароднай [[дыпламатыя|дыпламатыі]], навукі і [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]]. Ва ўмовах гуманізму лацінская мова лічылася ўзорам дасканаласці. Вядомы віленскі войт і публіцыст [[Аўгустын Ратундус]] у прадмове да лацінскага перакладу Статута 1566 года нават прапаноўваў зрабіць лаціну дзяржаўнай мовай замест старабеларускай, абгрунтоўваючы гэта міфам пра рымскае паходжанне літоўскай шляхты{{sfn|Дзярновіч|2011|с=140}}. Аднак рэальным канкурэнтам як старабеларускай, так і лаціне стала [[польская мова]]. Ужо ў сярэдзіне XVI&nbsp;стагоддзя яна пачала дамінаваць у вусных зносінах эліты. Гэты пераход быў настолькі магутным, што нават дзеячы [[Праваслаўная царква|праваслаўнай]] і [[Уніяцтва|ўніяцкай]] цэркваў пачалі пісаць свае палемічныя трактаты па-польску. Напрыклад, выбітны абаронца праваслаўя [[Мялецій Сматрыцкі]] наўмысна напісаў свой знакаміты твор «[[Фрынас]]» (1610) на польскай мове з грэчаскім загалоўкам («ΘΡΕΝΟΣ»), каб яго аргументы былі зразумелыя шырокаму колу адукаваных гараджан і апанентам-езуітам{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=306—308}}. == Статус і функцыі літоўскай мовы == {{асноўны артыкул|Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Літоўская мова]] на працягу XV—XVII&nbsp;стагоддзяў функцыянавала пераважна як вусная гаворка. Яна ніколі не мела шанцу набыць статус афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. Пры гэтым яна актыўна выкарыстоўвалася ў паўсядзённым жыцці не толькі сялянамі, але і дробнай шляхтай, купецтвам (асабліва ў [[Коўна|Коўне]] і Вільні), а таксама духавенствам для казанняў{{sfn|Дзярновіч|2011|с=138—139}}. У асобных палітычных і судовых абставінах літоўская мова выконвала функцыю «крыптамовы» (тайнай мовы), якую выкарыстоўвалі для ўтойвання інфармацыі ад замежнікаў або непажаданых асоб. Так, падчас [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкага з'езда манархаў]] у 1429 годзе вялікі князь [[Вітаўт]] і кароль [[Ягайла]] наўмысна перайшлі ў размове паміж сабой на літоўскую мову, каб іх планы не зразумелі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] і прысутныя польскія прэлаты («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»){{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Іншы яскравы прыклад зафіксаваны ў кнігах Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага пад 1529 годам: падчас судовага разбору ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] баярын Пётр Сумарок пачаў размаўляць са сведкамі па-літоўску, спрабуючы падкупіць іх у прысутнасці віленскага судовага выканаўцы (дэцкага) Васіля Бяляніна, спадзяючыся, што той не зразумее мясцовай гаворкі{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115}}. Уменне эліты карыстацца літоўскай мовай фіксуецца і раней: польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што калі ў 1440 годзе [[Казімір IV Ягелончык|Казімір Ягайлавіч]] прыбыў у Вільню, мясцовая знаць пачала вучыць маладога гаспадара літоўскай мове і звычаям{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=117}}. Пра шырокае распаўсюджанне розных моў сведчаць і справаздачы гданьскіх мяшчан, якія ў 1492 годзе прыбылі ў Вільню і адзначалі, што падчас перамоў выкарыстоўвалася і польская, і літоўская, і «русінская» (старабеларуская) мовы{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] Развіццё літоўскай пісьменнасці і кнігадрукавання адбывалася з пэўным спазненнем у параўнанні з суседняй Прусіяй. Калі ў пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]] першая літоўская кніга «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіс]]» [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]] выйшла ўжо ў 1547 годзе дзякуючы імкненню пратэстантаў данесці Слова Божае на роднай мове вернікаў, то ў каталіцкім Вялікім Княстве Літоўскім першая літоўская кніга з'явілася толькі ў 1595 годзе (гэта быў пераклад катэхізіса, зроблены езуітам [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]]){{sfn|Topolska|2002|с=169—170}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. Значнай вяхой стала выданне каля 1620 года ў Вільні езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]», які заставаўся адзіным друкаваным літоўскім слоўнікам у дзяржаве аж да XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Шрыфтавы плюралізм і шматмоўныя дакументы == Унікальнай асаблівасцю кніжнай і дакументальнай культуры сталіцы дзяржавы была прысутнасць адразу пяці алфавітаў. Прастора горада аб'ядноўвала розныя пісьмовыя сістэмы, якія выкарыстоўваліся ў залежнасці ад канфесіі і прызначэння тэксту{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}: * [[Кірыліца]] выкарыстоўвалася для царкоўнаславянскай і старабеларускай моў. * [[Лацінскі алфавіт]] абслугоўваў тэксты на лацінскай, польскай, літоўскай і нямецкай мовах. * [[Яўрэйскае пісьмо]] выкарыстоўвалася іўдзейскай абшчынай Вільні для свяшчэнных тэкстаў на [[Іўрыт|іўрыце]] і паўсядзённай, а таксама рэлігійна-папулярнай літаратуры на [[Ідыш|ідышы]] (напрыклад, жаночых малітоўнікаў). * [[Арабскае пісьмо]] першапачаткова ўжывалася [[Літоўскія татары|літоўскімі татарамі]] для рэлігійных мэт ([[Каран]], тафсіры). Аднак у працэсе моўнай асіміляцыі татары пачалі ствараць [[Кітабы|кітабы]] і хамаілы&nbsp;— тэксты на старабеларускай і польскай мовах, але запісаныя арабскай вяззю. * [[Грэчаскі алфавіт]] эпізадычна выкарыстоўваўся ў праваслаўных брацкіх школах і тэалагічнай палеміцы. [[Файл:Старонка_з_кітаба_Івана_Луцкевіча_першай_паловы_XVIII_стагоддзя.jpg|міні|прама|Узор кітаба&nbsp;— тэксту, запісанага беларускай мовай з выкарыстаннем арабскага алфавіта]] Гэтая шматмоўнасць яскрава адлюстроўвалася ў юрыдычных і гаспадарчых дакументах гараджан і дзяржаўных інстытуцый. У судовых кнігах Вільні XVI—XVII&nbsp;стагоддзяў нярэдка сустракаюцца дакументы, у якіх уступныя ісконныя формулы (інтытуляцыя, карабарацыя) напісаны кірыліцай на старабеларускай мове, асноўны змест справы перададзены па-польску з лацінскімі юрыдычнымі ўстаўкамі, а подпісы сведак зроблены лацінкай, кірыліцай ці нават на ідышы або па-татарску{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=54—55}}{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=241—242}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускай мовы]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] nl96llimhi7ou3168gmod3zobcfqphh Луцкі з'езд 0 805880 5124534 2026-04-11T10:51:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[З’езд у Луцку]] 5124534 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[З’езд у Луцку]] 1m0oyhhu54d728quo1z4ht3ioxcm63y З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку 0 805881 5124535 2026-04-11T10:51:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[З’езд у Луцку]] 5124535 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[З’езд у Луцку]] 1m0oyhhu54d728quo1z4ht3ioxcm63y Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім 0 805882 5124536 2026-04-11T10:57:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існаванн...» 5124536 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова ніколі не мела статусу афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства, аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала францысканскаму кляштару ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Insert_Image_Here_5.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай паланізацыі вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 8x796xo0dg3hkzw26xrjmlutdyxwsdp 5124537 5124536 2026-04-11T10:58:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія */ 5124537 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова ніколі не мела статусу афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства, аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала францысканскаму кляштару ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Daukša_Postilė_1599.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай паланізацыі вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] my04j1gt58vjsz5p8sp9c6k4f4p06mt 5124539 5124537 2026-04-11T10:59:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія */ 5124539 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова ніколі не мела статусу афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства, аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала францысканскаму кляштару ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. [[Файл:Daukša_Postilė_1599.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай паланізацыі вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 6hpb669xkosj98boexh0r9irbj8cdg9 5124540 5124539 2026-04-11T11:01:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Статус мовы ў сістэме дыгласіі */ 5124540 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова ніколі не мела статусу афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства, аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала францысканскаму кляштару ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. [[Файл:Daukša_Postilė_1599.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай [[Паланізацыя|паланізацыі]] вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 6i67oa8dyx2bfr0yqhukq86ogqgs4bk 5124541 5124540 2026-04-11T11:02:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5124541 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова ніколі не мела статусу афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства, аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала францысканскаму кляштару ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. [[Файл:Daukša_Postilė_1599.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай [[Паланізацыя|паланізацыі]] вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} * {{Кніга |аўтар=Dubiński P. |загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych |месца=Wilno |выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij |год=1788 |ref=Dubiński}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija. T. 3: Senųjų raštų kalba |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1988 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 8pvystowm3dymjme6zhl3c6gem1lvrb 5124558 5124541 2026-04-11T11:34:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі */ 5124558 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова ніколі не мела статусу афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства, аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала [[Віленскі францысканскі кляштар|францысканскаму кляштару]] ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. [[Файл:Daukša_Postilė_1599.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай [[Паланізацыя|паланізацыі]] вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} * {{Кніга |аўтар=Dubiński P. |загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych |месца=Wilno |выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij |год=1788 |ref=Dubiński}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija. T. 3: Senųjų raštų kalba |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1988 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] 08jepkupnx3bo8dyl4naj2m4i4ual80 5124561 5124558 2026-04-11T11:35:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5124561 wikitext text/x-wiki '''Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім''' — гісторыя развіцця, функцыянавання і статусу [[літоўская мова|літоўскай мовы]] ў шматнацыянальнай і шматканфесійнай прасторы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. На працягу існавання дзяржавы літоўская мова ніколі не мела статусу [[Дзяржаўная мова|афіцыйнай мовы дзяржаўнага справаводства]], аднак адыгрывала важную ролю як сродак вуснай камунікацыі, выконвала спецыфічныя функцыі «крыптамовы» (тайнай мовы) для эліт, а з сярэдзіны XVI стагоддзя пачала набываць літаратурную і друкаваную форму ў межах рэлігійнай палемікі і катэхізацыі{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116—122}}. == Вусная камунікацыя і функцыя «крыптамовы» == У перыяд фарміравання Вялікага Княства Літоўскага і да сярэдзіны XVI стагоддзя балцкія гаворкі актыўна выкарыстоўваліся ў вусным маўленні вышэйшых слаёў грамадства. Нягледзячы на тое, што афіцыйнымі пісьмовымі мовамі дзяржавы былі [[старабеларуская мова]] і [[лацінская мова|лаціна]], вялікія князі і прадстаўнікі магнатэрыі валодалі літоўскай мовай. Яна часта выкарыстоўвалася ў дыпламатыі і палітыцы як інструмент схаванай камунікацыі, калі палітыкам трэба было захаваць таямніцу ад іншамоўных прысутных{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Яскравым прыкладам такога выкарыстання з'яўляюцца падзеі на [[З'езд еўрапейскіх манархаў у Луцку|Луцкім з'ездзе манархаў]] у студзені 1429 года. Паводле ліста вялікага князя [[Вітаўт]]а да караля [[Ягайла|Ягайлы]] ад 17 лютага 1429 года, калі імператар [[Жыгімонт Люксембургскі]] пачаў размову пра каралеўскую каранацыю Вітаўта, асцярожны вялікі князь наўмысна звярнуўся да Ягайлы па-літоўску («''nos vero in lithwanico diximus ad vos''»), каб прапанаваць не спяшацца і параіцца з польскімі прэлатамі, не даўшы імператару і іншым прысутным зразумець сутнасць размовы{{sfn|Codex epistolaris Vitoldi|1882|с=816}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=116}}. Вядома таксама, што прыбыццё новага вялікага князя патрабавала ад яго ведання мясцовых звычаяў і гаворкі. Польскі храніст [[Ян Длугаш]] адзначаў, што пасля абрання ў 1440 годзе на трон [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]] мясцовая знаць у [[Трокі|Троках]] узялася за навучанне маладога гаспадара літоўскай мове{{sfn|Dlugossii|2001|с=256}}. Аднак ужо да сярэдзіны XVI стагоддзя літоўская мова паступова выйшла з ужытку пры велікакняжацкім двары і сярод вышэйшай знаці, саступіўшы месца польскай і старабеларускай мовам. Функцыя крыптамовы захоўвалася і ў штодзённым юрыдычным жыцці. У кнігах [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыкі Вялікага Княства Літоўскага]] зафіксаваны судовы казус 1529 года. Падчас разбору маёмаснай спрэчкі ў [[Эйшышкі|Эйшышках]] паміж баярынам Пятром Сумарокам і Сенькам Івашкавічам, прысланы з [[Вільня|Вільні]] судовы выканаўца (дэцкі) Васіль Бялянін заспеў Сумарока разам са сведкамі. Сумарок, не жадаючы, каб афіцыйны прадстаўнік улады зразумеў яго словы, пачаў гаварыць са сведкамі па-літоўску, просячы іх даць ілжывыя паказанні за ўзнагароду. Гэты выпадак дэманструе, што літоўская мова магла выкарыстоўвацца для ўтойвання інфармацыі нават на ўзроўні дробнай шляхты і сялянства{{sfn|Lietuvos Metrika|1995|с=90}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=115—116}}. == У гарадскім жыцці і адміністрацыі == Шматмоўнасць была характэрнай рысай буйных гарадоў Вялікага Княства Літоўскага. Гданьскія купцы, якія прыбылі ў Вільню ў 1492 годзе, адзначалі ў сваіх справаздачах, што падчас перамоў яны сутыкаліся з польскай, літоўскай і «русінскай» (старабеларускай) мовамі{{sfn|Hansisches Urkundenbuch|1916|с=364}}. Літоўская мова, хоць і не мела статусу дзяржаўнай, была неабходнай для камунікацыі ў гарадскім кіраванні на тэрыторыях этнічнай Літвы. У 1538 годзе лаўнік ковенскай [[Магдэбургскае права|магдэбургіі]] немец Андрэас Войт вымушаны быў падаць у адстаўку менавіта з прычыны слабога ведання літоўскай мовы{{sfn|Дзярновіч|2011|с=125}}. Гарадскія ўлады нарматыўна замацоўвалі выкарыстанне літоўскай мовы ў публічнай прасторы. Віленскі вількюр (гарадскі статут) ад 18 лістапада 1551 года патрабаваў, каб выклікі ў суд і судовыя выракі абвяшчаліся адначасова на трох мовах: па-польску, па-літоўску і па-руску («''po polsku i po litewsku, i po rusku, aby wszyscy, ktorzy by słuchali, rozumieli''»){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}. Гэта пацвярджае наяўнасць значнай колькасці літоўскамоўнага насельніцтва ў сталіцы, якое не разумела славянскіх моў{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=38}}. == Рэлігійная сфера і першыя пісьмовыя помнікі == Найбольш раннія спробы пісьмовай фіксацыі літоўскай мовы ў Вялікім Княстве Літоўскім былі звязаны з патрэбамі [[Каталіцкая царква|Каталіцкай царквы]] ў катэхізацыі насельніцтва. Вялікую ролю ў гэтым адыграў манаскі ордэн [[Францысканцы|францысканцаў]]. Найстаражытнейшым вядомым помнікам літоўскага пісьменства лічыцца рукапісны тэкст штодзённых малітваў («Ойча наш», «Багародзіца Дзева, радуйся» і «Сімвал веры»), зроблены на апошняй старонцы лацінскай кнігі «Tractatus sacerdotalis» (выдадзенай у Страсбургу ў 1503 годзе). Гэтая кніга належала [[Віленскі францысканскі кляштар|францысканскаму кляштару]] ў Вільні{{sfn|Zinkevičius|1996|с=100}}. У другой палове XVI стагоддзя выкарыстанне літоўскай мовы ў рэлігійным жыцці пашырылася. Цэнтральныя ўлады і біскупы патрабавалі прызначаць у літоўскамоўныя парафіі святароў, здольных прамаўляць казанні на мове мясцовага насельніцтва. У прывілеі 1524 года кароль і вялікі князь [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонт Стары]] загадваў эйшышскаму плябану мець хаця б аднаго святара, які мог бы прапаведаваць па-літоўску{{sfn|Дзярновіч|2011|с=119}}. == Літоўскае кнігадрукаванне: ВКЛ і Прусія == [[Файл:Mazvydo_katekizmas.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш «Катэхізіса» Марцінаса Мажвідаса (1547)&nbsp;— першай друкаванай кнігі на літоўскай мове, выдадзенай у Прусіі]] На развіццё літоўскай літаратурнай мовы і кнігадрукавання моцны ўплыў аказаў канфесійны фактар. Першыя літоўскія кнігі пачалі выдавацца не ў Вялікім Княстве Літоўскім, а ў суседнім пратэстанцкім [[Прусія (герцагства)|Прускім герцагстве]]. Імкненне [[Пратэстанцтва|пратэстантаў]] данесці Слова Божае да вернікаў на іх роднай мове прывяло да выдання ў [[Кёнігсберг]]у ў 1547 годзе першай літоўскай кнігі&nbsp;— «[[Катэхізіс Марцінаса Мажвідаса|Катэхізіса]]» («Catechismusa prasty szadei…») аўтарства [[Марцінас Мажвідас|Марцінаса Мажвідаса]], беглага пратэстанта з [[Жамойць|Жамойці]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=395}}. На працягу ўсяго XVI стагоддзя статыстыка літоўскага друку была на карысць Прусіі: там выйшлі 22 кнігі, у той час як у ВКЛ&nbsp;— толькі 8{{sfn|Zinkevičius|1988|с=9}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121}}. [[Файл:Daukša_Postilė_1599.jpg|міні|прама|Тытульны аркуш літоўскага перакладу «Пасцілы каталіцкай» Якуба Вуека, выдадзенага Мікалаем Даўкшам (1599). У прадмовах аўтар публічна бараніў правы літоўскай мовы]] У самім Вялікім Княстве Літоўскім літоўскае кнігадрукаванне пачалося значна пазней і было звязана з дзейнасцю [[Езуіты|езуітаў]] у перыяд [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]]. Першай кнігай стаў пераклад іспанскага катэхізіса, зроблены [[Мікалоюс Даўкша|Мікалаем Даўкшам]] у 1595 годзе пры падтрымцы жмудскага біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]]. Самай значнай працай М.&nbsp;Даўкшы стаў пераклад «[[Пасціла каталіцкая|Пасцілы каталіцкай]]» [[Якуб Вуек|Якуба Вуека]] (Вільня, 1599). У дзвюх палымяных прадмовах да гэтага выдання М.&nbsp;Даўкша ўпершыню публічна абгрунтаваў неабходнасць захавання і развіцця літоўскай мовы, атаясамліваючы яе з паняццем Радзімы і народа{{sfn|Дзярновіч|2011|с=123}}. Важным этапам у нармалізацыі пісьмовай мовы стала стварэнне каля 1620 года езуітам [[Канстанцінас Шырвідас|Канстанцінам Шырвідам]] першага трохмоўнага (польска-лацінска-літоўскага) слоўніка «[[Dictionarium trium linguarum]]». Гэты слоўнік, першапачаткова прызначаны для студэнтаў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], стаў надзвычай папулярным і вытрымаў шэраг перавыданняў на працягу XVII&nbsp;стагоддзя, застаючыся адзіным друкаваным слоўнікам літоўскай мовы ў ВКЛ аж да сярэдзіны XIX&nbsp;стагоддзя{{sfn|Дзярновіч|2011|с=122}}. == Статус мовы ў сістэме дыгласіі == Нягледзячы на пашырэнне кнігадрукавання ў XVII—XVIII&nbsp;стагоддзях (асабліва ўніверсітэцкіх лемантароў), літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім не набыла статусу дзяржаўнай. Яна заставалася гутарковай мовай для значнай часткі насельніцтва ўласна Літвы і Жамойці, але ў публічнай і дзяржаўнай сферах саступала месца спачатку старабеларускай, а пазней [[польская мова|польскай]] мове. Польская мова да сярэдзіны XVII&nbsp;стагоддзя стала дамінуючай мовай інтэлектуальнай эліты і магнатэрыі ВКЛ, што прывяло да паступовай і негвалтоўнай [[Паланізацыя|паланізацыі]] вышэйшых слаёў грамадства{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=42}}. У выніку ў дзяржаве сфарміравалася складаная сістэма дыгласіі, дзе літаратурная і пісьмовая норма літоўскай мовы прабівала сабе дарогу пераважна праз рэлігійную літаратуру, у той час як юрыдычная, палітычная і акадэмічная прастора абслугоўвалася іншымі мовамі{{sfn|Błaszczyk|2002|с=305}}. == Крыніцы == {{крыніцы|33em}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар=Niedźwiedź J. |загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta |месца=Kraków |выдавецтва=Universitas |год=2012 |старонак=502 |isbn=97883-242-1855-4 |ref=Niedźwiedź}} * {{Артыкул |аўтар=Дзярновіч А. |загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам |выданне=Палітычная сфера |год=2011 |нумар=16-17 (1-2) |старонкі=116—143 |ref=Дзярновіч}} * {{Кніга |аўтар=Белл Р. Т. |загаловак=Социолингвистика. Цели, методы и проблемы |месца=М. |выдавецтва=Международные отношения |год=1980 |ref=Белл}} * {{Кніга |аўтар=Глисон Г. |загаловак=Введение в дескриптивную лингвистику |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=2002 |ref=Глисон}} * {{Кніга |загаловак=Codex epistolaris Vitoldi magni ducis Lithuaniae 1376–1430 |адказны=wyd. A. Prochaska |месца=Cracoviae |выдавецтва=Sumptibus Academiae Literarum Crac. |год=1882 |ref=Codex epistolaris Vitoldi}} * {{Кніга |аўтар=Dlugossii Joannis |загаловак=Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. Liber 11 et 12: 1431–1444 |месца=Varsaviae |выдавецтва=PWN |год=2001 |ref=Dlugossii}} * {{Артыкул |аўтар=Ferguson C. A. |загаловак=Diglossia |выданне=Word |год=1959 |нумар=15 |старонкі=325—340 |ref=Ferguson}} * {{Кніга |загаловак=Hansisches Urkundenbuch |месца=München; Leipzig |выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses |год=1916 |том=Bd. 11 |адказны=Ed. v. W. Stein |ref=Hansisches Urkundenbuch}} * {{Кніга |загаловак=Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 225 (1528–1547): 6-oji Teismų bylų knyga |адказны=Spaudai parengė S. Lazutka, I. Valikonytė ir kt. |месца=Vilnius |выдавецтва=Vilniaus Universiteto leidykla |год=1995 |ref=Lietuvos Metrika}} * {{Кніга |аўтар=Błaszczyk G. |загаловак=Litwa na przełomie średniowiecza i nowożytności: 1492–1596 |месца=Poznań |выдавецтва=Wydawnictwo Poznańskie |год=2002 |ref=Błaszczyk}} * {{Кніга |аўтар=Topolska M. B. |загаловак=Społeczeństwo i kultura w Wielkim Księstwie Litewskim od XV do XVIII wieku |месца=Poznań – Zielona Góra |выдавецтва=Bogucki Wydawnictwo Naukowe |год=2002 |ref=Topolska}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslo ir enciklopedijų leidykla |год=1996 |ref=Zinkevičius}} * {{Кніга |аўтар=Dubiński P. |загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych |месца=Wilno |выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij |год=1788 |ref=Dubiński}} * {{Кніга |аўтар=Zinkevičius Z. |загаловак=Lietuvių kalbos istorija. T. 3: Senųjų raštų kalba |месца=Vilnius |выдавецтва=Mokslas |год=1988 |ref=Zinkevičius}} {{Мовы Вялікага Княства Літоўскага}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мовы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Гісторыя літоўскай мовы]] [[Катэгорыя:Культура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Сацыялінгвістыка]] ncyqxg4j1rlmbfmiu890r4jjgsgfril Мовы Вялікага Княства Літоўскага 0 805883 5124538 2026-04-11T10:59:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] 5124538 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Моўная сітуацыя ў Вялікім Княстве Літоўскім]] 033aroj32qda1xoyy7hafov1l69euay Трыфалагіён 0 805884 5124547 2026-04-11T11:19:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Анфалагіён]] 5124547 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Анфалагіён]] jdm7ayr70rp7m0epz3gkajy5lxvhoca Цветаслоў 0 805885 5124548 2026-04-11T11:19:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Анфалагіён]] 5124548 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Анфалагіён]] jdm7ayr70rp7m0epz3gkajy5lxvhoca Марыя Дарота Радзівіл 0 805886 5124551 2026-04-11T11:24:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл]] 5124551 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл]] gbnx0ctlhta9vnd37nmktgwr11pmdfh Дамінік Еранім Радзівіл 0 805887 5124553 2026-04-11T11:24:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Дамінік Геранім Радзівіл]] 5124553 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дамінік Геранім Радзівіл]] 37s6qhxeoe1vwisbthb0mof4pql4d8y