Вярхоўны Савет Беларусі

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Вярхоўны Савет Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7907</id>
    <revision>
      <id>5129337</id>
      <parentid>4997201</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Скасаваныя аднапалатныя органы заканадаўчай улады]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5129337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11015" sha1="ftax8pykfyi51up0faa6k0903ihlvts" xml:space="preserve">{{Орган заканадаўчай улады
 | назва = Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь
   | арыгінальная назва =  
   | краіна = Беларусь
   | фон назвы = 
   | колер тэксту назвы = 
 | фон загалоўкаў = 
 | колер тэксту загалоўкаў = 
 | бягучае скліканне = [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета Беларусі 13-га склікання|XIII скліканне]]
 | эмблема = 
   | шырыня эмблемы = 
   | апісанне эмблемы = 
 | тып = аднапалатны парламент
 | заканадаўчы сход = 
 | палаты = 
 | пасада главы 1 = 
   | глава 1 = 
   | партыя главы 1 = 
   | дата абрання 1 = 
 | пасада главы 2 = Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета
   | глава 2 = [[Сямён Георгіевіч Шарэцкі|Сямён Шарэцкі]]
   | партыя главы 2 = [[Аграрная партыя Беларусі|Аграрная партыя]]
   | дата абрання 2 = 
 | колькасць членаў = 260
 | палата 1 = 
   | структура 1 = 
     | шырыня структуры 1 = 
     | апісанне структуры 1 = 
   | фракцыі 1 = 
   | камітэты 1 = 
   | выбары 1 = 
   | сістэма галасавання 1 = [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарная]]
 | палата 2 = 
   | структура 2 = 
     | шырыня структуры 2 = 
     | апісанне структуры 2 = 
   | фракцыі 2 = 
   | камітэты 2 = 
   | выбары 2 = 
   | сістэма галасавання 2  = 
 | аб'яднаныя камітэты = 
 | зала пасяджэнняў = 
   | шырыня залы пасяджэнняў = 
   | апісанне залы пасяджэнняў = 
   | падзагаловак залы пасяджэнняў = 
 | сайт = 
 | зноскі = 
|Адрас = Мінск}}
'''Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь''' — найвышэйшы пастаянна дзеючы прадстаўнічы і заканадаўчы орган дзяржаўнай улады ў [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] у [[1991]]—[[1996]]. Валодаў вяршэнствам і паўнатой заканадаўчай улады і ажыццяўляў яе ад імя народа ў межах і формах, вызначаных [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй]] і законамі РБ.

Старшыні Вярхоўнага Савета:
* [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]]&lt;!-- (нар. 15.12.1934)--&gt; (в.а. да 9.9.1991 — 26.1.1994)
* [[Вячаслаў Мікалаевіч Кузняцоў]]&lt;!--(нар. 1947)--&gt; (в.а. 26.1.1994 — 28.1.1994)
* [[Мечыслаў Грыб|Мечыслаў Іванавіч Грыб]]&lt;!-- (нар. 28.9.1938)--&gt; (28.1.1994 — 6.1.1996)
* [[Сямен Георгіевіч Шарэцкі]]&lt;!-- (нар. 23.9.1936)--&gt; (10.1.1996 — 27.11.1996)

Складаўся з адной палаты (260 [[дэпутат]]аў). Дэпутаты выбіраліся грамадзянамі краіны на аснове ўсеагульнага выбарчага права тэрмінам на 5 гадоў (першыя выбары ў Вярхоўны Савет БССР, які з’яўляўся прадстаўнічым і заканадаўчым органам саюзнай рэспублікі да набыцця ёю самастойнасці, адбыліся ў [[1938]]). Парадак дзейнасці ВС, яго органаў і дэпутатаў вызначаўся Канстытуцыяй 1994, законам «Аб Вярхоўным Савеце Рэспублікі Беларусь», а таксама Рэгламентам Вярхоўнага Савета. Для арганізацыі работы Вярхоўнага Савета выбіраліся Старшыня, яго намеснікі, ствараліся камісіі.

Штогод праводзіліся веснавая і асенняя сесіі, пры неабходнасці — спецыяльныя і нечарговыя пасяджэнні. Да кампетэнцыі Вярхоўнага Савета належала прыняцце Канстытуцыі і ўнясенне ў яе змяненняў і дапаўненняў, прыняцце законаў і пастаноў, кантроль за іх выкананнем, назначэнне чарговых выбараў [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]], правядзенне рэспубліканскіх [[рэферэндум]]аў, вызначэнне асноўных кірункаў унутранай і міжнароднай палітыкі Рэспублікі Беларусь, іншыя пытанні.

Выдаваў «[[Ведамасці Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]]».

Дзейнасць Вярхоўнага Савета спынена 27 лістапада 1996 года ў выніку праведзенага рэферэндума і прыняцця Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 (са змяненнямі і дапаўненнямі), паводле якой функцыі былога вышэйшага прадстаўнічага органа адышлі да [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] і Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь.

[[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палата Прадстаўнікоў]], створаная па выніках правядзення рэферэндуму 1996 года не была прызнана міжнароднай супольнасцю ў якасці беларускага парламента. Да 2000 года — тэрміну, калі скончыліся паўнамоцтвы Вярхоўнага савета 13-га склікання, менавіта ён быў прадстаўлены ў [[Парламенцкая асамблея АБСЕ|Парламенцкай асамблеі АБСЕ]].

== Паўнамоцтвы ==
Да кампетэнцыі Вярхоўнага Савета належалі:

* прыняцце і змена Канстытуцыі;
* прыняцце законаў і пастаноў, кантроль за іх выкананнем;
* тлумачэнне Канстытуцыі і законаў;
* прызначэнне рэспубліканскіх рэферэндумаў, выбараў Прэзідэнта, [[Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларусі|дэпутатаў Вярхоўнага Савета]] і [[Мясцовыя Саветы дэпутатаў Рэспублікі Беларусь|мясцовых Саветаў]];
* фарміраванне асноўных органаў судовай і фінансавай улады;
* зацвярджэнне рэспубліканскага бюджэту і справаздачы аб яго выкананні;
* устанаўленне падаткаў і збораў, кантроль за грашовай эмісіяй;
* ратыфікацыя і дэнансацыя міжнародных дамоў;
* прыняцце рашэнняў аб амністыі, аб'яўленне вайны і заключэнне міру;
* вызначэнне ўнутранай і знешняй палітыкі, ваеннай дактрыны, адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання;
* устанаўленне дзяржаўных узнагарод, званняў і класных чыноў;
* роспуск мясцовых Саветаў дэпутатаў у выпадку парушэння імі заканадаўства.

Вярхоўны Савет таксама мог вырашаць іншыя пытанні ў адпаведнасці з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь.

Галасаванне на пасяджэннях адбывалася асабіста кожным дэпутатам. Законы і пастановы лічыліся прынятымі, калі за іх прагаласавала большасць выбраных дэпутатаў. Прынятыя законы накіроўваліся на подпіс [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнту]] ў дзесяцідзённы тэрмін.

З ліку дэпутатаў выбіраліся [[Старшыня Вярхоўнага Савета Беларусі|Старшыня Вярхоўнага Савета]], Першы намеснік і намеснікі Старшыні. Таксама ўтвараліся пастаянныя камісіі і іншыя органы, якія займаліся падрыхтоўкай законапраектаў, папярэднім разглядам пытанняў і кантролем за выкананнем законаў. Пры неабходнасці маглі стварацца следчыя, рэвізійныя і іншыя часовыя камісіі.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|4|Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Г.А. Маслыка|396}}
* [https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda/ Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь 1994 года].
{{Вікіцытатнік|Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь}}

==Гл. таксама==
* [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]]
* [[Спіс дэпутатаў Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 13-га склікання]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1996 годзе]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]]
[[Катэгорыя:Вярхоўны Савет Беларусі| ]]
[[Катэгорыя:Скасаваныя аднапалатныя органы заканадаўчай улады]]</text>
      <sha1>ftax8pykfyi51up0faa6k0903ihlvts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каптаруны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10051</id>
    <revision>
      <id>5129333</id>
      <parentid>4998850</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:04:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5129333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5662" sha1="01g2l5w9tjqxje2lyw9i97p2cbferkg" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Каптаруны
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 06|lat_sec = 33
 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 15|lon_sec = 35
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Пастаўскі
|сельсавет             = Лынтупскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242999351
}}

'''Каптару́ны'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Kaptaruny}}, {{lang-ru|Каптаруны}}) — [[вёска]] ў [[Пастаўскі раён|Пастаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскага сельсавета]].

== Назва ==
Як &quot;Kaptaruny&quot; назва засведчаная ўжо ў 1746 г. (у архіве Свянцянскага касцёла)&lt;ref&gt;Księga Metryk Slubnych Kościoła Parafialnego Swięcianskiego Od roku 1742. Julÿ 13. Do roku 1748. Maia 12. С. 12.&lt;/ref&gt;.

Па-беларуску ''коптар'' «верх», ''коптарам'' «звыш узроўня»&lt;ref&gt;И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 245.&lt;/ref&gt;.

Ёсць румынскае прозвішча [[:uk:Тоадере Каптарь|Captari (Каптарь)]].

Лац. ''captare'' «хапаць, лавіць», венг. ''kaptár'' «вулей», кумык. ''каптар'' «шкодны, злы чалавек», узб. ''kaptar'' «голуб».

== Вядомыя асобы ==
* [[Артур Аляксандравіч Клінаў]] (нар. 1965) — мастак, жыхар Каптарун

== Славутасці ==
* [[Дзіравы камень каптарунскі]] — геалагічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння.
* «Арт-вёска Каптаруны» Артура Клінава&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/2021/11/30/artur-klinov|title=Создал арт-вёску, возил в Венецию инсталляции из соломы и увидел в Минске идею «Города Солнца». Рассказываем, кто такой Артур Клинов - Лайфстайл Onlíner|first=Любовь|last=Гаврилюк|website=Onlíner|date=2021-11-30|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.culturepartnership.eu/article/artur-klinau|title=Артур Клинов: «Арт-деревня — это проект на грани искусства и реальной жизни»|website=www.culturepartnership.eu|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2019/10/31/art-derevnja|title=«Вложил сюда все свои сбережения». Как один человек возрождает деревню на Голубых озерах и переманивает туда столичный бомонд - Недвижимость Onlíner|first=Евгения|last=Штейн|website=Onlíner|date=2019-10-31|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Лынтупскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Каптаруны| ]]
[[Катэгорыя:Лынтупскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пастаўскага раёна]]</text>
      <sha1>01g2l5w9tjqxje2lyw9i97p2cbferkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да выдалення</title>
    <ns>4</ns>
    <id>16411</id>
    <revision>
      <id>5129517</id>
      <parentid>5129232</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:26:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вакол ліхтарнага слупа (гурт) */</comment>
      <origin>5129517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10657" sha1="0t8jw2au1cjnfz1q2i848o6rzd7vz8h" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}

== [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] ==
: Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03)
::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03)
::: Таксама я нядаўна дадаў &quot;значнасць&quot; у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03)
: {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Тымаці Оліфант]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03)
: {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне.
: {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] ==
* {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03)
*:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная &lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]&lt;/nowiki&gt; [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03)

== [[Depo DIY]] ==
: {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03)
::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03)
::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03)
::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03)
::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03)
::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03)
::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03)
::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03)
::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм.
::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы.
::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03)
::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03)
: {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03)

== [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] ==
Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03)
: Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03)
:Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03)
:: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03)

{{/Падвал}}</text>
      <sha1>0t8jw2au1cjnfz1q2i848o6rzd7vz8h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129518</id>
      <parentid>5129517</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11029" sha1="k840no19hylb967ayf3p2iosquc6xz0" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДВ}}
{{/Шапка}}

== [[TEDxUlicaMińska]] ==
: [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] ==
: Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03)
::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03)
::: Таксама я нядаўна дадаў &quot;значнасць&quot; у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03)
: {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03)

== [[Тымаці Оліфант]] ==
: {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03)
: {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03)
:: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне.
: {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] ==
* {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03)
*:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная &lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]&lt;/nowiki&gt; [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03)

== [[Depo DIY]] ==
: {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03)
::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03)
::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03)
::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03)
::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03)
::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03)
::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03)
::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03)
::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм.
::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы.
::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03)
::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03)
: {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03)
: {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03)

== [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] ==
Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03)
: Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03)
:Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03)
:: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03)

{{/Падвал}}</text>
      <sha1>k840no19hylb967ayf3p2iosquc6xz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вітаўт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16878</id>
    <revision>
      <id>5129351</id>
      <parentid>5122175</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Імя */ у крыніцы няма ані слова праінекйкія асновамі Vai-, Vei-, Vie-, Vi-[</comment>
      <origin>5129351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55710" sha1="ip0tzeancbxdcim0vvv5yqqbc7bg10a" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Вітаўт
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = Vytautas the great.jpg
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = Партрэт з брэсцкага [[Касцёл Святой Тройцы і кляштар аўгусцінцаў (Брэст)|аўгусцінскага манастыра]]. Невядомы аўтар, другая палова XVII стагоддзя. Прыжыццёвыя выявы Вітаўта не захаваліся.
 | герб                      = Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1483) .jpg
 | подпіс герба              = Герб Вітаўта з хронікі Ульрыха Рыхенталя

 | тытул                     = [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|Вялікі князь літоўскі]]
 | парадак                   = 
 | парадак-жан               = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = [[4 жніўня]] [[1392]]
 | перыядканец               = [[27 кастрычніка]] [[1430]]
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = [[Ягайла Альгердавіч]] &lt;br /&gt; [[Скіргайла Альгердавіч]] (як намеснік Ягайлы, 1386—1392)
 | пераемнік                 = [[Свідрыгайла Альгердавіч]]
 | каранацыя                 = 
 | адрачэнне                 = 
 | наследнік                 =

 | дата нараджэння           = каля [[1350]]
 | месца нараджэння = Старыя Трокі
 | дата смерці = 27.10.1430
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | дзеці                     = 
 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     =

 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = Vytautas the Great
 | сайт                      =
 | Rodovid = 116571
}}
'''Вітаўт''', у хрышчэнні '''Аляксандр''' (каля [[1350]] — {{ДС|27|10|1430}}&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|частка         = Витовт
|загаловак      = Биографический справочник
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 116
|старонак       = 737
}}&lt;/ref&gt;) — [[Князі гарадзенскія|князь гарадзенскі]] (1370—1382), [[князі луцкія|князь луцкі]] (1370—1382), [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] (1392—1430), абвешчаны кароль [[Гусіты|гусітаў]]&lt;ref name=&quot;Turnbull&quot;&gt;''{{нп3|Стэфан Торнбал|Turnbull S.|en|Stephen Turnbull (historian)}}, {{нп3|Ангус Макбрайд|McBride A.|en|Angus McBride}}'' [http://www.worldcat.org/title/hussite-wars-1419-1436/oclc/55706276 The Hussite Wars 1419-36] // Men-at-arms series. — 409. — Oxford: Osprey Publishing, 2004. — 51 p. — P. 47. — ISBN 1-84176-665-8.&lt;/ref&gt;. Сын [[Кейстут]]а, пляменнік [[Альгерд]]а і стрыечны брат [[Ягайла|Ягайлы]].

Адзін з найбольш вядомых уладароў Вялікага Княства Літоўскага, яшчэ пры жыцці называны Вялікім&lt;ref&gt;[http://library.by/portalus/modules/belarus/readme.php?subaction=showfull&amp;id=1142360294&amp;archive=&amp;start_from=&amp;ucat=8&amp; Aeneas Sylvius. De Lituania//Scriptores rerum Prussicarum. Band 4. Leipzig. 1870. S. 237—239.]&lt;/ref&gt;.

Прыняў [[каталіцтва]] і імя Віганд у 1382 годзе, другі раз быў ахрышчаны па [[праваслаўе|праваслаўным]] абрадзе ў 1384 годзе пад імем Аляксандр і трэці раз у 1386 паводле каталіцкага абраду таксама пад імем Аляксандр&lt;ref name=&quot;Шабульдо&quot;&gt;''Шабульдо Ф. М.'' [http://www.history.org.ua/?l=EHU&amp;verbvar=Vitovt&amp;abcvar=33&amp;bbcvar=3 Вітовт] // Енциклопедія історії України. — Т. 1. — К.: Наукова думка, 2005. — С. 580—581.&lt;/ref&gt;.

== Імя ==
Вітаўт — імя з шэрагу старабалцкіх (старалітоўскіх) двухасноўных імёнаў. Такія імёны дайшлі з [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскай]] эпохі і ўласцівыя іменнікам народаў індаеўрапейскага паходжання&lt;ref&gt;T. Milewski. Indoeuropejskie imiona osobowe. Wrocław-Warszawa-Kraków, 1969. С. 11-13.&lt;/ref&gt;.

Першая аснова ''Vy-'' знаходзіцца ў [[аблаўт]]ных дачыненнях з асновамі ''Vai-, Vei-, Vie-, Vi-''&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 154, 159—160.&lt;/ref&gt;.

Другая аснова ''Taut-'' звязаная з літ. ''tauta''&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 148—149.&lt;/ref&gt;, лат. ''tauta'' «народ», пруск. ''tauto'' «краіна», усё да індаеўрапейскага *''teuta'' «народ; краіна»&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1084.&lt;/ref&gt;.

Пры аналізе двухсастаўных індаеўрапейскіх антрапонімаў кідаецца ў вочы падабенства адлюстраваных у іх тэм: барацьба і вайна, народ і войска, розум, справядлівасць, улада і г. д.&lt;ref&gt;С. Валянтас. Двусоставные антропонимы — реликты поэзии балтов // Балто-славянские исследования. XVI. Сборник научных трудов. М., 2004. С. 203, 213—214.&lt;/ref&gt;.

Па-польску Вітаўт — Witold, а паводле сучаснай расійскай даследчыцы А. Супяранскай, імя Вітольд (Witold) мяркуецца ад старажытнагерманскага ''hwit, wit'' «белы» і ''hull'' «пагорак»&lt;ref&gt;Суперанская А. В. Современный словарь личных имен: Сравнение. Происхождение. Написание. — Москва, 2005. — С. 66.&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Пэўная дата нараджэння Вітаўта не вядома, яе прыклада вызначаюць каля 1350 года. Храніст {{нп3|Конрад Бітшын||de|Konrad Bitschin}} у апісанні [[Бітва пад Рудавай (1370)|бітвы пад Рудавай]] 1370 года згадаў, што яе ўдзельніку Вітаўту было дваццаць гадоў. Паводле [[Марцін Кромер|Кромера]], у 1430 годзе Вітаўту было восемдзесят&lt;ref name=&quot;Барбашев&quot;&gt;''[[Аляксандр Іпалітавіч Барбашоў|Барбашёв А. И]].'' [http://www.archive.org/download/Barbashev_A_I/Barbashev_A_I_Vitovt_i_ego_politika_do_Grunvaljdenskoj_bitvy_1885.pdf Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.).] — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885. — Глава II. — С. 18.&lt;/ref&gt;. Бацька Вітаўта [[Кейстут]] і яго дзядзька [[Альгерд]] уладарылі сумесна і не змагаліся за ўладу паміж сабой. Альгерд быў вялікім князем і займаўся ўсходнімі і паўднёвымі справамі, Кейстут зацята змагаўся барацьбу з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскімі Ордэнам]] на паўночным захадзе&lt;ref name=&quot;be&quot;&gt;''Rowell S. C''. Baltic Europe // ''Michael Jones''. The New Cambridge Medieval History c.1300—c.1415. — V. VI. — Cambridge University Press, 2000. — pp. 709—710. — ISBN 0-521-36290-3.&lt;/ref&gt;. Маці Вітаўта — [[Бірута]], другая жонка Кейстута, пра яе вядома вельмі мала.

[[Файл:Vitaŭt. Вітаўт (XVIII).jpg|thumb|У маладосці. Невядомы мастак, [[18 стагоддзе|XVIII ст.]]&lt;ref&gt;[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]] Великий князь Витовт. — Минск: ФУАинформ, 2010. С. 5.&lt;/ref&gt;]]
Упершыню Вітаўт згаданы ў канцы 1360-х гадоў. У 1368 і 1372 гадах удзельнічаў у [[Літоўска-маскоўская вайна 1368—1372 гадоў|паходах Альгерда на Маскву]]. У 1374 годзе атрымаў [[Гарадзенскае княства]], у 1376 годзе як князь гарадзенскі ўдзельнічаў у паходзе на [[Каралеўства Польскае (1025—1385)|Польшчу]]. З 1377 года здзейсняў самастойныя паходы ў землі Тэўтонскага ордэна&lt;ref name=&quot;Барбашев&quot;/&gt;.

Пасля смерці Альгерда ў 1377 годзе, Кейстут прызнаў вялікім князем літоўскім яго старэйшага з другога шлюбу сына [[Ягайла|Ягайлу]] і працягваў звычайнае для сябе змаганне з крыжакамі&lt;ref name=&quot;kia&quot;&gt;''Kiaupa Z. Kiaupienė J., Kunevičius A''. The History of Lithuania Before 1795 / English ed. — Vilnius: Lithuanian Institute of History, 2000. — P. 124—126. — ISBN 9986-810-13-2.&lt;/ref&gt;.

Аднак, відаць, Ягайла баяўся ўплывовага дзядзьку, таксама ёсць думка, што супраць Кейстута яго настройвала маці [[Ульяна Цвярская|Ульяна Аляксандраўна]] і зяць [[Вайдыла]]&lt;ref name=&quot;Koncius&quot;&gt;''Koncius J. B''. Vytautas the Great, Grand Duke of Lithuania. — Miami: Franklin Press, 1964. — pp. 21-23.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Барбашев3&quot;&gt;''Барбашев А. И.'' Витовт и его политика до Грюнвальдской битвы (1410 г.). — СПб.: Типография Н. Н. Скороходова, 1885. — Глава II. — С. 21—22.&lt;/ref&gt;.

У лютым 1380 годзе Ягайла без згоды Кейстута заключыў пяцімесячнае перамір’е з [[Лівонскі ордэн|Лівонскім ордэнам]] для сваіх зямель у Літве, а таксама дла [[Полацк]]а, толькі што адабранага брата і канкурэнта [[Андрэй Альгердавіч|Андрэя Альгердавіча]]&lt;ref name=&quot;kia&quot;/&gt;.

31 мая 1380 года вялікі князь Ягайла заключы з вялікім магістрам [[Вінрых фон Кніпродэ|Вінрыхам фон Кніпродэ]] тайны [[Давыдзішкаўскі дагавор]], падставіўшы такім чынам пад удар крыжакоў землі Кейстута, на якія дзеянне дагавора не распаўсюджвалася&lt;ref name=&quot;Jonynas&quot;&gt;''Jonynas I''. Dovydiškės sutartis // Vaclovas Biržiška. Lietuviškoji enciklopedija. — VI. — Kaunas: Spaudos Fondas, 1937. — P. 1341—1344.&lt;/ref&gt;.

=== Барацьба за ўладу ===
{{main|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім 1381—1384 гадоў|l1=Грамадзянская вайна 1381-1384 гадоў|Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім, 1389-1392|l2=Грамадзянская вайна 1389-1392 гадоў}}

[[Файл:Wojciech-Gerson-Kiejstut i Witold.jpg|thumb|250px|злева|Ягайла змяшчае Вітаўта і [[Кейстут]]а ў вязніцу. [[Войцех Герсан|В. Герсан]], 1873]]

У лютым 1381 года крыжакі ўварваліся ў землі Кейстута і рушылі да [[Трокі|Трокаў]]. Быў разбураны Новы Гарадок і ўзята ў палон каля 3 000 чалавек&lt;ref name=&quot;Ivinskis271&quot;/&gt;. {{нп3|Комтурства|Комтур|ru|Комтурство}} [[Аструда|Астэродэ]] Гюнтэр Гоенштейн паведаміў Кейстуту пра заключэнне Давыдзішкаўскага дагавора&lt;ref name=&quot;Ivinskis271&quot;&gt;''Ivinskis Z''. Lietuvos istorija iki Vytauto Didžiojo mirties. — Rome: Lietuvių katalikų mokslo akademij, 1978. — P. 271—273.&lt;/ref&gt;, пасля гэтага Кейстут вырашыў пачаць вайну з Ягайлам. У канцы 1381 годзе Кейстут павёў войскі на [[Прусія|Прусію]], але дарогай рэзка павярнуў да Вільні&lt;ref name=&quot;Koncius&quot;/&gt;. Незадаволены ўчынкам бацькі Вітаўт ад’ехаў ад яго ў [[Драгічын]] і потым [[Гродна]]. Кейстут лёгка ўзяў Вільню, паланіў самога Ягайлу, быў знойдзены сакрэтны дагавор з Ордэнам, якім даказаў Вітаўту планы Ягайлы&lt;ref name=&quot;Барбашев3&quot;/&gt;.

Падчас перамоў з [[Ягайла]]м у [[Вільнюс|Вільні]] (1382), Вітаўта разам з Кейстутам схапілі і змясцілі ў [[Крэўскі замак]]. У замку Кейстута задушылі, аднак Вітаўт дапамогай жонкі [[Ганна Святаслаўна|Ганны Святаслаўны]] здолеў уцячы.

Падчас барацьбы са стрыечным братам Вітаўт вымушаны быў двойчы бегчы ва ўладанні Тэўтонскага ордэна (1382—1384, 1389—1392) і перадаць ордэну [[Жамойць]]. Праз Берасце і Мазовію прыбыў у Прусію, дзе 21 кастрычніка 1383 года прыняў каталіцтва з імем Віганд. Па вяртанні на радзіму ў 1384 года перайшоў у праваслаўе з імем Аляксандр, аднак пазней вярнуўся ў каталіцтва, захаваўшы другое імя.

У 1384 годзе атрымаў ад Ягайлы частку спадчыны па бацьку.

Пасля [[Крэўская унія|уніі Вялікага Княства Літоўскага з Польшчай]] у 1385 годзе Вітаўт узначаліў групоўку вялікалітоўскіх феадалаў, якія былі супраць уніі з Польшчай&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Вітаўт дамагаўся ад польскага караля Ягайлы прызнання за сабой Вялікага Княства Літоўскага. З дапамогай [[Лівонскі ордэн|лівонскага ланду Ордэна]] ў [[Грамадзянская вайна ў ВКЛ 1389—1392 гадоў|вайну 1389—1392 гадоў]] спрабаваў скінуць намесніка Ягайлы на літоўскім стальцы — свайго стрыечнага брата [[Скіргайла|Скіргайлу]] і пачаць уладарыць незалежна ад польскага караля.

У выніку ў 1392 годзе паміж Вітаўтам і Ягайлам заключана кампраміснае [[Востраўскае пагадненне]], была прызнана фактычная вярхоўная ўлада Вітаўта ў ВКЛ, але Ягайла дэ-юрэ захоўваў тытул вярхоўнага князя літоўскага&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Вітаўт вярнуў свае вотчынныя землі — [[Троцкае княства|Троцкага княства]], раней адданыя Ягайлам Скіргайле. Вітаўт фармальна станавіўся намеснікам Ягайлы ў ВКЛ, а фактычна — уладаром.

Вітаўт праводзіў палітыку цэнтралізацыі і ўмацавання велікакняжацкай улады. Вёў актыўную знешнюю палітыку. Падчас Вітаўта ВКЛ працягвала падтрымліваць [[Цвярское княства|Цвярское]] і {{нп3|Вялікае Княства Разанскае|Разанскае|ru|Великое княжество Рязанское}} вялікія княствы супраць [[Вялікае Княства Маскоўскае|Масквы]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. У 1395 годзе далучыў да дзяржавы [[Смаленскае княства]].

=== Бітва на Ворскле ===
{{main|Бітва на Ворскле, 1399}}
[[Файл:Facial Chronicle - b.11, p.421 - Battle at Vorskla.jpg|thumb|Бітва на Ворскле. Мініяцюра [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] з {{нп3|Ілюстраваны летапісны звод Івана Грознага|Ілюстраванага летапіснага зводу|ru|Лицевой летописный свод}}.]]
[[Файл:VytautoDidžiojoBažnyčia.jpg|thumb|[[Фара Вітаўта (Каўнас)|Касцёл Вітаўта]] ў [[Каўнас]]е, пабудаваны каля 1400]]

Пасля паражэння [[Тахтамыш]]а ад войска [[Тамерлан]]а ў 1395 годзе, спусташэння і аслаблення Залатой Арды вялікі князь Вітаўт даў прытулак Тахтамышу, а пасля сыходу Тамерлана на Блізкі Усход здзейсніў некалькі паходаў углыб ардынскай тэрыторыі. Вялікалітоўскія войскі спачатку перайшла [[Дон]] і нанеслі паражэнне татарскай ардзе паблізу [[Волга|Волгі]], узяўлі тысячы палонных. У 1397 годзе Вітаўт здзейсніў паход ў [[Крым]], дзе таксама перамог варожых Тахтамышу татар.

Вітаўт імкнуўся, каб [[Баніфацый IX|Папа Рымскі]] абвясціў [[Крыжовыя паходы|крыжовы паход]], які дазволіў бы яму перамагчы [[Залатая Арда|Залатую Арду]], узяць пад сваю ўладу падпарадкаваныя ёй рускія землі і атрымаць каралеўскую карону&lt;ref&gt;''Bumblauskas A''. Senosios Lietuvos istorija 1009—1795. — Vilnius: R. Paknio leidykla, 2005. — ISBN 9986-830-89-3. — P. 146. {{ref-lt}}&lt;/ref&gt;.

Вітаўт вёў трывалую барацьбу супраць татар, ачысціў ад іх тэрыторыю паміж [[Дняпро]]м і [[Азоўскае мора|Азоўскім морам]]. У 1399 годзе ў [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]] ўзначаленае Вітаўтам аб’яднанае войска, у якім, апроч уласных вялікалітоўскіх сіл, былі палякі, крыжакі і татары Тахтамыша, пацярпела цяжкае паражэнне ад войскаў хана [[Цімур Кутлуг|Цімура Кутлуга]] і {{нп3|цемнік|цемніка|ru|Темник (воинское звание)}} {{нп3|Эдыгей|Эдыгея|ru|Едигей}}&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;. Войскі Вітаўта фарсіравала раку і атакавалі войскі Цімура Кутлуга, але войскі Эдыгея тым часам здзейснілі флангавыя абходы і прыціснулі войскі Вітаўта да ракі і нанеслі вельмі цяжкія страты. Сам Вітаўт быў паранены і ледзь не патануў. Планы Вітаўта па ананаванні ўсімі землямі колішняй [[Русь|Русі]] такім чынам сарваліся. Нягледзячы на гэта, кантроль ВКЛ над Паўночным Прычарнамор’ем захаваўся.

Паражэнне на Ворскле аслабіла пазіцыі Вітаўта. Яму давялося адмовіцца ад амбіцыйных планаў на ўсходзе. [[Смаленскае княства]] аднавіла самастойнасць . Па патрабаванні Польшчы ў 1401 годзе была заключана [[Віленска-Радамская унія 1401|Віленска-Радамская унія]]&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;, якой быў замацаваны прадугледжаны Крэўскім актам [[сюзерэн]]ітэт Польшчы над Вялікім Княствам Літоўскім. Вітаўт і яго прыбліжаныя былі вымушаны прынесці пісьмовае абяцанне вернасці Польшчы. Вітаўт быў прызнаны вялікім князем літоўскім, але толькі пажыццёва, перададзеныя яму ўладанні пасля смерці павінны былі адысці да Ягайлы і Каралеўства Польскага.

У падзяку за выратаванне пад Ворсклай вялікі князь Вітаўт заклаў у Коўне [[Фара Вітаўта (Каўнас)|касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]], вядомы цяпер як касцёл Вітаўта. Акрамя гэтага храма, князем заснаваныя касцёлы Звеставання Найсвяцейшай Панне Марыі і Святога Бенедыкта ў Старых Троках, касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі ў Новых Троках, іншыя храмы і манастыры. Царкоўная палітыка Вітаўта мусіла развеяць распаўсюджаныя ў Заходняй Еўропе ўяўленні пра літоўцаў як язычніках, і спыніць агрэсію Тэўтонскага ордэна.

Пасля [[Літоўска-маскоўская вайна 1406—1408 гадоў|стаяння на Угры]] ў 1408 годзе была часткова вызначына ўсходняя мяжа ВКЛ па рэках [[Угра|Угры]] і [[Ака|Ацэ]].

=== Вялікая вайна і Грунвальдская бітва ===
{{main|Вялікая вайна, 1409-1411|Бітва пад Грунвальдам, 1410}}

[[Файл:Vytautas dydysis.jpg|thumb|злева|[[Ян Матэйка]]. «''[[Грунвальдская бітва (карціна)|Грунвальдская битва]]''», 1878. Фрагмент карціны з выявай Вітаўта]]
[[Файл:Jagiello z Witoldem.jpg|thumb|Вітаўт і [[Ягайла]] моляцца напярэдадні [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]]. [[Ян Матэйка|Я. Матэйка]], [[1855]]]]

Вітаўт і Ягайла былі арганізатарамі разгрому войскаў Тэўтонскага ордэна пад камандаваннем вялікага магістра [[Ульрых фон Юнгінген|Ульрыха фон Юнгінгена]] ў [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе. Роля Вітаўта, прызначанага Ягайлам галоўнакамандуючым&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, у гэтай бітве была значнай, нягледзячы на тое, што ход бітвы і ацэнка дзеянняў удзельнікаў застаюцца дыскусійнымі. Бітва пад Грунвальдам паклала канец гегемоніі Ордэна і змяніла геапалітычнае становішча Вялікага Княства Літоўскага. Ордэн па [[Першы Торунскі мір|Торунскім дагаворы]] саступаў у пажыццёвае ўладанне Вітаўту [[Жамойць]], захопленую Ордэнам у 1398 года. За Жамойць Вялікае Княства Літоўскае яшчэ двойчы ўступала ва ўзброеныя канфлікты з Ордэнам (1414, 1422), пакуль немцы канчаткова не адмовіліся ад Жамойці ў [[Мельнскі мір|Мельнскім мірным дагаворы]] ([[1422]])&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

=== Унутраная палітыка ===
[[Файл:Vitaŭt Vialiki, Kalumny. Вітаўт Вялікі, Калюмны (1555).jpg|thumb|злева|На велікакняжацкім стальцы. Невядомы мастак, [[1555]]]]
Праводзіў палітыку цэнтралізацыі і ўмацавання велікакняжаскай улады. Паступова ліквідаваў буйныя ўдзельныя княствы, аддаваў родным і стрыечным братам менш значныя ўдзелы. Да дзяржаўнага кіравання (удзел у соймах і радзе) прыцягваў ваеннаслужбовы [[Стан (сацыяльная група)|стан]] — баяр-шляхту, за службу раздаваў ёй землі.

За Вітаўтам [[старабеларуская мова]] (тады часта «рускай») была афіцыйнай у дзяржаве; лаціна ўжывалася ў сувязях Заходняй Еўропай і ў каталіцкім касцёле{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}.

У 1413 годзе падпісаў [[Гарадзельская унія|Гарадзельскую унію]]&lt;ref name=&quot;БС&quot; /&gt;, якая дэ-юрэ давала каталікам перавагі ў заняцці дзяржаўных пасад, дэ-факта Вітаўт прызначаў на пасады гледзячы толькі на сваё ўласнае меркаванне. Заснаваў у ВКЛ праваслаўную мітраполію незалежную ад маскоўскай, першым мітрапалітам якой на Новагародскім саборы абраны [[Рыгор Цамблак]]. У часы Вітаўта ў 1420 годзе [[Віцебск]], [[Полацк]] і [[Вільнюс|Вільню]] наведаў [[Геранім Пражскі]] — паплечнік [[Ян Гус|Яна Гуса]]. У 1422 годзе ў [[Чэхія|Чэхію]] прыбыў намеснік Вітаўта [[Жыгімонт Карыбутавіч]] з 5-тысячным войскам, такім чынам Вітаўт змагаўся за вяртанне Жамойці. Паводле Мельніцкага дагавора (1422) Ордэн перадаў Жамойць Вітаўту ў пажыццёвае валоданне.

У часы Вітаўта ВКЛ дасягнула найбольшай магутнасці і памераў: ад пскоўскай мяжы да Чорнага мора і ад Акі і Курска да [[Галічына|Галіцыі]].

=== Усходняя палітыка ===
У 1397 годзе Вітаўт разарыў {{нп3|Вялікае Княства Разанскае|Разанскае княства|ru|Великое княжество Рязанское}} ў адсутнасць вялікага князя [[Алег Іванавіч Разанскі|Алега Іванавіча]], у чым яму не перашкаджаў зяць, маскоўскі князь [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіль]], з якім яны сустрэліся ў [[Каломна|Каломне]].

У 1404 годзе Вітаўт зноў {{нп3|Аблога Смаленска, 1404|далучыў Смаленск|ru|Осада Смоленска (1404)}} з дапамогай польскіх войск&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;, але незадаволены збліжэннем Вітаўта з Польшчай [[Свідрыгайла Альгердавіч]] ад’ехаў на маскоўскую службу і атрымаў ад Васіля Дзмітрыевіча некалькі гарадоў у кармленне (пасля паходу Едыгея на Маскву вярнуўся ў ВКЛ). Вітаўт умешваўся ў справы [[Наўгародская дзяржава|Наўгародскай]] і [[Пскоўская рэспубліка|Пскоўскай]] рэспублік і тройчы (1406—1408) урываўся ў межы [[Вялікае Княства Маскоўскае|Маскоўскага княства]].

Уладанні ВКЛ пры Вітаўце на ўсходзе дасягалі вярхоўяў [[Ака|Акі]] і [[Мажайск]]а. Вітаўт адабраў у татараў Паўднёвае Падолле і пашырыў свае ўладанні на поўдні да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. За час яго ўладарства ў [[Прычарнамор'е|Прычарнамор’і]] пабудаваны крэпасці {{нп3|Дашаў||be-x-old|Дашаў}} ([[Ачакіў|Ачакаў]]), {{нп3|Саколец||be-x-old|Саколец}} ([[Вазнэсэнск|Вазнясенск]]), {{нп3|Балаклей||be-x-old|Балаклей}} (на [[Паўднёвы Буг|Бугу]]), [[Каравул]] ([[Рашкаў]]), {{нп3|Хаджыбей||ru|Хаджибей}} (пазней [[Адэса]]).

Дачка Вітаўта [[Соф’я Вітаўтаўна|Соф’я]] выйшла замуж за вялікага князя маскоўскага [[Васіль I Дзмітрыевіч|Васіля Дзмітрыевіч]]. У сваім завяшчанні Васіль (1423) аддаваў жонку і сыноў пад апеку Вітаўта&lt;ref&gt;''Вернадский Г. В.'' [http://www.kulichki.com/~gumilev/VGV/vgv400.htm#vgv410para01 Россия в средние века].&lt;/ref&gt;, пасля чаго ў 1427 годзе Соф’я афіцыйна перадала Маскоўскае княства пад руку Вітаўта, які прыкладна ў гэты час заключыў дагаворы з князямі [[князі цвярскія|цвярскім]] (1427), [[князі разанскія|разанскім]] (1430) і [[князі пронскія|пронскімі]] (1430), паводле якіх яны станавіліся яго васаламі.

Самым крайнім усходнім уладаннем Вітаўта была [[Тульская вобласць|Тульская зямля]], якая ў 1430—1434 гады перадавалася яму па дамове з разанскім князем {{нп3|Іван Фёдаравіч, князь разанскі|Іванам Фёдаравічам|ru|Иван Фёдорович (князь рязанский)}}.

=== Рэлігійная палітыка ===
Падпісаўшы пад ціскам польскага кліру [[Віленска-Радамская унія 1401|Віленска-Радамскую]] (1401) і [[Гарадзельская унія|Гарадзельскую]] (1413) уніі, Вітаўт фактычна даў [[Каталіцызм|каталікам]] перавагі ў дзяржаўным жыцці краіны, што стала адной з прычын працяглай рэлігійнай барацьбы ў дзяржаве і значна аслабляла яе.

У 1415 годзе Вітаўт уставіў у Вялікім Княстве Літоўскім аўтакефальную [[Літоўская мітраполія#Пасля 1415 года|Літоўска-Кіеўскую мітраполію]]. Першым аўтакефальным мітрапалітам на Новагародскім саборы абралі [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблака]].

У 1417 годзе Ягайла і Вітаўт звярталіся да айцоў [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабору]] з просьбай скасаваць практыку перахрышчвання «русінаў», то-бок праваслаўных, пры іх пераходзе ў каталіцтва&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/6411256/|загаловак=Браки князя Свидригайла Ольгердовича|год=2014|выданне=По любви, въ правду, безо всякие хитрости. Друзья и коллеги к 80-летию В.А. Кучкина. Сборник статей. М.: Индрик|старонкі=256|автор=Полехов С.В.}}&lt;/ref&gt;.

=== Адносіны з Залатой Ардой ===
У 1422 годзе Вітаўт даў прытулак залатаардынскаму хану [[Улу-Мухамед|Мухамеду]], разгромленаму {{нп3|Барах-хан|Баракам|ru|Барак-хан}}. У 1424 годзе войскі вялікага князя разграмілі прэтэндэта на залатаардынскі сталец {{нп3|Худайдат|Худайдату|ru|Худайдат}}, які здзяйсняў набег на [[Адоеўскае княства]]. У канцы 1424 года Вітаўт падтрымаў Мухамеда, які выступіўшы з ВКЛ, авалодаў спачатку [[Крым]]ам, а ў 1426 годзе і {{нп3|Сарай-Берке|Сараем|ru|Новый Сарай}}&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар = Почекаев Р. Ю. |загаловак = Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды |месца = СПб. |выдавецтва = Евразия |год = 2010 |старонак = 408 |isbn = 978-5-91852-010-9}}&lt;/ref&gt;.

=== З’езд у Луцку ===
[[Файл:MakevichusVytautLutsk.jpg|thumb|Вітаўт Вялікі на кангрэсе ў Луцку. Ё. Мацкявічус, 1934]]
Вітаўт двойчы адмаўляўся прыняць каралеўскі тытул, але ўрэшце згадзіўся на гэта.

[[З’езд у Луцку|З’езд]], які адбыўся ў [[Луцк]]у 9-29 студзеня 1429 годзе, пры ўдзеле караля Германіі (Рымскага караля) і будучага імператара [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Сігізмунд I Люксембургскі|Жыгімонта]], Вітаўта, Ягайлы, легата Папы Рымскага, князёў разанскіх, адоеўскіх, наўгародскіх, пскоўскіх, а таксама пасланнікаў вялікага князя маскоўскага і вялікага князя цвярскога, Тэўтонскага ордэна, Залатой Арды, малдаўскага гаспадара, дацкага караля, візантыйскага імператара, паказаў узросшую ролю Вялікага Княства Літоўскага. Падчас з’езду Жыгімонт паставіў пытанне пра каранацыю Вітаўта. Ягайла пагадзіўся з каранацыяй, але польская знаць прымусіла яго адклікаць згоду. Тым не менш, падрыхтоўка каранацыі ішла ў абход Польшчы.

Прызначаная на Расство Найсвяцейшай Дзевы Марыі (8 верасня 1430) цырымонія не адбылася, бо палякі не прапусцілі дэлегацыю ад Жыгімонта, якая везла зробленыя ў Нюрнбергу кароны Вітаўта і яго жонкі [[Ульяна Іванаўна Гальшанская|Ульяны]]. У кастрычніку ў Вільні Ягайла, відаць, прапаноўваў кампраміс, дапускаў каранацыю, з тым, каб пасля смерці Вітаўта карона караля літоўскага адыходзіла б да аднаго з сыноў Ягайлы. Апошнія лісты Вітаўта сведчаць, што ён згаджаўся на такое рашэнне. Аднак яго імкненне каранавацца каралём і забяспечыць суверэнітэт дзяржаве не ажыццявіліся: Вітаўт памёр 27 кастрычніка 1430 года ў Троках.
[[Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1443).jpg|thumb|злева|Пахаванне Вітаўта. Мініяцюра, 1443 год.]]

Пасля смерці Вітаўта вялікім князем быў абраны [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайла]], які разарваў унію з Польшчай.

== Вынікі ўладарства ==
[[Файл:VKL-1462-ru.png|thumb|Вялікае Княства Літоўскае пры Вітаўце]]
У часы Вітаўта Вялікае Княства Літоўскае дасягнула найбольшай магутнасці і памераў: ад [[Пскоў]]скай мяжы да [[Чорнае мора|Чорнага мора]] і ад Акі і [[Курск]]а да [[Галіцыя|Галіцыі]].

Каб узмацніць свае пазіцыі Вітаўт двойчы, у 1429 і 1430 гадах, склікаў з’езды ўладароў [[Еўропа|Еўропы]] і хацеў каралеўскі тытул. Але польскія [[магнат]]ы затрымалі імператарскіх паслоў, што везлі карону. Стары Вітаўт не дачакаўся здзяйснення гэтага свайго плану, памёр у [[Тракай|Троках]], пахаваны ў [[Архікафедральны сабор Святога Станіслава (Вільнюс)|Віленскім кафедральным касцёле]].

Падчас княжання Вітаўта самакіраванне паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] атрымалі [[Брэст|Берасце]] (1390) і [[Гродна|Горадня]] (няпоўнае ў 1391).

У 1413 годзе [[Віцебск]], [[Полацк]], [[Вільнюс|Вільню]] і [[Гродна|Горадню]] ў почце Вітаўта наведаў [[Геранім Пражскі]] (паплечнік [[Ян Гус|Яна Гуса]]), які пераконваў Вітаўта прыязна ставіцца да гусітаў&lt;ref&gt;А. Будилович. Не был ли православным человеком Иероним Пражский? // Христианское чтение. 1870, ч. I.&lt;/ref&gt;. У 1422 годзе на запрашэнне руху гусітаў у [[Чэхія|Чэхію]] прыбыў намеснік Вітаўта, [[Жыгімонт Карыбутавіч]] з 5-тысячным войскам. У 1424 годзе Жыгімонт Карыбутавіча заняў [[Прага|Прагу]] і абвясціў сябе каралём, пэўны час імкнуўся ўмацаваць сваю ўладу. Але з прычыны ўскладненай сітуацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім вярнуўся туды.

Пасля смерці Вітаўта вялікім князем абралі [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайлу]], неўзабаве праз пераварот велікакняжаскі сталец заняў брат Вітаўта [[Жыгімонт Кейстутавіч]].

== У літаратуры і мастацтве ==
Паэт-лацініст [[Мікалай Гусоўскі]] ў паэме «[[Песня пра зубра]]» (1523) паказвае Вітаўта легендарным князем «залатога века», узорам уладара&lt;ref&gt;Мікульскі Ю. Князь Вітаўт вачыма нашых продкаў// Беларуская думка. — 2012. — № 5.&lt;/ref&gt;.

На заказ літоўскіх уладаў [[Мсціслаў Валерыянавіч Дабужынскі|Мсціслаў Дабужынскі]] напісаў партрэт Вітаўта&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Горный Сергей.|загаловак=«Витовт» М. В. Добужинского|спасылка=http://www.russianresources.lt/archive/Dobuj/Dobuj_20.html|выданне=Наше эхо|месца=Коўна|год=1931|нумар=698|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814042025/http://www.russianresources.lt/archive/Dobuj/Dobuj_20.html|archive-date=14 жніўня 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170814042025/http://www.russianresources.lt/archive/Dobuj/Dobuj_20.html|archivedate=14 жніўня 2017}}&lt;/ref&gt;.

Князю Вітаўту пасвечана п’еса [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксея Дударава]] «Князь Вітаўт».

У 2013 годзе ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета]] адбылася прэм’ера балета «[[Вітаўт (балет)|Вітаўт]]» кампазітара Вячаслава Кузняцова&lt;ref&gt;Бунцэвіч Н. Балет «Вітаўт»: Вітаміны перамогі ці поўны аўт?// Беларуская думка. — 2013, ноябрь. -№ 11.&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==
У гонар вялікага князя Вітаўта названы мноства аб’ектаў у [[Літва|Літве]], [[Беларусь|Беларусі]] і [[Польшча|Польшчы]]. {{нп3|Імя Вітаўтас|Вітаўтас|ru|Витаутас (имя)}} — папулярнае імя ў Літве ({{lang-lt|Vytautas}}), меней папулярна яго ў Беларусі (Вітаўт) і Польшчы ({{lang-pl|Witold}}). Імя Вітаўта Вялікага нададзена [[Універсітэт Вітаўта Вялікага|ўніверсітэту]] у [[Коўна]].

Помнікі вялікаму князю стаяць у [[Каўнас]]е, [[Мястэчка Кярнаве|Кярнаве]], [[Вільнюс]]е, {{нп3|Сянеі-Тракаі||lt|Senieji Trakai}}, [[Бірштанас]]е, {{нп3|Бятыгала|Бятыгале|lt|Betygala}}, [[Пярлая|Пярлаі]], {{нп3|Вялюана|Вялюане|lt|Veliuona}} і {{нп3|Помнікі Вітаўту ў Літве|многіх іншых гарадах Літвы|lt|Sąrašas:Vytauto Didžiojo paminklai}}, а таксама ў [[Гродна|Гродне]]. Скульптурная фігура Вітаўта ёсць часткай манумента «[[Тысячагоддзе Расіі]]»&lt;ref&gt;''Смирнов В. Г.'' Россия в бронзе. Памятник «Тысячелетию России» и его герои. — [2-е изд., перераб. и доп.]. — Москва: Вече, 2002. — 302 c. — ISBN — 5-945382-01-9.&lt;/ref&gt; і помніка {{нп3|Грунвальд, помнік|«Грунвальд»|pl|Pomnik Grunwaldzki w Krakowie}} у [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref&gt;''Urbańczyk A.'' [http://books.google.com.by/books?ei=FvxbTLjWAY2kOInZsKQP&amp;ct=result&amp;hl=ru&amp;id=kpRLAAAAIAAJ&amp;dq=Pomnik+Grunwaldzki+w+Krakowie+Witold&amp;q=Witold#search_anchor Pomnik Grunwaldzki w Krakowie]. — Kraków: Wydawn. Literackie, 1974. — 153 s. — S. 151&lt;/ref&gt;.

25 ліпеня 2009 года ў [[Брэст|Брэсце]] адкрылася [[Помнік Тысячагоддзя Брэста|скульптурная кампазіцыя]], прысвечаная 990-гадовай гісторыі горада. Сярод шасці бронзавых фігур у кампазіцыі помніка тры скульптуры гістарычных дзеячаў — Вітаўта, [[Мікалай Радзівіл Чорны|Мікалая Радзівіла «Чорнага»]] і князя [[Уладзімір Васількавіч|Васількавіча]]&lt;ref&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=28027 Вітаўт, Радзівіл Чорны і князь Васількавіч] // «[[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]», [[26 ліпеня]] [[2009]].&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery perrow=&quot;3&quot; widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;240px&quot;&gt;
Выява:1000 Vitovt.jpg|&lt;center&gt;[[Тысячагоддзе Расіі|Помнік «Тысячагоддзе Расіі»]] у Вялікім Ноўгарадзе, [[1862]]&lt;/center&gt;
Выява:Veliuona vytautas.jpg|&lt;center&gt;Помнік у Вялюане, [[1930]]&lt;/center&gt;
Выява:Grunwald (Žalgiris) monument in Krakow (detail Vytautas).jpg|&lt;center&gt;{{нп3|Грунвальд, помнік|Помнік «Грунвальд»|pl|Pomnik Grunwaldzki w Krakowie}} у Кракаве &lt;br /&gt;([[1910]], адноўлены ў [[1976]])&lt;/center&gt;
Staue of Vitaut.JPG|&lt;center&gt;Драўляны помнік у Гродне&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

Апошні па часе помнік усталяваны 23 верасня 2010 года ў [[Пеляса|Пелясе]] [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] Гродзенскай вобласці Беларусі. Аўтар — літоўскі скульптар {{нп3|Альгімантас Сакалаўскас||lt|Algimantas Sakalauskas}}. Скульптура вышынёй больш за 6 метраў выраблена з дуба асаблівага віду.

Імем «Вітаўт» называны [[тралейбус]] [[АКСМ-420]] вытворчасці [[Белкамунмаш]] (2007).

=== У беларускай тапаніміцы ===
Памяць пра Вітаўта стала замацавалася ў беларускай тапаніміі XVI—XVII стагоддзяў. Даследчыкі адзначаюць, што ў дакументах гэтага перыяду фігуруе дастаткова шмат назваў геаграфічных і іншых аб’ектаў, знітаваных з імем Вітаўта. Вось толькі некаторыя з іх:

Вітаўтавы (Вітавы) дарогі, шляхі, брады, масты, калодзежы і іншыя аб'екты вядомы ў розных частках Беларусі і беларускіх этнічных зямель.&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/29527197/|аўтар=[[Зміцер Скварчэўскі]]|загаловак=Вобраз князя Вітаўта ў міфалагічнай свядомасці беларусаў|год=2011|выданне=Druvis|нумар=3|старонкі=103―111}}&lt;/ref&gt;
* Вітаўтаў брод ([[Бабруйскі раён]]),
* Вітаўтаў дуб ([[Бешанковіцкі раён]]),
* Вітаўтаў мост (на [[Цна (прыток Свіслачы)|Цне]] пад [[Мінск]]ам)
* Вітаўтавы талеркі і Вітаўтавы відэльцы — камяні з шасцю адшліфаванымі паглыбленнямі і выявамі відэльцаў каля Ушачаў.
* Поле Вітаўка ([[Бярэзінскі раён]])
* Вітаўтава студня ([[Барысаўскі раён]])
* Вітаў лог ([[Барысаўскі раён]])
* [[Вітаў калодзеж]] ([[Гомельскі раён]])
* Вітава возера (Ушацкі раён) і іншыя.

=== У фальклоры ===
У канцы XIX стагоддзя на Смаленшчыне запісана паданне, згодна з якім Вітаўт меў беларускае сялянскае паходжанне, а перад смерцю наказаў разбудзіць яго, калі на дзяржаву нападуць ворагі. Пасля смерці Вітаўта людзі вырашылі праверыць абяцанне і разбудзілі яго проста так, за што ён пракляў іх і асудзіў на вечныя [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|бунты]].&lt;ref&gt;[http://elib.bspu.by/bitstream/doc/30523/1/образ%20князя%20витовта%20в%20народной%20культуре%20белорусов.pdf]&lt;/ref&gt;

== Галерэя ==
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Іканаграфія вялікага князя Вітаўта&quot; perrow=&quot;4&quot;&gt;
Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (XVII).jpg|З [[Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Тракай)|Троцкага касцёла Найсв. Дзевы Марыі]]. Невядомы мастак, кан. [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]
Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (A. Guagnini, 1578).jpg|[[Аляксандр Гваньіні|А. Гваньіні]], [[1578]]
Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (1836).jpg|[[Міхал Балінскі|М. Балінскі]], [[1836]]
Выява:Vitaŭt Vialiki. Вітаўт Вялікі (1837-38).jpg|[[Леанард Ходзька|Л. Ходзька]], [[XIX стагоддзе|XIX ст.]]
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Пояс Вітаўта]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* ''Скварчэўскі Д.'' [http://www.arche.by/by/page/science/14693 Вобраз князя Вітаўта ў міфалагічнай свядомасці беларусаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515044659/http://www.arche.by/by/page/science/14693 |date=15 мая 2013 }} // DRUVIS. 2011. № 3. — С. 102—111.
* {{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/36252601/|аўтар=Микульский Ю. Н.|загаловак=Литовский князь Витовт как православный ктитор (1392-1430 гг.)|выданне=Беларуская Даўніна|нумар=2|старонкі=28-33|рік=2015}}
* {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=448|артыкул=Вітаўт|аўтар=[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А.]]}}
* {{Літаратура/ЭГБ|2}}
* Уладзімір Прышляк. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/08/10.htm Гістарычная постаць Вітаўта ў сучаснай беларускай гістарыяграфіі і навукова-папулярнай літаратуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081007193647/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/08/10.htm |date=7 кастрычніка 2008 }} // «[[Гістарычны Альманах]]». Том 8, 2003.
* [http://slounik.org/27667.html Vitaŭt] // {{Літаратура/Гістарычны слоўнік Беларусі (1998)}}
* Міхась Белямук. Вялікі князь Вітаўт і ягоная маестатная пячатка [http://kamunikat.org/download.php?item=12283-8.pdf&amp;pubref=12283] // «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]» № 31, чэрвень 2009. ISSN 1232-7468.
* [http://vn.belinter.net/vkl/book7.html Пакаленне шостае: Ягайла, Вітаўт і іх старэйшыя сучаснікі (1370-ыя — 1390-ыя гады)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090105234642/http://vn.belinter.net/vkl/book7.html |date=5 студзеня 2009 }} // [[Вячаслаў Насевіч|Насевіч В. Л.]]. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага: Падзеі і асобы. — Мн.: Полымя, 1993. — 160 с.: іл. — ISBN 5-345-00627-Х.
* [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1932c/%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%BF%D0%BE%D1%88%D1%83%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%8B_%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0.html Артыкулы пра пошукі магілы Вітаўта // Наша слова.pdf № 50, 14 снежня 2022.] // на [[pawet.net]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Vytautas the Great}}
* [http://www.beljews.info/xiv.html Яўрэйскі погляд на Вітаўта // Эл.рэсурс beljews.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050822145700/http://www.beljews.info/xiv.html |date=22 жніўня 2005 }}

{{Вялікія князі літоўскія}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{нашчадкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]]
[[Катэгорыя:Князі гарадзенскія]]
[[Катэгорыя:Князі троцкія]]
[[Катэгорыя:Гедзімінавічы]]
[[Катэгорыя:Князі луцкія]]</text>
      <sha1>ip0tzeancbxdcim0vvv5yqqbc7bg10a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзукія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25884</id>
    <revision>
      <id>5129334</id>
      <parentid>4940578</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:05:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5129334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1448" sha1="6ivdvuo9gwxlhhv3wa50kipdsun9n04" xml:space="preserve">[[Файл:Coat of arms of Dzūkija.svg|thumb|Сучасны герб Дзукіі]]
[[Файл:Мапа этнаграфічных рэгіёнаў Літвы.jpg|thumb|right|300px|Этнакультурныя рэгіёны Літвы. Дзукія паказана жоўтым колерам.]]
'''Дзукія''' ({{lang-lt|Dzūkija}}) — адзін з пяці [[Рэгіёны Літвы|этнакультурных рэгіёнаў]] [[Літва|Літвы]]. Сталіцай рэгіёну лічыцца горад [[Аліта]]. Дзукія займае поўдзень краіны, уключаючы [[Вільня|Вільню]] з наваколлем.

Назва Дзукія часам выкарыстоўваецца ў больш шырокім сэнсе. У гэтым выпадку, акрамя поўдня Літвы, у Дзукію ўключаецца частка [[Польшча|польскага]] [[Падляшша]], а таксама некаторыя беларускія тэрыторыі, у тым ліку [[Ліда]] і [[Ашмяны]].

== Літаратура ==
* [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{Рэгіёны Літвы}}
[[Катэгорыя:Дзукія| ]]</text>
      <sha1>6ivdvuo9gwxlhhv3wa50kipdsun9n04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Анатолія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44092</id>
    <revision>
      <id>5129366</id>
      <parentid>4408814</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T18:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SimondR</username>
        <id>62742</id>
      </contributor>
      <comment>Перакладзены артыкул з англійскай, але істотна перапісаны, дапрацаваны, вычытаны, з дабаўленнем новага зместу і новых крыніц.</comment>
      <origin>5129366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="205264" sha1="e1qs02walqeh9iljtw0dk81mjknrzon" xml:space="preserve">{{Паўвостраў
 |Назва       = Анатолія
 |Карта       = 
 |Месца       = [[Пярэдняя Азія]]
  |lat_dir =N |lat_deg =39 |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir =E |lon_deg =35 |lon_min = |lon_sec = 
  |region     = TR
  |CoordScale = 
 |Акваторыі   = Чорнае мора/Мармуровае мора/Эгейскае мора/Міжземнае мора
 |Плошча      = 537,886
 |Вышыня      = 
 |Краіна      = TUR
 |Пазіцыйная карта      = Турцыя
  |Выява     = Map of the geographic region of Anatolia.png
  |Подпіс    = Карта Анатоліі (цёмна-зялёным). Паводле аднаго з вызначэнняў, яна абмежавана ўмоўнай лініяй ад [[Александрэцкі заліў|Александрэцкага заліва]] да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;/&gt;. Паводле іншага вызначэння, яе тэрыторыя цалкам супадае з азіяцкай часткай Турцыі&lt;ref name=&quot;McColl2014_p922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cohen2008_p125&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Metz&quot;/&gt;.
}}
'''Анато́лія''' ({{lang-el|Aνατολή}} — «усход сонца»{{Пераход|Паходжанне і развіццё назвы}}), таксама вядомая як '''Малая Азія'''{{Пераход|Гістарычныя назвы}}, — [[гістарычны рэгіён]] і [[паўвостраў]] на самым захадзе [[Азія|Азіі]], які сёння складае асноўную частку тэрыторыі сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]. Геаграфічна рэгіён абмежаваны [[Міжземнае мора|Міжземным морам]] на поўдні, [[Эгейскае мора|Эгейскім]] — на захадзе, [[Мармуровае мора|Мармуровым]] — на паўночным захадзе і [[Чорнае мора|Чорным морам]] — на поўначы. Ягоныя ўсходнія і паўднёва-ўсходнія межы часам пашыраюць альбо да ўмоўнай лініі [[Анаталійская дыяганаль|Анаталійскай дыяганалі]], што цягнецца ад Чорнага мора да [[Іскендэрун (заліў)|Іскендэрунскага заліва]], альбо на ўсю [[азія]]цкую частку Турцыі цалкам{{Пераход|Геаграфічнае становішча і межы}}. Тапаграфічна Мармуровае мора злучае Чорнае мора з Эгейскім праз пралівы [[Басфор]] і [[Дарданэлы]], а таксама аддзяляе Анатолію ад [[Паўднёва-Усходняя Еўропа|паўднёва-ўсходнееўрапейскай]] [[Фракія|Фракіі]].

З’яўляючыся адным з найстаражытнейшых цэнтраў зараджэння земляробства ў эпоху [[неаліт]]у, Анатолія стала калыскай для многіх цывілізацый. Адсюль жа каля 9000 гадоў таму пачалася маштабная міграцыя земляробаў на ўвесь еўрапейскі кантынент{{Пераход|Дагістарычная Анатолія}}. У старажытнасці Анатолію насяляла вялікае мноства народаў, як карэнных ([[хаты]], [[урарты]]), так і прышлых [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх]] ([[Анаталійскія мовы|хета-лувійцы]], [[фрыгійцы]] і іншыя){{Пераход|Старажытная Анатолія}}, якія паступова былі асіміляваныя падчас маштабнай [[Элінізацыя|элінізацыі]] ў антычны{{Пераход|Класічная Анатолія}} і візантыйскі часы{{Пераход|Сярэднявечная Анатолія}}, калі дамінуючай стала [[грэчаская мова]]. Кардынальныя змены пачаліся ў канцы XI стагоддзя з прыходам [[Туркі-сельджукі|турак-сельджукаў]]{{Пераход|Візантыйскі заняпад і замацаванне цюркаў}}, якія далі пачатак працягламу працэсу амаль поўнай [[Атурэчванне|цюркізацыі]] і [[Ісламізацыя|ісламізацыі]] рэгіёна, што завяршыўся ў часы [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]{{Пераход|Асманскі перыяд (XIV–XVIII стагоддзі)}}. У пачатку XX стагоддзя, у выніку {{iw|Познія асманскія генацыды|масавых забойстваў|en|Late Ottoman genocides}} і дэпартацый перыяду [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], рэгіён практычна цалкам страціў сваё аўтахтоннае хрысціянскае насельніцтва (грэкаў, армян, асірыйцаў){{Пераход|Сучасны перыяд (XIX — пачатак XX стагоддзя)}}.

Сёння Анатолія з’яўляецца пераважна [[Туркі|турэцкай]], аднак захоўвае пэўную этналінгвістычную разнастайнасць дзякуючы наяўнасці [[Курды|курдскай]], [[Арабы|арабскай]], [[Лазы (народ)|лазскай]] і іншых меншасцей{{Пераход|Дэмаграфія}}.

== Этымалогія ==

=== Паходжанне і развіццё назвы ===
Назва «Анатолія» паходзіць ад [[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскага]] {{lang-el2|Ἀνατολή}} (''Anatolḗ''), што азначае «[[Усход]]»&lt;ref name=&quot;OED&quot;/&gt;&lt;ref name=Prothero1920/&gt; і абазначае (з пункту гледжання [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]]) усходнія землі ў цэлым. Гэтае слова ўказвае на кірунак, дзе [[Узыход|ўзыходзіць сонца]], і ўтворана ад дзеяслова {{lang-el2|ἀνατέλλω}} (''anătéllō'') — «[я] ўзыходжу»&lt;ref name=&quot;etym&quot;/&gt;. Падобным чынам утвораны і тэрміны ў іншых мовах: [[Французская мова|французскае]] {{lang-fr2|Levant}} (уласна [[Левант]] — адпаведнік [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]]) — ад [[Лацінская мова|лацінскага]] {{lang-la2|levō}} («падымаць, узвышаць»), «арыент» — ад лацінскага {{lang-la2|orior}} («узыходзіць», «узнікаць»), [[Іўрыт|іўрыцкае]] {{lang-he2|מִזְרָח}} (''mizraḥ'', «Усход») — ад {{lang-he2|זָרַח}} (''zaraḥ'', «узыходзіць», «ззяць»), [[Арамейскія мовы|арамейскае]] ܡܲܕ݂ܢܚܵܐ (''maḏnḥā'', «Усход»)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cal.huc.edu/oneentry.php?lemma=mdnx+N&amp;cits=all|title=mdnḥ |work=The Comprehensive Aramaic Lexicon Project |publisher=Hebrew Union College |location=Cincinnati |date=1986– |access-date=2026-04-18 |language=en }}&lt;/ref&gt; — ад ܕܵܢܹܚ (''dānēḥ'', «узыходзіць», «ззяць»).

[[Файл:1730 Ottens Map of Persia (Iran, Iraq, Turkey) - Geographicus - RegnumPersicum-ottens-1730.jpg|міні|Мапа [[Паўднёва-Заходняя Азія|Паўднёва-Заходняй Азіі]] з акцэнтам на Персію, складзеная Райнерам і Джошуа Отэнсамі каля 1730 года. Мапа ахоплівае велізарную прастору ад Грэцыі і Егіпта на захадзе да даліны [[Інд]]а і заходніх ускраін [[Імперыя Вялікіх Маголаў|імперыі Вялікіх Маголаў]] на ўсходзе. Малая Азія пазначаная лацінскім тапонімам «{{lang-la2|Natolia}}».]]

Выкарыстанне тэрміна «Анатолія» з цягам часу змянялася. Верагодна, спачатку ён адносіўся да [[Эалійцы|эалійскіх]], [[Іанійцы|іанійскіх]] і [[Дарыйцы|дарыйскіх]] [[Калоніі Старажытнай Грэцыі|калоній]] на ўсходнім узбярэжжы [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]], але паступова пачаў ахопліваць усходнія рэгіёны наогул. У такім значэнні ён ужываўся ў часы кіравання [[Рымская імперыя|рымскага імператара]] [[Дыяклетыян]]а (284–305), які стварыў [[Дыяцэзія Усходу|Дыяцэзію Усходу]], аднак гэтая тэрыторыя зусім не супадала з рэгіёнамі Малой Азіі. Найбольшы тэрытарыяльны ахоп тэрмін меў пры імператары [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціне I]] (306–337), калі была створаная [[Прэтарыянская прэфектура Усходу]]. Яна ўключала ўсе ўсходнія землі Позняй Рымскай імперыі і прасціралася ад [[Фракія (рымская правінцыя)|Фракіі]] да [[Рымскі Егіпет|Егіпта]].

Толькі пасля страты іншых усходніх правінцый у VII стагоддзі і скарачэння ўсходніх уладанняў [[Візантыя|Візантыі]] да межаў Малой Азіі, гэты рэгіён стаў адзінай ацалелай часткай ''Візантыйскага Усходу'', таму за ім замацавалася назва (па-грэчаску) Усходняй часткі імперыі. У той жа час была створаная [[фема]] [[Анатолік (фема)|Анатолік]] ({{lang-gr|Ἀνατολικὸν θέμα}} — «Усходняя фема») — правінцыя, што ахоплівала заходнюю і цэнтральную часткі сучаснага [[Турцыя|турэцкага]] рэгіёна [[Цэнтральная Анатолія]]. Яе цэнтрам быў [[Іконій]], але кіраванне ажыццяўлялася з горада [[Аморый]]&lt;ref name=&quot;First Thema 1840, p. 13&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;John Haldon 2002. Page 32&quot;/&gt;.

Латынізаваная форма {{lang-la2|Anatolia}} з канчаткам ''-ia'', хутчэй за ўсё, з’яўляецца [[Неалагізм|наватворам]] [[Сярэдневяковая латынь|сярэдневяковай латыні]]&lt;ref name=OED /&gt;. Сучасная [[Турэцкая мова|турэцкая]] форма {{lang-tr2|Anadolu}} паходзіць непасрэдна ад грэчаскага {{lang-el2|Ἀνατολή}}. Тое ж лінгвістычнае паходжанне маюць і мужчынскія імёны, распаўсюджаныя ў розных мовах (напрыклад, [[Беларуская мова|беларускае]] Анатоль, альбо [[Англійская мова|англійскае]] і [[Французская мова|французскае]] {{lang-fr2|Anatole}}), якія паходзяць ад імёнаў хрысціянскіх [[святы]]х [[Анатоль Лаадыкійскі|Анатоля Лаадыкійскага]] і [[Анатоль (патрыярх Канстанцінопальскі)|Анатоля Канстанцінопальскага]] (першы [[патрыярх Канстанцінопальскі]]).

=== Гістарычныя назвы ===
{{Гл. таксама|Змены геаграфічных назваў у Турцыі}}
[[Файл:Ptolemy Cosmographia 1467 - Asia Minor Turkey.jpg|міні|Гістарычная карта Анатоліі перыяду [[Адраджэнне|Адраджэння]] (XV ст.), заснаваная на працах [[Клаўдзій Пталемей|Клаўдзія Пталемея]]. Мапа ілюструе антычны падзел паўвострава, дзе назвай «Азія» ({{lang-la2|Asia Regio}}) пазначалася толькі ягоная крайняя заходняя трэць.]]
Найстаражытнейшая вядомая назва ў межах Анатоліі адносіцца да яе цэнтральнай часткі, вядомай як «Краіна Хаці». Гэтае найменне першапачаткова выкарыстоўвалася для абазначэння зямель старажытных [[Хаты|хатаў]], але пазней стала самай распаўсюджанай назвай усёй тэрыторыі, што знаходзілася пад уладай старажытных [[Хеты|хетаў]]{{sfn|Bryce|2009|pp=297–98}}.

Першай зафіксаванай назвай Анаталійскага паўвострава ў старажытных грэкаў (хоць у той час яна не мела шырокага ўжытку), была {{lang-el2|Ἀσία}} (''Asía'')&lt;ref name=&quot;Ἀσία&quot;/&gt;. Магчыма, яна паходзіць ад [[Акадская мова|акадскага]] выразу са значэннем «узыход сонца» або з’яўляецца водгаласам назвы міжплемяннога саюза [[Асува]] ў заходняй Анатоліі. Рымляне выкарыстоўвалі яе як назву [[Азія (рымская правінцыя)|сваёй правінцыі]], што ахоплівала захад паўвострава і суседнія [[Эгейскія астравы|астравы]] [[Эгейскае мора|Эгейскага мора]]. Калі назва «Азія» пашырыла свой сэнс і пачала прымяняцца да значна большага рэгіёна на ўсход ад [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], некаторыя грэкі ў перыяд [[Позняя Антычнасць|Позняй антычнасці]] пачалі ўжываць назву «Малая Азія» ({{lang-el2|Μικρὰ Ἀσία}}, ''Mikrà Asía''), каб пазначыць сучасную Анатолію. У той жа час адміністрацыя імперыі аддавала перавагу назве {{lang-el2|Ἀνατολή}} (''Anatolḗ''; {{comment|літ.|літаральна}} «Усход»).

Энданім {{lang-el2|Ῥωμανία}} (''Rōmanía'' — «зямля [[Рымляне|рымлян]]», г.&amp;nbsp;зн. Усходняя Рымская імперыя) успрымаўся [[Туркі-сельджукі|туркамі-сельджукамі]], якія ўварваліся на гэтыя землі з [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], як яшчэ адна назва правінцыі. У 1077 годзе сельджукі заснавалі [[Румскі султанат]]. Такім чынам, Рум стаў яшчэ адной назвай Анатоліі. Да XII стагоддзя еўрапейцы пачалі называць Анатолію ''Туркіяй'' ({{lang-la|Turcia}}, {{lang-el|Τουρκίᾱ}}) — «зямля туркаў»&lt;ref name=oxfordreference/&gt;. Уласна беларуская назва [[Турцыя|Турцыі]] паходзіць адсюль.

У эпоху [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] многія [[Картаграфія|картографы]] называлі гарыстае плато ва ўсходняй Анатоліі ''[[Арменія (гістарычны рэгіён)|Арменіяй]]'' (сёння вядомае як [[Армянскае нагор’е]]). Іншыя тагачасныя крыніцы называлі гэтую ж тэрыторыю ''[[Курдыстан]]ам''&lt;ref name=&quot;Suny&quot;/&gt;. Географы называлі гэты рэгіён ''Усходне-Анаталійскім плато'', ''Армянскім плато'' і ''Іранскім плато'', прычым першыя два паняцці ў значнай ступені супадаюць{{sfn|Steadman|McMahon|2011|p=466}}. Хоць у стандартным вызначэнні Анатолія — гэта ўся [[азія]]цкая частка [[Турцыя|Турцыі]], паводле слоў археолага Лоры Хачадуран, гэтая розніца ў тэрміналогіі «ў першую чаргу з’яўляецца вынікам зменлівых палітычных абставін і культурных шляхоў развіцця рэгіёна з ХІХ стагоддзя»{{sfn|Steadman|McMahon|2011|p=466}}.

[[Першы геаграфічны кангрэс Турцыі]] ў 1941 годзе вызначыў два [[Рэгіёны Турцыі|геаграфічныя рэгіёны]] на ўсход ад лініі паміж залівам [[Іскендэрун (заліў)|Іскендэрун]] і Чорным морам: рэгіён [[Усходняя Анатолія]] і рэгіён [[Паўднёва-Усходняя Анатолія]]&lt;ref name=&quot;Yigit&quot;/&gt;. Першы з іх у значнай ступені адпавядае заходняй частцы [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]], гістарычна вядомай також як [[Заходняя Арменія]], а другі — паўночнай частцы Месапатамскай нізіны. Як сцвярджае гісторык [[Рычард Аванісян]], гэтая [[Змены геаграфічных назваў у Турцыі|змена тапонімаў]] была «неабходнай, каб схаваць усе доказы» спрадвечнай прысутнасці [[Армяне|армян]]{{efn|Падрабязней пра гісторыю армянскага народа ў Анатоліі ўключна гл. таксама: [[Гісторыя Арменіі]], [[Дагістарычная Арменія]], [[Армяне ў Візантыі]], [[Заходняя Арменія]].}}. Гэта было часткай палітыкі [[Адмаўленне генацыду армян|адмаўлення генацыду армян]], якую пачаў праводзіць урад [[Турэцкая Рэспубліка|Турэцкай Рэспублікі]] і тыя, каго Аванісян называе ягонымі «замежнымі саўдзельнікамі»&lt;ref name=&quot;Hovannisian1998&quot;/&gt;.

== Геаграфія ==

=== Геаграфічнае становішча і межы ===
[[Файл:AnatolieLimits.jpg|міні|[[Тапаграфічная карта]] з традыцыйнымі межамі Анатоліі. На ўсходзе бачна прыкладнае праходжанне [[Анаталійская дыяганаль|Анаталійскай дыяганалі]].]]
Анатолія (Малая Азія) абмываецца водамі чатырох мораў: [[Чорнае мора|Чорнага]] на поўначы, [[Мармуровае мора|Мармуровага]] на паўночным захадзе, [[Эгейскае мора|Эгейскага]] на захадзе і [[Міжземнае мора|Міжземнага]] на поўдні. Пралівы [[Басфор]] і [[Дарданэлы]] аддзяляюць яе ад [[Еўропа|Еўропы]]. Паўвостраў далёка выдаецца на захад у параўнанні з усімі іншымі часткамі Азіі. Каля ягоных берагоў раскінуліся шматлікія астравы, найбуйнейшыя з якіх — [[Кіпр]], [[Родас]], [[Хіяс]] і [[Лесбас]].

Традыцыйна ўсходняй мяжой Малой Азіі як фізіка-геаграфічнай вобласці лічыцца так званая [[Анаталійская дыяганаль]] — умоўная лінія, што пачынаецца ад узбярэжжа Міжземнага мора (на поўдзень ад [[Іскендэрунскі заліў|Іскендэрунскага (Александрэцкага) заліва]]), праходзіць паміж 40-м мерыдыянам і возерам [[Ван (возера)|Ван]], а на поўначы прыкладна супадае з ніжнім цячэннем ракі Чарох, што ўпадае ў Чорнае мора&lt;ref name=&quot;Niewohner2017&quot;/&gt;. На ўсходзе паўвостраў мяжуе з Армянскім нагор’ем і ракой [[Еўфрат]] (да таго месца, дзе яна паварочвае на паўднёвы ўсход у [[Месапатамія|Месапатамію]])&lt;ref name=&quot;Mitchell1995&quot;/&gt;. На паўднёвым усходзе мяжа праходзіць па горных хрыбтах, што аддзяляюць Анатолію ад даліны ракі [[Аронт]] у [[Сірыя (гістарычны рэгіён)|Сірыі]] і Месапатамскай нізіны&lt;ref name=&quot;Mitchell1995&quot;/&gt;.

Паводле іншага, больш шырокага вызначэння, Анатолія цалкам супадае з усёй азіяцкай часткай сучаснай [[Турцыя|Турцыі]]&lt;ref name=&quot;McColl2014_p922&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cohen2008_p125&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Metz&quot;/&gt;. Такое атаясамленне шмат у чым звязана з адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі зменамі сярэдзіны XX стагоддзя. У 1941 годзе на [[Першы геаграфічны кангрэс Турцыі|Першым геаграфічным кангрэсе]] турэцкі ўрад афіцыйна падзяліў краіну на [[Рэгіёны Турцыі|сем рэгіёнаў]]. Пры гэтым усходнія правінцыі дзяржавы (якія геаграфічна належаць да [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]] і гістарычна супадаюць з рэгіёнам [[Заходняя Арменія]]) былі аб’яднаны пад новай назвай — «рэгіён [[Усходняя Анатолія]]»&lt;ref name=&quot;Yasar+Seremet2007&quot;/&gt;. У акадэмічным асяроддзі адзначаецца, што ўжыванне тэрміна «Анатолія» да гэтых тэрыторый з’яўляецца больш позняй адміністрацыйнай практыкай, паколькі традыцыйнае геаграфічнае паняцце паўвострава на іх не распаўсюджвалася&lt;ref name=&quot;Davidian2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sahakyan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hovannisian2007&quot;/&gt;. З улікам гэтага пашыранага сучаснага вызначэння, самым высокім пунктам «Усходняй Анатоліі» (як і ўсяго Армянскага нагор’я) лічыцца гара [[Арарат]] ({{num|5123|м}})&lt;ref name=&quot;Özgökçe+Tan+Stevanović2005&quot;/&gt;.

=== Рэльеф ===
{{падрабязна|[[Геаграфія Турцыі]]}}
[[Файл:Turkey Relief - DPLA - 28c484d8d8abe9b3fb39c4e416f67994.jpg|міні|'''Карта рэльефу Малай Азіі''': Колеравая гама дэманструе перапады вышынь паміж прыбярэжнымі нізінамі і высокім цэнтральным пласкагор’ем. На малюнку выразна відаць пераход да [[Армянскае нагор’е|Армянскага нагор’я]] на ўсходзе.]]
Рэльеф паўвострава пераважна горны&lt;ref name=&quot;Atalay&quot;/&gt;. Большую ягоную частку займае [[Паўпустыня|паўпустыннае]] [[Малаазіяцкае нагор’е]], якое на ўсходзе паступова пераходзіць у [[Армянскае нагор’е]]. Унутраная частка Малаазіяцкага нагор’я занята шырокім [[Анаталійскае пласкагор’е|Анаталійскім пласкагор’ем]] ({{num|900–1200|м}} [[Вышыня над узроўнем мора|над узроўнем мора]]), паверхня якога складзена пераважна з [[вапняк]]оў, што перасякаюцца [[Складкаватая дыслакацыя|складкаватымі]] [[Горны хрыбет|хрыбтамі]] і [[Вулканічны конус|вулканічнымі конусамі]]&lt;ref name=Prothero1920/&gt;. З поўначы яго абрамляюць [[Пантыйскія горы]] (ад {{lang-grc|Πόντος}} — мора), а з поўдня — горы [[Таўр]] (ад {{lang-grc2|Ὄρη Ταύρου}} — «горы быка»)&lt;ref name=&quot;Erinç&quot;/&gt;. Уздоўж марскіх берагоў цягнуцца толькі вузкія палосы [[Нізіна|нізін]] з тыповай міжземнаморскай расліннасцю&lt;ref name=Prothero1920/&gt;.

Горныя сістэмы па-рознаму фарміруюць [[Берагавая лінія|берагавую лінію]]. Пантыйскія горы амаль усюды стромка абрываюцца да ўзбярэжжа Чорнага мора, пакідаючы толькі ў некалькіх месцах невялікія ўчасткі прыбярэжных нізін. Залівы на поўначы (найбуйнейшыя з якіх — [[Сіноп]]скі і [[Самсун]]скі) неглыбока ўразаюцца ў сушу і абрамляюцца крутымі схіламі&lt;ref name=Prothero1920/&gt;. На поўдні хрыбет Таўр таксама ўтварае пераважна слабарасчлянёны бераг, аднак месцамі ён адступае ўглыб сушы. Там утвараюцца шырокія прыбярэжныя нізіны і вялікія залівы (Мерсінскі і Іскендэрун), якія адасабляюць на паўднёвым узбярэжжы [[Лікійскі паўвостраў|Лікійскі]] і [[Кілікійскі паўвостраў|Кілікійскі паўастравы]].

Своеасаблівы ландшафт сфарміраваўся на захадзе паўвострава: тут горныя хрыбты падыходзяць да Эгейскага мора амаль перпендыкулярна і спадзіста спускаюцца да вады. Яны падзелены шырокімі рачнымі далінамі, якія традыцыйна служаць зручнымі шляхамі зносін паміж узбярэжжам і ўнутранымі абласцямі. У выніку гэтага заходняя берагавая лінія вельмі моцна расчлянёная&lt;ref name=Prothero1920/&gt; і ўтварае мноства зручных, абароненых ад вятроў глыбокіх [[Бухта|бухт]]. Менавіта ў адной з такіх бухт гістарычна ўзнік і квітнее найважнейшы порт азіяцкай Турцыі — горад [[Ізмір]] (антычная Смірна).

Такая канфігурацыя рэльефу абумовіла гістарычны кірунак галоўных транспартных шляхоў: яны заўсёды ішлі з захаду на ўсход, ператвараючы Анатолію ў натуральны мост паміж Балканскім паўвостравам і глыбіннымі раёнамі Азіі. Пры гэтым камунікацыя цэнтральнага пласкагор'я з паўночным і паўднёвым берагамі заўсёды была істотна абцяжаранай&lt;ref name=Prothero1920/&gt;.

=== Геалагічная будова ===
[[Файл:Weichsel-Würm-Glaciation.png|міні|Еўропа падчас [[Апошні ледавіковы максімум|апошняга ледавіковага максімуму]], каля {{num|20000}} гадоў таму. Анатолія была злучана з еўрапейскім кантынентам прыкладна да 5600 да н. э.]]
У [[Тэктоніка|тэктанічным]] плане [[кайназой]]скія [[Складкаватая дыслакацыя|складкаватыя структуры]] рэгіёна з’яўляюцца натуральным працягам горных сістэм [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]&lt;ref name=&quot;Balkans&quot;/&gt;. Фарміраванне сучаснага аблічча рэльефу адбывалася ў [[Неагенавы перыяд|неагене]] і першай палове [[Трацічны перыяд|трацічнага перыяду]], калі рэгіён разам з суседнімі тэрыторыямі Еўропы і Міжземнамор’я зведаў актыўныя тэктанічныя рухі — узняцці, апусканні і раздробліванне. З лініямі тэктанічных разломаў звязана праяўленне працэсаў [[вулканізм]]у, асабліва ва ўсходняй частцы Малаазіяцкага нагор’я. Сёння заходняя і цэнтральная часткі паўвострава адрозніваюцца высокай [[Сейсмічная актыўнасць|сейсмічнай актыўнасцю]]&lt;ref name=&quot;Tethyan&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cenozoic&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Neotectonics&quot;/&gt;.

Доўгі час Малая Азія ўяўляла сабой адзіны суцэльны масіў з Еўропай. Канчатковае аддзяленне Анатоліі ад Балкан адбылося толькі каля 5600 года да н. э.&lt;ref name=&quot;Black Sea Deluge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dimitrov1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dimitrov2&quot;/&gt; Тады [[Дэгляцыяцыя|раставанне ледавікоў]] выклікала маштабнае падняцце ўзроўню Міжземнага мора амаль на 120 метраў&lt;ref name=&quot;Dimitrov1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dimitrov2&quot;/&gt;, што прывяло да прарыву сучасных турэцкіх праліваў&lt;ref name=&quot;Black Sea Deluge&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dimitrov1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Dimitrov2&quot;/&gt;. У выніку гэтага два раней замкнёныя вадаёмы (сучасныя Мармуровае і Чорнае моры)&lt;ref name=&quot;Black Sea Deluge&quot;/&gt; злучыліся з [[Сусветны акіян|Сусветным акіянам]], а берагавая лінія набыла свой складаны расчлянёны характар&lt;ref name=&quot;Aksu_Hiscott_Yaşar&quot;/&gt;.

=== Клімат ===
{{main|Клімат Турцыі}}
{{Гл. таксама|Змена клімату ў Турцыі}}
[[Файл:Blue Lagoon - 2014.10 - panoramio.jpg|міні|Курортны пасёлак [[Алюдэніз]]. На [[Турэцкая рыўера|Турэцкай рыўеры]] пераважае [[міжземнаморскі клімат]].]]
Анатолія вызначаецца вялікай разнастайнасцю кліматычных умоў, што абумоўлена яе складаным горным рэльефам і ўплывам адразу некалькіх мораў. У цэлым клімат мае горны характар з выразнымі рысамі кантынентальнасці&lt;ref name=&quot;climate&quot;/&gt;.
* Унутраныя раёны (Анаталійскае пласкагор’е) маюць тыповы [[кантынентальны клімат]]. Лета тут паўсюдна спякотнае і засушлівае, а зімы — халодныя і снежныя&lt;ref name=Prothero1920/&gt;.
* Заходняе і паўднёвае ўзбярэжжы (Эгейскае і Міжземнае моры) знаходзяцца ў зоне тыповага [[Міжземнаморскі клімат|міжземнаморскага клімату]]. Тут цёплае, сухое лета і мяккая дажджлівая зіма без устойлівага снежнага покрыва&lt;ref name=Prothero1920/&gt;. Улетку сярэднясутачная тэмпература часта перавышае +30 °C, а на поўдні зрэдку можа дасягаць і +40 °C.
* Паўночнае ўзбярэжжа (Чорнае і Мармуровае моры) адрозніваецца [[Умераны клімат|ўмерана]]-[[Марскі клімат|марскім (акіянічным) кліматам]]. Для яго характэрныя цёплае, часам [[туман]]нае лета і прахалодная выразная зіма. Гэта самы вільготны рэгіён: [[ападкі]] (ад 1000 да 2500 мм за год) выпадаюць даволі раўнамерна на працягу ўсяго года&lt;ref name=Prothero1920/&gt;.
* На паўднёвым усходзе Анатоліі клімат набывае рысы [[Трапічны клімат|трапічнага]] пустыннага з вельмі нізкай вільготнасцю&lt;ref name=Prothero1920/&gt;&lt;ref name=&quot;climate&quot;/&gt;.

=== Гідраграфія ===
{{main|Рэкі Турцыі|Возеры Турцыі}}
[[Файл:Lake Tuz, Turkey (Unsplash O0uCm1WLnA0).jpg|міні|&lt;center&gt;Засоленыя берагі возера [[Туз]]&lt;/center&gt;]]
Кліматычныя ўмовы і рэльеф не спрыяюць развіццю густой рачной сеткі. Рэкі Анатоліі пераважна малаводныя і маюць нераўнамерны [[Гідралагічны рэжым|рэжым]]: з-за ўсталявання трывалага летняга [[антыцыклон]]у многія з іх моцна мялеюць або цалкам перасыхаюць&lt;ref name=&quot;Atalay&quot;/&gt;. Найбуйнейшыя рэкі рэгіёна ўпадаюць у Чорнае і Міжземнае моры, у той час як далей на ўсходзе, ужо на Армянскім нагор’і, бяруць пачатак дзве вялікія ракі Месапатаміі — [[Тыгр]] і [[Еўфрат]]. Самай доўгай ракой паўвострава з’яўляецца [[Кызылырмак]] (каля 950 км)&lt;ref name=Prothero1920/&gt;, чыя шырокая забалочаная [[Дэльта (рака)|дэльта]] ўпадае ў Чорнае мора. Анаталійскія рэкі не маюць [[Суднаходства|суднаходнага]] значэння праз сваю [[Парог ракі|парожыстасць]] і перапады ўзроўню вады, аднак яны адыгрываюць надзвычай важную ролю як крыніцы [[Водазабеспячэнне|водазабеспячэння]] і [[Арашэнне|арашэння]]. На многіх з іх збудаваны сістэмы плацін і вадасховішчаў&lt;ref name=&quot;Atalay&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hidrografya&quot;/&gt;.

[[Возера|Азёрныя]] катлавіны маюць пераважна тэктанічнае і [[карст]]авае паходжанне&lt;ref name=&quot;Landscapes&quot;/&gt;. Амаль усе яны [[Бяссцёкавае возера|бяссцёкавыя]] і моцна [[Мінеральнае возера|засоленыя]]. Найбуйнейшае з іх — возера [[Туз]] — знаходзіцца ў цэнтральнай частцы [[Анаталійскае пласкагор’е|Анаталійскага пласкагор’я]] і акружана паласой [[Саланчакі|саланчакоў]] ды балот&lt;ref name=Prothero1920/&gt;. Праблема недахопу [[Прэсная вада|прэснай вады]] асабліва востра стаіць у раёнах, дзе на паверхню выходзяць [[вапняк]]і (карст) — [[паверхневыя воды]] там практычна адсутнічаюць. Паўднёвыя паўастравы і некаторыя раёны цэнтральнага пласкагор’я з’яўляюцца амаль цалкам бязводнымі&lt;ref name=&quot;Landscapes&quot;&gt;{{cite book |last1=Kuzucuoğlu |first1=Catherine |last2=Çiner |first2=Attila |last3=Kazancı |first3=Nizamettin |title=Landscapes and Landforms of Turkey |publisher=Springer |year=2019 |doi=10.1007/978-3-030-03515-0 |isbn=978-3-030-03513-6 |language=en }}&lt;/ref&gt;.

=== Экарэгіёны ===
Прырода Анатолійскага паўвострава вылучаецца надзвычайнай [[Біялагічная разнастайнасць|біялагічнай разнастайнасцю]], што абумоўлена ягонай роляй «моста» паміж Еўропай і Азіяй, а таксама складаным рэльефам. Кліматычнае і ландшафтнае занаванне рэгіёна мае выразную спецыфіку: калі на поўначы вільготны і ўмераны клімат прыбярэжных раўнін і гор спрыяе развіццю густых [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых]], [[Іглічны лес|іглічных]] і [[Мяшаныя лясы|мяшаных лясоў]], то ў цэнтральнай і ўсходняй частках паўвострава ва ўмовах засушлівага кантынентальнага клімату пануюць [[Лістападныя расліны|лістападныя]] масівы і бязкрайнія [[лесастэп]]ы, а на захадзе і поўдні тыповы міжземнаморскі клімат фарміруе ландшафты з [[Вечназялёныя расліны|вечназялёных]] лясоў, [[Рэдкалессе|рэдкалессяў]] і спецыфічнага [[Кустоўе|кустоўя]] — [[маквіс]]у.

Асноўныя [[Экалагічны рэгіён|экарэгіёны]]:
* '''[[Эўксінска-калхідскія лісцевыя лясы]]''': гэтыя ўмераныя шыракалістыя і мяшаныя лясы працягнуліся праз усю паўночную Анатолію, размяшчаючыся паміж гарамі і Чорным морам. Яны ўключаюць [[Рэліктавыя віды|рэліктавыя]] анклавы ўмераных [[Дажджавы лес|дажджавых лясоў]], размешчаных уздоўж паўднёва-ўсходняга ўзбярэжжа Чорнага мора ва ўсходняй Турцыі і Грузіі.
* '''[[Паўночнаанаталійскія іглічныя і лісцевыя лясы]]''': Размешчаныя ў горнай сістэме поўначы, яны служаць кліматычным бар’ерам паміж вільготным узбярэжжам і сухім унутраным плато.
[[Файл:Central Anatolia (52397494465).jpg|міні|&lt;center&gt;Засушлівыя рэдкалессі [[Анаталійскае пласкагор’е|цэнтральнага плато]]&lt;/center&gt;]]
* '''Цэнтральнаанаталійскія лісцевыя лясы і стэпы'''
** '''[[Цэнтральнаанаталійскія лісцевыя лясы|Лясы]]''': Складаюцца пераважна з лістападных дубоў і стойкіх да халадоў вечназялёных хвой.
** '''[[Цэнтральнаанаталійскія стэпы|Стэпы]]''': Засушлівыя даліны вакол салёных азёр. Тут асаблівую цікавасць уяўляюць галафітныя (солеўстойлівыя) раслінныя супольнасці, здольныя выжываць у экстрэмальных умовах мінералізаванай глебы.
* '''[[Усходнеанаталійскія лісцевыя лясы]]''': Экарэгіён высокагорнага плато. Суровы кантынентальны клімат вызначае перавагу лесастэпаў з дубовымі гаямі, якія чаргуюцца з горнымі лугамі і рачнымі зараснікамі.
* '''[[Анаталійскія іглічныя і лісцевыя мяшаныя лясы]]''': Пераходная зона паміж плато і морам, дзе сустракаюцца хваёвыя масівы і дубовыя рэдкалессі.
* '''[[Эгейскія і заходнетурэцкія склерафільныя і мяшаныя лясы]]''': Займаюць прыбярэжныя нізіны і даліны заходняй Анатоліі, што мяжуюць з Эгейскім морам. Аснову складаюць лясы з {{bt-bellat|Хвоя турэцкая{{!}}турэцкай хвоі|Pinus brutia}}, дубовыя рэдкалессі і густыя зараснікі маквісу. Сярод вечназялёных склерафільных дрэў і кустоў шырока прадстаўленыя флора-сімвалы Міжземнамор’я: {{bt-bellat|масліна еўрапейская|Olea europaea}}, {{bt-bellat|сунічнае дрэва буйнаплоднае|Arbutus unedo}} і {{bt-bellat|сунічнае дрэва чырвонае{{!}}чырвонае|Arbutus andrachne}}, {{bt-bellat|дуб кермесавы|Quercus coccifera}} і {{bt-bellat|лаўр высакародны|Laurus nobilis}}.
* '''[[Паўднёваанаталійскія горныя іглічныя і лісцевыя лясы]]''': Займаюць [[Таўрскія горы]] на поўдні Анатоліі. Пераважаюць іглічныя лясы, галоўным чынам з анаталійскай {{bt-bellat|Хвоя чорная{{!}}чорнай хвоі|Pinus nigra}}, {{bt-bellat|Кедр ліванскі{{!}}ліванскага кедра|Cedrus libani}}, {{bt-bellat|Піхта кілікійская{{!}}кілікійскай піхты|Abies cilicica}} і ядлоўца ({{bt-bellat|Ядловец смярдзючы{{!}}смярдзючага|Juniperus foetidissima}} і {{bt-bellat|Ядловец высокі{{!}}высокага|Juniperus excelsa{{!}}J. excelsa}}). Шыракалістыя дрэвы прадстаўлены дубам, грабам і клёнам і сустракаюцца ў больш вільготных нізінах.
* '''[[Усходнеміжземнаморскія іглічныя, склерафільныя і шыракалістыя прыбярэжныя лясы]]''': Вузкая прыбярэжная паласа паміж Таўрскімі гарамі і Міжземным морам. Раслінныя супольнасці ўключаюць шыракалістыя склерафільныя маквісы, лясы {{bt-bellat|Хвоя алепская{{!}}алепскай|Pinus halepensis}} і {{bt-bellat|Хвоя турэцкая{{!}}турэцкай хвой|Pinus brutia}}, а таксама сухія дубовыя рэдкалессі, якія плаўна пераходзяць у прыбярэжныя стэпы.

{{wide image|Pontic Panorama.jpg|1000px|&lt;center&gt;Краявід Пантыйскіх гор у Чарнаморскім рэгіёне на поўначы Анатоліі. Тыповая расліннасць [[Паўночнаанаталійскія іглічныя і лісцевыя лясы|паўночнаанаталійскі іглічных і лісцевых лясоў]].&lt;/center&gt;}}

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Анатоліі}}

=== Дагістарычная Анатолія ===
[[Файл:Museum of Anatolian Civilizations003.jpg|міні|Насценны роспіс з выявамі [[Тур (жывёла)|тура]], аленя і людзей у [[Чатал-Хююк]]у — найбуйнейшым і найлепш захаваным неалітычным паселішчы з вядомых на сёння. У 2012 годзе ўключанае ў [[Спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |title=Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List |publisher=Global Heritage Fund |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025024/http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |archive-date=2013-01-17 }}&lt;/ref&gt;.]]
Гісторыя засялення Анатоліі [[Анатамічна сучасны чалавек|сучаснымі людзьмі]] ўзыходзіць яшчэ да эпохі [[палеаліт]]у&lt;ref name=&quot;Stiner+Kuhn+Güleç2013&quot;/&gt;. Сярод найбольш вядомых неалітычных паселішчаў — [[Чатал-Хююк]], [[Чаёню]], [[Невалы-Чоры]], [[Ашыклы-Хююк]], [[Бонджуклу-Хююк]], [[Хаджылар]], [[Гёбеклі-Тэпэ]], [[Наршунтэпэ]], [[Кёшк-Хююк]] і [[Юмуктэпэ]]. Асаблівую ўвагу навукоўцаў прыцягвае Гёбеклі-Тэпэ (каля {{Год0|-9600}}), які лічыцца найстаражытнейшым вядомым храмавым комплексам у свеце&lt;ref name=&quot;Schmidt&quot;/&gt;. Ягонае адкрыццё змяніла ўяўленні пра [[Неалітычная рэвалюцыя|неалітычную рэвалюцыю]]: яно сведчыць пра тое, што манументальная архітэктура і складаныя рэлігійныя культы маглі папярэднічаць узнікненню земляробства&lt;ref name=&quot;Watkins&quot;/&gt;. Чатал-Хююк (каля 7000 г. да н. э.) лічыцца самым развітым з ранніх паселішчаў і вызначаецца ўнікальнай гарадской планіроўкай&lt;ref name=&quot;Whitehouse+Martin2004&quot;/&gt;.

[[Файл:Göbeklitepe_Şanlıurfa.jpg|міні|злева|[[Хендж]]ы ў [[Гёбеклі-Тэпэ]], узведзеныя яшчэ ў 9600 годзе да н. э.]]
Апошнія дасягненні ў галіне [[Археагенетыка|археагенетыкі]] пацвердзілі, што распаўсюджванне земляробства з [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] ў Еўропу было цесна звязана з міграцыяй [[Раннія еўрапейскія земляробы|ранніх земляробаў]] з Анатоліі каля 9000 гадоў таму і не было выключна культурным абменам&lt;ref name=&quot;first Europeans&quot;/&gt;. [[Анатолійскі неаліт|Анаталійскія земляробы эпохі неаліту]] ў генетычным плане паходзілі пераважна ад мясцовых анаталійскіх [[Паляўнічыя-збіральнікі|паляўнічых-збіральнікаў]]. Гэта сведчыць пра тое, што земляробства было самастойна асвоена імі на месцы, а не было прынесена ў рэгіён іншымі народамі шляхам [[Дэмічная дыфузія|дэмічнай дыфузіі]] (хвалі міграцый)&lt;ref name=&quot;Lazaridis+Nadel+et_al2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Feldman+et_al2019&quot;/&gt;. У далейшым земляробы анаталійскага паходжання рассяліліся па ўсёй Еўропе, дайшоўшы на захадзе да [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]] і [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравоў]]&lt;ref name=&quot;Ancient genomes&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Olalde+Mallick+et_al2019&quot;/&gt;, а таксама да [[Магрыб]]а&lt;ref name=&quot;Northwest African&quot;/&gt;. Значная частка генетычнай спадчыны большасці сучасных [[Еўрапейцы|еўрапейцаў]] бярэ пачатак менавіта ад гэтых неалітычных анаталійскіх земляробаў&lt;ref name=&quot;Allentoft+Sikora+et_al2024&quot;/&gt;. Сучасныя жыхары [[Левант]]а таксама маюць значную долю анаталійскіх генаў, атрыманых у выніку больш позніх міграцый пасля бронзавага веку&lt;ref name=&quot;Almarri+et_al2021&quot;/&gt;.

Каля 6500 гадоў таму і пазней жыхары Анатоліі сталі больш генетычна аднароднымі праз прыток насельніцтва з усходу. На больш ранніх формах анаталійскіх і неіндаеўрапейскіх моў (такіх як [[Хацкая мова|хацкая]] і [[Хурыцкая мова|хурыцкая]]), імаверна, размаўлялі як мігранты, так і мясцовыя жыхары, якія ўдзельнічалі ў гэтым маштабным працэсе змешвання. Да прыходу індаеўрапейцаў менавіта [[аўтахтонныя народы]], такія як [[хаты]], стварылі ў цэнтральнай Анатоліі развітую культуру, чые рэлігійныя і мастацкія традыцыі пазней перанялі індаеўрапейскія [[хеты]]&lt;ref&gt;{{harvnb|Bryce|2005|pp=373}}: &lt;blockquote&gt;Сцісла кажучы, хеты былі народам шматлікіх і разнастайных культурных вытокаў і ўплываў. Іхняя рэлігія ўяўляла сабой сукупнасць рытуалаў і вераванняў, якая складалася з аўтахтонных хацкіх, індаеўрапейскіх, хурыцкіх і ранніх месапатамскіх элементаў. Хецкая „літаратура“ таксама была мультыкультурнай: яна складалася пераважна з народных казак, легенд і міфаў хацкага, [[Шумеры|шумерскага]], [[акад]]скага, [[Вавілонія|вавілонскага]] і хурыцкага паходжання, а таксама ўключала хецкую версію [[Эпас пра Гільгамеша|эпасу пра Гільгамеша]].{{oq|en|In short, the Hittites were a people of many diverse cultural origins and influences. Their religion was a composite of rituals and beliefs made up of native Hattian, Indo-European, Hurrian, and early Mesopotamian elements. Hittite 'literature' was also multicultural, consisting largely of folk tales, legends, and myths which were Hattian, Sumerian, Akkadian, Babylonian, and Hurrian in origin, and included a Hittite version of the epic of Gilgamesh.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Варта адзначыць, што так званы «стэпавы» генетычны складнік адсутнічаў у жыхароў Анатоліі аж да пачатку бронзавага веку&lt;ref name=&quot;Southern Arc&quot;/&gt;.

У перыяд [[Медны век|энеаліту]] і ранняга [[Бронзавы век|бронзавага веку]] Анатолія стала адным з найважнейшых цэнтраў [[Археаметалургія|зараджэння металургіі]] дзякуючы багатым радовішчам [[Медзь|медзі]] і іншых металаў&lt;ref name=&quot;Yener2000&quot;/&gt;. У гэты час пачынаюць фарміравацца першыя ўмацаваныя [[Горад-дзяржава|гарады-дзяржавы]], найбольш вядомым з якіх стала старажытная [[Троя]] на паўночным захадзе паўвострава. Пазней, на рубяжы бронзавага і [[Жалезны век|жалезнага вякоў]], менавіта Анатолія стала радзімай яшчэ адной тэхналагічнай рэвалюцыі — [[Гісторыя апрацоўкі жалеза|пачатку апрацоўкі жалеза]]&lt;ref name=&quot;Mining&quot;/&gt;. Старажытныя грэкі прыпісвалі гэтае вынаходства прычарнаморскаму народу [[Халібы|халібаў]] (верагодна, [[Пракартвельская мова|протакартвельскі]]), які жыў на поўначы паўвострава. Ад іхняга наймення ў старажытнагрэчаскай мове нават утварылася слова {{lang-el2|χάλυψ}} (''халіпс''), што азначала «сталь».

Неалітычная Анатолія часта разглядаецца як магчымая [[прарадзіма]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]] ([[Анаталійская гіпотэза]])&lt;ref name=&quot;Renfrew1990&quot;/&gt;, хоць лінгвісты часцей схіляюцца да версіі яе пазнейшага паходжання ў стэпах на поўнач ад Чорнага мора ([[Курганная гіпотэза]]). Тым не менш, дакладна вядома, што на [[Анаталійскія мовы|анаталійскіх мовах]] — самай ранняй задакументаванай галіне індаеўрапейскай сям’і — у Анатоліі размаўлялі прынамсі з [[XIX стагоддзе да н.э.|XIX стагоддзя да нашай эры]]&lt;ref name=&quot;historyfiles&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica_Anatolian languages&quot;/&gt;.

=== Старажытная Анатолія (XX–VI стагоддзі да н. э.) ===
{{Гл. таксама|Старажытныя царствы Анатоліі}}
Пісьмовая гісторыя Анатоліі пачынаецца з [[Гліняныя таблічкі|гліняных таблічак]], створаных прыкладна ў 2000 годзе да н. э., якія былі знойдзеныя на месцы сучаснага [[Кюльтэпэ-Каніш|Кюльтэпэ]]{{sfn|Howard|2016|p=26}}. Гэтыя таблічкі належалі [[Карум (гандлёвая калонія)|асірыйскай гандлёвай калоніі]]{{sfn|Howard|2016|p=26}}. У той час у Анатоліі былі пашыраныя такія мовы, як [[Хацкая мова|хацкая]], [[Хурыцкая мова|хурыцкая]], [[Хецкая мова|хецкая]], [[Лувійская мова|лувійская]] і [[Палайская мова|палайская]]{{sfn|Steadman|2012|p=234}}.

==== Хаты і хурыты ====
{{main|Хаты|Хурыты}}
Найстаражытнейшымі гістарычна задакументаванымі народамі Анатоліі былі хаты, што насялялі яе цэнтральную частку, і хурыты, якія жылі далей на ўсход. Хаты з’яўляліся [[Аўтахтонныя народы|аўтахтонным народам]], а іхнім галоўным цэнтрам быў горад [[Хатуса|Хатуш]]. Генетычная прыналежнасць [[Хацкая мова|хацкай мовы]] дагэтуль застаецца нявысветленай, у той час як [[хурыцкая мова]] належыць да асобнай [[Хурыта-ўрарцкія мовы|хурыта-ўрарцкай моўнай сям’і]]. Усе гэтыя мовы сёння вымерлі; у навуцы высоўваліся гіпотэзы пра іхняе сваяцтва з [[Каўказскія мовы|карэннымі мовамі Каўказа]]{{sfn|Bryce|2005|p=12}}, у прыватнасці, з [[Нахска-дагестанскія мовы|нахска-дагестанскімі]]&lt;ref name=&quot;Касьян&quot;/&gt;, аднак яны не атрымалі шырокага прызнання.

У старажытнасці гэты рэгіён славіўся экспартам сыравіны. Наладжаны гандаль паміж Анатоліяй і [[Старажытная Месапатамія|Месапатаміяй]] пачаў зараджацца яшчэ ў часы [[Акадская імперыя|Акадскай імперыі]], а ў перыяд [[Стараасірыйскае царства|Стараасірыйскага царства]] (XXI–XVIII стст. да н. э.) ён працягваўся і набыў яшчэ большы размах. Асірыйскія гандляры прывозілі [[волава]] і тканіны ў абмен на медзь, [[серабро]] і [[золата]]. [[Клінапіс]]ныя таблічкі, датаваныя прыкладна XX стагоддзем да н. э., якія былі знойдзеныя ў асірыйскай калоніі [[Кюльтэпэ-Каніш|Каніш]] у Анатоліі, сведчаць пра выкарыстанне развітой сістэмы гандлёвых разлікаў і крэдытавання&lt;ref name=&quot;Freeman&quot;/&gt;{{sfn|Akurgal|2001|p=}}{{sfn|Barjamovic|2011|p=}}.

==== Эпоха хетаў і калапс бронзавага веку ====
{{Гл. таксама|Заходнеанаталійская цывілізацыя}}
[[Файл:Sphinx Gate, Hattusa 01.jpg|міні|Сфінксава брама ў Хатусе]]
На змену хацкім кіраўнікам паступова прыйшлі хецкія ўладары{{sfn|Howard|2016|p=26}}. [[Хецкае царства]], якое дасягнула свайго росквіту ў сярэдзіне [[2 тысячагоддзе да н.э.|II тысячагоддзя да н. э.]], стала адной з наймагутнейшых імперый Старажытнага Усходу. Ягонай сталіцай быў горад [[Хатуса]], вядомы сваімі масіўнымі цыклапічнымі сценамі{{sfn|Howard|2016|p=26}}. Хеты паспяхова сапернічалі з [[Новае царства (Егіпет)|Егіптам]] за кантроль над Усходнім Міжземнамор’ем, што прывяло да знакамітай [[Бітва пры Кадэшы|бітвы пры Кадэшы]] ({{Год0|-1274}}) і падпісання найстаражытнейшага з вядомых мірных дагавораў. Прыкладна з 1700 па 1200 год да н. э. хецкая дзяржава суіснавала ў Анатоліі з роднаснымі [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскімі народамі]] — [[Палайцы|палайцамі]] на поўначы і [[Лувійцы|лувійцамі]] на поўдні і захадзе{{sfn|Howard|2016|p=26}}. Лувійцы, у прыватнасці, распрацавалі ўласную іерагліфічную пісьменнасць і адыгрывалі значную ролю ў культуры рэгіёна.

У канцы XIII–пачатку XII стагоддзя да н. э. рэгіён ахапіў маштабны сістэмны крызіс, вядомы як [[Катастрофа бронзавага веку]]. У гэты перыяд Хецкае царства распалася пад ціскам унутраных праблем і магутнага знешняга ўварвання. З боку Эгейскага мора на Анатолію і суседнія землі абрынуліся «[[народы мора]]», а з паўднёва-ўсходняй Еўропы па сушы хлынулі новыя хвалі індаеўрапейскіх мігрантаў{{sfn|Howard|2016|pp=26–27}}. Сярод іх былі продкі [[Фрыгійцы|фрыгійцаў]] — народа, які ў навуцы часта разглядаецца як роднасны [[Армяне|армянам]] або нават як іхні верагодны продак ([[Армяна-фрыгійская гіпотэза]]). Хатуса і многія іншыя гарады былі спаленыя і назаўжды пакінутыя жыхарамі, а развітыя гандлёвыя сувязі — разарваныя.

Менавіта ў кантэксце гэтых бурных падзей і шматлікіх войнаў эпохі калапсу разгортвалася гісторыя [[Троя|Троі]]. Дакладна невядома, ці ляжаць у аснове эпасу пра [[Траянская вайна|Траянскую вайну]] канкрэтныя гістарычныя падзеі{{sfn|Jablonka|2012|pp=724–726}}, аднак [[Культурны пласт|археалагічныя пласты]] Троі эпохі [[Позні бронзавы век|позняга бронзавага веку]] дэманструюць відавочныя сляды разбурэнняў, якія найбольш адпавядаюць апісанням у [[гамер]]аўскай «[[Іліяда|Іліядзе]]»{{sfn|McMahon|2012|p=17}}.

==== Постхецкая Анатолія ====
[[Файл:Median Empire uk.svg|міні|Карта [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] станам на VI ст. да н. э. Паказана [[Лідыя|Лідыйскае царства]] і тагачасныя рэгіянальныя сілы па-за межамі Анатоліі: [[Мідыя|Мідыйская імперыя]], Егіпет і [[Новававілонскае царства|Новававілонская дзяржава]].]]
Пасля Катастрофы бронзавага веку Анатолія ўступіла ў перыяд палітычнай раздробленасці. На паўднёвым усходзе паўвострава і ў Паўночнай Сірыі ўзніклі невялікія [[новахецкія дзяржавы]], насельніцтва якіх, імаверна, складалі пераважна носьбіты [[Лувійская мова|лувійскай мовы]]{{sfn|Yakubovich|2012|p=538}}.

У цэнтральнай Анатоліі ў VIII стагоддзі да н. э. дасягнула свайго росквіту [[Фрыгія]] з галоўнымі цэнтрамі ў [[Гордзіян]]е і на месцы сучаснага горада [[Кайсеры]]{{sfn|Howard|2016|p=27}}. Фрыгійцы размаўлялі на індаеўрапейскай мове, [[Грэка-фрыгійская гіпотэза|блізкай]] да [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]]{{sfn|Beckman|2012|p=522}}. Іхнім найбольш вядомым уладаром быў паўлегендарны цар [[Мідас]]. На ўсходзе, вакол возера [[Ван (возера)|Ван]], існавала магутная дзяржава [[Урарту]], жыхары якой размаўлялі на неіндаеўрапейскай мове{{sfn|Zimansky|2012|p=552}}{{sfn|Howard|2016|p=27}}. Урарту і Фрыгія палі ў VII стагоддзі да н. э., не вытрымаўшы маштабнага ўварвання [[Качэўнікі|качавых плямёнаў]] [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]] і [[Скіфы|скіфаў]]{{sfn|Howard|2016|p=27}}{{sfn|Howard|2016|p=28}}.

На змену ім у заходняй і паўднёвай Анатоліі прыйшлі [[лідыйцы]], [[карыйцы]] і [[лікійцы]]{{sfn|Howard|2016|p=28}}. Гэтыя тры культуры «можна разглядаць як адраджэнне старажытнай аўтахтоннай культуры хацкіх гарадоў Анатоліі»{{sfn|Howard|2016|p=28}}. Найбольшай магутнасці дасягнула [[Лідыя|Лідыйскае царства]] са сталіцай у Сардах, якое ўвайшло ў сусветную гісторыю як радзіма першых [[Манета|манет]], вычаканеных з [[электрум]]у ў VII стагоддзі да н. э.&lt;ref name=&quot;Allan+Avila-Martel+et_al&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Howgego&quot;/&gt;

Адначасова з гэтым уздоўж усяго заходняга (Эгейскага) ўзбярэжжа паўвострава ішла {{iw|Першая грэчаская каланізацыя||el|Πρώτος ελληνικός αποικισμός}}. [[Іанійцы|Іанійскія]], [[Эалійцы|эалійскія]] і [[Дарыйцы|дарыйскія грэкі]] заснавалі тут шэраг [[Поліс (антычнасць)|полісаў]], такіх як [[Мілет]], [[Эфес (горад)|Эфес]] і [[Смірна]], ператварыўшы гэты рэгіён ([[Іонія|Іонію]]) у адзін з галоўных эканамічных і інтэлектуальных цэнтраў [[Антычны свет|антычнага свету]].

Эпоха незалежных анаталійскіх дзяржаў завяршылася ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. (каля {{Год0|-546}}), калі апошні лідыйскі цар [[Кроз]] быў разгромлены персідскім царом [[Кір II Вялікі|Кірам Вялікім]], у выніку чаго ўся Анатолія ўвайшла ў склад [[Дзяржава Ахеменідаў|імперыі Ахеменідаў]].

==== Ранняя грэчаская прысутнасць ====
{{Некалькі выяў
| align = right
| image1 = Afrodisias_-_Sebastión_-_Sebasteion.jpg
| width1 = 280
| alt1 =
| caption1 =
| image2 = Tetrapilón_-_Afrodisias_-_02.jpg
| width2 = 180
| alt2 =
| caption2 =
| footer = Себастэён (злева) і Тэтрапілон (справа) у [[Афрадысіяда|Афрадысіядзе]] ў [[Карыя|Карыі]], якая ў 2017 годзе была ўключана ў [[спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]].
}}
У канцы бронзавага веку ў Анатоліі існавалі тры&lt;ref name=Bryce_2012_pp369–370/&gt; або чатыры&lt;ref name=&quot;Britannica_Greek colonies&quot;/&gt; грэкамоўныя паселішчы, сярод якіх быў і [[Мілет]]&lt;ref name=Bryce_2012_pp369–370/&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica_Greek colonies&quot;/&gt;. Прыкладна ў 1200–1000 гадах да н. э. [[Першая грэчаская каланізацыя|грэкі пачалі масава міграваць]] на заходняе ўзбярэжжа паўвострава{{sfn|Howard|2016|p=27}}{{sfn|Harl|2012|p=753}}. Дакладныя маштабы гэтых міграцый застаюцца невядомымі&lt;ref&gt;{{harvnb|Harl|2012|p=753}}: &lt;blockquote&gt;Ацаніць маштабы грэчаскіх міграцый пасля распаду [[Мікенская цывілізацыя|мікенскіх царстваў]] немагчыма.{{oq|en|It is impossible to estimate the scale of Greek migrations after the collapse of the Mycenaean kingdoms.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;. Сярод найважнейшых заснаваных гарадоў былі Мілет, [[Эфес (горад)|Эфес]], [[Галікарнас]], [[Смірна]] (сучасны Ізмір) і іншыя{{sfn|Harl|2012|pp=753–756}}. Гэтыя паселішчы былі аб’яднаны ў гістарычныя вобласці [[Эаліда]], [[Іонія]] і [[Дарыйскае шасціграддзе|Дарыда]] — у адпаведнасці з назвамі грэчаскіх плямёнаў, якія іх засялілі{{sfn|Greaves|2012|p=505}}{{sfn|Harl|2012|p=753}}. Да 900 года да н. э. грэчаскія калоніі ўзніклі ўздоўж усяго заходняга ўзбярэжжа Анатоліі: ад [[Кнід]]а на поўдні аж да ўваходу ў праліў [[Гелеспонт]] (Дарданэлы) на поўначы{{sfn|Harl|2012|p=753}}. Пры гэтым у глыб Анатоліі грэчаская культура пранікала слаба аж да часоў [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]]. Так, у раннім [[Жалезны век|жалезным веку]] грэчаскія паселішчы існавалі «пераважна (хоць і не выключна)» ўздоўж заходняга ўзбярэжжа паўвострава&lt;ref&gt;{{harvnb|Greaves|2012|pp=500–501}}: &lt;blockquote&gt;Аднак у раннім жалезным веку грэчаскія супольнасці ў Анатоліі абмяжоўваліся пераважна (хоць і не выключна) заходнім узбярэжжам. Іхні культурны ўплыў ва ўнутраных раёнах быў адносна слабым і стаў дамінантным толькі пасля Аляксандра Македонскага.{{oq|en|However, during the early Iron Age, Greek communities in Anatolia were largely (although not exclusively) limited to the western coastal region. Their cultural influence in the interior was relatively limited, only becoming dominant after Alexander.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;.

Наступная хваля [[Старажытнагрэчаская каланізацыя|грэчаскай каланізацыі]] ў Анатоліі праходзіла ў 750–480 гадах да н. э. пад кіраўніцтвам Мілета і [[Мегара|Мегары]], у першую чаргу ў прыбярэжжах [[Мармуровае мора|Мармуровага]] і Чорнага мораў. Акрамя таго, былі заснаваны паселішчы і на паўднёвым узбярэжжы: [[Фаселіс]], [[Аспендас]] і [[Сідэ]]{{sfn|Harl|2012|pp=753–754}}. Археалагічныя даныя шмат у чым пацвярджаюць [[Старажытнагрэчаская міфалогія|антычныя міфы]] пра іанійскую міграцыю: грэкі сапраўды прыходзілі не на «пустыя землі», а на тэрыторыі, дзе ўжо існавала [[Дагрэчаскі субстрат|дагрэчаскае]] насельніцтва{{sfn|Greaves|2012|pp=508–509}}. [[Эалійцы|Эалійскія]] і [[Іанійцы|іанійскія грэкі]] — бежанцы са сваіх былых [[Мікенская цывілізацыя|мікенскіх царстваў]] — паступова змешваліся з мясцовымі анаталійцамі праз шлюбы{{sfn|Harl|2012|p=754}}. У канцы [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзя да н. э.]] грэчаскія гарады Анатоліі захоўвалі цесныя сваяцкія, моўныя і рэлігійныя сувязі са сваімі суродзічамі ў мацерыковай Грэцыі.

Каля 750 года да н. э. анаталійскія грэкі пачалі аддзяляць сябе ад іншых народаў Анатоліі (якіх яны пагардліва лічылі [[Варвары|варварамі]]) дзякуючы новай сацыяльна-палітычнай канцэпцыі — [[Поліс (антычнасць)|полісу]]{{sfn|Harl|2012|pp=754–755}}. Гэтыя грэчаскія гарады-дзяржавы на заходнім узбярэжжы неўзабаве ператварыліся ў найважнейшыя культурныя і гандлёвыя цэнтры{{sfn|Harl|2012|p=755}}. Іхні эканамічны росквіт грунтаваўся на маштабным гандлі як з карэннымі анаталійскімі народамі (лікійцамі, лідыйцамі, карыйцамі), так і з іншымі полісамі басейна Эгейскага мора{{sfn|Harl|2012|p=755}}. Больш за тое, менавіта гэтыя малаазіяцкія гарады зрабілі велізарны ўнёсак у развіццё [[Антычная філасофія|антычнай філасофіі]], [[Навука ў Антычнасці|навукі]], [[Архітэктура Старажытнай Грэцыі|архітэктуры]] і [[Старажытнагрэчаская літаратура|літаратуры]]{{sfn|Harl|2012|pp=755–761}}.

=== Класічная Анатолія (VI стагоддзе да н. э. — IV стагоддзе н. э.) ===
[[Файл:The theatre of ancient Halicarnassus, built in the 4th century BC during the reign of King Mausolos and enlarged in the 2nd century AD, the original capacity of the theatre was 10,000, Bodrum, Turkey (16456817694).jpg|міні|[[Галікарнаскі тэатр|Антычны тэатр у Галікарнасе]] (сучасны [[Бадрум]]), пабудаваны ў IV стагоддзі да н. э. [[Маўсол]]ам — [[Сатрап|персідскім намеснікам]] [[Карыя|Карыі]]. [[Галікарнаскі маўзалей]] быў адным з [[Сем цудаў свету|сямі цудаў антычнага свету]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=History of the Past: World History |url=http://worldhistory.byethost8.com/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Seven Wonders |author=Paul Lunde |date=May–June 1980 |publisher=Saudi Aramco World |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198003/the.seven.wonders.htm |access-date=12 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091013125703/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198003/the.seven.wonders.htm |archive-date=13 кастрычніка 2009 }}&lt;/ref&gt;.]]

У эпоху класічнай антычнасці Анатолія ўяўляла сабой складаную этнакультурную прастору. Паводле прац старажытнагрэчаскага гісторыка [[Герадот]]а і ягоных наступнікаў, паўвостраў гістарычна дзяліўся на шэраг адметных рэгіёнаў&lt;ref name=&quot;Yavuz2010&quot;/&gt;. На поўначы ўздоўж Чорнага мора размяшчаліся [[Віфінія]], [[Пафлагонія]] і [[Понт]]; заходняе ўзбярэжжа займалі [[Мізія]], [[Лідыя]] і [[Карыя]]; а на паўднёвым беразе знаходзіліся [[Лікія]], [[Памфілія]] і [[Кілікія]]. Ва ўнутраных раёнах ляжалі шырокія землі [[Фрыгія|Фрыгіі]], [[Кападокія|Кападокіі]], [[Пісідыя|Пісідыі]] і пазней [[Галатыя|Галатыі]]&lt;ref name=&quot;Yavuz2010&quot;/&gt;.

Моўная карціна рэгіёна была надзвычай разнастайнай. У той час як на заходнім узбярэжжы і ў гандлёвых полісах дамінавала грэчаская мова, у глыбіні паўвострава працягвалі існаваць рэшткі старажытных [[Анаталійскія мовы|анаталійскіх моў]] (напрыклад, [[Ісаўрыйская мова|ісаўрыйская]]&lt;ref name=&quot;Honey2016&quot;/&gt; і [[Пісідыйская мова|пісідыйская]]). На паўночным захадзе гучалі мясцовыя дыялекты [[Фракійская мова|фракійскай мовы]], у аднайменным рэгіёне — [[кападокійская мова]]&lt;ref name=&quot;Cooper+Decker&quot;/&gt;, ва ўсходніх раёнах — [[Армянская мова|армянская]], а на паўночным усходзе — [[картвельскія мовы]]. Некаторыя народы захоўвалі сваю лінгвістычную ідэнтычнасць вельмі доўга: так, [[фрыгійская мова]] заставалася жывой аж да [[VII стагоддзе|VII стагоддзя н. э.]]&lt;ref name=&quot;Swain+Adams+Janse2002&quot;/&gt;, а ў цэнтры паўвострава на [[Галацкая мова|галацкім дыялекце]] (мове [[Кельты|кельцкіх плямёнаў]], што перасяліліся сюды ў [[III стагоддзе да н.э.|III ст. да н. э.]]) размаўлялі да [[VI стагоддзе|VI стагоддзя н. э.]]&lt;ref name=&quot;Freeman2001&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Clackson2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Norton2013&quot;/&gt;.

Палітычнае аблічча Анатоліі кардынальна змянілася ў сярэдзіне VI стагоддзя да н. э. Персы, зрынуўшы панаванне [[Мідыя|мідыйцаў]], стварылі магутную [[Дзяржава Ахеменідаў|імперыю Ахеменідаў]] і падпарадкавалі сабе ўвесь паўвостраў. Яны падзялілі Анатолію на ваенна-адміністрацыйныя акругі — [[Сатрапія|сатрапіі]]. Праз увесь рэгіён пралегла знакамітая [[Царская дарога (Персія)|Царская дарога]], якая злучала горад [[Сарды]] са сталіцай імперыі [[Сузы|Сузамі]]. Гэта спрыяла небываламу развіццю гандлю і хуткаму распаўсюджванню чаканнай манеты (вынайдзенай раней [[Лідыйцы|лідыйцамі]]) па ўсім Блізкім Усходзе і Міжземнамор’і&lt;ref name=&quot;Howgego&quot;/&gt;. Выкарыстанне чаканных манет працягвала імкліва пашырацца ў грэчаскую і рымскую эпохі&lt;ref&gt;[http://www.asiaminorcoins.com/ Asia Minor Coins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200317151148/https://www.asiaminorcoins.com/ |date=17 March 2020 }} — an index of Greek and Roman coins from Asia Minor (ancient Anatolia)&lt;/ref&gt;.

Аднак вальналюбныя іанійскія гарады-дзяржавы на заходнім узбярэжжы не мірыліся з персідскім дыктатам. У [[499 да н.э.|499 годзе да н. э.]] яны [[Іанійскае паўстанне|паднялі паўстанне]]. Хоць яно і было жорстка задушана, гэты канфлікт справакаваў маштабныя [[грэка-персідскія войны]]. Яны завяршыліся Каліевым мірам ({{Год0|-449}}), паводле якога малаазіяцкія грэкі абаранілі сваю незалежнасць. Тым не менш, у выніку наступных унутраных міжусобіц паміж самімі грэкамі (вядомых як [[Карынфская вайна]]), паводле [[Анталкідаў мір|Анталкідава міру]] ({{Год0|-387}}), Персія зноў вярнула сабе кантроль над [[Іонія]]й&lt;ref name=&quot;Dandamaev1989&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schmitt1986&quot;/&gt;.

==== Эліністычны перыяд ====
У 334 годзе да н. э. [[Старажытная Македонія|македонскі]] цар [[Аляксандр Македонскі|Аляксандр III (Вялікі)]] адваяваў Анаталійскі паўвостраў у персідскай імперыі Ахеменідаў&lt;ref name=&quot;Roisman+Worthington2010&quot;/&gt;. Ён аднавіў дэмакратыю ў грэчаскіх полісах Анатоліі, і мясцовыя жыхары сустракалі яго як вызваліцеля. Лідыйцы і карыйцы таксама віталі прыход македонскага ўладара. Заваяванні Аляксандра адкрылі ўнутраныя раёны Малой Азіі для масавага рассялення грэкаў і іхняга культурнага ўплыву{{sfn|Harl|2012|p=771}}. Анаталійскія гарады пачалі пераўтварацца ў полісы [[Элінізм|элінскага тыпу]], а жыхары [[Карыя|Карыі]], [[Лідыя|Лідыі]], [[Лікія|Лікіі]] і [[Кілікія|Кілікіі]] перанялі грэчаскую мову, [[Культура Грэцыі|культуру]] і інстытуты кіравання{{sfn|Harl|2012|p=772}}.

[[Файл:Nemrut Dağı 12.jpg|міні|Свяцілішча цароў [[Камагенскае царства|Камагены]] на гары [[Немрут-Даг (гара)|Немрут]] (II–I стагоддзі да н. э.).]]
Пасля смерці Аляксандра Македонскага ({{Год0|-323}}) [[Імперыя Аляксандра Македонскага|ягоная велізарная імперыя]] распалася ў выніку шматгадовых жорсткіх войнаў ягоных палкаводцаў — [[Дыядохі|дыядохаў]]. Анатолія стала адной з галоўных арэн іхняй барацьбы, якая дасягнула кульмінацыі ў грандыёзнай [[Бітва пры Іпсе|бітве пры Іпсе]] ({{Год0|-301}}). У выніку ўлада над паўвостравам перайшла да шэрагу новых эліністычных дзяржаў, найбуйнейшай з якіх стала [[Дзяржава Селеўкідаў]], што кантралявала большую частку тэрыторыі. У гэты ж час, у пачатку III стагоддзя да н. э., Малая Азія перажыла маштабнае ўварванне [[Кельты|кельцкіх плямёнаў]]. Яны аселі ў цэнтральнай частцы паўвострава, якая з таго часу атрымала назву [[Галатыя]].

[[Файл:Ephesus Celsus Library Façade.jpg|міні|злева|[[Бібліятэка Цэльса]] ў [[Эфес (горад)|Эфесе]], пабудаваная [[Рымская імперыя|рымлянамі]] ў 114–117 гадах&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.worldhistory.org/Celsus_Library/ |title=Celsus Library |publisher=[[World History Encyclopedia]] |author=Mark Cartwright |access-date=2 February 2017}}&lt;/ref&gt;. [[Храм Артэміды Эфескай]], узведзены лідыйскім царом [[Кроз]]ам у VI стагоддзі да н. э., таксама быў адным з [[Сем цудаў свету|сямі цудаў антычнага свету]]&lt;ref&gt;{{cite web |title=The Temple of Artemis at Ephesus: The Un-Greek Temple and Wonder |url=https://www.worldhistory.org/article/128/ |website=[[World History Encyclopedia]] |access-date=17 February 2017}}&lt;/ref&gt;.]]
Нягледзячы на палітычную нестабільнасць, наступіў працяглы перыяд мірнай [[Элінізацыя|элінізацыі]], у выніку якога да I стагоддзя да н. э. мясцовыя анаталійскія мовы былі практычна цалкам выцесненыя грэчаскай. Асаблівага росквіту дасягнула [[Пергамскае царства]] [[Аталіды|Аталідаў]], якое стала адным з галоўных цэнтраў эліністычнай культуры: тут была створаная [[бібліятэка Цэльса]] — другая па велічыні ў антычным свеце (пасля [[Александрыйская бібліятэка|Александрыйскай]]), і ўзведзены знакаміты [[Пергамскі алтар]].

Першае маштабнае ўмяшанне [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікі]] ў справы Анатоліі адбылося ў пачатку II стагоддзя да н. э. У [[Бітва пры Магнезіі|бітве пры Магнезіі]] ({{Год0|-190}}) рымляне разграмілі войска селеўкідскага цара [[Антыёх III Вялікі|Антыёха III Вялікага]]. Паводле [[Апамейскі мір|Апамейскага міру]] ({{Год0|-188}}) Селеўкідская імперыя назаўжды страціла свае малаазіяцкія ўладанні, якія былі перададзеныя саюзнікам Рыма. Умацаваўшы свае сувязі з рымлянамі, у 133 годзе да н. э. апошні пергамскі цар з дынастыі Аталідаў добраахвотна адпісаў сваю дзяржаву Рымскай рэспубліцы&lt;ref name=&quot;Allen1983&quot;/&gt;. Такім чынам заходняя і цэнтральная Анатолія мірна перайшлі пад кантроль [[Рымляне|рымлян]], аднак эліністычная культура захавала там сваё пануючае становішча.

[[Файл:PonticKingdom.png|міні|Пантыйскае царства да праўлення [[Мітрыдат VI Еўпатар|Мітрыдата VI]] ({{Год0|-120}}, цёмна-фіялетавы колер), пасля ягоных ранніх заваяванняў (светла-фіялетавы) і пасля заваяванняў падчас [[Першая Мітрыдатава вайна|Першай Мітрыдатавай вайны]] ({{Год0|-88}}, ружовы). [[Вялікая Арменія|Арменія]] пазначана зялёным.]]
У 88 годзе да н. э. [[Мітрыдат VI Еўпатар]], уладар [[Пантыйскае царства|Пантыйскага царства]] на поўначы Анатоліі, пачаў вайну супраць Рымскай рэспублікі, каб спыніць прасоўванне рымскай гегемоніі ў рэгіёне Эгейскага мора. Мітрыдат VI імкнуўся ўсталяваць панаванне над усёй Малой Азіяй і Чарнаморскім рэгіёнам. Ён правёў некалькі цяжкіх, але ў выніку беспаспяховых войнаў ([[Мітрыдатавы войны]]), спрабуючы знішчыць уладу рымлян над Азіяй і элінскім светам&lt;ref name=&quot;Mithradates VI&quot;/&gt;. Сёння ён лічыцца самым выдатным кіраўніком у гісторыі Пантыйскага царства&lt;ref name=&quot;Hewsen2009&quot;/&gt;. Ягоны саюзнік і зяць, цар [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]] [[Тыгран II Вялікі]], на час свайго праўлення заваяваў значныя тэрыторыі Анатоліі, уключаючы Кілікію, Кападокію, [[Сафенскае царства|Сафену]] і, магчыма, Галатыю&lt;ref name=&quot;Traina2017&quot;/&gt;.

Далейшыя анексіі з боку Рыма, і ў прыватнасці канчатковы разгром Пантыйскага царства [[Гней Пампей Вялікі|Пампеем]], прывялі да таго, што ўся Анатолія апынулася пад рымскім кантролем. Выключэннем заставалася толькі паўднёва-ўсходняя мяжа з [[Парфянскае царства|Парфянскім царствам]], якая стагоддзямі заставалася нестабільнай зонай і арэнай шэрагу ваенных канфліктаў, найвышэйшай кропкай якіх сталі [[рымска-парфянскія войны]] ({{Год0|-54}}–[[217|217 н.э.]]).

==== Рымскі перыяд і ранняе хрысціянства ====
[[Файл:Roman Empire Trajan 117AD.png|міні|upright=1.1|{{legend|#b23938|[[Рымская імперыя]] ў 117 годзе н. э. у перыяд свайго найвышэйшага росквіту, на момант смерці [[Траян]]а.}} {{legend|#d28989|васальныя дзяржавы&lt;ref name=&quot;Bennett1997&quot;/&gt;}}]]
Пасля завяршэння [[Мітрыдатавы войны|Мітрыдатавых войнаў]] і ўключэння ўсёй Малой Азіі ў сферу ўплыву Рыма, для Анатоліі пачаўся доўгі перыяд стабільнасці і эканамічнага росквіту, вядомы як {{lang-la2|[[Pax Romana]]}} («Рымскі мір»). Апошнія залежныя царствы, такія як Кападокія, былі канчаткова ператвораныя ў рымскія правінцыі ў I стагоддзі н. э. Паўвостраў быў падзелены на некалькі буйных адміністрацыйных адзінак: [[Азія (рымская правінцыя)|Азія]] (са сталіцай у Эфесе), [[Віфінія і Понт]], [[Галатыя (рымская правінцыя)|Галатыя]], [[Кападокія (рымская правінцыя)|Кападокія]], [[Лікія і Памфілія]], а таксама [[Кілікія (рымская правінцыя)|Кілікія]].

Рымляне інвеставалі вялікія сродкі ў інфраструктуру паўвострава: будаваліся маштабныя сеткі дарог, шматлікія [[акведук]]і, [[тэрмы]] і грандыёзныя тэатры. Гарады заходняга ўзбярэжжа, такія як Эфес, [[Пергам]] і [[Смірна]], ператварыліся ў найбуйнейшыя мегаполісы антычнага свету з насельніцтвам у сотні тысяч чалавек. Пры гэтым у культурным і моўным плане Анатолія заставалася глыбока элінізаванай: грэчаская мова працягвала дамінаваць ва ўсіх сферах жыцця, нягледзячы на рымскае адміністрацыйнае і ваеннае кіраванне. Гэты працэс атрымаў назву грэка-рымскага культурнага сінтэзу.

У I стагоддзі н. э. Анатолія стала адной з галоўных калысак [[Ранняе хрысціянства|ранняга хрысціянства]]. [[Апостал Павел]] здзейсніў некалькі місіянерскіх падарожжаў па гарадах Малой Азіі (у тым ліку ў Эфес і [[Антыёхія Пісідыйская|Антыёхію Пісідыйскую]]), заснаваўшы тут адны з першых хрысціянскіх супольнасцей па-за межамі [[Левант]]а. Менавіта ў гэтым рэгіёне знаходзіліся знакамітыя [[Сем цэркваў Азіі]], да якіх звяртаецца [[Ян Багаслоў]] у тэксце «[[Кніга Апакаліпсіс|Апакаліпсіса]]».

У III стагоддзі Рымская імперыя сутыкнулася з маштабным «[[Крызіс Рымскай імперыі III стагоддзя|Крызісам трэцяга стагоддзя]]», які суправаджаўся эканамічным заняпадам і разбуральнымі ўварваннямі [[Готы|готаў]], што разрабавалі многія анаталійскія гарады і знішчылі, апроч іншага, [[Храм Артэміды Эфескай]]. Каб стабілізаваць велізарную дзяржаву, імператар [[Дыяклетыян]] у канцы III стагоддзя ўвёў сістэму [[Тэтрархія|тэтрархіі]] і зрабіў анаталійскі горад [[Нікамедыя|Нікамедыю]] сваёй асноўнай рэзідэнцыяй і фактычнай сталіцай усходняй часткі імперыі. Гэты стратэгічны працэс пераносу палітычнага цэнтра з [[Італія|Італіі]] на багаты Усход завяршыўся ў 330 годзе н. э. Імператар [[Канстанцін I Вялікі]] заснаваў на беразе праліва [[Басфор]], на месцы старажытнага горада [[Візантый]], новую сталіцу імперыі — [[Канстанцінопаль]] (Новы Рым). Гэтая падзея паклала канец класічнаму рымскаму перыяду.

=== Сярэднявечная Анатолія (IV–XIV стагоддзі) ===
{{main|Візантыйская Анатолія}}

==== Ранневізантыйскі перыяд ====
Пасля канчатковага [[Падзел Рымскай імперыі|падзелу Рымскай імперыі]] ў 395 годзе Анатолія стала сэрцам [[Усходняя Рымская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі]], больш вядомай сёння як ''Візантыя''&lt;ref name=&quot;Niewöhner2017&quot;/&gt;. Да IV стагоддзя заходняя і цэнтральная Анатолія сталі пераважна хрысціянскімі і грэкамоўнымі. Менавіта тут у гэты час праходзілі найважнейшыя [[Сусветныя саборы]] (у [[Нікейскі сабор|Нікеі]], [[Эфескі сабор|Эфесе]], [[Халкідонскі сабор|Халкідоне]]), якія сфарміравалі [[дагмат]]ыку сучаснага хрысціянства.

У перыяд Позняй антычнасці візантыйская Анатолія была адным з самых багатых і густанаселеных рэгіёнаў імперыі. Яе эканоміка няўхільна расла на працягу IV і V стагоддзяў, у тым ліку дзякуючы так званаму «[[Шлях пілігрымаў|Шляху пілігрымаў]]», які праходзіў праз паўвостраў у [[Святая зямля|Святую зямлю]]. Найбуйнейшымі і найбольш заможнымі гарадскімі цэнтрамі таго часу заставаліся [[Асас]], Эфес, [[Мілет]], [[Нікея]], [[Пергам]], [[Сарды]] і [[Афрадысіяда]]. Звесткі пра тагачаснае жыццё сельскай мясцовасці захаваліся ў хрысціянскіх [[Жыціі святых|жыціях святых]], такіх як [[Мікалай Сіёнскі]] (VI ст.) і [[Феадор Сікеонскі]] (VII ст.)&lt;ref name=&quot;Niewöhner2017&quot;/&gt;.

Аднак пачынаючы з сярэдзіны VI стагоддзя гарадское жыццё пачало прыходзіць у заняпад, у той час як сельскія раёны, наадварот, дасягнулі небывалага ўзроўню эканамічнага росквіту&lt;ref name=&quot;Niewöhner2017&quot;/&gt;. Сярод гісторыкаў і даследчыкаў да гэтага часу вядуцца дыскусіі наконт прычын маштабнага гарадскога крызісу ў візантыйскай Анатоліі на мяжы VI і VII стагоддзяў. Большасць звязвае яго з катастрафічнымі наступствамі [[Юстыніянавая чума|Юстыніянавай чумы]] (541 г.), вынішчальнай [[Візантыйска-сасанідская вайна (602–628)|візантыйска-сасанідскай вайны]] (602–628 гг.) і наступным [[Мусульманскае заваяванне Леванта|уварваннем арабаў у Левант]] (634–638 гг.), якое назаўжды змяніла геапалітычную і гандлёвую сітуацыю ў рэгіёне&lt;ref name=&quot;Thonemann2018&quot;/&gt;.

==== Сярэдневізантыйскі перыяд ====
{{Гл. таксама|Цёмныя стагоддзі (Візантыя)}}
[[Файл:Asia Minor ca 842 AD.svg|міні|upright=1.1|[[Візантыйская Анатолія]] і [[Араба-візантыйскія войны|візантыйска-арабская памежная зона]] (чорным пункцірам) ў сярэдзіне [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]].]]
У сярэдзіне VII стагоддзя, пасля [[Арабскае заваяванне Егіпта|страты Егіпта]], [[Мусульманскае заваяванне Леванта|Леванта і Сірыі]] і, урэшце, [[Арабскае заваяванне Арменіі|Арменіі]] падчас [[Арабскія заваяванні|арабскіх заваяванняў]], Анатолія ператварылася ў галоўны шчыт Усходняй Рымскай імперыі і арэну пастаянных [[Араба-візантыйскія войны|арабска-візантыйскіх войнаў]]. Каб супрацьстаяць рэгулярным і спусташальным набегам арабаў (якія двойчы ([[Аблога Канстанцінопаля (674—678)|674–678]] і [[Аблога Канстанцінопаля (717—718)|717–718 гг.]]) трымалі ў аблозе нават сам Канстанцінопаль), візантыйскі ўрад кардынальна рэфармаваў адміністрацыйнае ўладкаванне паўвострава. Была створаная так званая [[Фема|фемная сістэма]]: тэрыторыя Анатоліі была падзеленая на буйныя ваенна-адміністрацыйныя акругі (фемы), дзе ўся паўната ўлады належала ваенным губернатарам ([[стратыг]]ам), а аснову арміі складалі воіны-земляробы (стратыёты)&lt;ref name=&quot;Haldon1990&quot;/&gt;.

У VIII–IX стагоддзях Анатолія стала эпіцэнтрам буйнога рэлігійна-палітычнага канфлікту — [[Іканаборства ў Візантыі|іканаборства]]. Гэты рух быў запачаткаваны імператарамі [[Ісаўрыйская дынастыя|Ісаўрыйскай дынастыі]] (выхадцамі з Усходняй Анатоліі або Сірыі), якія бачылі ў [[Іконашанаванне|шанаванні абразоў]] парушэнне [[Дзесяць запаведзей|біблейскіх запаведзяў]]. Канфлікт прывёў да знішчэння мноства помнікаў мастацтва і суровых унутраных рэпрэсій, перш чым шанаванне абразоў было канчаткова адноўленае&lt;ref name=&quot;Brubaker+Haldon2011&quot;/&gt;.

У X і пачатку XI стагоддзя, падчас праўлення імператараў [[Македонская дынастыя|Македонскай дынастыі]], Візантыя перайшла ад цяжкай абароны да маштабнага наступлення. Арабы былі адкінутыя далёка на ўсход і поўдзень, а межы імперыі зноў пашырыліся, ахапіўшы Кілікію, Паўночную Сірыю і значную частку [[Вялікая Арменія|Вялікай Арменіі]]&lt;ref name=&quot;Whittow1996&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Holmes2005&quot;/&gt;. Для Анатоліі наступіў новы перыяд міру, эканамічнага росквіту і дэмаграфічнага аднаўлення, які працягваўся аж да з’яўлення на ўсходніх межах новай грознай сілы — [[Туркі-сельджукі|турак-сельджукаў]] у сярэдзіне XI стагоддзя.

==== Візантыйскі заняпад і замацаванне цюркаў ====
{{Падрабязна|[[Румскі султанат]]}}
[[Файл:Anatolia 1097.svg|міні|upright=1.1|Карта Анатоліі напярэдадні [[Аблога Нікеі (1097)|аблогі Нікеі]] ў 1097 годзе, якая адбылася падчас [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]]. Таксама адзначанае месца [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітвы пад Манцыкертам]] (1071 г.).]]
Усяго за дзесяцігоддзе пасля лёсавызначальнай [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітвы пад Манцыкертам]] (1071 г.) [[туркі-сельджукі]], выхадцы з [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], захапілі велізарныя тэрыторыі Анатоліі, асабліва замацаваўшыся ўздоўж яе паўночна-заходніх межаў&lt;ref name=&quot;Angold1997&quot;/&gt;. Гэтае заваяванне паклала пачатак маштабным [[Атурэчванне|дэмаграфічным і культурным зменам]]: у рэгіёне пачалі інтэнсіўна распаўсюджвацца [[іслам]] і [[цюркскія мовы]]. Анатолія павольна, але няўхільна ператваралася з пераважна хрысціянскага і грэкамоўнага краю ў мусульманскі і цюркамоўны. Тым не менш, мясцовыя хрысціянскія народы (армяне, грэкі, [[асірыйцы]]) яшчэ доўгі час захоўвалі значную колькасць, сваю веру і родныя мовы.

Зрэшты, хрысціянскія сілы аказвалі магутны супраціў цюркскай экспансіі. На паўднёвым усходзе паўвострава армянскія бежанцы заснавалі моцнае і незалежнае царства — [[Кілікійская Арменія|Кілікійскую Арменію]] (1080–1375), якая стала ключавым саюзнікам еўрапейскіх дзяржаў на Блізкім Усходзе. Дзякуючы поспехам [[Першы крыжовы паход|Першага крыжовага паходу]] (1096–1099), падчас якога аб’яднаныя войскі крыжакоў і візантыйцаў [[Аблога Нікеі (1097)|разграмілі сельджукаў у Нікеі]], Візантыя здолела на цэлае стагоддзе вярнуць кантроль над заходняй і паўночнай часткамі Анатоліі. З гэтага часу ўлада над паўвостравам была фактычна падзеленая паміж Візантыйскай імперыяй і сельджукскім [[Румскі султанат|Румскім (Канійскім) султанатам]]&lt;ref name=&quot;Balyuzi1976&quot;/&gt;.

Катастрафічным ударам для Візантыі стаў [[Чацвёрты крыжовы паход]] (1204 г.). Захоп і разрабаванне Канстанцінопаля крыжакамі прывялі да распаду адзінай імперыі. На анаталійскіх землях узніклі дзве дзяржавы-пераемніцы, якія пачалі барацьбу за візантыйскую спадчыну: [[Нікейская імперыя]] замацавалася на паўночна-заходнім узбярэжжы, а [[Трапезундская імперыя]] — на паўночна-ўсходнім&lt;ref name=&quot;Treadgold1997&quot;/&gt;.

[[Файл:Sultanhani Aksaray (2025) 01.jpg|міні|Брама караван-сарая [[Султан-хан (Аксарай)|Султан-хан]] у [[Аксарай|Аксарае]]. Узведзеная ў 1229 годзе на замову султана [[Кейкубад I|Кейкубада I]], пры якім дзяржава дасягнула свайго росквіту.]]
Пакуль візантыйцы былі аслабленыя раздробленасцю, Румскі султанат перажываў перыяд свайго найвышэйшага эканамічнага і культурнага паднясення. Праз тэрыторыю Анатоліі прайшлі ажыўленыя транзітныя гандлёвыя шляхі, уздоўж якіх сельджукі ўзводзілі манументальныя [[Караван-сарай|караван-сараі]]&lt;ref name=&quot;Cahen1968&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pancaroğlu2003&quot;/&gt;, а дзякуючы сістэме [[вакф]]аў (дабрачынных фондаў) яны забяспечвалі купцам бясплатны пастой&lt;ref name=&quot;Crane1993&quot;/&gt;. Гэтая сетка развівала старажытную інфраструктуру армянскіх [[іджэванатун]]аў&lt;ref name=&quot;Garsoïan1984&quot;/&gt; і грэчаскіх заезных дамоў, а ўдзел мясцовых майстроў захаваў архітэктурную пераемнасць у складанай апрацоўцы каменя і манументальным дэкоры парталаў&lt;ref name=&quot;Daskalakis-Mathews&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Redford2000&quot;/&gt;. У сталіцы султаната, горадзе [[Конья]], у гэты час жыў і тварыў выбітны персідскі паэт і філосаф-[[суфій]] [[Румі|Джалаладзін Румі]]&lt;ref name=&quot;Lewis2000&quot;/&gt;.

Гэты баланс сіл быў парушаны ў 1255 годзе, калі ва ўсходнюю і цэнтральную Анатолію ўварваліся [[Мангольская імперыя|манголы]]. Іхняе панаванне ў рэгіёне працягвалася да 1335 года, а ваенны гарнізон мангольскай [[Дзяржава Хулагуідаў|дзяржавы Хулагуідаў]] (Ільханата) размяшчаўся непадалёку ад [[Анкара|Анкары]]&lt;ref name=&quot;Balyuzi1976&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Freely2008&quot;/&gt;. Пасля распаду Ільханата (1335–1353 гг.) палітычная спадчына манголаў перайшла да цюрка-[[Уйгуры|ўйгурскай]] дынастыі [[Эрэтніды|Эрэтнідаў]], якую ў 1381 годзе зрынуў [[Кадзі Бурханедзін]]&lt;ref name=&quot;Bosworth1996&quot;/&gt;.

Да канца XIV стагоддзя большая частка Анатоліі апынулася пад уладай дзясяткаў незалежных анаталійскіх [[бейлік]]аў. Візантыйская прысутнасць імкліва згасала: у 1330 годзе была захоплена Смірна, а ў 1390 годзе [[Падзенне Філадэльфіі (1390)|капітулявала Філадэльфія]] (сучасны [[Алашэхір]]) — апошні візантыйскі аплот у Малой Азіі. Доўгі час туркменскія бейлікі знаходзіліся ў намінальнай залежнасці ад мангольскіх ханаў і слабеючых сельджукскіх султанаў&lt;ref name=&quot;Köprülü1992&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Partner1997&quot;/&gt;. Пацвярджэннем гэтага сюзерэнітэту было тое, што кіраўнікі бейлікаў не мелі права чаканіць манеты з уласнымі імёнамі&lt;ref name=&quot;Finkel2005&quot;/&gt;. Сітуацыя кардынальна змянілася ў 1320-х гадах, калі ўладар аднаго з бейлікаў, [[Асман I]], пачаў выбіваць уласную манету з надпісам: «Адчаканена Асманам, сынам [[Эртагрул]]а»&lt;ref name=&quot;Artuk1980&quot;/&gt;. Згодна з ісламскай палітычнай традыцыяй, права чаканкі грошай належала выключна [[Суверэнная дзяржава|суверэннаму]] незалежнаму манарху. Гэты сімвалічны крок азначаў канчатковы разрыў асманскіх турак з мангольскай залежнасцю&lt;ref name=&quot;Pamuk2000&quot;/&gt;.

=== Асманскі перыяд (XIV–XVIII стагоддзі) ===
{{Падрабязна|[[Станаўленне Асманскай імперыі]]}}
[[Файл:Battle of Chaldiran (1514).jpg|міні|Персідская мініяцюра з палаца [[Чэхель-сатун]] у [[Ісфахан]]е, якая адлюстроўвае [[Чалдыранская бітва|бітву на Чалдыране]]. На ёй відаць выкарыстанне асманамі агнястрэльнай зброі і артылерыі супраць [[Сефевідская дзяржава|сефевідскай]] кавалерыі.]]
Сярод шматлікіх цюркскіх лідараў Анатоліі найбольшай магутнасці дасягнулі асманы пад кіраўніцтвам [[Асман I|Асмана I]]&lt;ref name=&quot;Britannica_Osman I&quot;/&gt; і ягонага сына [[Архан I|Архана]]&lt;ref name=&quot;Britannica_Orhan&quot;/&gt;. На працягу XIV і XV стагоддзяў Асманская дзяржава паступова паглынала суседнія бейлікі&lt;ref name=&quot;Fleet2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lowry2003&quot;/&gt;. Гісторыкам дагэтуль дакладна не вядома, дзякуючы чаму менавіта асманы здолелі ўсталяваць [[Гегемонія|гегемонію]] над сваімі суседзямі, бо гісторыя Анатоліі таго перыяду ўсё яшчэ вывучана недастаткова&lt;ref name=&quot;Finkel2007&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kafadar1995&quot;/&gt;.

Працэс аб’яднання паўвострава не быў гладкім. У 1402 годзе ў [[Ангорская бітва|бітве пры Анкары]] асманскае войска было разгромленае цюркска-мангольскім уладаром [[Тамерлан|Цімурам (Тамерланам)]]. Гэта прывяло да часовага распаду дзяржавы і перыяду міжусобіц — [[Асманскае міжцароўе|Асманскага міжцароўя]]&lt;ref name=&quot;Kastritsis2007&quot;/&gt;, аднак ужо пры султане [[Мехмед I|Мехмедзе I]] імперыя здолела аднавіць сваю магутнасць. У 1461 годзе султан [[Мехмед II Заваёўнік]] паклаў канец існаванню [[Трапезундская імперыя|Трапезундскай імперыі]], канчаткова далучыўшы паўночна-ўсходняе ўзбярэжжа да асманскіх уладанняў, а таксама падпарадкаваў магутны бейлік [[Караманіды|Караманідаў]]&lt;ref name=&quot;Babinger1978&quot;/&gt;.

У пачатку XVI стагоддзя галоўнай пагрозай для асманаў на ўсходзе стала магутная [[Сефевідская дзяржава|дзяржава Сефевідаў]] (Іран). У 1514 годзе султан [[Селім I]] нанёс ім скрышальнае паражэнне ў [[Чалдыранская бітва|бітве на Чалдыране]], што дазволіла Асманскай імперыі бяспечна замацавацца ва Усходняй Анатоліі і спыніла пашырэнне [[шыізм]]у на захад. Менавіта ў гэты час адбылося палітычнае замацаванне [[Курды|курдскіх плямёнаў]] у рэгіёне. Пры пасрэдніцтве выбітнага курдскага дыпламата [[Ідрыс Бітлісі|Ідрыса Бітлісі]] султан Селім I заключыў з аднавернымі [[Суніты|суніцкімі]] курдскімі правадырамі стратэгічны саюз. Асманская імперыя надавала курдскім [[эмір]]ам шырокую аўтаномію і права захоўваць свае спадчынныя ўладанні ва Усходняй Анатоліі ў абмен на абарону ўсходніх межаў імперыі ад персаў. Заваяванне Анаталійскага паўвострава было канчаткова завершанае ў 1517 годзе, калі асманы адабралі горад [[Галікарнас]] (сучасны [[Бадрум]]) у [[Гаспітальеры|рыцараў ордэна Святога Яна]]&lt;ref name=&quot;Halicarnassus&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Vatin2000&quot;/&gt;.

Нягледзячы на тое, што Анатолія (эялет Анадолу) стала геаграфічным і дэмаграфічным ядром імперыі, яе палітычны цэнтр хутка перамясціўся ў Еўропу ([[Румелія|Румелію]]) і Канстанцінопаль. У канцы XVI і на працягу XVII стагоддзя паўвостраў ахапіла серыя маштабных сялянскіх і салдацкіх бунтаў, вядомых як ''[[паўстанні джэлалі]]''&lt;ref name=&quot;Barkey1994&quot;/&gt;. Яны былі выкліканы эканамічным крызісам, празмернымі падаткамі і [[карупцыя]]й. Гэтыя хваляванні прывялі да спусташэння многіх анаталійскіх гарадоў і вёсак, масавых унутраных міграцый (так званых «{{iw|Вялікія ўцёкі (Асманская імперыя)|Вялікіх уцёкаў|tr|Büyük Kaçgun}}») і доўгатэрміновага заняпаду сельскай гаспадаркі ў рэгіёне, эканамічныя наступствы якога адчуваліся аж да пачатку эпохі мадэрнізацыі&lt;ref name=&quot;Özel2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Faroqhi&quot;/&gt;. Каб аднавіць кантроль над рэгіёнам і засяліць апусцелыя землі, асманскі ўрад пачаў праводзіць палітыку прымусовых перасяленняў (''іскан''). У выніку гэтага ўглыб паўвострава, у Цэнтральную Анатолію, былі дэпартаваныя дзясяткі тысяч [[Туркмены|туркменскіх]] і курдскіх качэўнікаў, з якіх пазней сфарміраваўся асобны субэтнас цэнтральнаанаталійскіх курдаў.

=== Новы час (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
{{Гл. таксама|Гісторыя Турцыі|Уздым нацыяналізму ў Асманскай імперыі}}
На фоне паступовага заняпаду Асманскай імперыі ў пачатку XIX стагоддзя і [[Каўказская вайна|экспансіі Расійскай імперыі на Каўказе]], шматлікія мусульманскія народы гэтага рэгіёна (пераважна [[чаркесы]], [[крымскія татары]], [[азербайджанцы]], [[лезгіны]], [[чачэнцы]], [[Чвенебуры|грузіны-мусульмане]]&lt;ref name=&quot;Incorporated2009&quot;/&gt;, армяне-[[хемшылы]]&lt;ref name=&quot;Simonian2007&quot;/&gt; і шэраг цюркскіх груп) [[Мухаджырства на Паўночным Каўказе|пакінулі свае родныя землі і перасяліліся]] ў Анатолію. Пазней, калі Асманская дзяржава пачала страчваць свае балканскія ўладанні, а пасля [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]] і зусім сышла з рэгіёна, маштабныя патокі мусульманскіх бежанцаў ([[Баснійцы|баснійцаў]], [[Албанцы|албанцаў]], турак, а таксама [[Сербы-мусульмане|ісламізаваных сербаў]], [[Памакі|балгар]], [[Ромы-мусульмане|ромаў]] і [[Валахады|грэкаў]]&lt;ref name=&quot;Pekesen2012&quot;/&gt;) накіраваліся ў розныя часткі Анатоліі{{efn|Гл. падрабязней {{iw|Мухаджырства ў Асманскай імперыі||ru|Мухаджирство в Османской империи}}, {{iw|Пераслед мусульман падчас заняпаду Асманскай імперыі||en|Persecution of Muslims during the Ottoman decline}} і {{iw|Масавыя забойствы албанцаў у Балканскіх войнах||en|Massacres of Albanians in the Balkan Wars}}.}}&lt;ref name=&quot;McCarthy1995&quot;/&gt;. Часцей за ўсё іх рассялялі на месцы былых хрысціянскіх паселішчаў.

[[Файл:Christian refugees from Asia Minor LCCN2014715695.jpg|міні|злева|Група грэчаскіх і армянскіх бежанцаў з Анатоліі ў чаканні эвакуацыі (прыкладна 1922–1923 гг.). Фатаграфія з архіваў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса ЗША]].]]
Адначасова з гэтым, на працягу ўсяго XIX стагоддзя, ішоў бесперапынны працэс адваротнай міграцыі. Грэкі з Анатоліі, Канстанцінопаля і Понта масава выязджалі ў новаўтворанае незалежнае [[Каралеўства Грэцыя]], а таксама ў ЗША, еўрапейскія краіны і Лацінскую Амерыку. Яшчэ адна магутная хваля эміграцыі была звязаная з армянскім насельніцтвам: пасля падпісання [[Туркманчайскі мірны дагавор|Туркманчайскага мірнага дагавора]] (1828 г.) і [[Усходняя Арменія ў складзе Расійскай імперыі|далучэння Усходняй Арменіі да Расіі]] значная частка армян пакінула [[Заходняя Арменія|Заходнюю Арменію]] (Усходнюю Анатолію) і перасялілася ў межы Расійскай імперыі&lt;ref name=&quot;Świętochowski1995&quot;/&gt;.

Нягледзячы на гэтыя працэсы, аж да пачатку XX стагоддзя Анатолія захоўвала свой шматэтнічны і поліканфесійны характар. Аднак падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў выніку [[Генацыд армян|генацыду армян]]&lt;ref name=&quot;armenian genocide&quot;/&gt;, [[Генацыд грэкаў|грэкаў]] (асабліва ў Понце) і [[Генацыд асірыйцаў|асірыйцаў]] старажытныя спрадвечныя хрысціянскія супольнасці былі практычна цалкам знішчаныя&lt;ref name=&quot;genocidescholars&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Akçam2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kévorkian2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Shirinian2017&quot;/&gt;. Пасля заканчэння [[Грэка-турэцкая вайна (1919—1922)|грэка-турэцкай вайны]] (1919–1922 гг.) большасць анаталійскіх грэкаў, якія яшчэ заставаліся на паўвостраве, былі прымусова выселеныя ў рамках маштабнага [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|грэка-турэцкага абмену насельніцтвам]] 1923 года&lt;ref name=&quot;Clark2006&quot;/&gt;. З тых, хто пазбег дэпартацыі, многія пазней таксама эмігравалі, з-за чаго сёння ў Анатоліі пражывае менш за 5000 грэкаў&lt;ref name=&quot;economist&quot;/&gt;. Паводле ацэнак гісторыкаў Б. Морыса і Д. Зееві, з 1894 па 1924 год каля 4 мільёнаў хрысціян сталі ахвярамі этнічных чыстак у Малой Азіі&lt;ref name=&quot;Morris+Ze'evi2019&quot;/&gt;.

[[Файл:TreatyofSèvres1920.png|міні|Карта, якая паказвае праектаваныя межы паводле [[Сеўрскі мірны дагавор|Сеўрскага дагавора]] (1920), уключаючы «[[Вільсанаўская Арменія|Вільсанаўскую Арменію]]», [[Акупацыя Смірны|зону грэчаскага ўплыву вакол Смірны]] і інтэрнацыянальную [[Акупацыя Канстанцінопаля|зону Праліваў]].]]
Разам з маштабнымі дэмаграфічнымі зрухамі Анатолія перажыла і кардынальную палітычную трансфармацыю. Пасля [[Распад Асманскай імперыі|паражэння Асманскай імперыі]] ў Першай сусветнай вайне і падпісання [[Сеўрскі мірны дагавор|Сеўрскага мірнага дагавора]] (1920 г.) [[Саюзнікі ў Першай сусветнай вайне|дзяржавы-пераможцы]] пачалі акупацыю і [[Падзел Асманскай імперыі|падзел]] Анаталійскага паўвострава&lt;ref name=&quot;Fromkin1989&quot;/&gt;. Сярод іншага, абмяркоўвалася стварэнне [[Нацыянальная дзяржава|нацыянальных утварэнняў]] на этнічных землях армян{{efn|Гл. падрабязней [[Вільсанаўская Арменія]].}}, [[Курды|курдаў]] і грэкаў, што прадугледжвала іхні поўны выхад з-пад турэцкага падпарадкавання. У адказ на гэта, на хвалі магутнага патрыятычнага ўздыму і глыбокіх [[Рэваншызм|рэваншысцкіх настрояў]], у глыбіні Анатоліі зарадзіўся [[турэцкі нацыянальны рух]] пад кіраўніцтвам [[Мустафа Кемаль Атацюрк|Мустафы Кемаля (Атацюрка)]]. У выніку пераможнай [[Вайна за незалежнасць Турцыі|вайны за незалежнасць]] (1919–1923 гг.) і падпісання [[Лазанскі мірны дагавор|Лазанскага дагавора]] замежныя войскі былі вымушаныя сысці, а на руінах імперыі паўстала сучасная [[Турэцкая Рэспубліка]] (1923 г.). Каб падкрэсліць разрыў з асманскім мінулым і перанесці цэнтр дзяржаўнасці ў бяспечнае сэрца краіны, сталіца была афіцыйна перамяшчаная са Стамбула ў анаталійскі горад [[Анкара]]. З гэтага часу Анатолія канчаткова замацавала за сабой статус палітычнага, геаграфічнага і культурнага ядра сучаснай турэцкай нацыі&lt;ref name=&quot;Mango2000&quot;/&gt;.

== Дэмаграфія ==

=== Сучасныя даныя ===
{{Падрабязна|[[Насельніцтва Турцыі]]}}
[[Файл:Ankara and mosque wza.jpg|міні|Панарама сучаснай Анкары. У цэнтры — [[мячэць Каджатэпэ]], адна з галоўных архітэктурных дамінант і знакавых славутасцяў турэцкай сталіцы.]]
Анатолія з’яўляецца домам для пераважнай большасці насельніцтва Турцыі. Паводле ацэнак на пачатак 2026 года, насельніцтва Анатоліі складае каля 75–76 мільёнаў чалавек (пры агульным насельніцтве Турцыі каля 87 мільёнаў). Насельніцтва размеркавана нераўнамерна. Найбольшая шчыльнасць назіраецца на ўзбярэжжы Эгейскага і Мармуровага мораў, а таксама ў наваколлях Анкары. Усходнія і паўднёва-ўсходнія рэгіёны ([[Армянскае нагор’е]]) маюць значна ніжэйшую шчыльнасць праз горны рэльеф і суровыя кліматычныя умовы.

Найбуйнейшыя гарады Анатоліі (на 2026 г.):
* [[Анкара]] — больш за 5,8 млн жыхароў.
* [[Ізмір]] — каля 4,5 млн жыхароў.
* [[Бурса (горад)|Бурса]] — больш за 3,2 млн жыхароў.
* [[Анталья]] — каля 2,7 млн жыхароў.
* Азіяцкая частка [[Стамбул]]а (акругі Кадыкёй, Ускюдар і інш.) — каля 5,5–6 млн жыхароў.

Сённяшняя Анатолія — гэта «[[Плавільны кацёл|этнічны кацёл]]», дзе асноўную частку складаюць [[туркі]], а [[турэцкая мова]] з’яўляецца адзінай [[Афіцыйная мова|афіцыйнай]] і [[Родная мова|роднай]] для пераважнай большасці грамадзян. Найбуйнейшай [[Этнічная меншасць|этнічнай меншасцю]] з’яўляюцца [[курды]] (каля 18–20 % насельніцтва&lt;ref name=&quot;CIAonline&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KIOP2017&quot;/&gt;), якія пражываюць пераважна на ўсходзе і паўднёвым усходзе паўвострава. Таксама захаваліся кампактныя групы карэнных [[Арабы|арабаў]], [[Зазакі|зазакаў]], [[Лазы (народ)|лазаў]], [[Асірыйцы|асірыйцаў]], а таксама [[Чаркесы|чаркесаў]], [[Чачэнцы|чачэнцаў]] і іншых нашчадкаў мухаджыраў (мусульманскіх перасяленцаў з Балкан і Каўказа)&lt;ref name=&quot;joshuaproject&quot;/&gt;.

Пераважная большасць насельніцтва (да 95 %) вызнае іслам, дзе асноўную частку вернікаў складаюць [[суніты]]. Таксама значную рэлігійную супольнасць (па розных ацэнках ад 4&lt;ref name=&quot;TR100&quot;/&gt; да 15 % насельніцтва&lt;ref name=&quot;Heper&quot;/&gt;) прадстаўляюць [[Алевізм|алевіты]], якія пражываюць пераважна ў цэнтральнай і ўсходняй частках паўвострава, у той час як хрысціянскія і [[Іўдаізм|іўдзейскія]] абшчыны захаваліся ў вельмі невялікай колькасці, пераважна ў буйных гарадах.

=== Гістарычнае насельніцтва ===
[[Файл:The Historical Atlas, 1911 – Distribution of Races in the Balkan Peninsula and Asia Minor.jpg|міні|Этнічная карта Асманскай імперыі (і Анатоліі) ў 1905–1906 гг.
{{Div col}}
{{Colorbox|#75bd78}} [[Харваты]] і [[сербы]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#d1c48f}} [[Румыны]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#ceed8c}} [[Булгары]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#edd88c}} [[Албанцы]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#8ad6ff}} [[Грэкі]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#f2d0b5}} [[Туркі]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#b395cc}} [[Армяне]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#ebbd70}} [[Курды]]&lt;br/&gt;
{{Colorbox|#fff59e}} [[Арабы]]
{{Div col end}}
]]
Гісторыя насельніцтва Анатоліі характарызуецца бесперапыннымі працэсамі міграцыі, [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] і [[Акультурацыя|культурнага сінтэзу]], што зрабіла паўвостраў адным з самых этнічна разнастайных рэгіёнаў свету.

Найстаражытнейшымі вядомымі жыхарамі Анатоліі былі [[Аўтахтонныя народы|аўтахтонныя]] неіндаеўрапейскія плямёны. У цэнтральнай частцы паўвострава пражывалі [[хаты]], а на паўднёвым усходзе — [[хурыты]] (якія пазней стварылі дзяржаву [[Мітані]]). Да гэтага ж найстаражытнейшага пласта насельніцтва належалі роднасныя ім [[урарты]], а таксама прычарнаморскія горныя плямёны [[Кашкі (народ)|кашкаў]] і [[Халібы|халібаў]]. Акрамя таго, у пачатку II тысячагоддзя да н. э. на паўвостраве актыўна дзейнічалі семіцкія плямёны — [[асірыйцы]], якія заснавалі тут сетку гандлёвых калоній. У II тысячагоддзі да н. э. аўтахтоннае насельніцтва (у прыватнасці хаты) было паступова асіміляванае прышлымі [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскімі плямёнамі]] так званай анаталійскай галіны. Сярод іх найбольш вылучаліся [[хеты]], [[лувійцы]], [[лідыйцы]] і [[палайцы]]. Яны размаўлялі на мовах [[Анаталійскія мовы|анаталійскай групы]] (усе яны на сённяшні дзень вымерлыя), якія з’яўляюцца найстаражытнейшымі задакументаванымі прадстаўнікамі індаеўрапейскай сям’і.

Пасля распаду [[Хецкае царства|Хецкага царства]] этнічная і моўная карта Анатоліі значна ўскладнілася за кошт новых хваль міграцый. У рэгіёне з’явіліся іншыя індаеўрапейскія народы: [[фрыгійцы]], [[мізійцы]], [[Армяне|пратаармяне]], а таксама качавыя плямёны [[Кімерыйцы|кімерыйцаў]]. У гэты ж час на заходнім узбярэжжы паўвострава пачалі масава засноўваць свае [[Поліс (антычнасць)|полісы]] [[старажытнагрэчаскія плямёны]] — [[іанійцы]], [[дарыйцы]] і [[эалійцы]]. Нашмат пазней, у III стагоддзі да н. э., з [[Балканскі паўвостраў|Балкан]] у цэнтральную частку Анатоліі ўварваліся [[кельцкія плямёны]] — [[галаты]], якія заснавалі там вобласць [[Галатыя]] і захоўвалі сваю мову на працягу некалькіх стагоддзяў. Пасля паходаў Аляксандра Македонскага пачаўся працэс інтэнсіўнай [[Элінізацыя|элінізацыі]]. Да пачатку нашай эры большасць мясцовых моў знікла, саступіўшы месца [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай мове]] ([[кайнэ]]). У візантыйскі перыяд грэчаская мова заставалася асноўнай мовай адміністрацыі, культуры і рэлігіі для большасці жыхароў паўвострава.

Кардынальная змена этнічнага складу пачалася пасля [[Бітва пад Манцыкертам (1071)|бітвы пад Манцыкертам]] (1071), калі Анатолію сталі масава засяляць цюркскія плямёны [[Агузы|агузаў]] і [[Туркмены|туркменаў]]. Гэта прывяло да паступовага [[Атурэчванне|атурэчвання]] і [[Ісламізацыя|ісламізацыі]] рэгіёна&lt;ref name=&quot;Vryonis&quot;/&gt;. На працягу некалькіх стагоддзяў турэцкая мова стала дамінуючай, выцесніўшы грэчаскую і [[Армянская мова|армянскую мовы]] ў большасці раёнаў&lt;ref name=&quot;Vryonis&quot;/&gt;. Пры гэтым значная частка мясцовага [[Хрысціяне|хрысціянскага насельніцтва]] была асіміляваная, што пацвярджаецца сучаснымі генетычнымі даследаваннямі туркаў&lt;ref name=&quot;Genomic History&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Southern Arc&quot;/&gt;.

Сучаснае аблічча рэгіёна канчаткова склалася ў выніку {{iw|Познія асманскія генацыды|трагічных падзей|en|Late Ottoman genocides}} пачатку XX стагоддзя: [[Генацыд армян|генацыду армян]], [[Генацыд грэкаў|грэкаў]] і [[Генацыд асірыйцаў|асірыйцаў]], а таксама [[Грэка-турэцкі абмен насельніцтвам|прымусовага абмену насельніцтвам паміж Турцыяй і Грэцыяй]] 1923 года. У выніку гэтых працэсаў хрысціянскія супольнасці, якія складалі значную частку насельніцтва на працягу двух тысячагоддзяў, амаль цалкам зніклі, захаваўшыся толькі ў выглядзе невялікіх дыяспар або схаваных груп ([[крыптаармяне]])&lt;ref name=&quot;Cheterian&quot;/&gt;.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы|refs=
&lt;ref name=&quot;Merriam&quot;&gt;{{cite book |title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary |year=2001 |isbn=978-0-87779-546-9 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&amp;q=anatolia+geographical+dictionary&amp;pg=PA883 |access-date=18 May 2001 |last1=Hopkins |first1=Daniel J. |last2=Staff |first2=Merriam-Webster |author3=편집부 |publisher=Merriam-Webster |archive-date=28 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211128204112/https://books.google.com/books?id=Co_VIPIJerIC&amp;q=anatolia+geographical+dictionary&amp;pg=PA883 |url-status=live }}:&lt;blockquote&gt;«Анатолія: азіяцкая частка Турцыі, якая адпавядае паўвостраву Малая Азія да неакрэсленай лініі на ўсходзе — ад заліва Іскендэрун да Чорнага мора, ахопліваючы прыкладна тры пятыя часткі турэцкіх правінцый».{{oq|en|Anatolia: The part of Turkey in Asia equivalent to the peninsula of Asia Minor up to indefinite line on E from Gulf of Iskenderun to Black Sea comprising about three fifths of Turkey's provinces}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McColl2014_p922&quot;&gt;{{harvnb|McColl|2014|p=922}}: &lt;blockquote&gt;«Фракія, яе еўрапейская частка, па памеры прыблізна роўная Вермонту і займае 9 412 квадратных міль (24 378 кв. км). Яе азіяцкая частка (Малая Азія) называецца Анатоліяй і займае 291 971 квадратную мілю (756 202 кв. км)».{{oq|en|Thrace, its European area, is about the size of Vermont at 9,412 square mi (24,378 square km). Its Asian area (Asia Minor) is called Anatolia and covers 291,971 square mi (756,202 square km).}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cohen2008_p125&quot;&gt;{{harvnb|Cohen|2008|p=125}}: &lt;blockquote&gt;«Анатолія [грэч. «усход сонца»], азіяцкая частка Турцыі; яе тэрыторыя ахоплівае 97% усёй Турцыі».{{oq|en|Anatolia, [Gr.=sunrise], Asiatic part of Turkey; its area covers 97% of all Turkey.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#geography |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618061436/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#geography |url-status=dead |archive-date=18 June 2022 |title=Turkey |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |access-date=20 February 2024}}: &lt;blockquote&gt;«тыя 97% краіны, што знаходзяцца ў Азіі, называюць Анатоліяй»{{oq|en|the 97% of the country in Asia is referred to as Anatolia}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Metz&quot;&gt;{{cite web |url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm |editor=Helen Chapin Metz |title=Turkey: A Country Study &amp;#124; Geography |year=1995 |location=Washington |publisher=GPO for the Library of Congress |access-date=31 May 2024}}: &lt;blockquote&gt;«Азіяцкая частка краіны вядомая пад рознымі назвамі: Малая Азія, Азіяцкая Турцыя, Анатолійскае пласкагор’е і Анатолія (Анадалу)».{{oq|en|The Asian part of the country is known by a variety of names--Asia Minor, Asiatic Turkey, the Anatolian Plateau, and Anatolia (Anadolu).}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Yasar+Seremet2007&quot;&gt;{{cite journal |last1=Yasar |first1=Okan |last2=Seremet |first2=Mehmet |date=2007 |title=A Comparative Analysis Regarding Pictures Included in Secondary School Geography Textbooks Taught in Turkey |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2167/irgee216.0 |journal=International Research in Geographical and Environmental Education |volume=16 |issue=2 |pages=156–180 |doi=10.2167/irgee187.0 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150413141440/http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.2167/irgee216.0 |archive-date=13 красавіка 2015 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Davidian2015&quot;&gt;{{cite journal |last=Davidian |first=Vazken Khatchig |title=Imagining Ottoman Armenia: Realism and Allegory in Garabed Nichanian's Provincial Wedding in Moush and Late Ottoman Art Criticism |url=https://journals.openedition.org/eac/834 |journal=Études arméniennes contemporaines |volume=6 |year=2015 |pages=7 |doi=10.4000/eac.834 |language=en |postscript= (footnote 34) }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Sahakyan2010&quot;&gt;{{cite book |last=Sahakyan |first=Lusine |title=Turkification of the Toponyms in the Ottoman Empire and the Republic of Turkey |year=2010 |publisher=Arod Books |location=Montreal |isbn=978-0-9699879-7-0}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hovannisian2007&quot;&gt;{{cite book |last1=Hovannisian |first=Richard G. |author-link=Рычард Аванісян |url=https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC |title=The Armenian Genocide: Cultural and Ethical Legacies |date=2007 |publisher=Transaction Publishers |isbn=978-1-4128-3592-3 |location=New Brunswick, NJ |page=3 |access-date=10 верасня 2015 |archive-date=10 кастрычніка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010030024/https://books.google.com/books?id=K3monyE4CVQC |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Özgökçe+Tan+Stevanović2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=Özgökçe |first1=Fevzi |last2=Tan |first2=Kit |last3=Stevanović |first3=Vladimir |date=2005 |title=A new subspecies of Silene acaulis (Caryophyllaceae) from East Anatolia, Turkey |journal=Annales Botanici Fennici |volume=42 |issue=2 |pages=143–149 |jstor=23726860 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;armenian genocide&quot;&gt;{{cite web |title=Genocide in Armenia |url=https://hmh.org/library/research/genocide-in-armenia-guide/ |website=Holocaust Museum Houston }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;etym&quot;&gt;{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |date=1940 |chapter=ἀνατολή |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%237638 |title=A Greek-English Lexicon |language=en |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |isbn=0198642261 |access-date=20 лютага 2021 |archive-date=26 траўня 2007 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070526063014/http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%237638 |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;OED&quot;&gt;{{cite web |title=Anatolia &amp;#124; Origin and meaning of the name Anatolia |url=https://www.etymonline.com/word/anatolia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170713102500/http://www.etymonline.com/index.php?term=Anatolia |archive-date=13 ліпеня 2017 |access-date=14 траўня 2021 |website=Online Etymology Dictionary |language=en }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;First Thema 1840, p. 13&quot;&gt;{{cite book |author=Constantine Porphyrogenitus |author-link=Канстанцін VII Парфірародны |date=1840 |orig-date=X стагоддзе |title=De thematibus et de administrando imperio |editor-last=Bekkerus |editor-first=Immanuel |editor-link=Аўгуст Імануіл Бекер |language=el |series=Corpus scriptorum historiae Byzantinae |location=Bonnae |publisher=E. Weber |page=13 }}&lt;blockquote&gt;Першая фема, званая Анатолік. Называецца ж гэтая фема Анатолік (Усходняя) не таму, што яна месціцца на самым верхнім і першапачатковым усходзе, адкуль усходзіць сонца, а таму, што ў адносінах да нас, жыхароў Візантыі і зямель Еўропы, яна называецца ўсходняй. Для тых жа, хто насяляе Месапатамію, Сірыю і Вялікую Азію, дзе жывуць індыйцы, эфіопы і егіпцяне, яна называецца заходняй сярэдзінай і Малай Азіяй.{{oq|el|Πρῶτον θέμα τὸ καλούμενον Ἀνατολικόν. Ἀνατολικὸν τοίνυν τὸ θέμα καλεῖται οὐχ ὅτι τῆς ἄνω καὶ πρώτης ἀνατολῆς ἐστίν, ὅθεν ἀνίσχει ὁ ἥλιος, ἀλλ’ ὅτι πρὸς ἡμᾶς τοὺς κατοικοῦντας τὸ Βυζάντιον καὶ τὸν τῆς Εὐρώπης τόπον λέγεται ἀνατολικόν. πρὸς δὲ τοὺς κατοικοῦντας τὴν Μεσοποταμίαν Συρίαν καὶ τὴν μεγάλην Ἀσίαν, ἐν ᾗ κατοικοῦσιν Ἰνδοὶ καὶ Αἰθίοπες καὶ Αἰγύπτιοι, λέγεται δυτικὸν μέσον καὶ Ἀσία μικρά·}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;John Haldon 2002. Page 32&quot;&gt;{{cite book |last=Haldon |first=John |date=2002 |orig-date=2000 |title=Byzantium, a History |location=Stroud |publisher=Tempus |page=32 |isbn=978-0752423432 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ἀσία&quot;&gt;{{cite book |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |date=1940 |chapter=Ἀσία |chapter-url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D*%29asi%2Fa |title=A Greek-English Lexicon |language=en |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |isbn=0198642261 |access-date=20 лютага 2021 |archive-date=27 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427042823/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D*%29asi%2Fa |url-status= live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=oxfordreference&gt;{{cite book |last=Everett-Heath |first=John |year=2018 |chapter=Anatolia |chapter-url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191866326.001.0001/acref-9780191866326-e-258 |title=The Concise Dictionary of World Place-Names |publisher=Oxford University Press |volume=1 |isbn=978-0-19-186632-6 |doi=10.1093/acref/9780191866326.001.0001 |access-date=5 снежня 2018 |archive-date=6 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102228/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191866326.001.0001/acref-9780191866326-e-258 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Suny&quot;&gt;{{cite book |last=Suny |first=Ronald Grigor |year=2015 |title='They Can Live in the Desert but Nowhere Else': A History of the Armenian Genocide |publisher=Princeton University Press |page=31 |isbn=978-1-4008-6558-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Yigit&quot;&gt;{{cite conference |last=Yiğit |first=Ali |date=2006 |title=Geçmişten Günümüze Türkiye’yi Bölgelere Ayıran Çalışmalar ve Yapılması Gerekenler |url=http://www.fka.org.tr/SayfaDownload/bildiri_nihan_atay.pdf |trans-title=Даследаванні па падзеле Турцыі на рэгіёны ад мінулага да нашых дзён і тое, што неабходна зрабіць |work=Avrupa Birliği Sürecindeki Türkiye’de Bölgesel Farklılıklar |trans-work=Рэгіянальныя адрозненні ў Турцыі ў працэсе ўступлення ў Еўрапейскі Саюз |conference=IV. Ulusal Coğrafya Sempozyumu |location=Ankara |publisher=Ankara Üniversitesi Türkiye Coğrafyası Araştırma ve Uygulama Merkezi |pages=34–35 |language=tr |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109013737/http://www.fka.org.tr/SayfaDownload/bildiri_nihan_atay.pdf |archive-date=9 лістапада 2013 |access-date= }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hovannisian1998&quot;&gt;{{cite book |last=Hovannisian |first=Richard G. |author-link=Рычард Аванісян |date=1998 |title=Remembrance and Denial: The Case of the Armenian Genocide |url=https://books.google.com/books?id=kiBHkRtRmIIC&amp;pg=PA204 |publisher=Wayne State University Press |isbn=978-0-8143-2777-7 |access-date=5 снежня 2018 |archive-date=10 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200310025218/https://books.google.com/books?id=kiBHkRtRmIIC&amp;pg=PA204 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Niewohner2017&quot;&gt;{{cite book |last=Niewöhner |first=Philipp |date=2017 |title=The Archaeology of Byzantine Anatolia: From the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks |url=https://books.google.com/books?id=cAUmDwAAQBAJ&amp;pg=PA18 |publisher=Oxford University Press |pages=18– |isbn=978-0-19-061047-0 |access-date=7 снежня 2018 |archive-date=11 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200311111958/https://books.google.com/books?id=cAUmDwAAQBAJ&amp;pg=PA18 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mitchell1995&quot;&gt;{{cite book |last=Mitchell |first=Stephen |date=1995 |title=Anatolia: Land, Men, and Gods in Asia Minor. The Celts in Anatolia and the impact of Roman rule |url=https://books.google.com/books?id=pUYtwuve40kC |publisher=Clarendon Press |isbn=978-0198150299 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329114033/https://books.google.com/books?id=pUYtwuve40kC |archive-date=29 сакавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Black Sea Deluge&quot;&gt;{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deluge-NASA.png|title=Ілюстрацыя Мармуровага возера (пазней мора) і ўтварэння турэцкіх праліваў пасля Чарнаморскага разліву |website=www.ncdc.noaa.gov |date=26 January 2014 |access-date=22 траўня 2021 |archive-date=31 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831144627/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deluge-NASA.png |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dimitrov1&quot;&gt;{{cite journal |last=Dimitrov |first=P. |date=2003 |title=The Black Sea – a Clue to the Secret of World Flood |url=https://www.researchgate.net/publication/284602641_The_Black_Sea_-_a_Clue_to_the_Secret_of_World_Flood |journal=Oceanology |volume=4 |pages=52–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521201345/https://www.researchgate.net/publication/284602641_The_Black_Sea_-_a_Clue_to_the_Secret_of_World_Flood |archive-date=21 траўня 2021 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dimitrov2&quot;&gt;{{cite book |last1=Dimitrov |first1=P. |last2=Dimitrov |first2=D. |date=January 2004 |editor-last=Thomas |editor-first=R. L. |title=The Black Sea, The Flood and the ancient myths |url=https://www.researchgate.net/publication/290938137_The_Black_Sea_The_Flood_and_the_ancient_myths |location=Varna |publisher=Slavena |isbn=954-579-335-X |doi=10.13140/RG.2.2.18954.16327 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515095644/https://www.researchgate.net/publication/290938137_The_Black_Sea_The_Flood_and_the_ancient_myths |archive-date=15 траўня 2021 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Erinç&quot;&gt;{{cite journal |last=Erinç |first=S. |date=1980 |title=Geomorphology of Turkey and its basic problems |publisher=Istanbul University Publications }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Balkans&quot;&gt;{{cite book |last1=Ekinci |first1=D. |last2=Özşahin |first2=E. |date=2011 |chapter=Geomorphology of Balkans |title=Balkan Studies I: geography and geostrategy |publisher=Cyril and Methodius University Press |location=Skopje |pages=180–197 |language=en |isbn=978-9989-43-301-6 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Tethyan&quot;&gt;{{cite journal |last1=Şengör |first1=A. M. C. |last2=Yılmaz |first2=Y. |date=1981 |title=Tethyan evolution of Turkey: A plate tectonic approach |journal=Tectonophysics |volume=75 |issue=3-4 |pages=181-241 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cenozoic&quot;&gt;{{cite journal |last=Görür |first=N. |author2=et al. |date=1998 |title=Cenozoic tectonic evolution of the Central Anatolian basins |journal=International Geology Review }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Neotectonics&quot;&gt;{{cite journal |last=Bozkurt |first=E. |date=2001 |title=Neotectonics of Turkey – a synthesis |journal=Geodinamica Acta |volume=14 |issue=1-3 |pages=3-30 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Aksu_Hiscott_Yaşar&quot;&gt;{{cite journal |last1=Aksu |first1=A. E. |last2=Hiscott |first2=R. N. |last3=Yaşar |first3=D. |date=1999 |title=Oscillating Quaternary water levels of Marmara Sea and vigorous outflow into Aegean Sea from the Marmara Sea-Black Sea drainage corridor |journal=Marine Geology |volume=153 |issue=1–4 |pages=275–302 |doi=10.1016/S0025-3227(98)00085-3 |language=en }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Prothero1920&gt;{{cite book |last=Prothero |first=W. G. |year=1920 |chapter=Geography, physical and political |chapter-url=http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/19/ |title=Anatolia |location=London |publisher=H.M. Stationery Office |pages=1–6 |access-date=6 верасня 2013 |archive-date=2 лістапада 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102025925/http://www.wdl.org/en/item/11766/view/1/19/ |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;climate&quot;&gt;{{cite book |last=Türkeş |first=Murat |title=The Climate of Turkey: A Regional and Seasonal Analysis |publisher=Springer |year=2020 |location=Berlin, Heidelberg |isbn=978-3-030-35246-2 |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Atalay&quot;&gt;{{cite book |last=Atalay |first=İbrahim |title=Geography of Turkey |publisher=Meta Basım Yayım |year=2016 |location=İzmir |isbn=978-975-6552-33-0 |language=en }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hidrografya&quot;&gt;{{cite book |last=Ekinci |first=Deniz |date=January 2014 |title=Hidrografya: Yeraltısuları-Kaynaklar-Akarsular-Göller |publisher=İstanbul Üniversitesi Açık ve Uzaktan Eğitim Fakültesi (AUZEF) Yayınları |location=İstanbul |language=tr }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Stiner+Kuhn+Güleç2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Stiner |first1=M. C. |last2=Kuhn |first2=S. L. |last3=Güleç |first3=E. |year=2013 |title=Early upper paleolithic shell beads at Üçağızlı Cave I (Turkey): technology and the socioeconomic context of ornament life-histories |journal=Journal of Human Evolution |volume=64 |issue=5 |pages=380–398 |doi=10.1016/j.jhevol.2013.01.008 |issn=0047-2484 |pmid=23481346 |bibcode=2013JHumE..64..380S }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Schmidt&quot;&gt;{{cite book |last=Schmidt |first=Klaus |date=2006 |title=Sie bauten die ersten Tempel: Das rätselhafte Heiligtum der Steinzeitjäger am Göbekli Tepe |language=de |publisher=C.H. Beck }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Watkins&quot;&gt;{{cite book |last=Watkins |first=Trevor |date=2010 |title=Building Houses, Framing Concepts, Constructing Worlds |publisher=Cambridge Archaeological Journal }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Whitehouse+Martin2004&quot;&gt;{{cite book |last1=Whitehouse |first1=Harvey |last2=Martin |first2=Luther H. |date=2004 |title=Theorizing Religions Past: Archaeology, History, and Cognition |publisher=Rowman Altamira |isbn=978-0-7591-0621-5 |page=38 |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;first Europeans&quot;&gt;{{cite news |last=Curry |first=Andrew |date=August 2019 |title=The first Europeans weren't who you might think |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319032852/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/first-europeans-immigrants-genetic-testing-feature |archive-date=19 March 2021 |work=National Geographic}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lazaridis+Nadel+et_al2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lazaridis |first1=I. |last2=Nadel |first2=D. |last3=Rollefson |first3=G. |author-link3=Гэры Ролефсан |last4=Merrett |first4=D. C. |author-link4=Дэбора Мерэт |last5=Rohland |first5=N. |last6=Mallick |first6=S. |last7=Fernandes |first7=D. |last8=Novak |first8=M. |last9=Gamarra |first9=B. |last10=Sirak |first10=K. |last11=Connell |first11=S. |last12=Stewardson |first12=K. |last13=Harney |first13=É. |last14=Fu |first14=Q. |author-link14=Цяомэй Фу |last15=Gonzalez-Fortes |first15=G. |last16=Jones |first16=E. R. |last17=Alpaslan-Roodenberg |first17=S. |author-link17=Сонгюль Алпаслан-Рудэнберг |last18=Lengyel |first18=Gy. |last19=Bocquentin |first19=F. |last20=Gasparian |first20=B. |last21=Monge |first21=J. M. |author-link21=Джанет Монж |last22=Gregg |first22=M. |last23=Eshed |first23=V. |last24=Mizrahi |first24=A.-S. |last25=Meiklejohn |first25=C. |last26=Gerritsen |first26=F. |last27=Bejenaru |first27=L. |last28=Blüher |first28=M. |last29=Campbell |first29=A. |last30=Cavalleri |first30=G. |last31=Comas |first31=D. |last32=Froguel |first32=P. |last33=Gilbert |first33=E. |last34=Kerr |first34=S. M. |last35=Kovacs |first35=P. |last36=Krause |first36=J. |author-link36=Ёганес Краўзэ |last37=McGettigan |first37=D. |last38=Merrigan |first38=M. |last39=Merriwether |first39=D. A. |last40=O'Reilly |first40=S. |last41=Richards |first41=M. B. |last42=Semino |first42=O. |last43=Shamoon-Pour |first43=M. |last44=Stefanescu |first44=G. |last45=Stumvoll |first45=M. |last46=Tönjes |first46=A. |last47=Torroni |first47=A. |last48=Wilson |first48=J. F. |last49=Yengo |first49=L. |last50=Hovhannisyan |first50=N. A. |last51=Patterson |first51=N. |last52=Pinhasi |first52=R. |last53=Reich |first53=D. |date=2016 |title=Genomic insights into the origin of farming in the ancient Near East |journal=Nature |volume=536 |pages=419–424 |doi=10.1038/nature19310 |pmc=PMC5003663 |pmid=27459054 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Feldman+et_al2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Feldman |first1=M.|last2=Fernández-Domínguez |first2=E. |last3=Reynolds |first3=L. |last4=Baird |first4=D. |last5=Pearson |first5=J. |last6=Hershkovitz |first6=I. |last7=May |first7=H. |last8=Goring-Morris |first8=N. |last9=Benz |first9=M. |last10=Gresky |first10=J. |last11=Bianco |first11=R. A. |last12=Fairbairn |first12=A. |last13=Mustafaoğlu |first13=G. |last14=Stockhammer |first14=P. W. |last15=Posth |first15=C. |last16=Haak |first16=W. |last17=Jeong |first17=C. |last18=Krause |first18=J. |author-link18=Ёганес Краўзэ |date=19 March 2019 |title=Late Pleistocene human genome suggests a local origin for the first farmers of central Anatolia |journal=Nature Communications |language=en |volume=10 |issue=1 |article-number=1218 |bibcode=2019NatCo..10.1218F |doi=10.1038/s41467-019-09209-7 |issn=2041-1723 |pmc=6425003 |pmid=30890703 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Ancient genomes&quot;&gt;{{cite journal |last1=Brace |first1=Selina |last2=Diekmann |first2=Yoan |last3=Booth |first3=Thomas J. |last4=van Dorp |first4=Lucy |last5=Faltyskova |first5=Zuzana |last6=Rohland |first6=Nadin |last7=Mallick |first7=Swapan |last8=Olalde |first8=Iñigo |last9=Ferry |first9=Matthew |last10=Michel |first10=Megan |last11=Oppenheimer |first11=Jonas |last12=Broomandkhoshbacht |first12=Nasreen |last13=Stewardson |first13=Kristin |last14=Martiniano |first14=Rui |last15=Walsh |first15=Susan |date=15 April 2019 |title=Ancient genomes indicate population replacement in Early Neolithic Britain |journal=Nature Ecology &amp; Evolution |language=en |volume=3 |issue=5 |pages=765–771 |doi=10.1038/s41559-019-0871-9 |issn=2397-334X |pmc=6520225 |pmid=30988490|bibcode=2019NatEE...3..765B }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Olalde+Mallick+et_al2019&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Olalde |first1=Iñigo |last2=Mallick |first2=Swapan |last3=Patterson |first3=Nick |last4=Rohland |first4=Nadin |last5=Villalba-Mouco |first5=Vanessa |last6=Silva |first6=Marina |last7=Dulias |first7=Katharina |last8=Edwards |first8=Ceiridwen J. |last9=Gandini |first9=Francesca |last10=Pala |first10=Maria |last11=Soares |first11=Pedro |last12=Ferrando-Bernal |first12=Manuel |last13=Adamski |first13=Nicole |last14=Broomandkhoshbacht |first14=Nasreen |last15=Cheronet |first15=Olivia |date=15 March 2019 |title=The genomic history of the Iberian Peninsula over the past 8,000 years |journal=Science |language=en |volume=363 |issue=6432 |pages=1230–1234 |doi=10.1126/science.aav4040 |issn=0036-8075 |pmc=6436108 |pmid=30872528|bibcode=2019Sci...363.1230O }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Northwest African&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Simões |first1=Luciana G. |last2=Günther |first2=Torsten |last3=Martínez-Sánchez |first3=Rafael M. |last4=Vera-Rodríguez |first4=Juan Carlos |last5=Iriarte |first5=Eneko |last6=Rodríguez-Varela |first6=Ricardo |last7=Bokbot |first7=Youssef |last8=Valdiosera |first8=Cristina |last9=Jakobsson |first9=Mattias |date=15 June 2023 |title=Northwest African Neolithic initiated by migrants from Iberia and Levant |journal=Nature |language=en |volume=618 |issue=7965 |pages=550–556 |bibcode=2023Natur.618..550S |doi=10.1038/s41586-023-06166-6 |issn=0028-0836 |pmc=10266975 |pmid=37286608}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Allentoft+Sikora+et_al2024&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Allentoft |first1=Morten E. |last2=Sikora |first2=Martin |last3=Refoyo-Martínez |first3=Alba |last4=Irving-Pease |first4=Evan K. |last5=Fischer |first5=Anders |last6=Barrie |first6=William |last7=Ingason |first7=Andrés |last8=Stenderup |first8=Jesper |last9=Sjögren |first9=Karl-Göran |last10=Pearson |first10=Alice |last11=Sousa da Mota |first11=Bárbara |last12=Schulz Paulsson |first12=Bettina |last13=Halgren |first13=Alma |last14=Macleod |first14=Ruairidh |last15=Jørkov |first15=Marie Louise Schjellerup |date=11 January 2024 |title=Population genomics of post-glacial western Eurasia |journal=Nature |language=en |volume=625 |issue=7994 |pages=301–311 |doi=10.1038/s41586-023-06865-0 |issn=0028-0836 |pmc=10781627 |pmid=38200295|bibcode=2024Natur.625..301A }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Almarri+et_al2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Almarri |first1=Mohamed A. |last2=Haber |first2=Marc |last3=Lootah |first3=Reem A. |last4=Hallast |first4=Pille |display-authors=3 |date=2021 |title=The genomic history of the Middle East |journal=Cell |volume=184 |issue=18 |pages=4612–4625 |doi=10.1016/j.cell.2021.07.013 |pmc=8445022 |pmid=34352227}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Southern Arc&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lazaridis |first1=Iosif |last2=Alpaslan-Roodenberg |first2=Songül |author-link2=Сонгюль Алпаслан-Рудэнберг |last3=Acar |first3=Ayşe |last4=Açıkkol |first4=Ayşen |display-authors=3 |date=2022 |title=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe |language=en |journal=Science |volume=377 |issue=6609 |article-number=eabm4247 |doi=10.1126/science.abm4247 |pmid=36007055 |pmc=10064553 |hdl=20.500.12684/12345 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Yener2000&quot;&gt;{{cite book |last=Yener |first=K. Aslihan |date=2000 |title=The domestication of metals: the rise of complex metal industries in Anatolia |publisher=Brill |isbn=978-9004118645 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mining&quot;&gt;{{cite journal |last1=Muhly |first1=J. D. |last2=Sasson |first2=J. M. |last3=Baines |first3=J. |date=1995 |title=Mining and metalwork in ancient western Asia |journal=Civilizations of the ancient Near East |volume=3 |pages=1501-1521 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Renfrew1990&quot;&gt;{{cite book |last=Renfrew |first=Colin |date=1990 |title=Archaeology and language: the puzzle of Indo-European origins |url=https://archive.org/details/archaeologylangu0000renf |location=New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521386753 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;historyfiles&quot;&gt;{{cite web |title=Indo-European Daughter Languages: Anatolian |url=https://www.historyfiles.co.uk/FeaturesMiddEast/AnatoliaLanguage01.htm |access-date=26 студзеня 2021 |website=www.historyfiles.co.uk |archive-date=13 траўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513212533/https://www.historyfiles.co.uk/FeaturesMiddEast/AnatoliaLanguage01.htm |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica_Anatolian languages&quot;&gt;{{Cite web |title=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |access-date=26 студзеня 2021 |website=Encyclopedia Britannica |language=en |archive-date=6 верасня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906190429/https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Касьян&quot;&gt;{{артыкул |спасылка=http://www.philology.ru/linguistics4/kasyan-11.htm |аўтар=[[Аляксей Сяргеевіч Касьян|Касьян А. С.]] |загаловак=Некоторые соображения о лексических схождениях между хурритским и северокавказскими языками |год=2011 |месца=СПб. |выданне=Индоевропейское языкознание и классическая филология. XV. Материалы чтений, посвящённых памяти профессора Иосифа Моисеевича Тронского 20–22 июня 2011 г. |выдавецтва=Наука |старонкі=252–258 |isbn=978-5-02-038261-9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210623060641/http://www.philology.ru/linguistics4/kasyan-11.htm |archive-date=2021-06-23}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Freeman&quot;&gt;{{cite book |last=Freeman |first=Charles |title= Egypt, Greece and Rome: Civilizations of the Ancient Mediterranean |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-872194-9}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Allan+Avila-Martel+et_al&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last1=Allan |first1=John |last2=Avila-Martel |first2=Alamiro de |last3=Breen |first3=Walter Henry |last4=Sellwood |first4=David Grenville John |last5=Stern |first5=Samuel Miklos |last6=Sutherland |first6=Carol Humphrey Vivian |date= |chapter=Ancient Greek coins |chapter-url=https://www.britannica.com/money/coin/Origins-of-coins#ref15878 |title=Coin |url=https://www.britannica.com/money/coin |access-date=8 красавіка 2026 |encyclopedia=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Howgego&quot;&gt;{{cite book |last=Howgego |first=C. J. |author-link=Крыстафер Хаўгега |year=1995 |title=Ancient History from Coins |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-08992-0 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Bryce_2012_pp369–370&gt;{{harvnb|Bryce|2012|pp=369–370}}: &lt;blockquote&gt;Адзіныя дакладныя сведчанні значнага мікенскага засялення дзе-небудзь у рэгіёне Блізкага Усходу выяўлены ў Мілеце на паўднёва-заходнім узбярэжжы Анатоліі, у вусці ракі [[Вялікі Мендэрэс|Меандр]], а таксама ў мясцовасці, што цяпер называецца Мюсгебі…{{oq|en|The only clear evidence we have for significant Mycenaean settlement anywhere in the Near Eastern region is at Miletus on the southwestern Anatolian coast, at the mouth of the Maeander River, and at the site now called Müsgebi…}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica_Greek colonies&quot;&gt;{{cite web |title=Anatolia – Greek colonies on the Anatolian coasts, c. 1180–547 bce |url=https://www.britannica.com/place/Anatolia/Greek-colonies-on-the-Anatolian-coasts-c-1180-547-bce |access-date=2 February 2024 |website=[[Encyclopedia Britannica]] |language=en |quote=Before the Greek migrations that followed the end of the Bronze Age (c. 1200 BCE), probably the only Greek-speaking communities on the west coast of Anatolia were Mycenaean settlements at Iasus and Müskebi on the Halicarnassus peninsula and walled Mycenaean colonies at Miletus and Colophon. |archive-url=https://web.archive.org/web/20230321122314/https://www.britannica.com/place/Anatolia/Greek-colonies-on-the-Anatolian-coasts-c-1180-547-bce |archive-date=21 March 2023 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Yavuz2010&quot;&gt;{{cite book |last=Yavuz |first=Mehmet Fatih |date=2010 |chapter=Anatolia |chapter-url= http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195170726.001.0001/acref-9780195170726-e-61 |title=The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-517072-6 |doi=10.1093/acref/9780195170726.001.0001 |archive-date=6 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102239/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195170726.001.0001/acref-9780195170726-e-61 |url-status=live |access-date=5 снежня 2018 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Honey2016&quot;&gt;{{cite book |last=Honey |first=Linda |date=5 December 2016 |chapter=Justifiably Outraged or Simply Outrageous? The Isaurian Incident of Ammianus Marcellinus |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5geoDQAAQBAJ&amp;q=isaurian%20personal%20names&amp;pg=PT64 |title=Violence in Late Antiquity: Perceptions and Practices |publisher=Routledge |page=50 |isbn=978-1-351-87574-5 |archive-date=19 траўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519052917/https://books.google.com/books?id=5geoDQAAQBAJ&amp;q=isaurian%20personal%20names&amp;pg=PT64 |url-status=live |access-date=8 лістапада 2020}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cooper+Decker&quot;&gt;{{cite book |last1=Cooper |first1=J. Eric |last2=Decker |first2=Michael J. |title=Life and Society in Byzantine Cappadocia |isbn=0230361064 |page=14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Swain+Adams+Janse2002&quot;&gt;{{cite book |last1=Swain |first1=Simon |last2=Adams |first2=J. Maxwell |last3=Janse |first3=Mark |title=Bilingualism in Ancient Society: Language Contact and the Written Word |publisher=Oxford University Press |location=Oxford [Oxfordshire] |year=2002 |pages=246–66 |isbn=0-19-924506-1}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Freeman2001&quot;&gt;{{cite book |last=Freeman |first=Philip |title=The Galatian Language: A Comprehensive Survey of the Language of the Ancient Celts in Greco-Roman Asia Minor |publisher=Edwin Mellen Press |year=2001 |pages=11–12 |isbn=978-0773474239 |language=en }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clackson2012&quot;&gt;{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Language maintenance and language shift in the Mediterranean world during the Roman Empire |title=Multilingualism in the Graeco-Roman Worlds |editor-last1=Mullen |editor-first1=Alex |editor-last2=James |editor-first2=Patrick |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |pages=46 |isbn=978-1-107-01386-5 |language=en }}&lt;blockquote&gt;Другое сведчанне аб познім захаванні галацкай мовы сустракаецца ў „Жыціі [[Еўфімій Вялікі|святога Еўфімія]]“, які памёр у 487 годзе н. э.{{oq|en|The second testimonium for the late survival of Galatian appears in the Life of Saint Euthymius, who died in ad 487.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Norton2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Norton |first=Tom |date=September 2013 |title=A question of identity: Who were the Galatians? |url=https://repository.uwtsd.ac.uk/402/1/TOM%20NORTON.pdf |publisher=University of Wales |page=62 }}{{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20181102201528/http://repository.uwtsd.ac.uk/402/1/TOM%20NORTON.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://repository.uwtsd.ac.uk/402/1/TOM%20NORTON.pdf |archive-date=9 кастрычніка 2022 |url-status=live |date=2 November 2018}}&lt;blockquote&gt;Апошняя згадка пра [[Галацкая мова|галацкую мову]] сустракаецца праз дзвесце гадоў, у VI стагоддзі, калі [[Кірыл Скіфапальскі]] пацвярджае, што на ёй усё яшчэ размаўлялі праз восемсот гадоў пасля прыходу галатаў у Малую Азію. Кірыл апісвае выпадак, калі [[Сатана]] на пэўны час [[Апантанасць|авалодаў]] адным манахам з Галатыі, з-за чаго той страціў дар мовы. Аднак, калі манах ачуняў, на ўсе пытанні ён адказваў выключна на сваёй роднай галацкай мове: «Калі яго прымушалі гаварыць, ён размаўляў толькі па-галацку». Пасля гэтага пісьмовыя крыніцы маўчаць, і застаецца спадзявацца толькі на новыя археалагічныя або літаратурныя знаходкі, якія маглі б паказаць, ці захоўвалася галацкая мова ў пазнейшыя часы. У гэтым кантэксце вельмі паказальным з’яўляецца прыклад [[Крымска-гоцкая мова|крымска-гоцкай мовы]]. Доўгі час лічылася, што яна вымерла яшчэ ў V стагоддзі н. э., аднак выяўленне невялікага корпуса тэкстаў на гэтай мове, датаванага XVI стагоддзем, цалкам змяніла гэтае ўяўленне.{{oq|en|The final reference to Galatian comes two hundred years later in the sixth century, when Cyril of Scythopolis attests that Galatian was still being spoken eight hundred years after the Galatians arrived in Asia Minor. Cyril tells of the temporary possession of a monk from Galatia by Satan and rendered speechless, but when he recovered, he spoke only in his native Galatian when questioned: 'If he were pressed, he spoke only in Galatian'.180 After this, the rest is silence, and further archaeological or literary discoveries are awaited to see if Galatian survived any later. In this regard, the example of Crimean Gothic is instructive. It was presumed to have died out in the fifth century CE, but the discovery of a small corpus of the language dating from the sixteenth century altered this perception.}}&lt;/blockquote&gt;&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Dandamaev1989&quot;&gt;{{cite book |last=Dandamaev |first=M. A. |author-link=Магамед Абдулкадыравіч Дандамаеў |date=1989 |title=A Political History of the Achaemenid Empire |publisher=Brill |page=294 |isbn=978-90-04-09172-6 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Schmitt1986&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=R. |author-link=Рудзігер Шміт (мовазнавец) |year=1986 |title=ARTAXERXES II |url=http://www.iranicaonline.org/articles/artaxerxes-ii-achaemenid-king |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=II, Fasc. 6 |pages=656–58 |access-date=21 красавіка 2019 |archive-date=9 красавіка 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190409011010/http://www.iranicaonline.org/articles/artaxerxes-ii-achaemenid-king |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Roisman+Worthington2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Roisman |first1=Joseph |last2=Worthington |first2=Ian |year=2010 |title=A Companion to Ancient Macedonia |url=https://books.google.com/books?id=lkYFVJ3U-BIC |publisher=John Wiley and Sons |isbn=978-1-4051-7936-2 |access-date=20 чэрвеня 2015 |archive-date=16 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416185650/https://books.google.com/books?id=lkYFVJ3U-BIC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Allen1983&quot;&gt;{{cite book |last=Allen |first=Reginald E. |date=1983 |title=The Attalid Kingdom: A Constitutional History |url= |location=Oxford |publisher=Clarendon Press |pages=84-85 |isbn=0-19-814845-3}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mithradates VI&quot;&gt;{{cite encyclopedia |title=Mithradates VI Eupator |url=https://www.britannica.com/biography/Mithradates-VI-Eupator |encyclopedia=Encyclopædia Britannica}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Hewsen2009&quot;&gt;{{cite book |last=Hewsen |first=Robert H. |editor=Richard G. Hovannisian |editor-link=Рычард Аванісян |chapter=Armenians on the Black Sea: The Province of Trebizond |year=2009 |title=Armenian Pontus: The Trebizond-Black Sea Communities |location=Costa Mesa, CA |publisher=Mazda Publishers, Inc. |pages=41, 37–66 |isbn=978-1-56859-155-1 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Traina2017&quot;&gt;{{cite book |last1=Traina |first1=Giusto |author1-link=Джуста Трайна |editor1-last=Dueck |editor1-first=Daniela |date=2017 |chapter=Strabo and the history of Armenia |title=The Routledge Companion to Strabo |publisher=Routledge |location=London |page=95 |isbn=978-1-315-69641-6 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bennett1997&quot;&gt;{{Cite book |last=Bennett |first=Julian |url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC |title=Trajan: Optimus Princeps: a Life and Times |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=978-0-415-16524-2}}. Мал. 1. Рэгіёны на ўсход ад ракі [[Еўфрат]] утрымліваліся пад уладай толькі ў 116–117 гадах.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Niewöhner2017&quot;&gt;{{cite book |last=Niewöhner |first=Philipp |year=2017 |chapter=Chapter 3: Urbanism – The Archaeology of Byzantine Anatolia |chapter-url=https://books.google.com/books?id=cgUmDwAAQBAJ&amp;pg=PA39 |editor-last=Niewöhner |editor-first=Philipp |title=The Archaeology of Byzantine Anatolia: From the End of Late Antiquity until the Coming of the Turks |location=Oxford and New York |publisher=[[Oxford University Press]] |pages=39–59 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190610463.003.0004 |isbn=978-0-19-061048-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Thonemann2018&quot;&gt;{{cite book |last=Thonemann |first=Peter |year=2018 |chapter=Anatolia |chapter-url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-241 |title=The Oxford Dictionary of Late Antiquity |publisher=Oxford University Press |volume=1 |isbn=978-0-19-866277-8 |doi=10.1093/acref/9780198662778.001.0001 |access-date=6 December 2018 |archive-date=6 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102258/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198662778.001.0001/acref-9780198662778-e-241 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Haldon1990&quot;&gt;{{cite book |last=Haldon |first=John |date=1990 |title=Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521319171 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Brubaker+Haldon2011&quot;&gt;{{cite book |last1=Brubaker |first1=Leslie |last2=Haldon |first2=John |date=2011 |title=Byzantium in the Iconoclast Era, c. 680-850: A History |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521430937 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;ref name=&quot;Whittow1996&quot;&gt;{{cite book |last=Whittow |first=Mark |date=1996 |title=The Making of Byzantium, 600–1025 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520204966 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Holmes2005&quot;&gt;{{cite book |last=Holmes |first=Catherine |date=2005 |title=Basil II and the Governance of Empire (976–1025) |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0199279685 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Angold1997&quot;&gt;{{cite book |last=Angold |first=Michael |year=1997 |title=The Byzantine Empire 1025–1204 |publisher=Longman |page=117 |isbn=978-0-582-29468-4 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Treadgold1997&quot;&gt;{{cite book |last=Treadgold |first=Warren |date=1997 |title=A History of the Byzantine State and Society |location=Stanford, California |publisher=Stanford University Press |pages=941–944 |isbn=978-0-8047-2630-6 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cahen1968&quot;&gt;{{cite book |last=Cahen |first=Claude |date=1968 |title=Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and Spiritual Culture and History c. 1071–1330 |location=London |publisher=Sidgwick &amp; Jackson |isbn=0-283-35251-4 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pancaroğlu2003&quot;&gt;{{cite journal |last=Pancaroğlu |first=Oya |date=2003 |title=The Itinerant Palace: The Sultan’s Caravanserais of Thirteenth-Century Anatolia |journal=Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World |volume=20 |publisher=Brill |pages=103–126 |issn=0732-2992 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Crane1993&quot;&gt;{{cite journal |last=Crane |first=Howard |title=Notes on Muslim Patronage in Medieval Anatolia |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=113 |issue=1 |date=1993 |pages=1–17 |doi=10.2307/604190 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Garsoïan1984&quot;&gt;{{cite journal |last=Garsoïan |first=Nina |title=The Early-Mediaeval Armenian City: An Alien Element? |journal=Journal of the Ancient Near Eastern Society |edition=Ancient Studies in Memory of Elias Bickerman |volume=16-17 |date=1984/85 |pages=67-83 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Daskalakis-Mathews&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mathews |first1=Thomas F. |last2=Daskalakis-Mathews |first2=A.-C. |title=Islamic-Style Mansions in Byzantine Cappadocia and the Development of the Inverted T-Plan |publisher=The Journal of the Society of Architectural Historians |volume=56 |issue=3 |publication-date=September 1997 |pages=294-315 |doi=10.2307/991243 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Redford2000&quot;&gt;{{cite book |last=Redford |first=Scott |date=2000 |title=Landscape and the State in Medieval Anatolia: Seljuk Gardens and Pavilions of Alanya |publisher=Archaeopress (Oxford) |isbn=978-1841710952 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lewis2000&quot;&gt;{{cite book |last=Lewis |first=Franklin |date=2000 |title=Rumi: Past and Present, East and West: The Life, Teachings and Poetry of Jalâl al-Din Rumi |publisher=Oneworld Publications |isbn=978-1851682140 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Balyuzi1976&quot;&gt;{{cite book |last=Balyuzi |first=H. M. |date=1976 |title=Muḥammad and the course of Islám |publisher=George Ronald Publisher |page=342 |isbn=978-0853980605 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Freely2008&quot;&gt;{{cite book |last=Freely |first=John |date=2008 |title=Storm on Horseback: The Seljuk Warriors of Turkey |publisher=I.B. Tauris |page=83 |isbn=978-1845117030 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Bosworth1996&quot;&gt;{{cite book |last=Bosworth |first=Clifford Edmund |date=1996 |title=The new Islamic dynasties: a chronological and genealogical manual |publisher=Columbia University Press / Edinburgh University Press |page=234 |isbn=978-0231107143 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Köprülü1992&quot;&gt;{{cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |editor-last=Leiser |editor-first=Gary |date=1992 |title=The origins of the Ottoman Empire |publisher=State University of New York Press |page=33 |isbn=978-0791408193 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Partner1997&quot;&gt;{{cite book |last=Partner |first=Peter |date=1997 |title=God of battles: holy wars of Christianity and Islam |publisher=Princeton University Press |page=122 |isbn=978-0691002354 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Finkel2005&quot;&gt;{{cite book |last=Finkel |first=Caroline |date=2005 |title=Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire 1300-1923 |publisher=John Murray / Basic Books |page=13 |isbn=978-0465023967 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Artuk1980&quot;&gt;{{cite journal |last=Artuk |first=İbrahim |date=1980 |editor-last1=Okyar |editor-first1=O. |editor-last2=İnalcık |editor-first2=H. |title=Osmanlı Beyliğinin Kurucusu Osman Gâzi'ye Ait Sikke |trans-title=Манета, прыналежная заснавальніку Асманскага бейліка Асману Газі |journal=Social and Economic History of Turkey (1071-1920) |location=Ankara |page=27f }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pamuk2000&quot;&gt;{{cite book |last=Pamuk |first=Şevket |date=2000 |title=A Monetary History of the Ottoman Empire |publisher=Cambridge University Press |pages=30–31 |isbn=978-0521441971 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica_Osman I&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Osman-I |title=Osman I {{!}} Ottoman Sultan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=24 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424073731/https://www.britannica.com/biography/Osman-I |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Britannica_Orhan&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/biography/Orhan |title=Orhan {{!}} Ottoman Sultan |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=10 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310140006/https://www.britannica.com/biography/Orhan |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fleet2010&quot;&gt;{{cite book |last=Fleet |first=Kate |year=2010 |chapter=The rise of the Ottomans |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/new-cambridge-history-of-islam/rise-of-the-ottomans/015D10BC98EA8A2D69B29D54AC7241CC |title=The New Cambridge History of Islam |language=en |publisher=Cambridge Core |pages=313–31 |doi=10.1017/CHOL9780521839570.013 |isbn=978-1-139-05615-1 |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=24 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071602/https://www.cambridge.org/core/books/new-cambridge-history-of-islam/rise-of-the-ottomans/015D10BC98EA8A2D69B29D54AC7241CC |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Lowry2003&quot;&gt;{{cite book |last=Lowry |first=Heath W. |date=2003 |title=The Nature of the Early Ottoman State |publisher=SUNY Press |isbn=978-0791456361 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Finkel2007&quot;&gt;{{cite book |last=Finkel |first=Caroline |title=Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire |url=https://books.google.com/books?id=9cTHyUQoTyUC&amp;pg=PA5 |year=2007 |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00850-6 |page=5 |access-date=6 чэрвеня 2013 |archive-date=2 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102002603/http://books.google.com/books?id=9cTHyUQoTyUC&amp;pg=PA5 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kafadar1995&quot;&gt;{{cite book |last=Kafadar |first=Cemal |date=1995 |title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |publisher=University of California Press |isbn=978-0520206007 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kastritsis2007&quot;&gt;{{cite book |last=Kastritsis |first=Dimitris |date=2007 |title=The Sons of Bayezid: Empire Building and Representation in the Ottoman Civil War of 1402-13 |publisher=Brill |isbn=978-9004158368 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Babinger1978&quot;&gt;{{cite book |last=Babinger |first=Franz |date=1978 |title=Mehmed the Conqueror and His Time |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0691010786 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Halicarnassus&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/halicarnassus |title=Halicarnassus |website=Encyclopaedia Iranica |date=1 March 2012 |first1=Bruno |last1=Genito |access-date=23 красавіка 2018 |archive-date=24 красавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071811/http://www.iranicaonline.org/articles/halicarnassus |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vatin2000&quot;&gt;{{cite book |last=Vatin |first=Nicolas |date=2000 |title=Rhodes et l’ordre de Saint-Jean-de-Jérusalem |language=fr |publisher=CNRS Éditions |isbn=978-2271057351 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Barkey1994&quot;&gt;{{cite book |last=Barkey |first=Karen |date=1994 |title=Bandits and Bureaucrats: The Ottoman Route to State Centralization |publisher=Cornell University Press |isbn=978-0801484193 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Özel2016&quot;&gt;{{cite book |last=Özel |first=Oktay |date=2016 |title=The Collapse of Rural Order in Ottoman Anatolia |series=The Ottoman Empire and its Heritage |volume=61 |publisher=Brill |doi=10.1163/9789004311244 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Faroqhi&quot;&gt;{{cite book |last=Faroqhi |first=Suraiya |date= |chapter=Crisis and Change, 1590-1699 |title=The Cambridge History of Turkey |volume=3 |isbn=978-0521620956 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Incorporated2009&quot;&gt;{{cite book |year=2009 |title=Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-2676-0 |page=244 |url=https://books.google.com/books?id=stl97FdyRswC&amp;q=chveneburi&amp;pg=PA244}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Simonian2007&quot;&gt;{{cite book |last=Simonian |first=Hovann H. |author-link=Аван Сіманян |chapter=Hemshin from Islamicization to the end of the nineteenth century |title=The Hemshin: History, society and identity in the Highlands of Northeast Turkey |url=https://archive.org/details/hemshinhistoryso0000unse |editor=Hovann H. Simonian |publisher=Routledge |year=2007 |location=London and New York |series=Routledge Advances in Central Asian Studies |pages=52–99 |isbn=978-0-7007-0656-3 |language=en }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Pekesen2012&quot;&gt;{{cite journal |last=Pekesen |first=Berna |date=7 March 2012 |editor-last1=Berger |editor-first1=Lutz |editor-last2=Landes |editor-first2=Lisa |title=Expulsion and Emigration of the Muslims from the Balkans |url=http://ieg-ego.eu/en/threads/europe-on-the-road/forced-ethnic-migration/berna-pekesen-expulsion-and-emigration-of-the-muslims-from-the-balkans |journal=European History Online (EGO) |publisher=Leibniz Institute of European History (IEG) |access-date=9 верасня 2022 |translator-last=Reid |translator-first=Christopher |issn=2192-7405 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;McCarthy1995&quot;&gt;{{cite book |last=McCarthy |first=Justin |date=1995 |title=Death and Exile: The Ethnic Cleansing of Ottoman Muslims, 1821–1922 |publisher=Darwin Press |isbn=978-0878500949 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Świętochowski1995&quot;&gt;{{cite book |last=Świętochowski |first=Tadeusz |author-link=Тадэвуш Швентахоўскі |url=https://books.google.com/books?id=FfRYRwAACAAJ&amp;q=Russia+and+Iran+in+the+great+game:+travelogues+and+orientalism |title=Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition |publisher=[[Columbia University Press]] |year=1995 |pages=69, 133 |isbn=978-0-231-07068-3 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;genocidescholars&quot;&gt;{{cite web |author=International Association of Genocide Scholars |title=Genocide Scholars Association Officially Recognizes Assyrian, Greek Genocides |date=December 16, 2007 |url=http://genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |access-date=15 жніўня 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110601144026/http://genocidescholars.org/images/PRelease16Dec07IAGS_Officially_Recognizes_Assyrian_Greek_Genocides.pdf |archive-date=1 чэрвеня 2011 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Akçam2006&quot;&gt;{{cite book |last=Akçam |first=Taner |author-link=Танер Акчам |date=2006 |title=A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility |publisher=Metropolitan Books |isbn=978-0805079326 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Kévorkian2011&quot;&gt;{{cite book |last=Kévorkian |first=Raymond |author-link=Райманд Аруцюн Кеваркян |date=2011 |title=The Armenian Genocide: A Complete History |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1848855618 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Shirinian2017&quot;&gt;{{cite book |last=Shirinian |first=George N. |date=2017 |title=Genocide in the Ottoman Empire: Armenians, Assyrians, and Greeks, 1913-1923 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1785331602 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Clark2006&quot;&gt;{{cite book |last=Clark |first=Bruce |date=2006 |title=Twice A Stranger: The Mass Expulsions that Forged Modern Greece and Turkey |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674023680 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;economist&quot;&gt;{{cite web |date=7 September 2023 |title=The uncertain future of Greeks in Turkey |url=https://www.economist.com/europe/2023/09/07/the-uncertain-future-of-greeks-in-turkey#selection-1030.0-1030.1 |access-date=3 верасня 2024 |website=archive.is |archive-url=https://archive.today/20230907151019/https://www.economist.com/europe/2023/09/07/the-uncertain-future-of-greeks-in-turkey#selection-1030.0-1030.1 |archive-date=7 верасня 2023}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Morris+Ze'evi2019&quot;&gt;{{cite book |last1=Morris |first1=Benny |last2=Ze'evi |first2=Dror |date=24 April 2019 |url=https://books.google.com/books?id=THSPDwAAQBAJ&amp;q=Benny+Morris+the+thirty+year+genocide |title=The Thirty-Year Genocide: Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924 |publisher=Harvard University Press |page=3 |isbn=978-0-674-91645-6 |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Fromkin1989&quot;&gt;{{cite book |last=Fromkin |first=David |date=1989 |title=A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East |publisher=Henry Holt and Company |isbn=978-0805008579 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Mango2000&quot;&gt;{{cite book |last=Mango |first=Andrew |date=2000 |title=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey |publisher=Overlook Press |isbn=978-1585670116 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;joshuaproject&quot;&gt;{{cite web |url=http://joshuaproject.net/countries/TU |title=Country: Turkey |work=Joshuaproject |archive-url=https://web.archive.org/web/20151228184403/http://joshuaproject.net/countries/TU |archive-date=2015-12-28 |access-date=2014-09-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;CIAonline&quot;&gt;{{cite book |chapter=Turkey |chapter-url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |title=The World Factbook |edition=Online |date=2015 |publisher=US Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |issn=1553-8133 |access-date=2 жніўня 2015 |archive-date=6 студзеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190106054742/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;KIOP2017&quot;&gt;{{cite web |date=2017 |title=The Kurdish Population |url=http://www.institutkurde.org/en/info/the-kurdish-population-1232551004 |publisher=Kurdish Institute of Paris }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;TR100&quot;&gt;{{cite web |title=TR100 |url=https://interaktif.konda.com.tr/turkiye-100-kisi-olsaydi |access-date=2022-10-13 |website=interaktif.konda.com.tr}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Heper&quot;&gt;{{cite book |last=Heper |first=Metin |date=2006 |title=Structure and Function in Turkish Society: Essays on Government, Administration and Social Change |series=Analecta Isisiana |volume=LXXXVII |issue=87 |location=Istanbul |publisher=Isis Press |page=81 |isbn=978-9754283181 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Vryonis&quot;&gt;{{cite book |last=Vryonis |first=Speros |title=The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamization from the Eleventh through the Fifteenth Century |publisher=University of California Press |year=1971 |location=Berkeley and Los Angeles |isbn=978-0520015975 |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Genomic History&quot;&gt;{{cite journal |last1=Haber |first1=Marc |last2=Doumet-Serhal |first2=Claude |last3=Scheib |first3=Christiana L. |title=The Genomic History of the Middle East |journal=Cell |volume=182 |issue=4 |pages=942–954 |date=2020 |doi=10.1016/j.cell.2020.06.038 |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cheterian&quot;&gt;{{cite book |last=Cheterian |first=Vicken |title=Open Wounds: Armenians, Turks and a Century of Genocide |publisher=Hurst Publishers |year=2015 |location=London |isbn=978-1849044585 |language=en}}&lt;/ref&gt;
}}

== Література ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Akurgal |first=Ekrem |author-link=Экрэм Акургал |title=The Hattian and Hittite Civilizations |year=2001 |location=Ankara |publisher=Ministry of Culture |isbn=978-975-17-2756-5 |url=https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ |access-date=7 January 2021 |archive-date=28 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428164117/https://books.google.com/books?id=IZ1tAAAAMAAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Barjamovic |first=Gojko |author-link=Гойка Бар’ямовіч |title=A Historical Geography of Anatolia in the Old Assyrian Colony Period |year=2011 |location=Copenhagen |publisher=Museum Tusculanum Press |isbn=978-87-635-3645-5 |url=https://books.google.com/books?id=hB9feN_sbx4C |access-date=7 January 2021 |archive-date=28 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210428164116/https://books.google.com/books?id=hB9feN_sbx4C |url-status=live }}
* {{cite book |last=Bryce |first=Trevor R. |author-link=Трэвар Роберт Брайс |title=The Kingdom of the Hittites |year=2005 |orig-date=1998 |edition=2nd revised |location=New York |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-927908-1 |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ |access-date=7 January 2021 |archive-date=5 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505123630/https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ |url-status=live }}
* {{cite book |last=Bryce |first=Trevor R. |author-link=Трэвар Роберт Брайс |title=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia: The Near East from the Early Bronze Age to the fall of the Persian Empire |year=2009 |location=London &amp; New York |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-15907-9 |url=https://books.google.com/books?id=AwwNS0diXP4C }}
* {{cite book | editor-last1=Cohen | editor-first1=Saul B. | title=The Columbia Gazetteer of the World: Volume 1 A to G | publisher=Columbia University Press |edition=2nd | year=2008 | isbn=978-0-231-14554-1 | oclc=212893637}}
* {{cite book | last=Comrie | first=Bernard | editor-first1=Bernard | editor-last1=Comrie | title=The World's Major Languages | publisher=Routledge | date=2018 |edition=3rd | isbn=978-0-19-506511-4 |doi=10.4324/9781315644936}}
* {{cite book | last=Howard | first=Douglas A. | title=The History of Turkey | publisher=Greenwood | publication-place=Santa Barbara, California | year=2016 | isbn=978-1-4408-3466-0 |edition=2nd}}
* {{cite book | last=McColl | first=R. W. | title=Encyclopedia of World Geography | publisher=Facts On File | year=2014 | isbn=978-0-8160-7229-3}}
* {{cite book |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.001.0001 |date=2012 |isbn=978-0-19-537614-2 |editor-last1=McMahon |editor-last2=Steadman |editor-first1=Gregory |editor-first2=Sharon |title=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE) |publisher=Oxford University Press}}
** {{harvc |last1=McMahon |first1=Gregory |last2=Steadman |first2=Sharon |chapter=Introduction: The Oxford Handbook of Ancient Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=3–12 |anchor-year=2012a}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0001}}
** {{harvc |last1=McMahon |first1=Gregory |chapter=The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=15–33}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002}}
** {{harvc |last1=Matthews |first1=Roger |chapter=A History of the Preclassical Archaeology of Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=34–55}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0003}}
** {{harvc |last1=Steadman |first1=Sharon |chapter=The Early Bronze Age on the Plateau |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=229–259}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0010}}
** {{harvc |last1=Michel |first1=Cécile |chapter=The Kārum Period on the Plateau |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=313–336}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0013}}
** {{harvc |last1=Bryce |first1=Trevor |author-link=Трэвар Роберт Брайс |chapter=The Late Bronze Age in the West and the Aegean |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=363–375}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0015}}
** {{harvc |last1=Khatchadourian |first1=Lori |chapter=The Iron Age in Eastern Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=464–499}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0020}}
** {{harvc |last1=Greaves |first1=Alan M. |chapter=The Greeks in Western Anatolia |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=500–514}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0021}}
** {{harvc |last1=Beckman |first1=Gary |chapter=The Hittite Language: Recovery and Grammatical Sketch |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=517–533}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0022}}
** {{harvc |last1=Yakubovich |first1=Ilya |chapter=Luwian and the Luwians |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=534–547}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0023}}
** {{harvc |last1=Zimansky |first1=Paul |chapter=Urartian and the Urartians |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=548–559}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0024}}
** {{harvc |last1=Sams |first1=G. Kenneth |chapter=Anatolia: The First Millennium B.C.E. in Historical Context |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=604–622}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0027}}
** {{harvc |last1=Melchert |first1=H. Craig |chapter=Indo-Europeans |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=704–716}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0031}}
** {{harvc |last1=Jablonka |first1=Peter |chapter=Troy in Regional and International Context |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=717–733}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0032}}
** {{harvc |last1=Harl |first1=Kenneth W. |chapter=The Greeks in Anatolia: From the Migrations to Alexander the Great |in1=McMahon |in2=Steadman |year=2012 |pages=752–774}} {{doi|10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0034}}
* {{cite book |last1=Steadman |first1=Sharon R. |last2=McMahon |first2=Gregory |year=2011 |title = The Oxford Handbook of Ancient Anatolia:(10,000–323 BCE) |publisher=Oxford University Press Inc. |isbn=978-0-19-537614-2 |doi=10.1093/oxfordhb/9780195376142.001.0001 |hdl=11693/51311 |editor1-last=McMahon |editor1-first=Gregory |editor2-last=Steadman |editor2-first=Sharon }}
* {{cite book | editor-last1=Tockner | editor-first1=Klement | editor-last2=Uehlinger | editor-first2=Urs | editor-last3=Robinson | editor-first3=Christopher T. | title=Rivers of Europe | publisher=Academic Press | year=2009 | isbn=978-0-08-091908-9 |url=https://books.google.com/books?id=GDmX5XKkQCcC}}
* {{cite report |ref={{harvid|KONDA|2006}} |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |title=Toplumsal Yapı Araştırması 2006 |date=2006 |publisher=[[KONDA Research and Consultancy]] |access-date=21 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |archive-date=15 February 2017}}
{{refend}}

== Спасылкі ==
* {{Commonscat-inline|Anatolia|Анатолія}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ВП-парталы|Геаграфія|Старажытная Грэцыя}}
[[Катэгорыя:Малая Азія]]
[[Катэгорыя:Паўвостравы Азіі]]
[[Катэгорыя:Заходняя Азія]]
[[Катэгорыя:Рэгіёны Азіі]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя рэгіёны Турцыі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Старажытнай Грэцыі]]</text>
      <sha1>e1qs02walqeh9iljtw0dk81mjknrzon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нямецкая мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45916</id>
    <revision>
      <id>5129312</id>
      <parentid>5126200</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5129312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="225647" sha1="9dkx35371njx6m85enioihy65q7ur6g" xml:space="preserve">{{Мова
|імя = Нямецкая мова
|саманазва = Deutsch, deutsche Sprache
|краіны = [[Германія]], [[Аўстрыя]], [[Швейцарыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Бельгія]], [[Італія]], [[Люксембург]], [[Расія]] і яшчэ 36 краін
|афіцыйная мова = 
{{Сцяг Германіі}} [[Германія]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]]&lt;br /&gt;
{{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]]:
* [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная супольнасць]]
'''Рэгіянальная ці лакальная афіцыйная мова:'''&lt;br /&gt;
{{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]]:&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|archive-date= 2 красавіка 2012|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20160727082105/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|archive-date= 27 ліпеня 2016|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Bandeira Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарына]] ([[Антоніу-Карлус, Санта-Катарына|Антоніу-Карлус]], [[Памеродзі]])
{{Сцяг Ватыкана}} [[Ватыкан]]:
* [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Папская швейцарская гвардыя|Швейцарская гвардыя]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Haubel M.|загаловак= Die päpstliche Schweizergarde|выданне=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |нумар=3 |старонкі=311-316}}&lt;/ref&gt;
{{Сцяг Даніі}} [[Данія]] ([[Паўднёвая Данія]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |access-date=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
{{Сцяг Італіі}} [[Італія]]:
* [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Бальцана (правінцыя)|Паўднёвы Ціроль]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Bauer R.|загаловак=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |мова=de |выданне= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|год=1994 |старонкі= 63–84}}&lt;/ref&gt;
{{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|access-date=2014-11-13|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|archive-date=24 чэрвеня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&amp;func=display&amp;pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&amp;func=display&amp;pageid=1|archive-date=8 лютага 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;  
{{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|access-date=2014-11-13|lang=de}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt; 
{{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|access-date=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;
* [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Апольскае ваяводства]] [[Апольскае ваяводства]] (27 [[гміна|гмін]])
* [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Сілезскае ваяводства]] [[Сілезскае ваяводства]] (1 гміна)
{{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]]:
* [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банскабістрыцкі край]] [[Банскабістрыцкі край]] ([[Крагуле]])
{{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]:&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Erbe M.|загаловак=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|месца=Stuttgart|выдавецтва=Kohlhammer|год=2002|старонкі=198|isbn=3-17-015771-X}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Hartweg F.|загаловак=Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|спасылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|мова=de|выданне=Argumente und Materialien
zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|нумар=35|старонкі=63-75|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516130401/http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|archive-date=16 мая 2012}}&lt;/ref&gt;
* {{Сцягафікацыя|Эльзас}}
* {{Сцягафікацыя|Латарынгія}} ([[Мозель (дэпартамент)|Мозель]])
'''Арганізацыі:'''
* {{Сцяг Еўропы}} [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]&lt;ref name=&quot;Europa.eu&quot;&gt;{{cite web |url= http://europa.eu/about-eu/facts-figures/administration/index_de.htm|title= EU-Verwaltung - Bedienstete, Sprachen und Standorte|publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;
|колькасць носьбітаў = Родная мова: ад 90 да 105 млн. чал.&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Marten T., Sauer F. J.|загаловак=Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt |месца= Berlin |выдавецтва=Inform-Verlag |год=2005 |старонкі=7 |isbn=3-9805843-1-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sprachkreis Deutsch&quot;&gt;{{cite web |url=http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |title=Die meistgesprochenen Sprachen der Welt |date=14.05.2012 |publisher=Sprachkreis Deutsch |access-date=2014-11-13 |lang=de |archive-date=15 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315144820/http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Другая мова: не больш за 80 млн. чал.&lt;ref name=&quot;Sprachkreis Deutsch&quot;/&gt;
|рэйтынг = 10
|катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]]
|класіфікацыя = 
[[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям’я]]
: [[Германскія мовы|Германская галіна]]
:: [[Заходнегерманскія мовы|Заходнегерманская група]]
|пісьменнасць = [[Лацінскі алфавіт|лацініца]] ([[нямецкі алфавіт]])
|ГОСТ 7.75-97 = нем 481
|ISO1 = de
|ISO2 = ger (B); deu (T)
|ISO3 = deu
}}
[[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]]
[[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless|right]]

'''Няме́цкая мова''' (ням. {{audio|de-Deutsch.ogg|''Deutsch''}}, вымаўляецца: {{IPA|[dɔɪ̯ʧ]}}; ''deutsche Sprache'', вымаўляецца: {{IPA|[ˈdɔɪ̯ʧə ˈʃpʀaːχə]}}) — [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейская мова]], адносіцца да [[Германскія мовы|германскіх моў]] ([[Заходнегерманскія мовы|заходняя група]]).

Афіцыйная мова [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Ліхтэнштэйн]]а, адна з афіцыйных моў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Люксембург]]а, [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]].

== Гісторыя нямецкай мовы ==
Мова, ад якой пайшлі ўсе германскія дыялекты, называецца [[Прагерманская мова|прагерманскай]]. Гэта адно з адгалінаванняў [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Яе прарадзіма — тэрыторыі паўднёвай Скандынавіі, Даніі і паўночнай Германіі, дзе пачалі гаварыць на прагерманскай мове каля 500—600 года да н. э&lt;ref&gt;[https://erosheve.ru/blog/izuchenie-nemeckogo/istoriya-nemetskogo-yazyka/ История немецкого языка: кратко от зарождения и до наших дней]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

У [[Сярэдневякоўе|сярэднія вякі]] адбываецца фарміраванне [[Фанетыка|фанетыкі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], лексічнага строю і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]] [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай]], а за ёю — {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай мовы|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}.

Сучасную нямецкую мову, гісторыя якой пачынаецца прыкладна з другой паловы XVII стагоддзя, іначай называюць {{нп3|Новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовай|ru|Нововерхненемецкий язык}}. Вялікую ролю ў яе станаўленні адыгралі пераклад [[Біблія Лютэра|Бібліі]] [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]], творчасць [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іагана Вольфганга фон Гётэ]], [[Фрыдрых Готліб Клопштак|Фрыдрыха Готліба Клопштака]] і [[Ёган Крыстаф Готшэд|Іагана Крыстафа Готшэда]], мовазнаўчыя працы {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|Іагана Крыстафа Адэлунга|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}}, [[Браты Грым|братоў Грым]] і [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Немецкий язык // Языкознание. {{нп3|Большой энциклопедический словарь|Большой энциклопедический словарь|ru|Большой энциклопедический словарь}}|адказны=Гл. ред. {{нп3|Вікторыя Мікалаеўна Ярцава|В. Н. Ярцева|ru|Ярцева, Виктория Николаевна}}|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1998|старонкі=329|isbn=5-85270-307-9}}&lt;/ref&gt;.

Сучасная {{нп3|літаратурная нямецкая мова|літаратурная нямецкая мова|ru|Литературный немецкий язык}} ўзнікла на аснове [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]]. У адрозненне ад яе асобныя {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|нямецкія дыялекты|ru|Диалекты немецкого языка}} (напрыклад, [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія]] ці {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскія|ru|Алеманнский диалект}}), якія не поўнасцю ўдзельнічалі ў верхненямецкім зрушэнні ці ўдзельнічалі ў іншых фанетычных пераходах, захоўваюць сваю своеасаблівасць.

У Аўстрыі і Швейцарыі склаліся ўласныя {{нп3|варыянты нямецкай мовы|варыянты нямецкай мовы|ru|Разновидности немецкого языка}}, сфарміраваныя на ўласнай дыялектнай аснове са сваімі спецыфічнымі рысамі фанетычнага і граматычнага ладу&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Немецкий язык&quot;/&gt;.

Зыходзячы з асаблівасцей [[гісторыя|гістарычнага]] развіцця нямецкай мовы, выдзяляюць чатыры асноўныя перыяды (ступені) яе існавання (без уліку [[Прагерманская мова|прагерманскай мовы]])&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;/&gt;. Кожная ступень характарызуецца прыблізнымі часавымі рамкамі і пэўнымі асаблівасцямі фарміравання [[Фанетыка|фанетычнай]], [[граматыка|граматычнай]] і [[Лексіка|лексічнай]] структур, што дазваляе прасачыць галоўныя прычыны тых змен, якія адбываліся ў мове на працягу больш чым тысячы гадоў і ў тым ці іншым выглядзе прасочваюцца і па сёння&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.linguist.de/Deutsch/gds1.htm|title=Allgemeiner Längsschnitt vom Indogermanischen zum Neuhochdeutschen|author=Wohlgemuth J.|publisher=Linguist.de|access-date=2012-10-05|lang=de}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=15-18}}. Выдзяляюць наступныя ступені&lt;ref name=&quot;Немецкий язык&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/NEMETSKI_YAZIK.html?page=0,0|title=Немецкий язык|publisher=[[Кругасвет|Энциклопедия Кругосвет]]|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm|title=Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=32-33}}.

{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Перыяд !! Гады !! Характарыстыка
|-
| '''[[Старажытнаверхненямецкая мова]]''' (''Althochdeutsch'') || [[750]]—[[1050]] || У выніку [[Другое (верхненямецкае) перемяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных]] фарміруецца ўласная фанетычная сістэма; у марфалогіі назоўнікаў прасочваецца фарміраванне [[Граматычная катэгорыя|катэгорыі]] [[Граматычны лік|ліку]] пры дапамозе [[умлаўт]]а карнявога галоснага, адбываецца скарачэнне канчаткаў, утвараюцца складаныя [[час у нямецкай мове|дзеяслоўныя часы]] [[Perfekt]] і [[Plusquamperfekt]]. Літаратура гэтага перыяду прадстаўлена ў асноўным помнікамі [[Царква, супольнасць|царкоўна-рэлігійнага]] характару&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Stefan Sonderegger.|загаловак=Althochdeutsche Sprache und Literatur: eine Einführung in das älteste Deutsch. Darstellung und Grammatik|месца=Berlin|год=1987|isbn=3-11-004559-1}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}.
|-
| '''[[Сярэдневерхненямецкая мова]]''' (''Mittelhochdeutsch'') || [[1050]]—[[1350]] || Працягваецца фарміраванне фанетычнага строю; афармляюцца сучасныя граматычныя катэгорыі [[Часціны мовы ў нямецкай мове|іменных часцін мовы]], [[Інфінітыў у нямецкай мове|інфінітыў дзеяслова]] набывае сучасны выгляд, актыўна запазычваюцца новыя словы з [[Французская мова|французскай мовы]]. У сярэдневерхненямецкі перыяд адбываецца росквіт нямецкай [[Куртуазная літаратура|рыцарскай паэзіі]]&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}.
|-
| '''[[Ранненоваверхненямецкая мова]]''' (''Frühneuhochdeutsch'') || [[1350]]—[[1650]] || Працягваецца фарміраванне граматычных катэгорый назоўніка, у фанетыцы адбываюцца змены ў сістэме [[манафтонг]]аў і [[дыфтонг]]аў, ускладняецца [[Сінтаксіс нямецкай мовы|сінтаксічная]] структура сказаў, паяўляюцца новыя словаўтваральныя элементы, адбываюцца першыя спробы ўнармавання граматыкі, запазычваюцца словы з французскай і [[Італьянская мова|італьянскай моў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|title=Geschichte der Deutschen Sprache: Frühneuhochdeutsch|publisher=[[Універсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Christian-Albrechts-Universität zu Kiel]]|access-date=2012-10-04|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319062910/http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|archive-date=19 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Дзякуючы дзейнасці [[Марцін Лютэр|Лютэра]] пачынае фарміравацца пісьмовая норма{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}.
|-
| '''[[Новаверхненямецкая мова]]''' (''Neuhochdeutsch'') || [[1650]] — нашы дні || Нямецкая мова набывае сучасны выгляд, асноўныя змены закранаюць лексічную структуру (XIX—XX стст.), запазычанні пераважна [[Англійская мова|англійскія]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://lars-thielemann.de/heidi/hausarbeiten/Anglizismen2.htm |title=Anglizismen im Deutschen |author=Thielemann L. |access-date=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;. Адбываецца замацаванне граматычных норм, афармляецца правапіс&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;.
|}

=== Мовы старажытных германцаў ===
{{main|Прагерманская мова}}
[[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|400px|Заходнегерманскі моўны рэгіён ва [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-франкскім каралеўстве]] ([[962]] год).]]
[[Германцы|Германскія плямёны]], якія паявіліся ў VI—V стст. да н. э. у паўночнай частцы нізіны паміж [[Эльба]]й і [[Одэр]]ам, у [[Ютландыя|Ютландыі]] і на поўдні [[Скандынавія|Скандынавіі]], паходзілі ад [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх народаў]], якія перакачавалі ў [[Еўропа|Еўропу]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Meier-Brügger M., {{нп3|Ханс Краэ|Krahe H.|ru|Краэ, Ханс}}|загаловак=Indogermanische Sprachwissenschaft|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2002|старонак|isbn=3-11-017243-7}}&lt;/ref&gt;. [[Прагерманская мова|Іх мова]], якая адасобілася ад іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] у выніку {{нп3|Германскае перамяшчэнне зычных|першага перамяшчэння зычных|ru|Закон Гримма}}, стала асноваю моў германцаў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Zimmer S.|частка=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|загаловак=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=2006|старонкі=572–573|isbn=3-11-018386-2}}&lt;/ref&gt;. На працягу некалькіх стагоддзяў на мовы германцаў аказвалі ўплыў мовы суседзяў (у асноўным — [[Кельты|кельтаў]], а пазней і [[Рымская імперыя|рымлян]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9-13}}.

У многім развіццё мовы ў самым пачатку нашай эры звязана з міграцыямі носьбітаў племянных моў, а таксама з працэсамі паглынання невялікіх плямён большымі. Так утварыліся племянныя аб’яднанні [[Франкі|франкаў]], [[Саксы|саксаў]], {{нп3|цюрынгі|цюрынгаў|ru|Тюринги}}, [[Алеманы|алеманаў]] і [[бавары|бавараў]], мовы якіх сталі асновай сучасных [[Старажытнафранкская мова|франкскіх]], {{нп3|Ніжнесаксонскія дыялекты|ніжнесаксонскіх|ru|Нижнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Цюрынгскія дыялекты|цюрынгскіх|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}} і [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. У V—IX стст. усе гэтыя плямёны былі аб’яднаны пад уладай [[Меравінгі|Меравінгаў]] (паходы [[Хлодвіг I|Хлодвіга]]), а пазней і [[Каралінгі|Каралінгаў]] (заваяванні [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]])&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Лебек С.|частка=Франки|загаловак=Происхождение франков. V-XI века|месца=М.|выдавецтва=Скарабей|год=1993|том=1|isbn=5-86507-001-0}}&lt;/ref&gt;. Створаная Карлам [[Франкская дзяржава|імперыя]], якая ахоплівала землі сучасных [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]], у [[843]] годзе была [[Вердэнскі дагавор|падзелена]] яго сынамі на тры часткі, што садзейнічала аддзяленню кантынентальных германскіх народаў на ўсходнім баку [[Рэйн]]а ад раманскіх народаў [[Галія|Галіі]] і [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]]{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21-22}}.

=== Старажытнаверхненямецкая мова ===
{{main|Старажытнаверхненямецкая мова}}

У VIII ст. у выніку {{нп3|Другое перамяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных|ru|другога перамяшчэння зычных}} пачынаецца выдзяленне [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкай мовы]]. Прагерманскія зычныя /p/, /t/ і /k/ (і часткова /b/, /d/ і /g/) перайшлі ў верхненямецкія /pf/, /ts/ і /kx/ у пачатковай пазіцыі і ў /f/, /s/ і /x/ — у канцавой&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Cercignani F.|загаловак=The Consonants of German: Synchrony and Diachrony|месца=Milano|выдавецтва=Cisalpino|год=1979|старонкі=26-48}}&lt;/ref&gt;. Гэтая фанетычная з’ява, якая пачала праяўляцца яшчэ ў VI ст., ахапіла паўднёванямецкія землі баварцаў і алеманаў, якія гаварылі на [[Старажытнаверхненямецкая мова|старажытнаверхненямецкай]]. У германскіх землях, размешчаных на поўнач ад {{нп3|Лінія maken/machen|лініі maken/machen|ru|Линия Бенрата}}, франкі і саксы гаварылі на {{нп3|Старажытнаніжненямецкая мова|старажытнаніжненямецкай|ru|Древнесаксонский язык}}. У землях паміж гэтымі мовамі другое перамяшчэнне прайшло нераўнамерна (напрыклад, у {{нп3|Рыпуарскія дыялекты|рыпуарскім|ru|Рипуарские диалекты}} і {{нп3|Мозельска-франкскія дыялекты|мозельска-франкскім дыялектах|ru|Мозельско-франкские диалекты}}){{sfn|Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen|2006|S=222}}.

Яшчэ да падзення Рыма ў выніку рымска-германскіх зносін у мову германцаў пранікла вялікая колькасць лацінскіх слоў, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця рымлян, не знаёмыя германцам&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Moser H.|загаловак=Annalen der deutschen Sprache von den Anfangen bis zur Gegenwart|месца=Stuttgart|год=1961|старонкі=16}}&lt;/ref&gt;. Хрысціянізацыя германцаў у раннім сярэдневякоўі спрыяла распаўсюджанню [[Лацінскі алфавіт|лацінскага пісьма]] ў германскіх землях. Слоўнік германцаў у гэты час істотна ўзбагачаецца за кошт лацінскіх запазычанняў, звязаных, як правіла, з [[Хрысціянства|хрысціянскім культам]]. Сама [[лацінская мова]] яшчэ доўга заставалася моваю [[Навука|навукі]] і [[адукацыя|адукацыі]] ў нямецкіх землях&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1998|isbn=3-11-011257-4}}&lt;/ref&gt;.

=== Нямецкая мова ў сярэднія вякі і новы час ===
{{main|Сярэдневерхненямецкая мова|Ранненоваверхненямецкая мова}}
[[Усходне-Франкскае каралеўства]] было неаднародным, многаплемянным, аднак усведамленне яго жыхарамі свайго этнічнага і часткова моўнага адзінства прыйшло ўжо ў канцы X — пачатку XI ст., г.зн. к пачатку сярэдневерхненямецкага перыяду. Слова {{нп3|Deutsch, этымалогія слова|''Deutsch''|ru|Deutsch (этимология слова)}} утворана ад прыметніка ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) і азначала «той, хто гаворыць на мове народа» (у адрозненне ад тых, хто гаворыць на латыні). Лацінскае ''theodisce'' (''theodisca lingua'') з’явілася ў лацінскіх крыніцах у канцы VIII ст. і апісвала народы, якія не гавораць на латыні, у тым ліку — германскія&lt;ref name=&quot;autogenerated6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Wolfgang Haubrichs, {{нп3|Хервіг Вольфрам|Herwig Wolfram|ru|Вольфрам, Хервиг}}.|частка=Theodiscus|загаловак=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|месца=Berlin, New York|год=2005|isbn=3-11-018385-4}}&lt;/ref&gt;. У другой палавіне IX ст. у {{нп3|Отфрыд фон Вейсенбург|Отфрыда|ru|Отфрид фон Вейсенбург}} сустракаецца ''thiufrenkiska zunga'', як абазначэнне агульнафранкскай мовы, а ў пачатку XI ст. ''diu diutisca zunge'' сустракаецца ў {{нп3|Ноткер Нямецкі|Ноткера|ru|Ноткер Немецкий}} як абазначэнне мовы германскіх народаў. Упершыню ў якасці абазначэння народа ''diutisc'' сустракаецца толькі ў канцы XI стагоддзя{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}.

У адрозненне ад сваіх [[Раманскія народы|раманскіх]] і [[Славяне|славянскіх]] суседзяў, у нямецкім моўным арэале на працягу ўсяго [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] існавалі тэрытарыяльна раздробленыя палітычныя структуры, што прывяло да ўтварэння і развіцця вялікай колькасці розных {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}. Рэгіянальныя асаблівасці ўжывання [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай мовы]] абцяжарвалі працэс стварэння культурнай цэласнасці і стымулявалі паэтаў пачатку XIII ст. пазбягаць дыялектных форм з мэтай пашырыць круг патэнцыяльных чытачоў, што разглядаецца як першая спроба стварэння агульнанямецкай мовы. Але гэта стала магчыма толькі пры распаўсюджанні граматнасці сярод шырокіх слаёў насельніцтва ў перыяды [[Позняе Сярэдневякоўе|позняга сярэдневякоўя]] і пазней — [[Адраджэнне|Адраджэння]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Thordis Hennings.|загаловак=Einführung in das Mittelhochdeutsche|месца=Berlin|год=2003|isbn=3-11-017818-4}}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|200px|thumb|right|[[Марцін Лютэр]] (партрет работы [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]], [[1526]]).]]

У XIII—XIV стст. фарміраванне нямецкай мовы прыводзіць да таго, што лацінская мова паступова страчвае свае пазіцыі мовы афіцыйна-дзелавой сферы (канчаткова гэта адбываецца толькі ў XVI—XVII стст.). Паступова змешаныя ўсходне-нямецкія гаворкі, якія паўсталі ў выніку каланізацыі славянскіх зямель на ўсход ад ракі [[Эльба|Эльбы]], атрымліваюць вядучую ролю і, узбагаціўшыся за кошт узаемадзеяння з паўднёванямецкай літаратурнай традыцыяй, ствараюць аснову нямецкай нацыянальнай літаратурнай мовы.

У адрозненне ад большасці еўрапейскіх моў, [[літаратурная мова|літаратурная форма]] якіх заснавана на дыялекце [[Сталіца|сталіцы]], {{нп3|нямецкая літаратурная мова|нямецкая літаратурная мова|ru|Литературный немецкий язык}} прадстаўляе сабой нешта сярэдняе паміж [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдне-]] і [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкімі дыялектамі]] і лічыцца мясцовай толькі ў [[Гановер]]ы. У паўночнай частцы Германіі гэтая мова распаўсюдзілася ў сферах {{нп3|Дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўнага кіравання|ru|Государственное управление}} і школьнай адукацыі ў час [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У эпоху росквіту [[Ганза|Ганзы]] па ўсёй паўночнай Германіі панавалі [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія дыялекты]] і [[нідэрландская мова]]. З часам літаратурная нямецкая ў паўночных абласцях Германіі практычна выцесніла мясцовыя дыялекты, якія толькі часткова захаваліся да сённяшняга часу. У цэнтры і на поўдні Германіі, дзе мова з самага пачатку была больш падобна на літаратурную, насельніцтва захавала свае дыялекты&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Peter von Polenz.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4}}&lt;/ref&gt;.

У 1521 годзе [[Марцін Лютэр]] пераклаў на тады яшчэ не ўстояную стандартную пісьмовую мову [[Новы Запавет|Новы]], а ў 1534 годзе — [[Стары Запавет]], што, на думку многіх вучоных-мовазнаўцаў XIX ст., паўплывала на развіццё мовы цэлых пакаленняў, бо ўжо ў XIV ст. было відно паступовае развіццё агульнарэгіянальнай пісьмовай нямецкай мовы, якую таксама называюць {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=Jan von Flocken.|access-date=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Утварэнне літаратурнай пісьмовай нямецкай мовы было ў асноўным завершана ў XVII стагоддзі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|загаловак=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|месца=Niemeyer, Tübingen|год=2005|isbn=3-484-25133-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Станаўленне новаверхненямецкай мовы ===
{{main|Новаверхненямецкая мова}}
Вялікае значэнне для {{нп3|новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовы|ru|Нововерхненемецкий язык}} мела інтэнсіўнае развіццё ў XVIII—XIX стст. свецкай [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]. Фарміраванне норм сучаснай літаратурнай мовы завяршаецца ў канцы XVIII ст., калі нармалізуюцца [[Граматыка|граматычная сістэма]], стабілізуецца [[арфаграфія]], ствараюцца нарматыўныя слоўнікі, а ў канцы XIX ст. на аснове сцэнічнага вымаўлення выпрацоўваюцца [[Арфаэпія|арфаэпічныя нормы]]. У XVI—XVIII стст. новыя літаратурныя нормы распаўсюджваюцца на поўнач Германіі. У гэты час у нямецкую мову актыўна пранікаюць словы з [[Французская мова|французскай]] і [[Славянскія мовы|славянскіх моў]].

Складаннем першых слоўнікаў нямецкай мовы займаліся {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|І. К. Адэлунг|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}} (1781) і [[браты Грым]] (1852, завершаны ў 1961 годзе). Нямецкі правапіс фарміраваўся на працягу ўсяго XIX ст. Значны прарыў у стварэнні агульнага правапісу быў дасягнуты дзякуючы [[Конрад Дудэн|Конраду Дудэну]], які ў 1880 годзе выпусціў «Арфаграфічны слоўнік нямецкай мовы»&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Andreas Gardt.|загаловак=Geschichte der Sprachwissenschaft in Deutschland|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1999|isbn=3-11-015788-8}}&lt;/ref&gt;. У 1901 годзе гэты слоўнік быў у трохі змененай форме прызнаны асновай нямецкага афіцыйнага правапісу на {{нп3|Арфаграфічная канферэнцыя, 1901|Арфаграфічнай канферэнцыі 1901 года|ru|Орфографическая конференция (1901)}}, але з [[1956]] года зноў устае пытанне аб рэфармаванні арфаграфіі, што вылілася ў {{нп3|Рэформа нямецкага правапісу, 1996|рэформу 1996 года|ru|Реформа немецкого правописания (1996)}}.

Усё XX стагоддзе нямецкая мова змянялася нязначна: асноўныя змены закраналі лексікон, які папаўняюся новымі словамі. Пасля прыходу да ўлады [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] на чале [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай партыі]] мова стала сродкам актыўнай [[Прапаганда|прапаганды]], у выніку чаго ўзнікла такая з’ява, як {{нп3|мова нацысцкай Германіі|мова нацысцкай Германіі|ru|Язык нацистской Германии}} — нямецкая мова, напоўненая ідэалагічна афарбаванымі тэрмінамі і {{нп3|эўфемізм|эўфемізмамі|ru|Эвфемизм}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Klemperer V.|загаловак=LTI — Lingua Tertii Imperii. Notizbuch eines Philologen|месца=Leipzig|год=1996|старонкі=24|isbn=3-379-00125-2}}&lt;/ref&gt;. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і акупацыі Усходняй Германіі савецкімі войскамі ў {{нп3|Нямецкая мова ў ГДР|нямецкую мову ГДР|ru|Немецкий язык в ГДР}} пранікаюць словы з [[Руская мова|рускай мовы]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Alexandre Pirojkov.|загаловак=Russizismen im Deutschen der Gegenwart. Bestand, Zustand und Entwicklungstendenzen|месца=Berlin|выдавецтва=Weissensee-Verlag|год=2002|isbn=3-934479-69-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|частка=Zur Entstehung von Staatsvarietäten während der 40jährigen Teilung Deutschlands|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|старонкі=385–390|isbn=3-11-014753-X}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=30}}. Вялікі ўплыў на мову ў канцы XX — пачатку XXI ст. аказалі [[Англіцызм|англійскія запазычанні]], што звязана з развіццём тэхналогій і папулярнасцю англамоўнай культуры ў свеце. Немалую ролю пры гэтым адыгрываюць [[Інтэрнэт]] і [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], якія паскараюць працэсы запазычання&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|старонкі=222|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}&lt;/ref&gt;.

=== Сучасная рэформа правапісу ===
{{main|Рэформа нямецкага правапісу, 1996}}

[[Файл:Duden.jpg|200px|right|thumb|[[Дудэн]] — зборнік норм правапісу нямецкай мовы.]]
[[1 жніўня]] [[1996]] года ў [[Германія|Германіі]] былі ўведзены новыя правілы нямецкай арфаграфіі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/reform/reform-ges.html|title=Rechtschreibreform. Eine Zusammenfassung von Dr. Klaus Heller|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;. Першы план рэформы прадугледжваў замену ''ß'' на ''ss'' пасля кароткіх галосных (напрыклад, як у словах ''Fluss, muss, dass''), аднак [[ß|эсцэт]] захоўваўся пасля доўгіх галосных і [[дыфтонг|дыфтонгаў]] (''Fuß, heiß''). Пры ўтварэнні новых слоў ці форм аснова слова захоўваецца (''nummerieren'' пішацца з падвоенай ''mm'', бо аснова ''Nummer''). Для часта ўжывальных запазычанняў дазволена спрошчанае напісанне (''Mayonnaise → Majonäse''), у словах [[Грэчаская мова|грэчаскага]] паходжання спалучэнне літар ''ph'' замянялася на ''f'' (''Geographie → Geografie''). Некаторыя складаныя [[дзеяслоў|дзеясловы]], якія раней пісаліся ў адно слова, сталі пісацца асобна (''kennen lernen, Halt machen, verloren gehen''), а абазначэнні {{нп3|час сутак|часу сутак|ru|Время суток}}, якія суправаджаліся словамі ''gestern, heute, morgen'' (''heute Nachmittag, morgen Vormittag''), і субстантывіраваныя [[лічэбнік]]і (''der Zweite'', ''der Dritte'') пачыналіся з [[Вялікая літара|вялікай літары]]. Было дазволена таксама патройваць зычную на стыку слоў, якія заканчваюцца і пачынаюцца на адзін і той жа зычны (''Betttuch = Bett + Tuch''). Змены закранулі і [[Пунктуацыя|пунктуацыю]]: у {{нп3|складаназлучаны сказ|складаназлучаным сказе|ru|Сложносочинённое предложение}} са [[злучнік]]амі ''und'' ці ''oder'', а таксама ў канструкцыі Infinitiv + zu [[коска]] не ставілася.

Рэформа была ўспрынята неадназначна&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|title=Welche Auswirkungen hat die Rechtschreibreform auf unseren Alltag?|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925080848/http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|archive-date=25 верасня 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Незадоўга да намечанага заканчэння рэфармавання некалькі вядучых газет і часопісаў [[Германія|ФРГ]] (найперш тыя, што ўваходзяць у выдавецкі канцэрн [[Axel Springer SE]]) заявілі аб вяртанні да традыцыйных правіл. Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]], у 1999 годзе, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але скора вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважнейшы грамадска-палітычны часопіс краіны [[Der Spiegel|«Der Spiegel»]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|title=Rechtschreibung. Die Rückkehr|access-date=2011-11-06|archive-date=23 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923133237/http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Большасць нямецкіх [[пісьменнік]]аў і [[Філалогія|філолагаў]] з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правіла, аднак іх просьбы прыпыніць рэформу так і не былі выкананы. Другі варыянт рэформы [[2005]] года таксама не быў прыняты грамадскасцю.

З [[1 жніўня]] [[2006]] года ў Германіі ўступіў у сілу трэці і канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі абавязковыя для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і для сістэмы адукацыі. Рэформа скасоўвае 87 з 212 правіл арфаграфіі, замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12.

== Распаўсюджанасць нямецкай мовы ==
{{main|Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце}}

Нямецкая мова шырока {{нп3|Спіс моў па колькасці гаворачых|распаўсюджана ва ўсім свеце|ru|Список языков по количеству носителей}} як [[Родная мова|родная]] і як {{нп3|Другая мова|другая|ru|Второй язык}}&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Schäuble W. |загаловак=Zwei Jahrzehnte Politik für Aussiedler und nationale Minderheiten |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=17-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_de.pdf |title=Spezial-Eurobarometer 243: Die Europäer und ihre Sprachen |publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;. Акрамя асноўных трох [[Нямецкамоўныя краіны|нямецкамоўных краін]] [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], сярод якіх [[Германія]], [[Швейцарыя]] і [[Аўстрыя]], нямецкая мова ўжываецца ў іншых дзяржавах, трапляючы ў катэгорыю мясцовых моў {{нп3|меншасць|меншасцей|ru|Меньшинство}}&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Nossol A. |загаловак=Kulturelle Identität und Konfessionalität |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=101-102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Rosenberg P. |загаловак=Die Entwicklung der europäischen Sprachenvielfalt und die Rolle der Minderheiten – der linguistische Befund |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=135-149 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;. Так, нямецкая з’яўляецца [[Родная мова|роднай мовай]] ці мовай зносін для асоб нямецкага паходжання ў краінах [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Weber M. |загаловак=Deutsche Minderheiten in der europäischen Siedlungsgeschichte |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=42-43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}&lt;/ref&gt;, для больш чым двух мільёнаў чалавек у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Бразілія|Бразіліі]], шырока выкарыстоўваецца ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і ў некаторых посткаланіяльных краінах [[Афрыка|Афрыкі]]&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/kurse/SS08/v_sprachliche_variation_08/10_sprachliche_variation.pdf|title=Sprachliche Variation. Sprachkontakt|author=Siebenhaar B.|publisher=[[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Universität Leipzig]]|access-date=2014-11-13|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Пры гэтым нямецкая мова з’яўляецца адною з афіцыйных моў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]&lt;ref name=&quot;Europa.eu&quot;/&gt;, і многіх іншых {{нп3|Выкарыстанне нямецкай мовы ў міжнародных арганізацыях|міжнародных і рэгіянальных арганізацый|ru|Использование немецкого языка в международных организациях}}.

У кожнай дзяржаве нямецкае мова валодае ўласнай спецыфікай ужывання (гл. раздзел [[Нямецкая мова#Разнавіднасці мовы|Разнавіднасці мовы]]). У табліцы ніжэй прыведзены толькі некаторыя дзяржавы, дзе нямецкая мова з’яўляецца афіцыйнай ці адною з афіцыйных, шырока распаўсюджана як мова меншасцей ці мае адметнасці свайго гістарычнага развіцця. Даныя аб колькасці нямецкамоўных прыведзены па [[Ethnologue|Ethnologue 2014]] без уліку шэрагу дыялектаў.

[[Файл:Legal status of German in the world.svg|thumb|300px|right|Распаўсюджанасць у свеце.]]
[[Файл:Legal statuses of German in Europe.svg|right|thumb|300px|Нямецкая як афіцыйная мова.]]
[[Файл:Knowledge German EU map.png|right|thumb|300px|Веданне нямецкай мовы ў краінах [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].]]
[[Файл:NEM.PNG|300px|thumb|Доля расійскіх немцаў па [[Рэгіёны Расіі|рэгіёнах РФ]] па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2002|перапісу 2002 года]].]]
[[Файл:German USC2000 PHS.svg|300px|thumb|Распаўсюджанасць нямецкай мовы ў ЗША.]]

{| class=&quot;wikitable&quot;
  ! Дзяржава || Колькасць гаворачых&lt;br /&gt; на нямецкай мове || Заўвагі
  |-
  | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] || 79 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AU|title=Australia |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || 79 тыс. аўстралійцаў гавораць па-нямецку дома, хоць немцаў у Аўстраліі значна больш. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстраліі]].
  |-
  | {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]] || 7,83 млн чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/bar|title=Bavarian|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Нямецкая мова ў Аўстрыі замацавана [[Канстытуцыя Аўстрыі|Канстытуцыяй]] і прызнаецца [[Афіцыйная мова|афіцыйнай]] нароўні з мовамі меншасцей. Пераважна ў Аўстарыі гавораць на ўласным [[Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|варыянце нямецкай мовы]], узнікшым пад уплывам [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстрыі]].
  |-
  | {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]] || 400 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AR|title=Argentina|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Аргенцінскія немцы, якія пражываюць у [[Буэнас-Айрэс]]е, ужываюць мову [[бельгранадойч]] — змешаная нямецкая і [[Іспанская мова|іспанская]].
  |-
  | {{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]] || 41,2 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BE/languages|title=Belgium|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Распаўсюджана ва Усходняй Бельгіі (правінцыя [[Льеж, правінцыя|Льеж]]), з’яўляецца адною з трох афіцыйных моў нароўні з [[Французская мова|французскай]] і [[Нідэрландская мова|нідэрландскай]]. Гл. [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі]].
  |-
  | {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]] || 1,5 млн чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BR|title=Brazil|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Распаўсюджана ў штатах [[Санта-Катарына|Санта Катарына]] і [[Рыу-Гранды-ду-Сул]]. У другой палавіне XX ст. была пад уплывам [[Партугальская мова ў Бразіліі|партугальскай мовы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Бразіліі]].
  |-
  | {{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла]] || 1,5 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/gct|title=German, Colonia Tovar|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || У Венесуэле нямецкая мова ([[алеман каланьера]]) выкарыстоўваецца ў мястэчку [[Калонія Товар]]. Этнічных немцаў каля 6 тыс. чал., з іх толькі чвэрць валодае нямецкай.
  |-
  | {{Сцяг Германіі}} [[Германія]] || 69,8 млн чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DE/languages|title=Germany|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Нямецкая мова ў Германіі з’яўляецца афіцыйнай мовай, замацаванай заканадаўча. Іменна ў Германіі нямецкая мова валодае самай высокай [[Разнавіднасці нямецкай мовы|варыятыўнасцю]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Германіі]].
  |-
  | {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] || 25,9 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DK/languages|title=Denmark|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Распаўсюджана ў былой [[Паўднёвая Ютландыя, амт|Паўднёвай Ютландыі]] (сучасная [[Паўднёвая Данія]]). Гл. [[Нямецкая мова ў Даніі]].
  |-
  | {{Сцяг Італіі}} [[Італія]] || каля 225 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/IT/languages|title=Italy|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Нямецкая мова выкарыстоўваецца на ўзроўні рэгіёна [[Паўднёвы Ціроль]], нароўні з [[Італьянская мова|італьянскай]] і [[Ладзінская мова|ладзінскай мовамі]]. Разам з літаратурнай нямецкай у Італіі шырока распаўсюджаны [[баварскі дыялект]]. 
  |-
  | {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]] || каля 181 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html|title= Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане|author=Устиненко А.|date=15.05.2013|publisher=Новости — Казахстан |access-date=2014-11-13 }}&lt;/ref&gt; ||  Немцы Казахстана пражываюць пераважна на поўначы краіны і ў раёне [[Астана|Астаны]]. Колькасць немцаў хутка зніжаецца: па даных перапісу 1989 і Ethnologue іх налічвалася 958 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/KZ/languages|title=Kazakhstan|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt;; па выніках перапісу насельніцтва 2009 года колькасць немцаў складала ўжо 178 тыс.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|title=Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство республики Казахстан по статистике|access-date=2012-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208073821/http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|archive-date=8 лютага 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2013 год іх стала на 3 тыс. чал. больш. Гл. [[Немцы Казахстана]].
  |-
  | {{Сцяг Канады}} [[Канада]] || 430 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CA|title=Canada|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Немецкамоўнае насельніцтва Канады складаюць пераважна патомкі імігрантаў XIX і XX стагоддзя, [[менаніты]] ў [[Антарыа]].
  |-
  | {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]] || каля 36 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LI|title=Liechtenstein|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || У Ліхтэнштэйне нямецкая — адзіная афіцыйная мова. Найбольш распаўсюджаны [[ліхтэнштэйнскі дыялект]], роднасны [[Швейцарскі дыялект|швейцарскаму]] і [[Форарльбергскі дыялект|форарльбергскаму]].
  |-
  | {{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]] || 10,2 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LU/languages|title=Luxembourg|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Нямецкая выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных моў нароўні з [[Люксембургская мова|люксембургскай]] і [[французская мова|французскай]]. Нямецкая вельмі папулярная як другая мова.
  |-
  | {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]] || 22,5 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/NA/languages|title=Namibia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Нямецкая з’яўляецца адною з нацыянальных моў Намібіі нароўні з [[афрыкаанс]], [[герэра, мова|герэра]], [[ашывамба]] і [[англійская мова|англійскай]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Намібіі]].
  |-
  | {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]] || 166 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PY/languages|title=Paraguay|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}&lt;/ref&gt; || На нямецкай мове ў Парагваі гавораць нашчадкі менанітаў, якія імігравалі ў 1927 годзе, а таксама бразільскія немцы, якія прыехалі ў 1950-80-я гады. Гл. [[Нямецкая мова ў Парагваі]].
  |-
  | {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] || 500 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PL/languages|title=Poland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}&lt;/ref&gt; || У Польшчы нямецкая мова прызнана мовай меншасцей. На ёй гавораць пераважна патомкі [[Сілезія|сілезскіх]] немцаў, якія пазбеглі дэпартацыі ў Польшчы. Лік нямецкамоўных з года ў год зніжаецца.
  |-
  | {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] || каля 2,07 млн чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RU |title=Russian Federation |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || У Расіі этнічныя немцы пражываюць у [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай частцы Расіі]], [[Сібір]]ы і на тэрыторыі былой [[АССР немцаў Паволжа]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Stricker G.|загаловак= Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland |мова=de |выданне=Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland|год=1997 |старонкі=13-34}}&lt;/ref&gt;. Па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2010|перапісу 2010 года]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html|title=Вот какие мы - россияне: Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|date=22.12.2011|publisher=Российская газета — №5660 (284)|access-date=2012-01-27}}&lt;/ref&gt;, немцамі сябе лічыць усяго 394 тыс. чал. Гл. [[Расійскія немцы]], [[Нямецка-плацкі дыялект]].
  |-
  | {{Сцяг Румыніі}} [[Румынія]] || 45,1 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RO/languages|title=Romania|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Распаўсюджана ў гарадах [[Сібіу]], [[Сігішаара]], [[Тымішаара]], [[Сату-Марэ]]. Большая частка носьбітаў — [[трансільванскія саксы]]&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://www.siebenbuergersachsen.de/geschichte/index.htm|title=Siebenbürger Sachsen - gestern, heute, morgen|author=Lauer J.|access-date=2012-01-12|lang=de}}&lt;/ref&gt; і [[дунайскія швабы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Румыніі]].
  |-
  | {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]] || 5,4 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/SK/languages|title=Slovakia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Распаўсюджана ў асяроддзі [[Карпацкія немцы|славацкіх немцаў]]. У 1930-я гады пераважаў у вёсцы [[Крагуле]] [[Банскабістрыцкі край|Банскабістрыцкага края]].
  |-
  | {{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || 1,3 млн чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/US|title=United States |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || У Злучаных Штатах нямецкая з’яўляецца мовай меншасцей, аднак яна шырока распаўсюджана і актыўна вывучаецца ў адукацыйных установах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vistawide.com/languages/us_languages.htm|title=Language-learning trends in the United States|publisher=Vistawide.com|access-date=2012-01-27|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Гл. [[Нямецкая мова ў ЗША]].
  |-
  | {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] || 33,3 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/UA/languages|title=Ukraine|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Нашчадкі нямецкіх перасяленцаў XVIII ст. пражываюць на тэрыторыі [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]], [[Адэская вобласць|Адэскай]], [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцях і былой [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]]. Гл. [[Немцы ва Украіне]].
  |-
  | {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]] || каля 1 млн чал. || Дакладных звестак пра лік носьбітаў няма. Нямецкая выкарыстоўваецца ў [[Эльзас]]е (станам на 2012 год каля 790 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.olcalsace.org/de/der-dialekt-in-zahlen|title=Der Dialekt in Zahlen|publisher=Amt für Sprache und Kultur im Elsass (OLCA)|access-date=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;) і паўночнай частцы [[Латарынгія|Латарынгіі]], у дэпартаменце [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]] (па розных звестках ад 48 да 300 тыс. чал.)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.culture-bilinguisme-lorraine.org/|title=Culture et Bilinguisme de Lorraine - Zweisprachig, unsere Zukunft|access-date=2012-01-12|lang=fr}}&lt;/ref&gt;. Актыўна выцясняецца французскай. Гл. [[Нямецкая мова ў Францыі]].
  |-
  | {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] || 40,8 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CZ/languages|title=Czech Republic|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Па даных чэшскай статыстыкі на 2001 год налічвалася ўсяго каля 39 тыс. немцаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|title=Obyvatelstvo podle národnosti podle výsledků sčítání lidu v letech 1921-2001|access-date=2011-11-06|lang=cz|archive-date=5 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005143728/https://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Да нямецкамоўнай меншасці ў Чэхіі адносяцца [[судэцкія немцы]], якім удалося пазбегнуць [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|дэпартацыі]] пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Чэхіі]].
  |-
  | {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]] || 4,6 млн чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CH/languages|title=Switzerland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || Выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных нароўні з французскай, італьянскай і [[Рэтараманская мова|рэтараманскай]]; каля 67 % [[Швейцарцы|швейцарцаў]] гавораць на [[Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|уласным варыянце нямецкай мовы]], узнікшым на аснове [[Алеманскія дыялекты|алеманскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Швейцарыі]].
  |-
  | {{Сцяг ПАР}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] || 12 тыс. чал.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/ZA|title=South Africa|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}&lt;/ref&gt; || У ПАР у правінцыі [[Квазулу-Натал (правінцыя)|Квазулу-Натал]] ужываецца варыянт нямецкай мовы пад назвай [[наталер-дойч]]. 
  |}

== Разнавіднасці мовы ==
{{main|Разнавіднасці нямецкай мовы}}

Нямецкая мова {{нп3|Плюрыцэнтрычная мова|плюрыцэнтрычная|ru|Плюрицентрический язык}}, неаднародная. Гэтая неаднароднасць праяўляецца ў адрозненнях, характэрных для тых ці іншых груп носьбітаў мовы. Даследаванні мовазнаўцаў XVIII—XIX ст. стварылі падмурак для развіцця нямецкай дыялекталогіі, якая ўжо к пачатку XX ст. дазволіла скласці поўнае ўяўленне аб дыялектах [[Заходнегерманскія мовы|заходнегерманскага кантынуума]]{{sfn|Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка|1983|с=16-31}}. Наддыялектнымі формамі з’яўляюцца нацыянальныя варыянты, якімі карыстаюцца носьбіты нямецкай мовы ў [[Германія|Германіі]] (уласна, літаратурная нямецкая мова), [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ({{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі варыянт|ru|Австрийский вариант немецкого языка}}) і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] ({{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянт|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}}){{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=26-28}}. Разам з гэтым узнікалі і развіваліся першыя [[кантактныя мовы на нямецкай аснове]], даследаванні якіх былі праведзены значна пазней. Сфарміраваныя ў выніку пранікнення іншамоўных [[Запазычанне|запазычанняў]] разнавіднасці ўзнікаюць і развіваюцца да канца XX — пачатку XXI ст. (напрыклад, {{нп3|белгранадойч|белгранадойч|ru|Бельгранодойч}}), некаторыя ж — поўнасцю знікаюць пад уздзеяннем мясцовых моў ці ў выніку наўмыснай поўнай [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыі]] ({{нп3|бароссадойч|бароссадойч|ru|Бароссадойч}} у [[Аўстралія|Аўстраліі]]).

=== Дыялекты ===
{{main|Дыялекты нямецкай мовы}}
{{Гл. таксама|Ніжненямецкая мова|Верхненямецкія мовы}}
[[Файл:Brockhaus 1892 Deutsche Mundarten.jpg|400px|right|thumb|Карта нямецкіх дыялектаў 1894 года.]]
[[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|300px|right|thumb|Ніжненямецкія дыялекты.]]
[[Файл:Mitteldeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Сярэдненямецкія дыялекты.]]
[[Файл:Oberdeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Паўднёванямецкія дыялекты.]]

Усе нямецкія дыялекты ўваходзяць у заходнегерманскі {{нп3|дыялектны кантынуум|дыялектны кантынуум|ru|Диалектный континуум}}, у які таксама ўваходзіць і [[нідэрландская мова]]. На тэрыторыі сучасных Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі, [[Люксембург]]а, [[Ліхтэнштэйн]]а, [[Італія|Італіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] выдзяляюць тры вялікія групы дыялектаў: [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] (Niederdeutsch), [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдненямецкую]] (Mitteldeutsch) і [[Паўднёванямецкія дыялекты|паўднёванямецкую]] (Oberdeutsch), прычым апошнія дзве групы прынята разглядаць у складзе [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]] (Hochdeutsch)&lt;ref name=&quot;Немецкий язык&quot;/&gt;. Граніца паміж ніжне- і верхненямецкімі дыялектамі называецца [[Лінія Бенрата|лініяй Бенрата]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|access-date=2012-09-20|lang=nl}}&lt;/ref&gt;. Асобныя дыялекты і нацыянальныя варыянты, якія ўваходзяць у кожную з гэтых груп, маюць акрамя геаграфічных таксама выразныя моўныя адрозненні, узніклыя з часам пад уплывам [[Культура|культурных]], [[Геаграфія|геаграфічных]] і [[Гісторыя|гістарычных]] фактараў&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Eckhard Eggers.|загаловак=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|месца=Steiner, Stuttgart|год=2005|isbn=3-515-08762-1}}&lt;/ref&gt;. Так, свае асаблівасці ў фанетыцы і лексіцы маюць аўстрыйскі і швейцарскі варыянты, для якіх характэрны іншая [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыя]] пачатковых ''p-, t-, k-'', ужыванне ў маўленні іншамоўных слоў, {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмаў|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмаў|ru|Гельвецизм}} і іншыя асаблівасці, не характэрныя для {{нп3|Літаратурная нямецкая мова|літаратурнай нямецкай мовы|ru|Литературный немецкий язык}}. З’яўляючыся наддыялектнымі формамі, яны тым не менш не могуць разглядацца ў адрыве ад дыялектаў — [[Баварскі дыялект|баварскіх]] і {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}}, адпаведна.

==== Ніжненямецкія дыялекты ====
[[Ніжненямецкая мова|Ніжненямецкая група дыялектаў]] (Niederdeutsch, Plattdeutsch) распаўсюджана на поўначы [[Германія|Германіі]] і ва ўсходняй частцы [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Ніжнефранкскія дыялекты на тэрыторыі Нідэрландаў звычайна выдзяляюць як {{нп3|дыялекты нідэрландскай мовы|дыялекты нідэрландскай мовы|ru|Диалекты нидерландского языка}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=König W.|частка=Niederdeutsch und Niederländisch|загаловак=dtv-Atlas zur deutschen Sprache. 9. Auflage|месца=München|год=1992|старонкі=103|isbn=3-423-03025-9}}&lt;/ref&gt;, аднак іх гістарычная сувязь з нямецкай мовай не дазваляе разглядаць іх у адрыве ад яе&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Arend Mihm.|загаловак=Sprache und Geschichte am unteren Niederrhein. Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung|месца=Köln|год=1992}}&lt;/ref&gt;. У спісе прыведзены ўсе буйныя дыялекты гэтай групы без адрознення вобласці іх распаўсюджання. Ніжнесаксонскія, якія таксама называюцца заходненіжненямецкімі, і ўсходненіжненямецкія дыялекты аб’ядноўваць паняццем [[ніжненямецкая мова]]. Заходнія дыялекты гэтай мовы адрозніваюцца ад усходніх перш за ўсё гістарычна складзенымі фанетычнымі нормамі і лексікай, бо дыялекты паўночна-ўсходняй Германіі ў сярэднія вякі былі пад уплывам [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Некаторыя дыялекты ўсходненіжненямецкай прасторы перасякаюцца з {{нп3|Усходнесярэдненямецкія дыялекты|усходнесярэдненямецкімі дыялектамі|ru|Восточносредненемецкие диалекты}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Foerste W.|частка=Geschichte der niederdeutschen Mundarten|загаловак=Deutsche Philologie im Aufriss, 2. überarbeitete Auflage - unveränderter Nachdruck|месца=Berlin|выдавецтва=Erich Schmidt Verlag|год=1966|старонкі=1730–1898|ref=Foerste W. Geschichte der niederdeutschen Mundarten}}&lt;/ref&gt;

* '''[[Ніжняфранкскія дыялекты|Ніжняфранкскі]] (Niederfränkisch)'''
:* [[Галандскі дыялект|Галандскі]] (Holländisch)
:* [[Брабанцкія дыялекты|Брабанцкі]] (Brabantisch)
:* [[Фламандскія дыялекты|Фламандскі]] (Flämisch)
:* [[Лімбургская мова|Лімбургскі]] (Limburgisch)
:* [[Зеландскі дыялект|Зеландскі]] (Seeländisch)
:* [[Ніжнярэйнскія дыялекты|Ніжнярэйнскі]] (Niederrheinisch)

* '''[[Ніжнесаксонскія дыялекты|Ніжнесаксонскі]] (Niedersächsisch)'''
:* [[Вестфальскі дыялект|Вестфальскі]] (Westfälisch)
:* [[Остфальскі дыялект|Остфальскі]] (Ostfälisch)
:* [[Паўночнаніжнесаксонскі дыялект|Паўночнаніжнесаксонскі]] (Nordniedersächsisch)

* '''[[Усходненіжненямецкія дыялекты|Усходненіжненямецкі]] (Ostniederdeutsch)'''
:* [[Маркска-брандэнбургскія дыялекты|Маркска-брандэнбургскі]] (Märkisch-Brandenburgisch)
:* [[Мекленбургска-памеранскія дыялекты|Мекленбургска-памеранскі]] (Mecklenburgisch-Vorpommersch)
:* [[Ніжняпрускі дыялект|Ніжняпрускі]] (Niederpreußisch)

==== Сярэдненямецкія дыялекты ====
[[Сярэдненямецкія дыялекты|Сярэдненямецкая група дыялектаў]] (Mitteldeutsch) распаўсюджана ў сярэдняй частцы Германіі, прычым вобласць яе распаўсюджання ўяўляе сабой вузкую паласу, якая аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад паўднёванямецкіх. Сярэдненямецкія дыялекты, як і паўночная група, дзеляцца на дзве часткі — заходнюю і ўсходнюю. Заходняя ў асноўным уключае {{нп3|франкскія дыялекты|франкскія дыялекты|ru|Франкские диалекты}}, якія працягваюцца да паўднёванямецкай прасторы, пераходзячы ў {{нп3|верхнефранкскія дыялекты|верхнефранкскія дыялекты|ru|Верхнефранкский диалект}}. Ва ўсходняй частцы пераважаюць {{нп3|цюрынгскія дыялекты|цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, якія займаюць вялікія тэрыторыі на захад ад лужыцкай дыялектнай групы.

* '''[[Заходнесярэдненямецкія дыялекты|Заходнесярэдненямецкі]] (Westmitteldeutsch)'''
:* [[Рыпуарскія дыялекты|Рыпуарскі]] (Ripuarisch)
:* [[Мозельска-франкскія дыялекты|Мозельска-франкскі]] (Moselfränkisch)
:* [[Пфальцкі дыялект|Пфальцкі]] (Pfälzisch)
:* [[Хесэнскі дыялект|Хесэнскі]] (Hessisch)
:* [[Латарынгскі (франкскі) дыялект|Латарынгскі]] (Lothringisch)

* '''[[Усходнесярэдненямецкія дыялекты|Усходнесярэдненямецкі]] (Ostmitteldeutsch)'''
:* [[Цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|Цюрынгска-верхнесаксонскі]] (Thüringisch-Obersächsisch)
:* [[Лужыцкія дыялекты|Лужыцкі]] (Lausitzisch)
:* [[Сілезскія дыялекты нямецкай мовы|Сілезскі]] (Schlesisch)
:* [[Верхнепрускі дыялект|Верхнепрускі]] (Hochpreußisch)
:* [[Эрцгебіргскі дыялект|Эрцгебіргскі]] (Erzgebirgisch)

==== Паўднёванямецкія дыялекты ====
[[Паўднёванямецкія дыялекты|Паўднёванямецкая група дыялектаў]] (Oberdeutsch) распаўсюджана ў паўднёвай частцы Германіі, у [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Паўночная частка паўднёванямецкай прасторы занята ўсходне- і паўднёвафранкскімі дыялектамі, якія ўваходзяць у буйную групу франкскіх дыялектаў, у якіх пазней адбылося другое перамяшчэнне&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mlwerke.de/me/me19/me19_474.htm#Kap_III|title=Fränkische Zeit. Anmerkung: Der fränkische Dialekt|author=[[Фрыдрых Энгельс|Friedrich Engels]].|access-date=2011-11-12|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Гэтая група працягваецца на паўночным захадзе да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. Адпаведна, заходнюю і ўсходнюю частку займаюць дзве найбуйнейшыя групы прасторы — алеманскія&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|title=Alemannisch|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLKVoS?url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і баварскія дыялекты&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|title=Bayerische Landesbibliothek Online. Sprechender Sprachatlas von Bayern|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLvz3S?url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

* '''[[Верхнефранкскія дыялекты|Верхнефранкскі]] (Oberfränkisch)'''
:* [[Усходнефранкскія дыялекты|Усходнефранкскі]] (Ostfränkisch)
:* [[Паўднёвафранкскія дыялекты|Паўднёвафранкскі]] (Südfränkisch)

* '''[[Алеманская гаворка|Алеманскі]] / [[Швейцарскі дыялект|Швейцарскі]] (Westoberdeutsch / Alemannisch ''im weiteren Sinne'')'''
:* [[Швабскі дыялект|Швабскі]] (Schwäbisch)
:* [[Ніжнеалеманскія дыялекты|Ніжнеалеманскі]] (Niederalemannisch)
:* [[Верхнеалеманскі дыялект|Верхнеалеманскі]] (Hochalemannisch)
:* [[Горнаалеманскі дыялект|Горнаалеманскі]] (Höchstalemannisch)

* '''[[Баварскі дыялект|Баварскі]] (Ostoberdeutsch / Bairisch)'''
:* [[Паўночнабаварскі дыялект|Паўночнабаварскі]] (Nordbairisch)
:* [[Сярэднебаварскі дыялект|Сярэднебаварскі]] (Mittelbairisch)
:* [[Паўднёвабаварскі дыялект|Паўднёвабаварскі]] (Südbairisch)

=== Нацыянальныя варыянты ===
[[Файл:Fußgeher-Schild.JPG|thumb|200px|right|Вывеска ў двары [[Вена|венскай]] вуліцы: тыповы [[аўстрыцызм]].]]
[[Файл:Basel-Parkverbot.JPG|thumb|200px|right|Знак, які забараняе стаянку аўтамабіля, [[Базель]]: тыпова швейцарскае словаўжыванне.]]

{{main|Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы}}
{{Гл. таксама|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы}}

Наддыялектныя формы — {{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі|ru|Австрийский вариант немецкого языка}} і {{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянты нямецкай мовы|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}} — цесна звязаныя з [[дыялект]]амі, на тэрыторыі распаўсюджання якіх яны ўжываюцца. Так, аўстрыйскі варыянт адносяць да {{нп3|Аўстра-баварскі дыялект|аўстра-баварскіх дыялектаў|ru|Баварский диалект}}, а швейцарскі — адпаведна, да {{нп3|Швейцарскі дыялект|швейцарскага дыялекту|ru|Швейцарский диалект}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dialekt.ch/|title=Website zu den Deutschschweizer Dialekten|access-date=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Але ні той, ні другі нельга пераносіць выключна на дыялекты, бо абодва варыянты ўнармаваны і выкарыстоўваюцца на пісьме&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.inst.at/trans/15Nr/06_1/scharloth15.htm|title=Zwischen Fremdsprache und nationaler Varietät. Untersuchungen zum Plurizentrizitätsbewusstsein der Deutschschweizer|author=Joachim Scharloth.|date=2004|publisher=Universität Zürich, Switzerland|access-date=2011-11-26|lang=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ulrich Ammon.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|месца=Berlin/New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995}}&lt;/ref&gt;.

Аўстрыйскі і швейцарскі варыянты маюць уласныя адрозненні ад стандартнай нямецкай мовы, якія ўкосна адпавядаюць дыялектам гэтых рэгіёнаў і праяўляюць сябе ў першую чаргу ў зносінах з носьбітамі літаратурнай мовы&lt;ref name=&quot;Немецкий язык&quot;/&gt;. У цэлым [[немцы]] свабодна разумеюць [[швейцарцы|швейцарцаў]] і [[аўстрыйцы|аўстрыйцаў]], аднак у радзе выпадкаў фанетычныя і лексічныя асаблівасці гэтых варыянтаў не адпавядаюць літаратурнай норме, тым самым ствараючы бар’еры для міжнацыянальных зносін. Напрыклад, аўстрыйскія назвы месяцаў ''Jänner'' і ''Feber'' адрозніваюцца ад нямецкіх ''Januar'' і ''Februar'', а некаторыя граматычныя канструкцыі гэтага варыянта (напрыклад, часавая форма {{нп3|Прэтэрыт, нямецкая мова|прэтэрыта|ru|Претерит (немецкий язык)}} і ўсе часы {{нп3|кан'юнктыў|кан'юнктыва|ru|Сослагательное наклонение}}) носяць зусім іншую [[Семантыка|семантычную]] афарбоўку&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Peter Wiesinger.|загаловак=Die deutsche Sprache in Österreich. Eine Einführung. In: Wiesinger (Hg.): Das österreichische Deutsch. Schriften zur deutschen Sprache. Band 12|месца=Wien, Köln, Graz|год=1988}}&lt;/ref&gt;. У швейцарскім варыянце, як і ў аўстрыйскім, таксама існуюць шматлікія лексічныя неадпаведнасці, якія складана ўспрымаюцца носьбітамі нямецкай мовы. Напрыклад, часта выкарыстоўваюцца словы [[Французская мова|французскага]] паходжання (''Billett'' замест ''Fahrkarte'', ''Velo'' замест ''Fahrrad'', ''Poulet'' замест ''Hühnerfleisch''). Акрамя гэтага, існуюць адрозненні ў маўленні, якія ствараюць дадатковыя складанасці для разумення мовы: адрозненні ў вымаўленні {{нп3|Выбухныя зычныя|выбухных|ru|Взрывные согласные}} /p/, /t/, /k/ (аўстрыйскі варыянт) і {{нп3|спірант|спіранта|ru|Фрикативные согласные}} /ç/, адсутнасць {{нп3|Гартанная змычка|гартаннай змычкі|ru|Гортанная смычка}} (у швейцарскім варыянце)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Hans Bickel, Christoph Landolt.|загаловак=Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz|месца=Mannheim, Zürich|выдавецтва=Dudenverlag|год=2012|isbn=978-3-411-70417-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Robert Sedlaczek.|загаловак=Das österreichische Deutsch|месца=Wien|выдавецтва=Ueberreuter|год=2004|isbn=3-8000-7075-8}}&lt;/ref&gt;.

І аўстрыйскі, і швейцарскі варыянты шырока распаўсюджаны ў краінах свайго ўжывання. Нягледзячы на тое, што дзяржаўнай мовай з’яўляецца літаратурная нямецкая, статус гэтых варыянтаў намнога больш трывалы, бо {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмы|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмы|ru|Гельвецизм}} шырока ўжываюцца ў [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]] і ў {{нп3|Гутарковае маўленне|гутарковым маўленні|ru|Разговорный стиль}}&lt;ref name=&quot;Немецкий язык&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/pdf/Siebenhaar_Wyler_97.pdf|title=Dialekt und Hochsprache in der deutschsprachigen Schweiz|author=Siebenhaar B., Wyler A.|date=1997|access-date=2011-11-26|lang=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Pollak W.|загаловак=Was halten die Österreicher von ihrem Deutsch? Eine sprachpolitische und soziosemiotische Analyse der sprachlichen Identität der Österreicher|месца=Wien|выдавецтва=Österreichische Gesellschaft für Semiotik/Institut für Soziosemiotische Studien|год=1992}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=28}}.

== Нямецкае пісьменства ==
{{main|Нямецкі алфавіт}}

[[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|250px|[[Прапісныя літары]] нямецкага алфавіта з асобнымі спалучэннямі літар.]]

У [[Нямецкі алфавіт|нямецкім алфавіце]] выкарыстоўваецца 26 пар [[Лацінскі алфавіт|лацінскіх літар]] ({{нп3|Малая літара|малыя|ru|Строчная буква}} і [[Вялікая літара|вялікія]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;; літары {{нп3|умлаўт|ўмлаўтных|ru|Умлаут}} [[Гук мовы|гукаў]] (''ä'', ''ö'', ''ü''), і [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатура]] ''ß'' ([[ß|эсцэт]]) у склад алфавіта не ўваходзяць. Пры алфавітным упарадкаванні ''ä'', ''ö'', ''ü'' не адрозніваюцца ад ''a'', ''o'', ''u'' адпаведна, за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі ўмлаўтам, — у гэтым выпадку слова з умлаўтам ідзе пасля; ''ß'' выкарыстоўваецца пасля доўгіх галосных і дыфтонгаў&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title=Когда используется «ß»|access-date=2014-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201203804/http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|archive-date=1 лютага 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і прыроўніваецца да спалучэння ''ss''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;. Аднак пры пералічванні нямецкіх літар літары ''ä'', ''ö'', ''ü'' прыводзяць не побач з адпаведнымі літарамі ''a'', ''o'' і ''u'', а ў канцы спіса&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|access-date=2012-01-17|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaHYdy15?url=http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html|archive-date=23 чэрвеня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У слоўніках нямецкія словы размяшчаюцца без уліку умлаўта.

{| class=&quot;standart&quot; style=&quot;text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;&quot;
|-----
! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;літара&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;назва&lt;/span&gt;
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;літара&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;назва&lt;/span&gt;
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;літара&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;назва&lt;/span&gt;
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;літара&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;назва&lt;/span&gt;
| width=&quot;1&quot; rowspan=&quot;16&quot; |
! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;літара&lt;/span&gt; !! &lt;span style=&quot;font-size:smaller;&quot;&gt;назва&lt;/span&gt;
|-----
| [[A, лацініца|A a]] || а || [[F, лацініца|F f]] || эф || [[L, лацініца|L l]] || эль || [[Q, лацініца|Q q]] || ку || ([[Ü, лацініца|Ü ü]]) || у-умлаўт
|-----
| ([[Ä, лацініца|Ä ä]]) || а-умлаўт || [[G, лацініца|G g]] || гэ || [[M, лацініца|M m]] || эм || [[R, лацініца|R r]] || эр || [[V, лацініца|V v]] || фау
|-----
| [[B, лацініца|B b]] || бэ || [[H, лацініца|H h]] || ха || [[N (літара)|N n]] || эн || [[S, лацініца|S s]] || эс || [[W, лацініца|W w]] || вэ
|-----
| [[C, лацініца|C c]] || цэ || [[I, лацініца|I i]] || і || [[O, лацініца|O o]] || о || ([[ß]]) || эсцэт (ss) || [[X, лацініца|X x]] || ікс
|-----
| [[D, лацініца|D d]] || дэ || [[J, лацініца|J j]] || ёт || ([[Ö, лацініца|Ö ö]]) || о-умлаўт || [[T, лацініца|T t]] || тэ || [[Y, лацініца|Y y]] || іпсілан
|-----
| [[E, лацініца|E e]] || э || [[K, лацініца|K k]] || ка || [[P (лацініца)|P p]] || пэ || [[U, лацініца|U u]] || у || [[Z, лацініца|Z z]] || цэт
|-----
|}

Да лацініцы ў нямецкай мове для пісьма ўжываліся [[руны]], якія пасля хрысціянізацыі германскіх зямель поўнасцю выйшлі з ужытку. Да пачатку XX ст. афіцыйна выкарыстоўваўся {{нп3|Гатычнае пісьмо|гатычны шрыфт|ru|Готическое письмо}} (у тым ліку і ў слоўніках, выдадзеных у іншых краінах)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archive-date=19 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Існавалі таксама асаблівы {{нп3|гатычны рукапісны шрыфт|гатычны рукапісны шрыфт|ru|Готический курсив}} і {{нп3|фрактура|фрактура|ru|Фрактура}} (выкладаліся ў школах да [[1941]] года). [[Антыква]] выкарыстоўваецца спачатку неафіцыйна з XIX ст., а пасля [[Лістападаўская рэвалюцыя|лістападаўскай рэвалюцыі 1918]] года ўводзіцца афіцыйна. Пры [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстах]] гатычны шрыфт быў вернуты і некаторы час ужываўся афіцыйна, але затым {{нп3|Нацысцкая прапаганда|нацысцкая ж прапаганда|ru|Национал-социалистическая пропаганда}} пачала ганенні на гатычныя шрыфты, угледзеўшы ў іх рысы {{нп3|Яўрэйскае квадратнае пісьмо|яўрэйскага квадратнага пісьма|ru|Еврейское квадратное письмо}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&amp;pg=PA165&amp;vq=the+nazi+ban+on+gothic&amp;dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|publisher=New York: Princeton Architectural Press|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;. Цяпер яны выкарыстоўваюцца толькі ў дэкаратыўных мэтах ці пры выданні кніг.

== Лінгвістычная характарыстыка ==

=== Фанетыка і фаналогія ===
{{main|Фанетыка нямецкай мовы}}

Нямецкая [[фанетыка]] і [[фаналогія]] — гэта найперш фанетычная і фаналагічная сістэма літаратурнай нямецкай мовы, бо сама нямецкая мова неаднародная, мае некалькі {{нп3|Разнавіднасці нямецкай мовы|стандартных варыянтаў|ru|Разновидности немецкого языка}}, у залежнасці ад краіны распаўсюджання, і мноства {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}, кожны з якіх мае свае ўласныя фанетычныя асаблівасці&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Werner König.|загаловак=Phonologische Regionalismen in der deutschen Standardsprache|месца=Berlin|год=1997|старонак=246—270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://faql.de/lokalkolorit.html#ig |title=richtich oder richtick — was ist richtig? |access-date=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;.

У канцы XVIII ст. эталонным нямецкім вымаўленнем лічылася саксонскае, што тлумачыцца моцным уплывам саксонскіх дзеячаў мастацтва і навукі на {{нп3|Культура Германіі|нямецкую культуру|ru|Культура Германии}} ў цэлым. Ужо ў XIX ст. вымаўленне, характэрнае для мовы жыхароў паўночнай Германіі, істотна ўмацавала свае пазіцыі, што, з аднаго боку, было выклікана ўзмацненнем [[Прусія|Прусіі]] і стварэннем пад яе эгідай аб’яднанай [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], з другога — ужо замацаванымі ў вуснай мове стандартамі паўночнагерманскага вымаўлення.

Гэтае вымаўленне было кадыфікавана ў «Сцэнічным вымаўленні» (''Deutschen Bühnenaussprache'') [[Тэадор Зібс|Тэадора Зібса]] ў 1898 годзе. Сучасныя {{нп3|Арфаэпічны слоўнік|арфаэпічныя слоўнікі|ru|Орфоэпический словарь}} ў цэлым адпавядаюць нормам, устаноўленым Зібсам, адрозніваючыся ад іх толькі нязначна. Так, напрыклад, сучаснае вымаўленне гука {{нп3|Альвеалярны дрыжачы зычны|[r]|ru|Альвеолярные дрожащие согласные}} ужо не адпавядае фанеме /r/. Прызнанымі сёння нормамі вымаўлення лічацца нормы [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]], прыведзеныя ў яго «Арфаэпічным слоўніку» (''Duden-Aussprachewörterbuch'')&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Seminar für Sprachmethodik: Phonologie. Ein sprachwissenschaftliches Lehrbuch|месца=Bonn|выдавецтва=Verlag für Kultur und Wissenschaft|год=2000}}&lt;/ref&gt;, які апісвае ўсе асноўныя правілы фанетыкі і фаналогіі, але ў той жа час не заўсёды адлюстроўвае сучасны стан нямецкага вымаўлення. Прычынай гэтых неадпаведнасцей з’яўляюцца змены ў маўленні немцаў, выкліканыя радам фактараў, сярод якіх значнае месца занімае ўплыў сучаснай [[Культура ЗША|заходняй культуры]]. Тым не менш, нормы літаратурнай нямецкай мовы і яе фанетыкі і фаналогіі працягваюць выкладацца ў {{нп3|Адукацыя ў Германіі|нямецкіх школах|ru|Образование в Германии}} і вышэйшых навучальных установах&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Ursula Hirschfeld.|загаловак=Welche Aussprache lehren wir? In: Jahrbuch Deutsch als Fremdsprache|год=1997|старонкі=175-188}}&lt;/ref&gt;.

==== Сістэма галосных і зычных гукаў ====

[[Фанетыка]] нямецкай мовы налічвае 44 [[гук]]і, сярод якіх адрозніваюць 16 [[Галосныя|галосных]], 3 [[дыфтонгі]], 22 [[зычныя]] і 3 {{нп3|Афрыката|афрыкаты|ru|Аффрикаты}} (гукаспалучэнні [kv] і [ks] часта разглядаюць у радзе афрыкат, аднак у [[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]] яны не ўлічваюцца)&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы |месца=Мн. |год=2002 |старонак=415 |isbn=985-06-0819-6}}&lt;/ref&gt;. Акрамя стандартнага набору гукаў у нямецкай могуць выкарыстоўвацца таксама гукі {{нп3|Неагублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ʌ]|ru|Неогублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''D'''u'''blin''), {{нп3|Ненапружаны галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[æ]|ru|Ненапряжённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''C'''a'''nberra''), {{нп3|Шва|[ə:]|ru|Шва}} (''New J'''er'''sey''), {{нп3|Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ɔ:]|ru|Огублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''H'''a'''ll''), {{нп3|Агублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[ɶ:]|ru|Огублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''Chef d''''ɶu'''vre''), {{нп3|Звонкі лабіявелярны апраксімант|[w]|ru|Звонкий лабиовелярный аппроксимант}} ('''''W'''aterproof''), {{нп3|Глухі зубны шчылінны зычны|[θ]|ru|Глухой зубной щелевой согласный}} (''Commonweal'''th'''''), {{нп3|Звонкі зубны шчылінны зычны|[ð]|ru|Звонкий зубной щелевой согласный}} (''Ciuda'''d'''Trujillo''), {{нп3|Звонкая постальвеалярная афрыката|[ʤ]|ru|Звонкая постальвеолярная аффриката}} ('''''G'''in''), якія ўжываюцца пераважна ў словах іншамоўнага паходжання.

У залежнасці ад становішча [[язык]]а нямецкія галосныя падзяляюцца на {{нп3|Галосныя пярэдняга рада|галосныя пярэдняга|ru|Гласные переднего ряда}} (''i, e, ä, ö, ü'') і {{нп3|Галосныя задняга рада|задняга радоў|ru|Гласные заднего ряда}} (''a, o, u''). Яны бываюць доўгімі і кароткімі, прычым 8 галосных літар даюць 16 галосных гукаў&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. Працягласць галосных звязваецца з якасцю склада, які яны ўтвараюць. У гэтых адносінах адрозніваюць адкрытыя (заканчваюцца на галосны ці складаюцца з аднаго галоснага) і закрытыя [[Склад (мова)|склад]] і (заканчваюцца на адну або некалькі зычных). [[Дыфтонг|Дыфтонгам]] называецца злітнае вымаўленне ў адным складзе двух галосных. У залежнасці ад удзелу голасу нямецкія зычныя падзяляюцца на {{нп3|Глухі зычны|глухія|ru|Согласные}}, {{нп3|Звонкі зычны|звонкія|ru|Согласные}} ({{нп3|Выбухныя зычныя|выбухныя|ru|Взрывные согласные}} і {{нп3|Шчылінныя зычныя|шчылінныя|ru|Фрикативные согласные}}) і {{нп3|Санорныя зычныя|санорныя|ru|Сонорные согласные}} (гучныя). Пад {{нп3|афрыката|афрыкатамі|ru|Аффрикаты}} разумеюць злітнае вымаўленне двух зычных.

{{multicol}}

{| class=&quot;standard&quot;
|+ Зычныя гукі нямецкай мовы
|-
! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! прыклад
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі губна-губны выбухны|[p]]] || выбухны глухі || ''p, pp, b'' || '''''P'''ass'' ['''p'''as]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[звонкі губна-губны выбухны|[b]]] || выбухны звонкі || ''b, bb'' || '''''b'''aden'' [''''b'''a: dən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі альвеалярны выбухны|[t]]] || выбухны глухі || ''t, tt, th, d'' || ''sa'''tt''''' [za'''t''']
|-
|align=&quot;center&quot;| [[звонкі альвеалярны выбухны|[d]]] || выбухны звонкі || ''d, dd'' || '''''d'''ort'' ['''d'''ɔrt]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі велярны выбухны|[k]]] || выбухны глухі || ''k, ck, ch, g'' || '''''K'''ette'' [''''k'''εtə]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[звонкі велярны выбухны|[g]]] || выбухны звонкі || ''g, gg'' || ''Ro'''gg'''en'' ['rɔ'''g'''ən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі губна-зубны спірант|[f]]] || шчылінны глухі || ''f, ff, v, ph'' || '''''F'''eder'' [''''f'''e: dər]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[звонкі губна-зубны спірант|[v]]] || шчылінны звонкі || ''w, v'' || '''''W'''elt'' ['''v'''εlt]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі альвеалярны спірант|[s]]] || шчылінны глухі || ''s, ss, ß'' || ''Flu'''ss''''' [flʊ'''s''']
|-
|align=&quot;center&quot;| [[звонкі альвеалярны спірант|[z]]] || шчылінны звонкі || ''s'' || '''''s'''agen'' [''''z'''a: gən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі постальвеалярны спірант|[ʃ]]] || шчылінны глухі || ''sch, s, ch'' || '''''sch'''ön'' ['''ʃ'''ø:n]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[звонкі постальвеалярны спірант|[ʒ]]] || шчылінны звонкі || ''g, j'' || '''''G'''enie'' ['''ʒ'''e’ni:]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[палатальны апраксімант|[j]]] || шчылінны звонкі || ''j, y'' || '''''j'''ung'' ['''j'''ʊŋ]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі палатальны спірант|[ç]]] || шчылінны глухі || ''ch, g'' || ''Köni'''g''''' ['kø:nɪ'''ç''']
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі велярны спірант|[x]]] || шчылінны глухі || ''ch'' || ''no'''ch''''' [nɔ'''x''']
|-
|align=&quot;center&quot;| [[глухі глатальны шчылінны зычны|[h]]] || шчылінны глухі || ''h'' || ''wo'''h'''er'' [vo’'''h'''e:ɐ]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[альвеалярны дрыжачы зычны|[r]]] || звонкі санорны || ''r, rr, rh'' || '''''R'''ose'' [''''r'''o: zə]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[ненапружаны галосны сярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[ɐ]]] || вакалізаваны [r] || ''r, er'' || ''hie'''r''''' [hi:'''ɐ''']
|-
|align=&quot;center&quot;| [[альвеалярны латэральны апраксімант|[l]]] || санат || ''l, ll'' || '''''L'''iebe'' [''''l'''i: bə]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[губна-губны насавы зычны|[m]]] || насавы санат || ''m, mm'' || ''ko'''mm'''en'' ['kɔ'''m'''ən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Пярэднеязычны насавы зычны|[n]]] || насавы санат || ''n, nn'' || '''''N'''ame'' [''''n'''a: mə]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[велярны насавы зычны|[ŋ]]] || насавы санат || ''ng, n'' || ''da'''n'''ken'' ['da'''ŋ'''kən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Глухая губна-зубная афрыката|[p͡f]]] || афрыката || ''pf'' || '''''Pf'''erd'' ['''p͡f'''e: rt]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Глухая альвеалярная афрыката|[t͡s]]] || афрыката || ''z, tz, c, t'' || '''''Z'''ahn'' ['''t͡s'''a: n]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Глухая постальвеалярная афрыката|[t͡ʃ]]] || афрыката || ''tsch, tch'' || ''Ma'''tch''''' [mε'''t͡ʃ''']
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[kv]]] || гукаспалучэнне || ''qu'' || '''''Qu'''elle'' [''''kv'''εlə]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ks]]] || гукаспалучэнне || ''x, chs'' || ''se'''chs''''' [zε'''ks''']
|}

{{multicol-break}}

{| class=&quot;standard&quot;
|+ Галосныя гукі нямецкай мовы
|-
! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! Прыклад
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a]]] || адкрыты кароткі || ''a'' || ''M'''a'''nn'' [m'''a'''n]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a:]]] || адкрыты доўгі || ''a, aa, ah'' || ''T'''a'''t'' [t'''a:'''t]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε]]] || адкрыты кароткі || ''e, ä'' || ''H'''e'''ld'' [h'''ε'''lt]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε:]]] || адкрыты доўгі || ''ä, äh'' || ''B'''ä'''r'' [b'''ε:'''r]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Шва|[ə]]] || слабы, рэдукаваны || ''e'' || ''leb'''e'''n'' ['le: b'''ə'''n]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[e:]]] || закрытый доўгі || ''e, ee, eh'' || ''l'''e'''gen'' ['l'''e:'''gən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Ненапружаны неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ɪ]]] || адкрыты кароткі || ''i'' || ''W'''i'''nd'' [v'''ɪ'''nt]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[i:]]] || закрытый доўгі || ''i, ih, ie, ieh'' || ''W'''ie'''n'' [v'''i:'''n]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ɔ]]] || адкрыты кароткі || ''o'' || ''w'''o'''llen'' ['v'''ɔ'''lən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[o:]]] || закрытый доўгі || ''o, oo, oh'' || ''K'''oh'''l'' [k'''o:'''l]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[œ]]] || адкрыты кароткі || ''ö'' || ''L'''ö'''ffel'' ['l'''œ'''fəl]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[ø:]]] || закрытый доўгі || ''ö, öh, oe'' || ''H'''öh'''le'' ['h'''ø:'''lə]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад'ёму|[ʊ]]] || адкрыты кароткі || ''u'' || ''H'''u'''nd'' [h'''ʊ'''nt]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Агублены галосны задняга рада верхняга пад’ёму|[u:]]] || закрытый доўгі || ''u, uh'' || ''g'''u'''t'' [g'''u:'''t]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ʏ]]] || адкрыты кароткі || ''ü, y'' || ''f'''ü'''nf'' [f'''ʏ'''nf]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[y:]]] || закрытый доўгі || ''ü, üh, y'' || ''f'''üh'''len'' ['f'''y:'''lən]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aɪ̯]]] || дыфтонг || ''ei, ey, ai, ay'' || ''B'''ay'''ern'' ['b'''aɪ̯'''ɐn]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aʊ̯]]] || дыфтонг || ''au'' || ''H'''au'''s'' [h'''aʊ̯'''s]
|-
|align=&quot;center&quot;| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ɔʏ̯]]] || дыфтонг || ''eu, äu'' || ''L'''eu'''te'' ['l'''ɔʏ̯'''tə]
|}

{{multicol-end}}

==== Транскрыпцыйныя знакі ====

Традыцыйна ў нямецкай {{нп3|транскрыпцыя, лінгвістыка|транскрыпцыі|ru|Транскрипция (лингвистика)}} для вывучэння або чытання складаных слоў выкарыстоўваюць адмысловыя знакі, якія паказваюць на розныя асаблівасці вымаўлення&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Helmut Richter.|загаловак=Grundsätze und System der Transkription (IPA)|месца=Tübingen|год=1973}}&lt;/ref&gt;: ''[:]'' (працягласць), ''[']'' ([[націск]]), ''[•]'' (паўпрацягласць), ''[’]'' ({{нп3|Гартанная змычка|цвёрды прыступ|ru|Гортанная смычка}} галоснага ў пачатку слова). Так, напрыклад, слова ''Uhu'' мае транскрыпцыю ''['’u: hu•]'': відавочна, што слова чытаецца з прыступам на першым гуку, націск падае на першы склад, ''u'' — доўгі, канцавая галосная вымаўляецца паўдоўга, ''h'' — вымаўляецца (у адрозненне ад звычайнага ўжывання паміж двума галоснымі, як, напрыклад, у слове ''fliehen''). У звычайных слоўніках, якія не прадугледжваюць раскрыцця фанетычных асаблівасцей слоў, знакі ''[’]'' і ''[•]'' апускаюцца.

==== Націск ====

Слоўны націск у нямецкай мове носіць фіксаваны характар і амаль не змяняе свайго становішча ў слове. У каранёвых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкамі]] націск падае альбо на прыстаўку, альбо на [[Корань (лінгвістыка)|корань]]. У сувязі з гэтым вылучаюць націскныя (''un-, ur-, ab-, auf-, aus-, bei-, ein-, mit-, nach-, vor-, zu-'') і ненаціскныя прыстаўкі (''be-, ge-, ent-, emp-, er-, miss-, ver-, zer-''), якія іначай называюцца паўпрэфіксамі і прэфіксамі (націскальнасць з’яўляецца адной з прычын проціпастаўлення гэтых [[афікс]]аў). Большасць нямецкіх [[суфікс]]аў ненаціскныя, аднак існуе цэлая група націскных суфіксаў (''-ist, -ent, -ant, -ee, -eur, -ion, -tät, -ur, -at, -it, -ot, -et'')&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;. У [[Складанае слова|складаных словах]] націск бывае галоўным (звычайна падае на першы кампанент слова) і другарадным. Другарадны націск звычайна падае на другі кампанент (напрыклад, як у слове ''Zeít-verschiébung''), аднак існуюць і выключэнні (напрыклад, як у слове ''Jáhr-húndert''), а ў [[абрэвіятура]]х адносіцца да апошняй літары (''die BRD [be:’ɛr’de:]'').

Націск у {{нп3|Сказ, лінгвістыка|сказе|ru|Предложение (лингвистика)}} падае на якія-небудзь знамянальныя словы, г.зн. службовыя словы націску пазбаўленыя. Націск, {{нп3|Тон, лінгвістыка|рухі тону|ru|Тон (лингвистика)}}, {{нп3|Тэмп маўлення|тэмп|ru|Темп речи}} і паўзы ў сукупнасці даюць {{нп3|Інтанацыя, лінгвістыка|інтанацыю|ru|Интонация (лингвистика)}}. Галоўны націск ва ўсёй фразе называецца {{нп3|Фразавы націск|фразавым націскам|ru|Ударение}}, для якога характэрныя паніжэнні ці павышэнні тону: ''Was &quot;machen Sie?''. {{нп3|Лагічны націск|Лагічны націск|ru|Ударение}} паказвае на слова, якое той, хто гаворыць, хоча лагічна вылучыць: ''&quot;Er kommt heute — Er &quot;kommt heute.''

=== Марфалогія ===
{{main|Граматыка нямецкай мовы}}

Па сваёй марфалагічнай структуры нямецкая мова з’яўляецца флектыўна-аналітычнаю. [[Флектыўнасць]] і {{нп3|аналітызм|аналітызм|ru|Аналитические языки}} пераважаюць у мове і ўтвараюць дамінанту яе [[Марфалогія мовы|марфалагічнага строю]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|title=Germanische Sprachen: Deutsch|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130182302/http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|archive-date=30 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

* '''Флектыўнасць'''
Сінтэтычна спрагаецца [[дзеяслоў]] у нямецкай мове ў {{нп3|Цяперашні час, лінгвістыка|цяперашнім|ru|Настоящее время (лингвистика)}} ({{нп3|Präsens|Präsens|ru|Презенс (немецкий язык)}}) і [[Прошлы час|прошлым часе]] ({{нп3|Präteritum|Präteritum|ru|Претерит (немецкий язык)}}); сінтэтычна скланяецца [[прыметнік]], выступаючы ў атрыбутыўнай функцыі; [[Субстантывацыя|субстантыўныя]] прыметнікі таксама маюць [[Канчатак|канчаткі]] і скланяюцца па {{нп3|Нямецкія склоны|склонах|ru|Падеж в немецком языке}}. Практычна ўсе займеннікі скланяюцца сінтэтычна, аднак сустракаюцца і [[Суплетывізм|суплетыўныя]] формы (асабліва ў {{нп3|Асабовыя займеннікі|асабовых займеннікаў|ru|}}): ''ich — meiner — mir; er — ihm; wir — uns''. Што да скланення назоўнікаў, то тут назіраецца даволі своеасаблівая карціна: назоўнікі, у залежнасці ад прыналежнасці да таго ці іншага скланення (у нямецкай іх чатыры), скланяюцца альбо флектыўна-аналітычна, г.зн. па склонах змяняецца не толькі імя, але і [[артыкль]] (моцнае, слабае і змешанае скланенні), альбо толькі аналітычна, змяняецца толькі артыкль, імя ж застаецца ва ўсіх склонах нязменным (жаночае скланенне). З [[лічэбнік]]аў толькі {{нп3|парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} змяняюцца па склонах і маюць тыя ж канчаткі, што і прыметнікі.

* '''Аналітызм'''
Аналітычна ўтвараюцца ў нямецкай мове:
# чатыры з шасці дзеяслоўных часавых форм як у [[Абвесны лад|абвесным]], так і ва {{нп3|сувязны лад|сувязным ладзе (кан’юнктыве)|ru|Сослагательное наклонение}} ({{нп3|Perfekt|Perfekt|ru|Перфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Plusquamperfekt|Plusquamperfekt|ru|Плюсквамперфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Futur I|Futurum I|ru|Первый футур}}, {{нп3|Futur II|Futurum II|ru|Второй футур}});
# усе часавыя формы {{нп3|Залежны стан дзеяслова|залежнага стану|ru|Залог (лингвистика)}};
# умоўны лад (Konditionalis I і Konditionalis II);
# артыкль + назоўнік уяўляюць сабой таксама аналітычную з’яву, бо носьбітам {{нп3|Семантыка, лінгвістыка|семантыкі|ru|Семантика}} з’яўляецца імя, а выразнікам яго граматычных катэгорый ([[Граматычны род|род]], [[Граматычны лік|лік]], [[склон]], суаднесенасць-несуаднесенасць) артыкль.

* '''Інкарпарацыя'''
{{нп3|Інкарпарацыя, лінгвістыка|Інкарпарацыя|ru|Инкорпорация (лингвистика)}} хоць і не з’яўляецца дамінуючым марфалагічным тыпам нямецкай мовы, усё ж сустракаецца ў ёй вельмі часта. Прыкладамі інкарпарацыі ў нямецкай мове з’яўляюцца:
# усе [[Складанае слова|складаныя словы]]: ''Damenschuhabsatz'' — абцас жаночных чаравікаў.
# зліццё прыназоўнікаў з артыклямі: ''im'' (''in + dem''), ''ins'' (''in + das''), ''zum'' (''zu + dem''), ''zur'' (''zu + der''), ''vom'' (''von + dem''), ''am'' (''an + dem''), ''ums'' (''um + das'') і так далей.
# інтэрпазіцыя часціцы ''zu'' паміж прыстаўкай і коранем дзеяслова: ''Wir haben keine Zeit, unsere Freunde an'''zu'''rufen''.

* '''Аглютынацыя'''
{{нп3|Аглютынацыя, лінгвістыка|Аглютынацыя|ru|Агглютинация (лингвистика)}} сустракаецца ў нямецкай мове даволі рэдка. Прыклад аглютынацыі: ''der Bär — die Bär'''in''' — die Bär'''inn'''en''. [[Суфікс]] ''-in'' (''-inn'') перадае толькі {{нп3|жаночы род|жаночы род|ru|Женский род}}, а суфікс ''-en'' — толькі [[множны лік]].

==== Артыкль ====
{{main|Артыкль у нямецкай мове}}

{{нп3|Артыкль у нямецкай мове|Артыкль у нямецкай мове|ru|Артикль в немецком языке}} — гэта службовае слова, якое ўказвае на род, лік і склон назоўніка (таму яго яшчэ называюць родавым словам)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=351|title=Немецкий язык для всех: Der Artikel. Артикль|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;. Адрозніваюць {{нп3|Пэўны артыкль|пэўныя|ru|Артикль}} (''der, die, das, die'') і {{нп3|Няпэўны артыкль|няпэўныя артыклі|ru|Артикль}} (''ein, eine, ein'', множнага ліку ў няпэўнага артыкля няма). Яны могуць [[Скланенне|скланяцца]] як {{нп3|Указальны займеннік|указальныя|ru|Указательные местоимения}} (''dieser, jener''), {{нп3|Прыналежны склон|прыналежныя|ru|Посессив}} (''mein, dein, sein''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''welcher?, was für ein…?'') і няпэўныя (''jeder, mancher'') [[займеннік]]і, адмоўны займеннік ''kein'', а таксама займеннікі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (''alle, viele, einige, mehrere'')&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Heinz V.|загаловак=Das System der Artikelformen im gegenwärtigen Deutsch|месца=Tübingen|год=1979|isbn=3-484-10359-0}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Скланенне артыкляў
|-
! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік
|-
| Nominativ || ''der (ein)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die''
|-
| Genitiv || ''des (eines)'' || ''der (einer)'' || ''des (eines)'' || ''der''
|-
| Dativ || ''dem (einem)'' || ''der (einer)'' || ''dem (einem)'' || ''den''
|-
| Akkusativ || ''den (einen)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die''
|}

Няпэўны артыкль часцей за ўсё стаіць перад назоўнікамі, якія ўпамінаюцца ўпершыню ці мала вядомыя. Пэўны артыкль ужываецца, калі прадмет ужо ўпамінаўся, а таксама пры наяўнасці азначэння (назоўнік у форме [[Родны склон|роднага склону]], {{нп3|парадкавы лічэбнік|парадкавы лічэбнік|ru|Порядковое числительное}}, прыметнік у [[Ступені параўнання|Superlativ]]). Артыкль можа быць апушчаны ў выпадках, калі перад назоўнікам стаіць займеннік ці {{нп3|колькасны лічэбнік|колькасны лічэбнік|ru|Имя числительное}}, калі назоўнік — назва [[Краіна|краіны]] ці [[горад]]а (ніякі род), абстрактнае паняцце, ці ён абазначае нейкае рэчыва ў невядомай колькасці.

==== Назоўнік ====
{{main|Назоўнік у нямецкай мове}}

{{нп3|Назоўнік у нямецкай мове|Нямецкія назоўнікі|ru|Существительное в немецком языке}} ў адзіночным ліку маюць чатыры тыпы скланення: моцнае для мужчынскага і ніякага роду, слабае — для мужчынскага роду, жаночае — для жаночага роду і змешанае — для некаторых назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду. {{нп3|Уласнае імя|Імёны ўласныя|ru|Имя собственное}} маюць канчатак ''-s'' толькі ў родным склоне&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/substantiv3.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Имя существительное (Substantiv) |access-date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Скланенне назоўнікаў у адзіночным ліку
|-
! Склон !! Моцнае скланенне !! Слабае скланенне !! Жаночае скланенне !! Змешанае скланенне
|-
| Nominativ || ''der Berg'' || ''der Mensch'' || ''die Frau'' || ''der Name''
|-
| Genitiv || ''des Berg(e)s'' || ''des Menschen'' || ''der Frau'' || ''des Namens''
|-
| Dativ || ''dem Berg'' || ''dem Menschen'' || ''der Frau'' || ''dem Namen''
|-
| Akkusativ || ''den Berg'' || ''den Menschen'' || ''die Frau'' || ''den Namen''
|}

Множны лік назоўнікі ўтвараюць па пяці тыпах (1 тып — суфікс ''-e''; 2 тып — суфікс ''-(e)n'' (заўсёды без умлаўта); 3 тып — суфікс ''-er'' (па магчымасці з умлаўтам); 4 тып — без суфікса (з умлаўтам і без яго); 5 тып — суфікс ''-s'' (для скарочаных і складанаскарочаных слоў, а таксама [[Запазычанне|запазычанняў]]; без умлаўта)&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Смирнова Т. Н. |загаловак=Deutsch Intensiv. Начальный этап |месца=М. |год=2005 |старонак=352 |isbn=5-329-01422-0}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Множны лік назоўнікаў
|-
! Тып !! Лік !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род
|-
| '''I''' || Адзіночны — множны || ''der Platz — die Plätze'' || ''die Stadt — die Städte'' || ''das Jahr — die Jahre''
|-
| '''II''' || Адзіночны — множны || ''der Junge — die Jungen'' || ''die Uhr — die Uhren'' || ''das Bett — die Betten''
|-
| '''III''' || Адзіночны — множны || ''der Mann — die Männer'' || &lt;center&gt;—&lt;/center&gt; || ''das Bild — die Bilder''
|-
| '''IV''' || Адзіночны — множны || ''der Vogel — die Vögel'' || ''die Tochter — die Töchter'' || ''das Gebäude — die Gebäude''
|-
| '''V''' || Адзіночны — множны || ''der Park — die Parks'' || ''die Mutti — die Muttis'' || ''das Hotel — die Hotels''
|}

У множным ліку ўсе назоўнікі скланяюцца аднолькава. У давальным склоне к форме множнага ліку прыбаўляецца ''-n'', калі гэта форма яшчэ не мае такога канчатка (ці канчатка ''-s'') у назоўным склоне.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Скланенне назоўнікаў у множным ліку
|-
! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род
|-
| Nominativ ||'' die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos''
|-
| Genitiv || ''der Männer'' || ''der Frauen'' || ''der Kinos''
|-
| Dativ || ''den Männern'' || ''den Frauen'' || ''den Kinos''
|-
| Akkusativ || ''die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos''
|}

==== Прыметнік ====
{{main|Прыметнік у нямецкай мове}}

{{нп3|Прыметнік у нямецкай мове|Нямецкія прыметнікі|ru|Прилагательное в немецком языке}} змяняюцца толькі калі выступаюць як {{нп3|Азначэнне, лінгвістыка|азначэнні|ru|Определение (синтаксис)}} да назоўнікаў. Яны маюць тры тыпы скланення&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=312 |title=Имя прилагательное (Das Adjektiv). Склонение прилагательных. |access-date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;:

* '''слабае''' — прыметнік стаіць пасля пэўнага артыкля ці займеннікаў ''dieser, jener, jeder, welcher''; ён набывае канчатак ''-en'' ва ўсіх склонах адзіночнага ліку, акрамя назоўнага; вінавальны склон для жаночага і ніякага роду маюць канчатак ''-e'', а ў множным ліку ўсіх склонаў набывае ''-en'';
* '''моцнае''' — мае месца, калі перад прыметнікам няма азначальніка, пэўнага артыкля, за выключэннем роднага склону мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку, дзе выкарыстоўваецца слабы канчатак ''-en'';
* '''змешанае''' — прыметнік стаіць пасля няпэўнага артыкля, прыналежнага займенніка ці адмоўнага займенніка ''kein''; моцныя канчаткі для назоўнага і вінавальнага склону, слабыя — для роднага і давальнага.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Слабае скланенне
|-
! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік
|-
| Nominativ || ''der gute Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute''
|-
| Genitiv || ''des guten Mannes'' || ''der guten Frau'' || ''des guten Kindes'' || ''der guten Leute''
|-
| Dativ || ''dem guten Mann(e)'' || ''der guten Frau'' || ''dem guten Kind(e)'' || ''den guten Leuten''
|-
| Akkusativ || ''den guten Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute''
|}

{| class=&quot;standard&quot;
|+Моцнае скланенне
|-
! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік
|-
| Nominativ || ''süßer Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher''
|-
| Genitiv || ''süßen Weines'' || ''warmer Milch'' || ''frischen Gemüses'' || ''guter Bücher''
|-
| Dativ || ''süßem Wein(e)'' || ''warmer Milch'' || ''frischem Gemüse'' || ''guten Büchern''
|-
| Akkusativ || ''süßen Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher''
|}

{| class=&quot;standard&quot;
|+Змешанае скланенне
|-
! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род
|-
| Nominativ || ''ein großer Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land''
|-
| Genitiv || ''eines großen Platzes'' || ''einer großen Stadt'' || ''eines großen Landes''
|-
| Dativ || ''einem großen Platz(e)'' || ''einer großen Stadt'' || ''einem großen Land(e)''
|-
| Akkusativ || ''einen großen Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land''
|}

Нямецкія прыметнікі і [[Прыслоўе|прыслоўі]] могуць утвараць [[ступені параўнання]]. Усяго іх тры&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |title=Степени сравнения прилагательных и наречий (Die Komparationsstufen der Adjektive) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117224257/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |archive-date=17 студзеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:

# '''звычайная''' (Positiv) — звычайны прыметнік ці прыслоўе;
# '''вышэйшая''', ці '''параўнальная''' (Komparativ) — да прыметніка ці прыслоўя далучаецца суфікс ''-er'', каранёвыя галосныя ''a, o'' ці ''u'' могуць набываць {{нп3|умлаўт|умлаўт|ru|Умлаут}};
# '''найвышэйшая''' (Superlativ) утвараецца пры дапамозе суфікса ''-(e)st'' і, як правіла, прадстаўлена ў некалькіх формах:
* у нескланяльнай форме з часціцай '''am''' і нязменным '''-(e)sten''' у якасці акалічнасці ці часткі выказніка: ''am schönsten'';
* у скланяльнай форме з пэўным артыклем у якасці азначэння перад назоўнікам '''der/die/das -(e)ste''': ''der/die/das interessanteste, …'' і
* у асаблівай форме ад некаторых прыметнікаў і прыслоўяў на '''-(e)ns''': ''möglichst, schleunigst, …'' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Степени сравнения прилагательных и наречий |access-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113638/http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Некаторыя прыметнікі і прыслоўі не ўтвараюць ступені па агульных правілах: ''hoch — höher — höchste'', ''gut — besser — beste'' і інш.

==== Займеннікі ====
{{main|Займеннік у нямецкай мове}}

{{нп3|Займеннік у нямецкай мове|Нямецкія займеннікі|ru|Местоимение в немецком языке}} могуць замяняць назоўнікі там, дзе гэта неабходна. Да іх адносяцца {{нп3|Асабовы займеннік|асабовыя|ru|Личные местоимения}} (''ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie, Sie''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer?, was?''), няпэўныя (''man, etwas, jemand, alle, alles, viele, einige'') і адмоўныя займеннікі (''nichts, niemand''), а таксама безасабовы займеннік ''es'' і займенныя прыслоўі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/pronomen2.html|title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Местоимение (Pronomen)|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;. Усе астатнія займеннікі суправаджаюць назоўнікі. Пытальныя і асабовыя займеннікі скланяюцца па трох склонах&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|title=Личные местоимения в немецком языке — Personalpronomen|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120091725/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|archive-date=20 лістапада 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, бо формы роднага склону перайшлі ў разрад прыналежных.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Скланенне асабовых займеннікаў
|-
! Склон !! Пытальныя&lt;br /&gt; займеннікі !! 1 асоба&lt;br /&gt; адз. л. !! 2 асоба&lt;br /&gt; адз. л. !! 3 асоба&lt;br /&gt; адз. л. !! 1 асоба&lt;br /&gt; мн. л. !! 2 асоба&lt;br /&gt; мн. л. !! 3 асоба&lt;br /&gt; мн. л. !! Ветлівая&lt;br /&gt; форма
|-
| Nominativ || ''wer? was?'' || ''ich'' || ''du'' || ''er, sie, es'' || ''wir'' || ''ihr'' || ''sie'' || ''Sie''
|-
| Dativ || ''wem?'' || ''mir'' || ''dir'' || ''ihm, ihr, ihm'' || ''uns'' || ''euch'' || ''ihnen'' || ''Ihnen''
|-
| Akkusativ || ''wen? was?'' || ''mich'' || ''dich'' || ''ihn, sie, es'' || ''uns'' || ''euch'' || ''sie'' || ''Sie''
|}

Прыналежныя займеннікі адказваюць на пытанне ''wessen?'' (чый?, чыя?, чыё?, чые?). Яны адпавядаюць асабовым займеннікам у родным склоне: ''mein, dein, sein, ihr, sein, unser, ihr, sie, Sie''. Кожны прыналежны займеннік дапасоўваецца ў родзе, ліку і склоне з назоўнікам, з якім ён звязаны. У адзіночным ліку ён скланяецца як няпэўны артыкль, а ў множным як пэўны&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.lingvotech.com/pritmestoim|title=Лингвотек. Притяжательные местоимения (Possesivpronomen)|access-date=2011-11-06|archive-date=3 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803082933/http://www.lingvotech.com/pritmestoim|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Скланенне прыналежных займеннікаў
|-
! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік
|-
| Nominativ || ''mein'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine''
|-
| Genitiv || ''meines'' || ''meiner'' || ''meines'' || ''meiner''
|-
| Dativ || ''meinem'' || ''meiner'' || ''meinem'' || ''meinen''
|-
| Akkusativ || ''meinen'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine''
|}

Няпэўна-асабовы займеннік ''man'' ужываецца, калі асоба толькі маецца на ўвазе, ён не перакладаецца на беларускую мову. Уся канструкцыя перакладаецца як {{нп3|безасабовы сказ|безасабовы сказ|ru|Безличные предложения}}. Вельмі часта ён ужываецца з мадальнымі дзеясловамі (''man kann, man darf'' і т. д.)&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Михаленко А. О.|загаловак=Deutsche Sprache|частка=Морфология|месца=Красноярск|выдавецтва=СибГАУ, ИФиЯК СФУ|год=2010|старонкі=12-76|isbn=978-5-699-20204-1}}&lt;/ref&gt;. Безасабовы займеннік ''es'' ужываецца як дзейнік у спалучэнні з безасабовым дзеясловам (''Es regnet. Es ist Sonntag. Wie geht es Ihnen? Es ist etwas passiert?''). Займенныя прыслоўі&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |title=ЦДО: Местоименные наречия в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/68rCcXgty?url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; служаць для абазначэння неадушаўлёных прадметаў. Яны бываюць указальнымі (утвараюцца з указальнага прыслоўя ''da'' і адпаведнага прыназоўніка: ''dabei, dafür, damit, darüber, dazu'' і інш.) і пытальнымі (пытальнае прыслоўе ''wo'' і прыназоўнік: ''wobei, wofür, womit, worüber, wozu''). Пытанні аб адушаўлёных прадметах утвараюцца іначай. Для іх выкарыстоўваецца спалучэнне прыназоўніка і пытальнага займенніка ''wer'' у адпаведным склоне (''Um wen geht es?'').

==== Лічэбнік ====
{{main|Лічэбнік у нямецкай мове}}

{{нп3|Лічэбнік у нямецкай мове|Нямецкія лічэбнікі|ru|Числительное в немецком языке}} падзяляюць на {{нп3|Колькасныя лічэбнікі|колькасныя|ru|Имя числительное}} (''eins, zwei, drei, vier, fünf, sechs'' і т. д.) і {{нп3|Парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} (''erste, zweite, dritte, vierte, fünfte, sechste''). Субстантывіраваныя лічэбнікі, якія выконваюць часта функцыю [[дзейнік|дзейніка]], у якасці лічэбнікаў не заўсёды ўлічваюць.

Першыя адказваюць на пытанне ''«колькі?»'' і могуць быць простымі (1—12, 100, 1000), складанымі (13—19; утвараюцца ад адзінак і ліку ''zehn'') і вытворнымі. Колькасныя лічэбнікі ад 20 да 99 ўтвараюцца спалучэннем у адно слова назвы лічэбніка першага парадку, злучніка ''und'' і лічэбніка другога парадку (напрыклад, 35 — ''fünfunddreißig'', літаральна «пяць-і-трыццаць»)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.trilinguis.ru/linguistic/chisl/nemec-chislitelnie.aspx |title=Trilinguis: Языковой портал. Немецкие числительные |access-date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ru.funnygerman.com/2009/03/zahlwort.html |title=FunnyGerman.com. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;. Утварэнне лічэбнікаў парадку соцень і тысяч адбываецца спалучэннем у адно слова колькасці тысяч, затым соцень, затым указання састаўной часткі лічэбніка, адпаведнага лічэбніку другога ці першага парадку. Лічэбнікі, пачынаючы з мільёна і больш, пішуцца асобна з указаннем іх колькасці ў пачатку састаўнога лічэбніка (напрыклад, 1 364 819 — ''eine Million dreihundertvierundsechzigtausendachthundertneunzehn'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=9 |title=Числительные в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102193726/http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&amp;in=view&amp;id=9 |archive-date=2 лістапада 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанне ''«які? якая? якое?»'' і дзеляцца на наступныя групы:
* выключэнні: ''der/die/das erste (1.), dritte (3.), sieb(en)te (7.), achte (8.)'' &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Опорные таблицы и схемы: Порядковые числительные |access-date=2014-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116105732/http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |archive-date=16 студзеня 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;;
* астатнія лічэбнікі да 19 (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца [[суфікс]] ''-t-'' і [[канчатак]], напрыклад, ''der/die/das fünfte (5.)'') і
* ад 20 і далей (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс ''-st-'' і канчатак; ''der/die/das einundzwanzigste (21.)'').

Каб утварыць дроб, да колькаснага лічэбніка трэба дадаць суфікс ''-tel'' (1/4 — ''Viertel'', 3/5 — ''drei Fünftel''). {{нп3|Дзесятковы дроб|Дзесятковы дроб|ru|Десятичная дробь}} чытаецца з [[коска]]й (0,348 — ''Null Komma dreihundertachtundvierzig'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://subscribe.ru/archive/job.lang.deutlang/200907/19000947.html |title=Немецкий язык - это просто. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

==== Прыназоўнік ====

Нямецкія [[прыназоўнік]]і ўжываюцца перад назоўнікамі і {{нп3|Асабовы займеннік|асабовымі займеннікамі|ru|Личные местоимения}}, такім чынам вызначаючы іх {{нп3|Нямецкія склоны|склон|ru|Падеж в немецком языке}}. У сувязі з гэтым вылучаюць тры групы прыназоўнікаў, якія кіруюцца адпаведна [[Давальны склон|давальным]] (''mit, aus, nach, zu, bei, von, außer, seit, gegenüber, entgegen''), [[вінавальны склон|вінавальным]] (''für, gegen, durch, ohne, um, bis, entlang'') ці [[Родны склон|родным склонам]] (''während, trotz, wegen, (an)statt, unweit'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/preposition.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Предлог (Preposition) |access-date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

Двайному кіраванню падпарадкоўваюцца прыназоўнікі ''in, an, auf, vor, hinter, über, unter, neben, zwischen'', якія могуць выкарыстоўвацца з вінавальным і давальным склонамі. Пры гэтым прымаецца пад увагу, якое значэнне мае [[выказнік]] у сказе. напрыклад: ''Sie hängt ein Bild über die Couch'' (Akk.) — ''Das Bild hängt über der Couch'' (Dat.). У дадзеным выпадку важна, якое пытанне прымяняецца да прыназоўніка — ''wohin?'' ці ''wo?''&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;.

==== Дзеяслоў ====
{{main|Дзеяслоў у нямецкай мове}}

[[Файл:Zeitformen (Schritten).jpg|450px|right|Часавыя ступені нямецкай мовы.]]

{{нп3|Дзеяслоў у нямецкай мове|Нямецкі дзеяслоў|ru|Глагол в немецком языке}} мае пяць асноўных катэгорый&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot;&gt;{{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб.|год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7}}&lt;/ref&gt;: [[Асоба (мовазнаўства)|асоба]] (1-я, 2-я, 3-я), [[Граматычны лік|лік]] (адзіночны і множны), [[Час дзеяслова|час]] (прошлы, цяперашні і будучы), {{нп3|Стан, катэгорыя дзеяслова|стан|ru|Залог (лингвистика)}} ([[Незалежны стан, катэгорыя дзеяслова|незалежны]] і {{нп3|Залежны стан, катэгорыя дзеяслова|залежны|ru|Залог (лингвистика)}}) і [[Лад дзеяслова|лад]] (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя асабова-часавых форм у дзеяслова ёсць таксама неасабовыя формы: {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv I|ru|Инфинитив в немецком языке}}, {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv II|ru|Инфинитив в немецком языке}}&lt;ref name=&quot;autogenerated4&quot; /&gt;, {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Першы інфінітыў|Partizip I|ru|Причастие в немецком языке#Первое причастие}} і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Другі дзеепрыметнік|Partizip II|ru|Причастие в немецком языке#Второе причастие}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.edwardo.info/glagol_11.php |title=Немецкое причастие (Partizip) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016115355/http://www.edwardo.info/glagol_11.php |archive-date=16 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У залежнасці ад асаблівасцей формаўтварэння адрозніваюць слабыя, моцныя і няправільныя дзеясловы&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |title=Audio-class.ru. Немецкие глаголы сильного спряжения |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701230148/http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |archive-date=1 ліпеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У залежнасці ад кіравання адрозніваюць [[Пераходнасць (мовазнаўства)|пераходныя]], якія патрабуюць наяўнасці дапаўнення ў [[вінавальны склон|Akkusativ]], і непераходныя дзеясловы, якія дапаўненняў не патрабуюць. Дзеясловы могуць быць зваротнымі (абазначаюць дзеянне, накіраванае на дзеючую асобу), а таксама мадальнымі (дзеясловы ''dürfen, können, mögen, müssen, sollen, wollen'' і дзеяслоў ''lassen'', які часта да мадальных не адносяць)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/verb7.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка: Модальные глаголы |access-date=2011-11-06 }}&lt;/ref&gt;.

У нямецкай мове шэсць {{нп3|Катэгорыя часу ў нямецкай мове|часоў|ru|Время в немецком языке}}:
* '''[[Präsens]]''' — просты цяперашні час, які ўтвараецца ад інфінітыўнага кораня дзеяслова з дапамогай асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''schreibe''' einen Brief''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/praesens |title=Deutsch.lingo4u.de. Präsens (Gegenwart) |access-date=2011-11-06 |lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Präteritum, нямецкая мова|Präteritum]]''' — просты прошлы час, які складаецца з аднаго сэнсавага дзеяслова. Утвараецца ад асновы другой (прэтэрытнай) формы дзеяслова пры дапамозе асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''machte''' schon die Tür '''auf'''''. Асабовыя канчаткі ў дзеясловаў у гэтым часе блізкія да Präsens, за выключэннем першай і трэцяй асобы адзіночнага ліку&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |title=Deutsch.lingo4u.de. Imperfekt (Prateritum, Vergangenheit) |access-date=2011-11-06 |lang=de |archive-date=11 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711211256/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Perfekt, нямецкая мова|Perfekt]]''' — складаны прошлы час. Складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і {{нп3|Дапаможны дзеяслоў|дапаможнага дзеяслова|ru|Вспомогательный глагол}} ''haben'' ці ''sein'' у Präsens. Напрыклад: ''Ich '''habe''' die Geschichte '''erzählt'''; Ich '''bin''' zu schnell '''gefahren'''''. Дапаможныя дзеясловы спрагаюцца, а іх выбар залежыць ад {{нп3|Лексічная значэнне|лексічнага значэння|ru|Лексическое значение}} сэнсавага дзеяслова&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/perfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Perfekt (vollendete Gegenwart)|access-date=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Plusquamperfekt, нямецкая мова|Plusquamperfekt]]''' — складаны прошлы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і дапаможнага дзеяслова ''haben'' ці ''sein'' ў форме Präteritum. Напрыклад: ''Er '''hatte''' den Regenschirm nicht '''genommen'''''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/plusquamperfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Plusquamperfekt (Vorvergangenheit)|access-date=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Futur I, нямецкая мова|Futur I]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Ich '''werde''' um jeden Preis '''kommen'''''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur I (Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=3 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103193003/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.
* '''[[Futur II]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv II і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Morgen um neun Uhr abend '''werde''' ich '''gekommen sein'''''&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur II (vollendete Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=9 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109155451/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Спражэнне дзеясловаў у незалежным стане абвеснага ладу
|-
! Präsens Aktiv !! Präteritum Aktiv !! Perfekt Aktiv !! Plusquamperfekt Aktiv !! Futur I Aktiv
|-
| ''ich mache'' || ''ich machte'' || ''ich habe gemacht'' || ''ich hatte gemacht'' || ''ich werde machen''
|-
| ''du machst'' || ''du machtest'' || ''du hast gemacht'' || ''du hattest gemacht'' || ''du wirst machen''
|-
| ''er (sie, es) macht'' || ''er (sie, es) machte'' || ''er (sie, es) hat gemacht'' || ''er (sie, es) hatte gemacht'' || ''er (sie, es) wird machen''
|-
| ''wir machen'' || ''wir machten'' || ''wir haben gemacht'' || ''wir hatten gemacht'' || ''wir werden machen''
|-
| ''ihr macht'' || ''ihr machtet'' || ''ihr habt gemacht'' || ''ihr hattet gemacht'' || ''ihr werdet machen''
|-
| ''sie (Sie) machen'' || ''sie (Sie) machten'' || ''sie (Sie) haben gemacht'' || ''sie (Sie) hatten gemacht'' || ''sie (Sie) werden machen''
|}

Стан залежыць ад характару [[дзейнік|дзейніка]]. Ён можа быць незалежным (Aktiv — дзеянне зыходзіць ад дзейніка) і залежным (Passiv — дзеянне накіравана на сябе). У пасіўнага стану ёсць усе тыя ж часавыя формы, што і ў актыўнага. Усе яны ўтвараюцца па адной схеме. Präsens Passiv утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Präteritum Passiv — ''werden'' у Präteritum і Partizip II. Perfekt і Plusquamperfekt Passiv — ''werden'' у адпаведнай форме (асаблівая форма ''worden'') і Partizip II. Futur Passiv — ''werden'' у Futur і Partizip II&lt;ref name=&quot;autogenerated3&quot; /&gt;.

{| class=&quot;standard&quot;
|+Спражэнне дзеясловаў у пасіўным стане абвеснага ладу
|-
! Präsens Passiv !! Präteritum Passiv !! Perfekt Passiv !! Plusquamperfekt Passiv !! Futur I Passiv
|-
| ''ich werde gefragt'' || ''ich wurde gefragt'' || ''ich bin gefragt worden'' || ''ich war gefragt worden'' || ''ich werde gefragt werden''
|-
| ''du wirst gefragt'' || ''du wurdest gefragt'' || ''du bist gefragt worden'' || ''du warst gefragt worden'' || ''du wirst gefragt werden''
|-
| ''er (sie, es) wird gefragt'' || ''er (sie, es) wurde gefragt'' || ''er (sie, es) ist gefragt worden'' || ''er (sie, es) war gefragt worden'' || ''er (sie, es) wird gefragt werden''
|-
| ''wir werden gefragt'' || ''wir wurden gefragt'' || ''wir sind gefragt worden'' || ''wir waren gefragt worden'' || ''wir werden gefragt werden''
|-
| ''ihr werdet gefragt'' || ''ihr wurdet gefragt'' || ''ihr seid gefragt worden'' || ''ihr wart gefragt worden'' || ''ihr werdet gefragt werden''
|-
| ''sie (Sie) werden gefragt'' || ''sie (Sie) wurden gefragt'' || ''sie (Sie) sind gefragt worden'' || ''sie (Sie) waren gefragt worden'' || ''sie (Sie) werden gefragt werden''
|}

Статыў (пасіў стану, або кароткі пасіў) перадае ўжо не працэс дзеяння, а яго вынік. Ён утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''sein'' у адпаведнай форме і другога дзеепрыметніка пераходнага сэнсавага дзеяслова.

{{нп3|Сувязны лад|Сувязны лад|ru|Сослагательное наклонение}} (Konjunktiv — выражае жаданне ці магчымасць) мае тыя ж часавыя формы, што і [[абвесны лад|абвесны]] (Indikativ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|title=Deutsch.lingo4u.de. Konjunktiv|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=5 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805235619/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Präsens Konjunktiv утвараецца пры дапамозе інфінітыўнай асновы, суфікса '' -e '' і асабовага канчатка, але каранёвая галосная пры гэтым застаецца нязменнай. У 1-й і 3-й асобе адзіночнага ліку суфікс і асабовы канчатак зліваюцца, што не дапускае падваення зычнай. Формы Präteritum Konjunktiv слабых дзеясловаў супадаюць з формамі прэтэрыта абвеснага ладу. Формы прэтэрыта кан’юнктыва моцных дзеясловаў утвараюцца з асновы дзеяслова ў прэтэрыце абвеснага ладу з дапамогай суфікса ''-e'' і асабовых канчаткаў прэтэрыта. Каранёвыя галосныя ''a, o, u'' атрымліваюць {{нп3|умлаут|умлаут|ru|Умлаут}}. Існуе таксама цэлы рад дзеясловаў, Präteritum Konjunktiv якіх не падпарадкоўваецца агульным правілам: гэта няправільныя дзеясловы ''sein (wäre), tun (täte), gehen (ginge), stehen (stände)''; няправільныя дзеясловы ''haben (hätte), werden (würde), bringen (brächte)''; прэтэрыта-прэзэнсныя дзеясловы (акрамя '' sollen '' і ''wollen''): ''dürfte, könnte, möchte, müsste, wüsste''. Perfekt Konjunktiv утвараецца пры дапамозе дапаможных дзеясловаў ''haben'' ці ''sein'', якія стаяць у Präsens Konjunktiv, і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Plusquamperfekt Konjunktiv утвараецца з дапамогай тых жа дапаможных дзеясловаў у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Futurum I і Futurum II Konjunktiv утвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II адпаведна. Акрамя гэтых форм ёсць яшчэ дзве, аналагаў якім няма ў [[беларуская мова|беларускай мове]]. Гэта Konditionalis I і Konditionalis II. Яны ўтвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präteritum Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II.

[[Загадны лад]] (Imperativ) мае чатыры формы: 2-ая асоба адзіночнага ліку (''arbeite, nimm''), 1-ая асоба множнага ліку (''arbeiten wir / wollen wir arbeiten, nehmen wir / wollen wir nehmen''), 2-ая асоба множнага ліку (''arbeitet, nehmt'') і ветлівая форма (''arbeiten Sie, nehmen Sie''). Таксама загадны лад можна ўтварыць інфінітывам ('' Nicht aus dem Fenster lehnen! '') або другім дзеепрыметнікам ('' Hiergeblieben! ''). Пабуджальнасць у нямецкім могуць выражаць некаторыя граматычныя канструкцыі (напрыклад, haben / sein + zu + Infinitiv, мадальны дзеяслоў + Infinitiv).

{{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Інфінітыў|ru|Инфинитив в немецком языке}} (Infinitiv) і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік|дзеепрыметнік|ru|Причастие в немецком языке}} (Partizip) удзельнічаюць ва ўтварэнні розных граматычных канструкцый і часавых форм.

Інфінітыў утварае інфінітыўныя групы і канструкцыі з прыназоўнікам ''zu'' (інфінітыўныя групы тыпу ''um zu, ohne zu, (an) statt zu''; канструкцыя ''haben/sein + zu + Infinitiv'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eustudy.ru/infinitiv_mit_zu.php|title=Конструкция «zu + инфинитив»|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt; і без яго (з мадальнымі дзеясловамі, дзеясловамі руху і іншымі дзеясловамі-выключэннямі). Інфінітыў выконвае розныя сінтаксічныя ролі: [[дзейнік]] (''Es ist eine Vergnügen, zu reiten''), [[выказнік]] (''Vielleicht haben Sie die Absicht, auch unsere Vororte mit ihren schönen Palästen und Parks zu besuchen''), [[Дапаўненне (сінтаксіс)|дапаўненне]] (''Marion war von Herzen froh (darüber), in diesem schrecklichen halbzerstörten Haus nicht allein zu sein'') і [[акалічнасць, лінгвістыка|акалічнасць]] (''Er fährt nach Moskau, um seine Eltern zu besuchen'').

Нямецкі дзеепрыметнік бывае двух відаў: Partizip I (аснова дзеяслова ў Präsens і суфікс ''-(e)nd'') і Partizip II (аснова дзеяслова, прыстаўка ''ge-'' і суфікс ''-(e)t'' (для слабых дзеясловаў) ці ''-en'' (для моцных дзеясловаў))&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.modernlib.ru/books/mishkovaya_irina/vremena_nemeckogo_glagola/read_5/|title=Времена немецкого глагола. Глава 8. Немецкое причастие|author=Мышковая И. Б.|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;. Першы дзеепрыметнік часта выступае ў ролі азначэння да назоўніка (''Das zu lesende Buch'') і акалічнасці (''Aus dem Kino zurückgehend, besprachen die Leute den Film''). Другі дзеепрыметнік ужываецца пры ўтварэнні складаных часавых форм Perfekt і Plusquamperfekt (''Mein Freund hat das Institut absolviert'')&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.de-online.ru/index/prichastija_nastojashhego_i_proshedshego_vremeni_partizip_1_partizip_2/0-84|title=Deutsch-Online. Причастия настоящего и прошедшего времени (Partizip 1, Partizip 2)|access-date=2011-11-06}}&lt;/ref&gt;, ва ўсіх часавых формах пасіўнага стану (''Der Text wird/wurde nacherzählt, nachdem er zweimal vorgelesen worden ist/worden war'') і як азначэнне да назоўніка ў дзеепрыметных групах (''Die von mir gekaufte Zeitung liegt auf dem Tisch'').

=== Сінтаксіс ===
{{main|Сінтаксіс нямецкай мовы}}

Сінтаксіс нямецкай мовы развіваўся на працягу ўсяе {{нп3|Гісторыя нямецкай мовы|гісторыі існавання мовы|ru|История немецкого языка}}, аднак канчатковае нармаванне адбывалася толькі ў XIX—XX стагоддзях. Пунктуацыя нямецкай мовы [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] і [[Новы час|новага часу]] выключала вялікую колькасць [[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]], таму сказы былі простымі, аднак са з’яўленнем [[Коска|коскі]] ў {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкім перыядзе|ru|Ранненововерхненемецкий язык}} адбыўся вялікі рывок у развіцці нямецкага сказа, што вызначыла яго сённяшнюю структуру&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Otto Behaghel.|загаловак=Deutsche Syntax|месца=Winter, Heidelberg|год=1928}}&lt;/ref&gt;.

{{нп3|Сказ, лінгвістыка|Нямецкія сказы|ru|Предложение (лингвистика)}} бываюць {{нп3|Просты сказ|простымі|ru|Предложение (лингвистика)}} і {{нп3|Складаны сказ|складанымі|ru|Сложное предложение}}. Просты сказ звычайна складаецца з двух слоў — [[дзейнік|дзейніка]] і [[выказнік|выказніка]] (неразвіты сказ), аднак можа ўключаць і даданыя члены сказа (развіты сказ). Складаныя сказы складаюцца з двух або некалькіх простых сказаў. Адпаведна, яны бываюць {{нп3|Складаназлучаны сказ|складаназлучанымі|ru|Сложносочинённое предложение}} (бяззлучнікавыя і злучнікавыя), якія складаюцца з двух незалежных сказаў, і {{нп3|Складаназалежныя сказы|складаназалежныя|ru|Сложноподчинённое предложение}}, якія складаюцца з галоўнага і аднаго ці некалькіх {{нп3|даданы сказ|даданых сказаў|ru|Придаточное предложение}}&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=P. Eisenberg.|загаловак=Das Wort (Bd. 1), Der Satz (Bd. 2) — Grundri? der deutschen Grammatik|месца=Stuttgart|год=2004}}&lt;/ref&gt;.

Сувязь у складаназлучаным сказе ажыццяўляецца пры дапамозе злучальных злучнікаў ''und, aber, oder, denn, deshalb, darum, doch, dann, so, also'', а таксама пры дапамозе парных злучнікаў ''bald… bald, nicht nur… sondern auch, sowohl… als auch, entweder… oder''. Даданы сказ у складзе складаназалежнага ўводзіцца пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў (''dass, wenn, als, weil''), адносных займеннікаў (''der, die, das, die''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальных займеннікаў|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer, was, welcher''), прыслоўяў (''wo, wann''), пытальных займенных прыслоўяў (''woran, wovon, woruber'') і інш. Іх выбар залежыць ад віду даданага сказа. Гэтыя сказы бываюць: дапаўняльнымі, азначальнымі, акалічнаснымі (месца, часу, спосабу дзеяння, параўнання, ступені, выніку, прычыны, мэты, умовы і ўступкі) і далучальнымі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149}}&lt;/ref&gt;.

Парадак слоў у нямецкім сказе напрамую залежыць ад яго характару. У простым [[Апавяданне|апавядальным]] сказе адрозніваюць прамы і адваротны парадак слоў. У першым выпадку маецца на ўвазе, што ўсе члены сказа займаюць толькі свае выразна ўстаноўленыя пазіцыі: спачатку дзейнік, затым выказнік і даданыя члены сказа&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|title=О системных различиях в грамматическом строе немецкого языка|author=Локштанова Л.|publisher=Partner|access-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514191442/http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|archive-date=14 мая 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Напрыклад, ''Der Lehrer kommt bald''. Пры адваротным парадку слоў адбываецца інверсія: ''Bald kommt der Lehrer''. Пры састаўным або складаным выказніку зменная частка становіцца на сваё месца, а нязменная ідзе ў канец: ''Ich stimme zu''.

У пытальным сказе без пытальнага слова выказнік становіцца на першае месца ў сказе: ''Hat er das gemacht?''. У пытальным сказе з пытальным словам (''wer?, was?, wann?, wo?, wohin?, woher?, wie?, warum?, wozu?'' і інш.) на першым месцы стаіць само пытальнае слова, а выказнік ідзе за ім: ''Was hat er gemacht?''&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 3. Порядок слов в вопросительном предложении|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=268-269 |isbn=985-06-0819-6}}&lt;/ref&gt;.

У адмоўных сказах часцей за ўсё сустракаецца адмоўная часціца ''nicht'', якая звычайна выкарыстоўваецца перад адмаўляемым словам: ''Nicht alle verstehen das''. Аднак калі адмаўляецца выказнік, то часціца ставіцца ў канец сказа перад нязменнай часткай: ''Das weiß ich nicht''. Калі адмаўляецца назоўнік, то перад ім ставіцца адмоўны займеннік ''kein'', які замяшчае няпэўны артыкль і ўзгадняецца з назоўнікам у родзе, ліку і склоне: ''Ich habe keine Zeit''. Двайнога адмаўлення ў нямецкай мове няма, г.зн. канструкцыі ''«нічога / ніколі не …»'' перадаюцца толькі адным адмаўленнем (у дадзеным выпадку словамі ''nichts'' ці ''niemand'')&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 5. Порядок слов в предложениях с отрицанием|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=270-273 |isbn=985-06-0819-6}}&lt;/ref&gt;.

=== Словаўтварэнне ===
{{main|Словаўтварэнне нямецкай мовы}}

[[Словаўтварэнне]] нямецкай мовы атрымала вельмі добрае развіццё. Багацце элементаў слоў, як уласна нямецкіх, так і [[Запазычанне|запазычаных]], дазваляе «збіраць» самыя розныя словы. У [[1999]] годзе парламент нямецкай [[Землі Германіі|зямлі]] [[Мекленбург-Пярэдняя Памеранія|Мекленбург — Пярэдняя Памеранія]] разгледзеў праект закона пад назвай ''«Rinderkennzeichnungs- und Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz»'' («Закон аб перадачы абавязкаў кантролю маркіроўкі ялавічыны»). Гэтае слова афіцыйна з’яўляецца [[Самае доўгае слова нямецкай мовы|самым доўгім у нямецкай мове]] (63 літары, 7 частак). У [[Інтэрнэт|Сеціве]] прыводзяцца спасылкі на слова з 79 літар — ''{{нп3|Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft|«Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft»|de}}'' («Таварыства служачых малодшага звяна органа па наглядзе за будаўніцтвам пры галоўным упраўленні электрычнага абслугоўвання дунайскага параходства»)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gutefrage.net/frage/wie-ist-das-laengste-deutsche-wort-ohne-gedankenstriche|title=Wie ist das längste deutsche Wort (ohne Gedankenstriche)?|access-date=2011-11-06|lang=de}}&lt;/ref&gt;. Апошняе па новых правілах прыбаўляе яшчэ адну літару (''…schi'''fff'''ahrt…''). Падобных складаных слоў у нямецкай мове вельмі шмат&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/pdf/sr10-2a.pdf |title=Das längste deutsche Wort? Ein fiktives Gespräch mit wahrem Hintergrund|author=Rainer Perkuhn. |access-date=2011-11-06 |lang=de}}&lt;/ref&gt;.

Месца нямецкага словаўтварэння ў сістэме мовы да гэтага часу да канца не вызначана. Звычайна яно разглядаецца ў рамках [[Лексікалогія|лексікалогіі]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Schmidt W.|загаловак=Deutsche Sprachkunde. 7. Aufl|месца=Berlin|год=1972}}&lt;/ref&gt; ці [[Граматыка|граматыкі]], аднак, будучы звязаным і з граматыкай, і з лексікай, словаўтварэнне валодае ўласнымі, толькі яму ўласцівымі рысамі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Jung W.|загаловак=Grammatik der deutschen Gegenwartssprache|месца=Leipzig|год=1996}}&lt;/ref&gt;. Словаўтварэнне можа разглядацца як з [[Дыяхранія|дыяхроннага]], так і з [[Сінхранія|сінхроннага]] погляду. Гэта важна для разумення гістарычнага развіцця словаўтваральнай формы, выразнага размежавання словаўтваральных працэсаў і сучаснай структуры слова. З сінхраніяй і дыяхраніяй перакрыжоўваюцца працэсуальны і статыстычны аспекты (словаўтварэнне ў руху і статыцы).

Мінімальная адзінка слова называецца [[марфема]]й. У сваю чаргу марфемы могуць быць граматычнымі і лексічнымі. Словаўтваральны аналіз слова можа быць марфемным (дзяленне на самыя дробныя значныя адзінкі: ''be-auf-trag-en'') і па «непасрэдна-складніках» ('' Erfrischung → erfrischen + -ung → er- + frisch ''). Нямецкае словаўтварэнне вылучае простыя, [[Вытворнае слова|вытворныя]] і [[Складанае слова|складаныя словы]]. {{нп3|Словаўтваральныя мадэлі нямецкай мовы|Словаўтваральныя мадэлі|ru|Словообразование в немецком языке}} ўяўляюць сабой класіфікацыю гэтых слоў і ўключаюць восем узроўняў: мадэль каранёвых слоў, мадэль бязафікснага словаўтварэння, прэфіксальная, суфіксальная мадэлі, мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння, мадэль асноў з паўпрэфіксамі і паўсуфіксамі і азначальнае словаскладанне&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка|месца=М.|год=1979|старонак=536}}&lt;/ref&gt;. Гл. таксама: [[Афіксы ў нямецкай мове]].

{| class=&quot;standard&quot;
|-
! Мадэль !! Апісанне
|-
| Мадэль каранёвых слоў || [[Корань (лінгвістыка)|Каранёвыя словы]] не раскладаюцца на марфемы і нематываваныя. Нямецкія каранёвыя словы, як правіла, маюць адзін—два склады (''Tisch, klug, Abend''), але ёсць і трохскладовыя (''Ameise''); запазычаныя каранёвыя словы могуць уключаць больш чым два склады. На перыферыі каранёвых слоў знаходзяцца гукапераймальныя словы (''paff, piep, miau'') і [[Абрэвіятура|абрэвіятуры]].
|-
| Мадэль бязафікснага (імпліцытнага) словаўтварэння || Узаемапераход [[Часціны мовы|часцін мовы]], функцыянаванне адной і той жа асновы ў якасці розных часцін мовы (''grünen vi, grün a, Grün n''). Словаўтваральны афікс адсутнічае, як словаўтваральны сродак разглядаецца наяўнасць унутранай [[Канчатак|флексіі]] (''binden — Band, krank — kränken'').
|-
| Прэфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема папярэднічае ўтваральнай аснове (''entlaufen, missgelaunt, Unruhe''). Прэфікс надае слову пэўную катэгарыяльную прыкмету (напрыклад, прэфікс ''be-'' надае дзеясловам ''besetzen, besticken'' значэнне забеспячэння).
|-
| Суфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема знаходзіцца пасля ўтваральнай асновы (''Schönheit, nächtlich''). Суфікс падводзіць адпаведную лексічную адзінку пад больш шырокую семантычную катэгорыю. Напрыклад, суфікс назоўнікаў жаночага роду ''-ung'' мае значэнне дзеяння працэсу, асобных дзеянняў, актаў (''Abdankung, Beaufsichtigung''); з’яў (''Lösung''); тэхнічных прылад (''Abdichtung''); неадушаўлёных прадметаў, часам зборнасці (''Besegelung, Kleidung'').
|-
| Мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння || Лексічныя адзінкі, утваральныя асновы якіх адначасова спалучаюцца як з прэфіксам, так і з суфіксам (''Gefrage, befrackt'').
|-
| Мадэль асноў з паўпрэфіксамі || Многія паўпрэфіксы семантычна адпавядаюць прыназоўнікам (''ab-, an-, mit-, vor-, zu-''). Большасць паўпрэфіксаў аддзяляльныя, але ёсць і выключэнні (''über-, um-''); паўпрэфіксы могуць групавацца ў семантычныя катэгорыі (узмацненне — ''hoch-, allzu-, blitz-''; негатыўнасць — ''teufels-, sau-'').
|-
| Мадэль асноў з паўсуфіксамі || Адрозніваюцца ад суфіксаў абмежаванасцю выражаных імі семантычных катэгорый (наяўнасць, багацце — ''-voll, -reich''; напрамак — ''-weg, -seits''; здольнасць, каштоўнасць — ''-fertig, -fächig'').
|-
| Словаскладанне || Бывае азначальным і неазначальным. Пад першым разумеецца спалучэнне дзвюх асноў (''Freiheitsliebe, Braunkohle''), другі тып уключае «імператыўныя імёны» (''Vergißmeinnicht''), злучальныя складанні (''Freundfeind'') і некаторыя іншыя віды злучэнняў. Да складання адносяцца таксама злучэнні частотных кампанентаў.
|}

=== Лексіка ===
{{main|Лексіка нямецкай мовы}}

Да спрадвечных слоў нямецкай мовы адносяцца {{нп3|лексема, лінгвістыка|лексемы|ru|Лексема (лингвистика)}}, якія ў тым ці іншым выглядзе сустракаліся яшчэ ў [[Прагерманская мова|прагерманскай мове]], з розных дыялектаў якой узніклі сучасныя [[германскія мовы]], у тым ліку і літаратурная нямецкая&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Wiese H.|загаловак=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt|месца=Berlin  |выдавецтва=Logos Verlag|год=2010|isbn=978-3-8325-1601-7}}&lt;/ref&gt;. Большая частка гэтых слоў была атрымана ў спадчыну прагерманскай мовай, у сваю чаргу, з [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Да іх адносяцца, напрыклад: займеннікі ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') і т. д.; лічэбнікі ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'') і т. д.; назоўнікі ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') і інш.; такія дзеясловы як ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') і інш.&lt;ref&gt;Гл. адп. артыкулы ў {{кніга |аўтар=Kluge F.|загаловак=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |адказны=bearbeitet von Elmar Seebold |выданне= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage|месца= Berlin, New York|выдавецтва= Walter de Gruyter|год=2001 |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{кніга |загаловак={{нп3|Нямецкі слоўнік братоў Грым|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm|ru|Немецкий словарь братьев Гримм}}. 16 Bände in 32 Teilbänden|спасылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|месца=Leipzig|год=1854-1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften|access-date=2014-11-13 |lang=de}}&lt;/ref&gt;

[[Запазычанні|Запазычаныя]] словы пранікалі ў нямецкую мову, як правіла, з іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], што тлумачыцца гістарычнымі культурнымі, палітычнымі і эканамічнымі сувязямі Германіі з суседнімі тэрыторыямі&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her?|выданне= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001|нумар=5 |старонкі=7-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|год=1976|старонкі=29}}&lt;/ref&gt;. Разам з індаеўрапейскімі запазычаннямі ў нямецкай прысутнічае культурная лексіка з неіндаеўрапейскіх моў&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Körner H.|загаловак=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes|выданне=Glottometrics |год=2004 |нумар=7|старонкі=25-49}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |title=Fremdwörter und Lehnwörter |access-date=2011-11-08 |lang=de |archive-url=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Запазычаныя словы могуць часткова захоўваць свае першапачатковыя вымаўленне і [[Арфаграфія|арфаграфію]]. Прыкладамі запазычанняў з [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] з’яўляюцца: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''), ''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') і інш.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|access-date=2011-11-08|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Са [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] былі запазычаныя словы, звязаныя з навукай, рэлігіяй, міфалогіяй і грамадска-палітычным ладам: ''Meter'' ([[Старажытнагрэчаская мова|ст.-грэч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) і інш. Словы лацінскага і грэчаскага паходжання, а таксама часткі вытворных слоў узнікалі ў нямецкай на працягу ўсяе яе наступнай гісторыі цераз іншыя мовы&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Wolff F.|загаловак=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|месца=Wiesbaden|выдавецтва=VMA-Verlag|год=1999|isbn=3-928127-63-2}}&lt;/ref&gt;.

З [[Італьянская мова|італьянскай мовы]] прыйшлі эканамічныя тэрміны і словы, звязаныя з мастацтвам: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Italianismen im Deutschen |выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |нумар=13 |старонкі= 77-86}}&lt;/ref&gt;. З [[Французская мова|французскай]] паходзяць словы, звязаныя з модай і бытам: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |выданне=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |старонкі= 263-270}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Telling R.|загаловак=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten|месца=Berlin|выдавецтва=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |isbn=3-06-521804-6 }}&lt;/ref&gt;. З англійскай мовы ў нямецкую была запазычана вялікая колькасць слоў ([[англіцызм]]аў і {{нп3|амерыканізм|амерыканізмаў|ru|Американизмы}}), звязаных з тэхналогіямі, СМІ, а таксама маладзёжнай культурай: ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Carstensen B., Busse U.|загаловак= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945|месца=Berlin, New York |выдавецтва=de Gruyter |год=2001 |том= 1|старонкі=25-47 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак= Anglizismen – quantitativ|выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |нумар=8 |старонкі=7-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Anglizismen im Deutschen |выданне=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |старонкі=57-119}}&lt;/ref&gt;.

Вялікі {{нп3|Арабізмы ў нямецкай мове|ўплыў|ru|Арабские заимствования в немецком языке}} аказала [[арабская мова]], з якой былі ўзятыя словы: ''Matratze'' ([[Арабская мова|араб]]. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) і іншыя&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Osman N.|загаловак=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|месца=München|год=1992|isbn=3-406-34048-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Unger A.|загаловак=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |месца=Stuttgart |выдавецтва=Reclam|год=2007|isbn=978-3-15-010609-9}}&lt;/ref&gt;. У нямецкай таксама прысутнічаюць шматлікія гебраізмы — запазычанні з [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר‎), ''dufte'' (טוֹב‎), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה‎ ці מָשָׁל‎), ''zocken'' (צחוק‎), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה‎‎), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל‎}})&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Hebraismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2014|нумар=27|старонкі=10-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Stern H.|загаловак=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten|месца=Tübingen |выдавецтва=Niemeyer |год=2000 |isbn=3-484-39102-2}}&lt;/ref&gt;.

Асобную катэгорыю складаюць словы, якія складаюць нацыянальную культурную лексіку. Напрыклад, з [[Кітайская мова|кітайскай]] словы ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Sinismen im Deutschen und Englischen|выданне=Glottometrics|год=2008 |нумар=17 |старонкі=87–93}}&lt;/ref&gt;. З [[Японская мова|японскай]]: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche|выданне=Glottometrics|год=2009|нумар=19 |старонкі=80-84}}&lt;/ref&gt;. З [[руская мова|рускай]]&lt;ref&gt;Частка гэтых слоў супадае з беларускімі.&lt;/ref&gt;: ''Sputnik'' (''спадарожнік''), ''Sowjet'' (''савет''), ''Pogrom'' (''пагром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') і іншыя&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Slawische Entlehnungen im Deutschen |выданне= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt|год=2003 |старонкі= 464-473}}&lt;/ref&gt;.

У розны час нямецкая мова запазычала таксама з суседніх [[Германскія мовы|германскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[раманскія мовы|раманскіх моў]], а таксама (пры дапамозе) [[Цюркскія мовы|цюркскіх]], [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх]], {{нп3|Індыйскія мовы|індыйскіх|ru|Список языков Индии}}, [[Іранскія мовы|іранскіх]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Iranismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2013|нумар=26|старонкі=1-8}}&lt;/ref&gt;, {{нп3|Палінезійскія мовы|палінезійскіх|ru|Полинезийские языки}}, {{нп3|Мовы Афрыкі|афрыканскіх|ru|Языки Африки}} і іншых моў&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceC&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{кніга |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Das Fremdwort im Deutschen|месца= Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter |год=2011|isbn=978-3-11-023564-7}}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Германскія мовы]]
* [[Гісторыя нямецкай мовы]]
* [[Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце]]
* [[Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы]]
* [[Дыялекты нямецкай мовы]]
* [[Нямецкі алфавіт]]
* [[Граматыка нямецкай мовы]]
* [[Фанетыка нямецкай мовы]]
* Шматмоўны корпус [[Tatoeba]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. [http://tapemark.narod.ru/les/329a.html Немецкий язык] // {{крыніцы/ЛЭС-90}} С. 329—330.
* {{кніга|аўтар=Бах А.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Либроком|год=2011|старонак=346|isbn=978-5-397-01659-9|ref=Бах А. История немецкого языка, 2011}}
* {{кніга|аўтар=Берков В. П.|загаловак=Современные германские языки|месца=М.|выдавецтва=АСТ|год=2001|старонак=336|isbn=5-17-010576-2|ref=Берков В. П. Современные германские языки, 2001}}
* {{кніга|аўтар=Домашнев А. И.|загаловак=Труды по германскому языкознанию и социолингвистике|месца=СПб.|выдавецтва=Наука|год=2005|старонак=1113|ref=Домашнев А. И. Труды по германскому языкознанию и социолингвистике, 2005}}
* {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Издательство литературы на иностранных языках|год=1948|старонак=300|ref=Жирмунский В. М. История немецкого языка}}
* {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=Общее и германское языкознание|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1976|старонак=698|ref=Жирмунский В. М. Общее и германское языкознание, 1976}}
* {{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка |месца=М.|год=1979|старонак=536|ref=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др. Словарь словообразовательных элементов немецкого языка, 1979}}
* {{кніга|аўтар=Левковская К. А.|загаловак=Немецкий язык. Фонетика, грамматика, лексика|адказны=К. А. Левковская|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2004|старонак=368|isbn=5-7695-1996-7|ref=Левковская К. А. Немецкий язык. Фонетика, граматика, лексика, 2004}}
* {{кніга|аўтар=Маккензен Л.|загаловак=Немецкий язык. Универсальный справочник|месца=М.|выдавецтва=Аквариум|год=1998|старонак=592|isbn=5-85684-101-8|ref=Маккензен Л. Немецкий язык. Универсальный справочник, 1998}}
* {{кніга|аўтар=Москальская О. И.|загаловак=История немецкого языка. Deutsche Sprachgeschichte|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2006|старонак=288|isbn=5769530235|ref=Москальская О. И. История немецкого языка}}
* {{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб. |год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7|ref=Мышковая И. Б. Времена немецкого глагола, 2007}}
* {{кніга|аўтар=Погадаев В. А.|загаловак=Немецкий язык. Краткий справочник|месца=М.|год=2003|старонак=318|isbn=5-8123-0155-7|ref=Погадаев В. А. Немецкий язык. Краткий справочник, 2003}}
* {{кніга|аўтар=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е.|загаловак=Лексикология: Современный немецкий язык|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2005|старонак=416|isbn=5-7695-1812-X|ref=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е. Лексикология: Современный немецкий язык, 2005}}
* {{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка. Syntax der deutschen Sprache: Theorie, Übungen und Textbeispiele|месца=Омск|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149|isbn=5-7779-0312-6|ref=Снегирёва Н. С. Синтаксис немецкого языка, 2004}}
* {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Диалектология немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1983|старонак=192|ref=Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка}}
* {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2003|старонак=204|isbn=5769509325|ref=Филичева Н. И. История немецкого языка, 2003}}
* {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Немецкий литературный язык|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1992|старонак=176|isbn=5-06-001718-4|ref=Филичева Н. И. Немецкий литературный язык, 1992}}
* {{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: das Problem der nationalen Varietät|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|isbn=3-11-014753-X|ref=Ammon, U. Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1995}}
* {{кніга|аўтар=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a.|загаловак={{нп3|Variantenwörterbuch des Deutschen||ru|Словарь вариантов немецкого языка}}. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2004|isbn=3-11-016574-0|ref=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a. Variantenwörterbuch des Deutschen, 2004}}
* {{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=1982|isbn=3-11-005977-0|ref=Besch W. Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung, 1982}}
* {{кніга|аўтар=Helbig G., Buscha J.|загаловак=Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht|месца=Berlin|выдавецтва=Langenscheidt|год=2007|старонак=736|isbn=978-3-468-49493-2|ref=Helbig G., Buscha J. Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht, 2007}}
* {{кніга|аўтар=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U.|загаловак=Deutsches Aussprachewörterbuch|месца=Berlin|год=2009|isbn=978-3-11-018202-6|ref=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U. Deutsches Aussprachewörterbuch, 2009}}
* {{кніга|аўтар=Niebaum H., Macha J.|загаловак=Einführung in die Dialektologie des Deutschen|месца=Tübingen |год=2006|isbn=3-484-26037-8|ref=Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen}}
* {{кніга|аўтар=Pahlow H.|загаловак=Deutsche Grammatik — einfach, kompakt und übersichtlich|месца=Leipzig|выдавецтва=Engelsdorfer Verlag|год=2010|старонак=135|isbn=978-3-86268-012-2|ref=Pahlow H. Deutsche Grammatik, 2010}}
* {{кніга|аўтар=Polenz P. von.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4|ref=Polenz P. Geschichte der deutschen Sprache, 1987}}
* {{кніга|аўтар=Regh F.-J.|загаловак=Grammatik &amp; Zeichensetzung — leicht erklärt|месца=Mechernich|выдавецтва=Lern-WOLF Verlag|год=2009|ref=Regh F.-J. Grammatik &amp; Zeichensetzung — leicht erklärt, 2009}}
* {{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|выдавецтва=Akademie-Verlag|год=1976}}
* {{кніга|аўтар=Siebs Th.|загаловак=Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch |месца=Berlin|год=2007|isbn=978-3-11-018203-3|ref=Siebs Th. Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch, 2007}}
* {{кніга|загаловак=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004|месца=München, Mannheim|выдавецтва={{нп3|Rat für deutsche Rechtschreibung||ru|Совет по немецкому правописанию}}|год=2006|ref=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004}}
* Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5

== Спасылкі ==
{{Interwiki|de||на нямецкай мове|}}
* [http://www.ethnologue.com/subgroups/german-0 Нямецкія мовы] // Этналог {{Ref-en}}
* {{Cite web|url=http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|title=Немецкий культурный центр им. Гёте|access-date=2011-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001326/http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|archive-date=16 мая 2012|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://www.canoo.net/|title=Canoonet: Deutsche Wörterbücher und Grammatik|access-date=2012-10-04|lang=de}}
* {{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibregeln|title=Duden. Rechtschreibregeln|access-date=2011-07-26|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513053621/http://www.duden.de/rechtschreibregeln|archive-date=13 мая 2012|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News&amp;file=print&amp;sid=606|title=На каком языке говорят немцы?|work=Partner-Nord № 52, 22.06.2007|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617raqFVe?url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://www.de-online.ru/|title=Deutsch-online: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831160322/http://www.de-online.ru/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|title=DeutschDoma: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/67Xba3ftH?url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|archive-date=9 мая 2012|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|title=Грамматика немецкого языка - Deutsche Grammatik|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617rcA9aw?url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}}
* {{Cite web|url=http://grammade.ru/|title=Grammatik im Deutschunterricht|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913025617/http://www.grammade.ru/|archive-date=13 верасня 2011|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://ru.funnygerman.com/|title=Интересный немецкий язык|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502112203/http://ru.funnygerman.com/|archive-date=2 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://studygerman.ru/|title=Studygerman.ru — Портал изучения немецкого языка|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507095856/http://www.studygerman.ru/|archive-date=7 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}}
* {{Cite web|url=http://deutsch.info/|title=deutsch.info — Бесплатная многоязычная онлайн-платформа, которая сочетает изучение немецкого языка с практическими советами о жизни и работе в Германии и Австрии|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113161251/http://deutsch.info/en/|archive-date=13 студзеня 2014|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}}

{{Нямецкая мова}}
{{Сучасныя германскія мовы}}
{{Мовы Еўрапейскага Саюза}}
{{Немцы}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Выдатны артыкул|Мовазнаўства}}

[[Катэгорыя:Нямецкая мова| ]]
[[Катэгорыя:Германскія мовы]]
[[Катэгорыя:Мовы Германіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Аўстрыі]]
[[Катэгорыя:Мовы Бельгіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Люксембурга]]
[[Катэгорыя:Мовы Швейцарыі]]
[[Катэгорыя:Мовы Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Мовы Венгрыі]]
[[Катэгорыя:Мовы Даніі]]
[[Катэгорыя:Мовы Італіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Намібіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Парагвая]]
[[Катэгорыя:Мовы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Мовы Румыніі]]
[[Катэгорыя:Мовы Славакіі]]
[[Катэгорыя:Мовы Францыі]]
[[Катэгорыя:Мовы Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>9dkx35371njx6m85enioihy65q7ur6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эльдар Аляксандравіч Разанаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48490</id>
    <revision>
      <id>5129503</id>
      <parentid>5042570</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:14:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Творчасць */</comment>
      <origin>5129503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6192" sha1="qbiyt1ilmuwq72s3ami4gwcqil6k0k4" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Разанаў}}
{{Кінематаграфіст
|імя                = Эльдар Разанаў
|арыгінал імя       = Эльдар Рязанов
|выява              = Ryazanov in Kazan.jpg
|памер              = 250px
|апісанне выявы     = Эльдар Разанаў у 2008 годзе
|імя пры нараджэнні = Эльдар Аляксандравіч Разанаў
|дата нараджэння    = 18.11.1927
|месца нараджэння   = [[Самара]], [[РСФСР]], [[СССР]]
|дата смерці        = 29.11.2015
|месца смерці       = [[Масква]], [[Расія]]
|прафесія           = {{кінарэжысёр|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{сцэнарыст|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{акцёр|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{тэлевядучы|Расіі|СССР|XX стагоддзя}}, {{тэатральны педагог|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}, {{паэт|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}
|грамадзянства      = {{USSR}}→&lt;br/&gt;{{RUS}}
|гады актыўнасці    = [[1950]] - [[2015]]
|кірунак          = [[сацыялістычны рэалізм]]
|кінастудыя         = [[Масфільм]]
|узнагароды         = {{{!}}
{{!}} {{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» II ступені|2008}} {{!!}}{{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» III ступені|1996}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1969}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|1977}} {{!!}} {{Ордэн Дружбы народаў|1987}}{{!!}} {{Медаль У азнаменаванне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Кавалер ордэна Ганаровага легіёна|1998}} {{!!}}{{Кавалер ордэна мастацтваў і літаратуры}}{{!!}}{{Ордэн Гонару, Грузія|2008}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}} {{Народны артыст СССР|1984}} {{!!}} {{Народны артыст РСФСР|1974}}{{!!}} {{Заслужаны дзеяч мастацтваў РСФСР|1968}} {{!!}}{{Дзяржаўная прэмія СССР|1977}}
{{!!}}
{{Дзяржаўная прэмія РСФСР імя братоў Васільевых|1979}}
{{!}}}
}}
'''Эльда́р Алякса́ндравіч Раза́наў''' ({{lang-ru|Эльда́р Алекса́ндрович Ряза́нов}}; {{ДН|18|11|1927}}, {{МН|Самара||Самара}} — {{ДС|29|11|2015}}&lt;ref&gt;{{cite web|access-date = 2015-11-29|title = Эльдар Рязанов скончался в Москве|url = http://lifenews.ru/news/172513|publisher = Life News}}&lt;/ref&gt;, {{МС|Масква||Горад Масква}}) — расійскі і савецкі [[кінарэжысёр]], [[сцэнарыст]], [[акцёр]], [[паэт]]. Народны артыст СССР (1984). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1977) і Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1979).

== Біяграфічныя звесткі ==
Скончыў [[Усесаюзны дзяржаўны інстытут кінематаграфіі]] (майстэрня [[Рыгор Міхайлавіч Козінцаў|Рыгора Козінцава]]) у 1950 годзе. Пасля на працягу пяці гадоў працаваў у дакументальным кіно на Цэнтральнай студыі дакументальных фільмаў. У 1956 годзе зняў фільм «Карнавальная ноч», які прынёс яму вядомасць.

== Творчасць ==
Паставіў камедыі (ад лірычных да вострасатырычных): «[[Карнавальная ноч]]» (1956), «[[Дзяўчына без адраса]]» (1958), «[[Гусарская балада]]» (1962, паводле п’есы А. Гладкова «Даўным-даўно»), «[[Дайце кнігу скаргаў]]», (1965), «Сцеражыся аўтамабіля» (1966), «[[Зігзаг поспеху (фільм)|Зігзаг поспеху]]» (1969), «[[Старыя-разбойнікі]]» (1972), «Незвычайныя прыгоды італьянцаў у Расіі» (1973, з Італіяй), «[[Іронія лёсу, альбо З лёгкай парай!]]» (1975), «Службовы раман» (паводле п’есы Р. і Э. Брагінскага «Калегі», 1977), «Гараж», «Пра беднага гусара закіньце слова» (абодва 1980), «Вакзал для дваіх» (1983), «Жорсткі раманс» (1984, паводле п’есы А. Астроўскага «Беспасажніца»), «Забытая мелодыя для флейты» (1987), «Дарагая Алена Сяргееўна» (1988), «Нябёсы запаветныя» (1991), «Прадказанне» (1993), «Прывітанне, дуралеі» (1996), «Старыя клячы» (1999), «Ціхія віры» (2000) і інш.

Аўтар сцэнарыяў, аповесцей, п’ес (пераважна з Брагінскім), мемуараў, кнігі вершаў і навел-успамінаў «Настальгія» (1999).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БЭ|13}}

== Спасылкі ==
{{wikiquote|Эльдар Аляксандравіч Разанаў|Эльдара Аляксандравіча Разанава}}

{{Прэмія «Ніка» за лепшую рэжысуру 1987—2000}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Разанаў Эльдар}}
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Расіі]]</text>
      <sha1>qbiyt1ilmuwq72s3ami4gwcqil6k0k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канье Уэст</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49403</id>
    <revision>
      <id>5129492</id>
      <parentid>5126818</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Бізнес */ афармленне</comment>
      <origin>5129492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="270766" sha1="c6q0ks3tgwzsluqycwgmy6i5lctlhj7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Уэст}}
{{Музыкант
| Выява = Kanye West at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg
| Апісанне выявы = Канье Уэст на кінафестывале «Трайбека», 2009 год
| Жанры = {{Hlist|[[Хіп-хоп]]|хіп-хоп Сярэдняга Захаду|поп-рэп|[[Поп-музыка|поп]]|госпел}}
| Сайт = {{URL|yeezy.com}}
| Псеўданімы = Канье Уэст, Yeezy&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-schoolboy-q-go-wild-in-mesmerizing-that-part-video-20160602|author=Blistein, Jon|title=Watch Kanye West, Schoolboy Q Go Wild in 'THat Part' Video|website=[[Rolling Stone]]|access-date=2016-08-18|lang=en|archive-date=2016-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160607070033/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-schoolboy-q-go-wild-in-mesmerizing-that-part-video-20160602|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Yeezus&lt;ref name=&quot;god_complex&quot; /&gt;, Ye
| Жонка = Б'янка Цэнзары
| Бацька = Рэй Уэст
| Дзеці = Норт Уэст, Сэінт Уэст, Чыкага Уэст і Псалм Уэст
| Маці = Донда Уэст
}}
'''Канье Амары Уэст''' ({{lang-en|Kanye Omari West}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] музычны прадзюсар і рэпер, шматразовы атрымальнік узнагарод «[[Грэмі]]». Таксама гукарэжысёр&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://listen.tidal.com/credits/25022|title=Credits / Kanye West|website=[[Tidal]] (listen.tidal.com)|access-date=2022-04-04}}&lt;/ref&gt;, былы мільярдэр&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/kanye-west/|title=Kanye West|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812212515/https://www.forbes.com/profile/kanye-west/|archive-date=2021-08-12|access-date=2021-08-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і [[дызайн]]ер. Мае ўласны лэйбл «[[GOOD Music]]». Талісман і гандлёвая марка Уэста — плюшавы мішка, выявы якога была на вокладках трох яго альбомаў. Вырас у [[Чыкага]], з юнасцтва быў звязаны з музыкай. У канцы 1990-х — пачатку 2000-х гадоў стаў вядомы як прадзюсар, прыняўшы ўдзел у стварэнні хітоў для такіх выканаўцаў, як {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Лудакрыс|3=ru}}, [[Таліб Квелі]] і [[Аліша Кіз]]. Кінуўшы навучанне ва ўніверсітэце, каб засяродзіцца на музыцы, ён вырашыў стаць рэперам, выпусціў дэбютны альбом ''[[The College Dropout]]'' у 2004 годзе.

Канье Уэст вядомы сваімі прамымі выказваннямі на розных цырымоніях і ў [[Сацыяльныя медыя|сацыяльных медыя]], што не раз прыводзіла да скандалаў. У 2020-х гадах шэраг кампаній разарваў з ім свае кантракты, а [[YouTube]], [[Spotify]] і некаторыя краіны падверглі [[Цэнзура|цэнзуры]] яго творчасць з прычыны радыкальна [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] поглядаў Канье: ён адмаўляе [[Халакост]], называе сябе і членаў сваёй музычнай групы «[[Нацысты|нацыстамі]]», рэспектуе [[Адольф Гітлер|Гітлеру]], выпускае песні з нацысцкім, расісцкім і антысеміцкім зместам і заяўляе, што ў яго праблемах вінаватыя «сіяністы» і «падпольная яўрэйская мафія». Як дызайнер ён працаваў з такімі кампаніямі, як [[Nike]] і [[Louis Vuitton]], а ў 2013 годзе запусціў сумесна з [[Adidas]] лінію адзення Yeezy. Ён таксама заснаваў лэйбл GOOD Music і крэатыўнае агенцтва DONDA. У 2014 годзе ажаніўся з зоркай рэаліці-шоў і мадэллю Кім Кардаш’ян.

Канье Уэст атрымаў прызнанне крытыкаў і быў неаднаразова названы адным з найвялікшых артыстаў XXI стагоддзя. Ён увайшоў у лік самых прадаваных артыстаў, сумарны аб’ём продажу яго альбомаў і сінглаў у лічбавым фармаце і на фізічных носьбітах перавысіў 121 мільён асобнікаў. Уэст выйграў 24 прэміі «[[Грэмі]]», такім чынам ён адзін з рэкардсменаў па колькасці выйграных намінацый і рэкардсмен сярод хіп-хоп-музыкаў, а таксама артыстаў свайго ўзросту. Яго альбомы былі ўключаны ў розныя спісы лепшых альбомаў, уключаючы спіс 500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса ''Rolling Stone''. Ён некалькі разоў быў прадстаўлены ў розных спісах часопіса [[Forbes]] і двойчы — у штогадовым спісе 100 самых уплывовых людзей свету па версіі часопіса [[Time]]. У 2019 годзе ўвайшоў у спіс самых высокааплатных музыкаў паводле версіі часопіса Forbes. Заробленая сума склала $150 млн&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/|title=The World’s Top-Earning Musicians Of 2019|author=Zack O'Malley Greenburg|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207204922/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/|archive-date=2019-12-07|access-date=2019-12-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, гэта другое месца ў рэйтынгу. У 2020 годзе Forbes паставіў Канье Уэста з прыбыткам $170 млн на другое месца ў рэйтынгу самых высокааплатных знакамітасцяў&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/4366766|title=Forbes назвал самых высокооплачиваемых звезд мира|date=2020-06-04|publisher=[[Коммерсантъ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604180746/https://www.kommersant.ru/doc/4366766|archive-date=2020-06-04|access-date=2020-06-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Па паведамленні [[Bloomberg]], багацце Канье Уэста на 2021 год ацэньвалася ў $6,6 млрд і вялікая частка капіталу прыпадала на брэнд Yeezy&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2021/03/18/richkanye/|title=Bloomberg оценил состояние Канье Уэста|website=[[Lenta.ru]]|date=2021-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426234243/https://lenta.ru/news/2021/03/18/richkanye/|archive-date=2021-04-26|access-date=2021-06-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і юнацтва ===
Канье Амары Уэст нарадзіўся 8 чэрвеня 1977 года ў горадзе [[Атланта]], [[Джорджыя|штат Джорджыя]]&lt;ref name=&quot;guardian_brilliant&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|title=Kanye West: a 'brilliant madman' who speaks and acts in superlatives|first=Dorian|last=Lynskey|date=2016-02-13|publisher=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035342/https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яго бацькі развяліся, калі яму было тры гады, пасля чаго Канье са сваёй маці пераехалі ў [[Чыкага]], [[Ілінойс|штат Ілінойс]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яго бацька, Рэй Уэст ({{lang-en|Ray West}}), складаўся ў партыі «[[Чорныя пантэры (партыя)|Чорных пантэр]]» і быў адным з першых фотажурналістаў-афраамерыканцаў у штодзённай газеце {{Не перакладзена 3|The Atlanta Journal-Constitution}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|title=Kanye West's dad AJC photographer|publisher={{нп5|The Atlanta Journal-Constitution}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921184905/http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|archive-date=2016-09-21|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Маці Канье, Донда Уэст ({{lang-en|Donda C. West}}), была [[прафесар]]ам англійскай мовы ў Універсітэце Кларк-Атланта і дэканам факультэта англійскай мовы ў [[Чыкагскі дзяржаўны ўніверсітэт|Дзяржаўным Універсітэце Чыкага]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|title=Kanye West's dad AJC photographer|publisher={{нп5|The Atlanta Journal-Constitution}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921184905/http://www.ajc.com/news/news/ray-west-kanye-wests-dad-was-one-ajcs-first-black-/nn8Bw/|archive-date=2016-09-21|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, да заканчэння кар’еры, каб стаць мажджэрам сына&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Канье Уэст жыў у сям’і сярэдняга класа&lt;ref name=&quot;guardian_brilliant2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|title=Kanye West: a 'brilliant madman' who speaks and acts in superlatives|first=Dorian|last=Lynskey|date=2016-02-13|publisher=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035342/https://www.theguardian.com/music/2016/feb/13/kanye-west-profile-brilliant-madman-performance-art-life-of-pablo|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і вучыўся ў сярэдняй школе Поларыс у Оук-Лон, прыгарадзе Чыкага&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На пытанне журналістаў пра свае ацэнкі ў школе, Уэст адказаў, што ён вучыўся «на чацвёркі-пяцёркі»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Ва ўзросце дзесяці гадоў Уэст з маці пераехаў у горад [[Нанкін]] ў [[Кітай|Кітаі]], дзе яны жылі, пакуль яна працавала ў [[Нанкінскі ўніверсітэт|Нанкінскім універсітэце]] па праграме абмену&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паводле яе слоў, Уэст быў адзіным замежным вучнем у сваім класе, але ён хутка ўліўся ў калектыў, вывучыўшы [[Кітайская мова|кітайскую мову]]{{sfn|Raising Kanye|2007|p=87|quote=He was the only foreign kid in his class […] but he adjusted quickly […] He learned math, some science, and especially the language…}}, што ён забыў неўзабаве пасля вяртання ў ЗША{{sfn|Raising Kanye|2007|p=92|quote=I believe Kanye has forgotten all but one or two words of the language now. Languages are not like riding a bicycle: if you don't use it, you'll lose it.}}.

З ранніх гадоў Уэст выяўляў цікавасць да творчасці. Ва ўзросце пяці гадоў, вяртаючыся з адпачынку, ён напісаў верш&lt;ref name=&quot;chicago_bond&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|title=Kanye and his mom shared special bond|date=2007-11-13|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221044031/http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Па словах яго маці, калі ён быў у трэцім класе, яна пачала заўважаць яго цікавасць да малявання і музыцы{{sfn|Raising Kanye|2007|p=105|quote=Kanye dreamed of doing music from the time he was very young. I first noticed it when he was in third grade. That and drawing were his passions.}}. Сам Уэст сцвярджае, што ён хацеў распрацоўваць камп’ютарныя гульні. Яго маці падарыла яму камп’ютар Amiga, у якім была праграма для стварэння музыкі. З ягоных слоў, ён навучыўся працаваць з ёй каб ствараць музыку для гульняў&lt;ref name=&quot;time_100&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://time.com/3822841/kanye-west-2015-time-100/|title=Kanye West: The World’s 100 Most Influential People|author=Musk, Elon|author-link=Маск, Илон|publisher=[[Time]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180908155303/http://time.com/3822841/kanye-west-2015-time-100/|archive-date=2018-09-08|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Жывучы ў Чыкага, Уэст актыўна ўдзельнічаў у гарадскім хіп-хоп-супольнасці. У трэцім класе ён пачаў чытаць рэп, а ў сёмым класе — ствараць інструменталы, якія пазней ён пачне прадаваць іншым музыкам&lt;ref name=&quot;kanplicated&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/bands/w/west_kanye/news_feature_022404/index2.jhtml|title=Kanye West: Kanplicated|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090406021640/http://www.mtv.com/bands/w/west_kanye/news_feature_022404/index2.jhtml|archive-date=2009-04-06|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ва ўзросце трынаццаці гадоў Уэст напісаў кампазіцыю «Green Eggs and Ham» і пачаў угаворваць сваю маці заплаціць 25 долараў у гадзіну за запіс на студыі. Студыя была далёкая ад дасканаласці: мікрафон у ёй звісаў са столі на вешалцы. Аднак, як вядома, Уэст быў рады і вельмі хацеў запісацца на гэтую студыю. Бачачы гэта, яго маці не магла адмовіць яму&lt;ref name=&quot;chicago_bond2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|title=Kanye and his mom shared special bond|date=2007-11-13|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160221044031/http://articles.chicagotribune.com/2007-11-13/news/0711130488_1_chicago-state-university-degree-from-auburn-university-kanye-west|archive-date=2016-02-21|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Неўзабаве Уэст пазнаёміўся з прадзюсарам {{Не перакладзена 3|No I.D.}}, з якім ён хутка пасябраваў. No I.D. стаў настаўнікам Уэста і навучыў яго працаваць з сэмплерам, які Уэсту падарылі ў пятнаццаць гадоў{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=557|quote=…he met the producer-DJ No I.D., with whom he became fast friends, learning to sample and program beats after he got his first sampler at age fifteen.}}.

Скончыўшы школу, у 1997 годзе ён атрымаў стыпендыю на навучанне ў Амерыканскай акадэміі мастацтваў, дзе навучаўся маляванню. Аднак неўзабаве ён перайшоў у Дзяржаўны Універсітэт Чыкага, дзе пачаў вывучаць англійскую мову&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ва ўзросце 20 гадоў, зразумеўшы, што загружаны графік навучання перашкаджае яму займацца музыкай, ён кінуў навучанне&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|title=Before he was famous: A young Kanye West is seen in childhood snaps as he's described as an ambitious 'small kid' who predicted his success in high school|first=Cassie|last=Carpenter|publisher=[[Daily Mail]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911032653/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2397472/Kanye-West-seen-childhood-snaps-hes-described-ambitious-small-kid-predicted-success-high-school.html|archive-date=2016-09-11|access-date=2016-06-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэта вельмі засмуціла яго маці, якая працавала ў дадзеным універсітэце. Яна пазней скажа: «Мне ўсё жыццё ўбівалі ў галаву, што каледж гэта квіток у добрае жыццё… Але некаторыя кар’еры не патрабуюць навучання ў каледжы. Канье, каб стварыць альбом ''[[The College Dropout|College Dropout]]'', было неабходна мець сілу волі, а не ісці па шляху, прапанаваным грамадствам»{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=558|quote=…so against his mother’s wishes he dropped out […] His mother, Donda, told Kot, “It was drummed into my head that college is the ticket to a good life […] but some career goals don’t require college. For Kanye to make an album called College Dropout, it was more about having the guts to embrace who you are, rather than following the path society has carved out for you.”}}.

=== 1996—2002: Пачатак кар'еры і праца з Roc-A-Fella Records ===
Канье Уэст пачаў сваю музычную кар'еру ў сярэдзіне 1990-х, ствараючы інструменталы для мясцовых музыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У канчатковым выніку ён сфармаваў свой музычны стыль, асновай для якога сталі паскораныя сэмплы соўл-кампазіцый&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Першае афіцыйнае згадванне Уэста сустракаецца ў дэбютным і адзіным альбоме Чыкагскага рэпера Grav, ''Down to Earth'', 1996 года, для якога Уэст спрадзюсаваў восем кампазіцый і сам выканаў куплет у кампазіцыі «Line For Line»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторы час Уэст быў таемным прадзюсарам амерыканскага прадзюсара, менеджара і рэпера {{Не перакладзена 3|D-Dot}}. Працуючы з D-Dot, Уэст не мог весці сольную кар'еру&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, таму ў канцы 1990-х ён арганізаваў групу Go-Getters&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, у якую акрамя яго ўвайшлі іншыя прадстаўнікі чыкагскай рэп-сцэны і па сумяшчальніцтве яго сябры: {{Не перакладзена 3|GLC}}, Timmy G, {{Не перакладзена 3|Really Doe}} і Arrowstar&lt;ref name=&quot;cos_gogetters&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|title=Hear unreleased Kanye West album from his group Go Getters|first=Alex|last=Young|date=2013-08-12|publisher=[[Consequence of Sound]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035546/https://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|title=Really Doe Talks Kanye West And Album Relaunch|first=Paul|last=Arnold|publisher=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073825/https://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Група запісала некалькі кампазіцый, выступала на радыё і прыняла ўдзел у фотасесіі. У 1999 годзе Go-Getters запісалі свой адзіны альбом, ''World Record Holders'', які, аднак, не быў выпушчаны афіцыйна&lt;ref name=&quot;cos_gogetters2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|title=Hear unreleased Kanye West album from his group Go Getters|first=Alex|last=Young|date=2013-08-12|publisher=[[Consequence of Sound]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035546/https://consequenceofsound.net/2013/08/hear-unreleased-kanye-west-album-from-his-group-go-getters/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Канец 1990-х Уэст правёў прадзюсуючы альбомы вядомых музыкаў і гуртоў. Ён стаў прадзюсарам кампазіцыі «My Life» у другім альбоме {{Не перакладзена 3|Foxy Brown|3=ru}}, ''{{Не перакладзена 3|Chyna Doll|3=ru}}'', выпушчаным у 1999 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''Chyna Doll'' стаў першым альбомам жанчыны-рэпера, які дэбютаваў на першым радку чарта ''{{Не перакладзена 3|Billboard 200|3=ru}}''&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сярод альбомаў, спрадзюсаваных Уэстам, таксама былі дэбютны і адзіны альбом гурта {{Не перакладзена 3|Harlem World (група)|Harlem World|4=Harlem World (group)}} ''The Movement'' і ''The Truth'' рэпера {{Не перакладзена 3|Beanie Sigel}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У канцы 1990-х ён таксама стаў прадзюсарам дэбютнага альбома D-Dot, ''Tell ' Em Why U Madd'', выпушчанага ім ад асобы The Madd Rapper-персанажа, які ўпершыню з'явіўся ў скіце з альбома {{Не перакладзена 3|The Notorious B.I.G.|3=ru}} {{Не перакладзена 3|Life After Death|3=ru}}. ''Tell ’Em Why U Madd'' не меў камерцыйнага поспеху, але уключаў у сябе куплеты, выкананыя малавядомымі на той момант рэперамі [[50 Cent]] і [[Eminem]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Jay-Z_Kanye_Watch_the_Throne_Staples_Center_9_(cropped).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Jay-Z_Kanye_Watch_the_Throne_Staples_Center_9_(cropped).jpg|злева|міні|280x280пкс|Уэст атрымаў вядомасць як прадзюсар пасля працы над ''The Blueprint'' рэпера Jay-Z (на фатаграфіі абодва ў 2011 годзе)]]
Поспех прыйшоў да Уэста ў 2000 годзе, калі ён пачаў працаваць з музыкамі лэйбла {{Не перакладзена 3|Roc-A-Fella Records}}. Шырокая вядомасць у якасці прадзюсара прыйшла да Уэста пасля працы над альбомам рэпера {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru}} ''{{Не перакладзена 3|The Blueprint|3=ru}}''&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Музычныя крытыкі адзначылі прадакшн Уэста&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|title=Really Doe Talks Kanye West And Album Relaunch|first=Paul|last=Arnold|publisher=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073825/https://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, сам Jay-Z называў Уэста «геніем»{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=559|quote=Shawn Carter (aka Jay-Z) called the boy a genius around this time…}}. ''The Blueprint'' называецца класікай хіп-хопа&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і быў уключаны ў шматлікія спісы лепшых альбомаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, сярод якіх {{Не перакладзена 3|500 найвялікшых альбомаў усіх часоў па версіі часопіса ''Rolling Stone''|3=ru|4=500 величайших альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і падобны спіс часопіса ''[[New Musical Express|NME]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.'' Будучы прадзюсарам Roc-A-Fella Records, Уэст працаваў над альбомамі іншых музыкаў лэйбла, сярод якіх Beanie Sigel, Freeway, {{Не перакладзена 3|Cam’ron}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама працаваў над хітамі для такіх выканаўцаў, як [[Таліб Квелі]], {{Не перакладзена 3|Лудакрыс|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Nas|Nas|ru|Нас (рэпер)}}, {{Не перакладзена 3|T.I.|3=ru}}, [[Беёнсэ]], [[Аліша Кіз]] і {{Не перакладзена 3|Джанет Джэксан|3=ru}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|title=Really Doe Talks Kanye West And Album Relaunch|first=Paul|last=Arnold|publisher=[[HipHopDX]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073825/https://hiphopdx.com/news/id.10419/title.really-doe-talks-kanye-west-and-album-relaunch|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Нягледзячы на поспех, Канье Уэст жадаў большага: ён марыў стаць рэперам&lt;ref name=&quot;road_to_grammys&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1496766/road-to-the-grammys-the-making-of-kanye-wests-college-dropout/|title=Road To The Grammys: The Making Of Kanye West's College Dropout|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718104107/http://www.mtv.com/news/articles/1496766/road-grammys-kanye-west.jhtml|archive-date=2011-07-18|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак, хоць многія і лічылі яго таленавітым прадзюсарам, ніхто не лічыў яго рэперам. Са слоў Таліба Квелі, «усе спрабавалі знайсці спосаб атрымаць ад яго інструменталы так, каб ён не пачаў чытаць ім рэп»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гуказапісвальныя кампаніі адмаўлялі яму, спасылаючыся на неадпаведнасць вобразу [[Гангста-рэп|гангста-рэпера]] і на тое, што яго дзяцінства і юнацтва не праходзілі гэтак жа, як у іншых прадстаўнікоў жанру{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=556|quote=…he never played the hustler’s game—not traditionally, anyway. He cites Roc-A-Fella Records’ initial reluctance to take him on as a rapper, in spite of his obvious skills, as a product of this slick image, a direct opposite of the rough-hewn gangsta character of many of that label’s rappers and the outgrowth of West’s childhood, a relatively placid American life outside the black market economy of guns and drugs.}}. Уэст вёў перамовы з [[Capitol Records]] і кантракт быў амаль гатовы, калі хтосьці сказаў прэзідэнту лэйбла, што Уэст «усяго-толькі прадзюсар/рэпер» і што «[яго альбомы] не будуць прадавацца», пасля чаго лэйбл адмовіў Уэсту{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=556|quote=…he never played the hustler’s game—not traditionally, anyway. He cites Roc-A-Fella Records’ initial reluctance to take him on as a rapper, in spite of his obvious skills, as a product of this slick image, a direct opposite of the rough-hewn gangsta character of many of that label’s rappers and the outgrowth of West’s childhood, a relatively placid American life outside the black market economy of guns and drugs.}}. Адным з першых талент рэпера ва Уэсце заўважыў Таліб Квелі. Уэст быў прадзюсарам яго альбома ''{{Не перакладзена 3|Quality|3=ru}}'' і адна з спрадзюсаваных ім кампазіцый «Get By», стала самай паспяховай сольнай кампазіцыяй Квелі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Квелі адправіўся ў канцэртны тур і ўзяў з сабой Уэста, дазволіўшы яму выступаць разам з ім. Гэтыя выступы сталі аднымі з першых публічных выступленняў Уэста. Пазней ён не раз будзе дзякаваць Квелі за гэта&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку і ў кампазіцыі «Last Call» у сваім дэбютным альбоме. Неўзабаве кіраўнік лэйбла Roc-A-Fella, {{Не перакладзена 3|Дэйман Дэш|Дэйман Дэш|4=Damon Dash}}, усё ж такі вырашыць падпісаць Уэста на свой лэйбл&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак і яны не адразу паверылі ў Уэста. Як піша часопіс ''[[Time]]'' «Калі Канье Уэст упершыню папрасіў хлопцаў з Roc-A-Fella дазволіць яму чытаць рэп, [у пакоі] запанавала няёмкае маўчанне»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 

[[23 кастрычніка]] [[2002|2002 года]] Канье Уэст трапіў у сур'ёзную аўтакатастрофу па шляху дадому з гуказапісвальнай студыі ў Лос-Анджэлесе, заснуўшы за рулём&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У выніку аварыі яго сківіцу апынулася раздробленая і на яе прыйшлося накласці драцяную шыну&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэта натхніла Уэста на напісанне кампазіцыі «Through the Wire» (даслоўна — «Праз шыну»)&lt;ref name=&quot;allmusic_biography&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/artist/kanye-west-mn0000361014/biography|title=Kanye West {{!}} Biography &amp; History|first=Jason|last=Birchmeier|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525194138/http://www.allmusic.com/artist/kanye-west-mn0000361014/biography|archive-date=2014-05-25|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якую ён запісаў праз два тыдні пасля выхаду са шпіталя, яшчэ са зламанай сківіцай{{sfn|Icons of Hip Hop|2007|p=560|quote=A few weeks later, out of the hospital and back in the studio but with his jaw still wired shut, he cut “Through the Wire,”}}.  «Through the Wire», у якой Уэст распавёў пра свае цяжкасці пасля аварыі, стала асновай яго дэбютнага альбома. Сам Уэст заяўляе што «ўсе лепшыя музыкі ў гісторыі распавядалі [у сваёй творчасці] пра цяжкасці, з якімі ім давялося сутыкнуцца»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама адзначыў, што праца над альбомам была яго &quot;лекамі&quot;, якое адцягвала ад болю&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Упершыню «Through the Wire» была выпушчаная Уэстам у складзе мікстэйпа ''Get Well Soon...'' у 2003 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У той жа час ён паведаміў пра працу над сваім дэбютным альбомам, ''[[The College Dropout]]'', галоўнай тэмай якога стала «прыняцце сваіх уласных рашэнняў»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|title=Listen to an unreleased Kanye West beat tape from 1997|first=Selim|last=Bulut|date=2016-05-23|publisher=[[Dazed]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000351/http://www.dazeddigital.com/music/article/31223/1/listen-to-an-unreleased-kanye-west-beat-tape-from-1997|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2003—2006: ''The College Dropout'' і ''Late Registration'' ===
{{main|The College Dropout|Late Registration}}
[[Файл:Kanye_West_in_Portland.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_in_Portland.jpg|міні|Канье Уэст выступае ў [[Портленд (Арэгон)|Портлендзе]], снежань 2005 года]]
Уэст працаваў над ''The College Dropout'', прыносячы ў студыю свой заплечнік [[Louis Vuitton]], запоўнены дыскамі з музыкай. Са слоў GLC, на працу над адным інструменталам у Уэста сыходзіла 15 хвілін. Яго сябар і менеджэр, {{Не перакладзена 3|Джон Манаполія|Джон Манаполія|4=John Monopoly}}, заяўляе, што Уэст працаваў над the College Dropout працяглы час, пачаўшы яшчэ ў Чыкага, гадамі захоўваючы сабе інструменталы на той момант, калі ён нарэшце зможа стаць рэперам. Працу над альбомам Уэст сканчаў ў Лос-Анджэлесе, дзе ён праходзіў рэабілітацыю. Неўзабаве пасля заканчэння працы над альбомам лічбавая версія альбома выцякла ў Інтэрнэт за некалькі месяцаў да выпуску. Тады Уэст вырашыў значна перарабіць альбом, палепшыўшы яго якасць, дадаўшы ў кампазіцыі струнныя інструменты, госпел-хоры і новыя куплеты&lt;ref name=&quot;road_to_grammys2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1496766/road-to-the-grammys-the-making-of-kanye-wests-college-dropout/|title=Road To The Grammys: The Making Of Kanye West's College Dropout|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718104107/http://www.mtv.com/news/articles/1496766/road-grammys-kanye-west.jhtml|archive-date=2011-07-18|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Перфекцыянізм Уэста прывёў да таго, што рэліз альбома пераносіўся тры разы з першапачатковай даты — жніўня 2003 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

''The College Dropout'' быў выдадзены на лэйбле Roc-A-Fella Records у лютым 2004 года. Альбом дэбютаваў на другім радку чарта {{Не перакладзена 3|Billboard 200|''Billboard'' 200|ru}}, за першы тыдзень было прададзена амаль паўмільёна асобнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Дэбютны сінгл альбома, «Through the Wire», падняўся на 15-ы радок чарта [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] і пратрымаўся там пяць тыдняў&lt;ref name=&quot;billboard_biggest&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|title=Kanye West's 20 Biggest Billboard Hits|author=Ramirez, Erika; Watson, Elijah|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331084336/http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|archive-date=2016-03-31|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Другі сінгл, «Slow Jamz», выкананы сумесна з {{Не перакладзена 3|Twista|3=ru}} і [[Джэймі Фокс|Джэймі Фоксам]], быў яшчэ больш паспяховы, стаўшы яго першым сінглам, які падняўся на першы радок Hot 100&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак найбольшую папулярнасць атрымаў чацвёрты сінгл, «Jesus Walks», які стаў адной з самых вядомых кампазіцый Уэста&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У ёй рэпер падымае пытанні веры і [[хрысціянства]]. Хоць прадстаўнікі музычнай індустрыі сумняваліся ў поспеху падобнай кампазіцыі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, «Jesus Walks» змагла падняцца на 11-ы радок Hot 100, дзе яна пратрымалася два тыдні&lt;ref name=&quot;billboard_biggest2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|title=Kanye West's 20 Biggest Billboard Hits|author=Ramirez, Erika; Watson, Elijah|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331084336/http://www.billboard.com/articles/list/1566522/kanye-wests-20-biggest-billboard-hits|archive-date=2016-03-31|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ''The College Dropout'' атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і называецца класікай жанру&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом тройчы атрымаў статус плацінавага ў ЗША&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і прынёс Уэсту 10 намінацый на прэмію [[Грэмі|«Грэмі»]] 2005 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, з якіх ён перамог у трох: найлепшы рэп-альбом, найлепшая рэп-песня за «Jesus Walks» і найлепшае супольнае рэп-выкананне за «Slow Jamz»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У той час асновай музычнага стылю Уэста былі паскораныя соўл-кампазіцыі. Аднак пасля поспеху ''The College Dropout'' музыкі сталі капіяваць дадзены стыль&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, што стала адной з прычын змены музычнага стылю Уэстам&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Увосень 2004 года Канье Уэст адкрыў свой уласны лэйбл, {{Не перакладзена 3|G.O.O.D. Music|3=ru}}, на які ён пазней падпіша сваіх знаёмых музыкаў, сярод якіх {{Не перакладзена 3|Common|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Джон Леджэнд|3=ru}}&lt;ref name=&quot;complete_history_good&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|title=The Complete History of G.O.O.D. Music|first=Benjamin|last=Chesna|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035758/https://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Працу над сваім другім альбомам, ''[[Late Registration]]'', Уэст пачаў у канцы 2004 года, скончыўшы свае выступы ў рамках канцэртнага тура [[Ашэр (спявак)|Ашэра]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;[[Ашэр (спявак)|.]] Па непацверджанай інфармацыі, на запіс альбома сышло каля двух мільёнаў даляраў, а сам рэпер сцвярджае, што для працы над альбомам ён узяў у доўг 600 000 даляраў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Вялікі ўплыў на стыль гэтага альбома аказаў канцэртны альбом гурта {{Не перакладзена 3|Portishead|3=ru}} ''{{Не перакладзена 3|Roseland NYC Live|3=ru}}''. У прыватнасці менавіта дзякуючы яму ён дадаў у кампазіцыі ''Late Registration'' жывы струнны аркестр. Сам Уэст пазней прызнаўся, што ён і раней хацеў зрабіць нешта падобнае, але змог дазволіць толькі пасля поспеху свайго дэбютнага альбома&lt;ref name=&quot;rs_genius&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама запрасіў для працы над альбомам амерыканскага кампазітара {{Не перакладзена 3|Джона Браяна|3=ru}}, які стаў супрадзюсарам некалькіх кампазіцый альбома. Гэта стала нечаканасцю для многіх фанатаў&lt;ref name=&quot;mtv_brion&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|title=Kanye's Co-Pilot, Jon Brion, Talks About The Making Of Late Registration|first=Rodrigo|last=Perez|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025655/http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|archive-date=2021-05-13|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на тое, што Браян да гэтага не працаваў з хіп-хопам, яны з Уэстам хутка знайшлі агульную мову: сваю першую кампазіцыю «Gold Digger», яны скончылі ў канцы першага працоўнага дня&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''Late Registration'' быў выпушчаны ў жніўні 2005 года. За першы тыдзень было прададзена 860 000 асобнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, што дазволіла яму дэбютаваць на першым радку чарта ''Billboard'' 200&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і пазней атрымаць статус тройчы плацінавага&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Музычныя аглядальнікі адзначалі, што ''Late Registration'' быў адзіным камерцыйна паспяховым альбомам таго перыяду, калі назіралася падзенне продажаў альбомаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На прэміі «Грэмі» 2006 года Уэст атрымаў восем намінацый, як за ''Late Registration'' і сінглы з яго, так і за сумесныя працы з Ашэрам і Common&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. З іх ён перамог у трох намінацыях: найлепшае сольнае рэп-выкананне за «Gold Digger», найлепшая рэп-песня за «Diamonds From Sierra Leone» і найлепшы рэп-альбом за ''Late Registration&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.''

Нягледзячы на тое, што раней з Канье Уэстам ужо быў звязаны скандал, калі ён пакінуў цырымонію ўзнагароджання [[American Music Award|American Music Awards]] 2004 года, не атрымаўшы ўзнагароду «Лепшы новы выканаўца», яго першы буйны скандал адбыўся неўзабаве пасля выхаду ''Late Registration'', падчас дабрачыннага канцэрта, У рамках якога праходзіў збор сродкаў ахвярам урагану Катрына&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Канцэрт трансляваўся ў пачатку верасня 2005 года каналам [[NBC]] і Уэст быў запрошаны выступіць з прамовай. Аднак, знаходзячыся ў прамым эфіры, Ён адышоў ад нарыхтаванай прамовы, выступіўшы са сваім уласным хвілінным маналогам. &quot;Я ненавіджу тое, як яны прадстаўляюць нас у сродках масавай інфармацыі. Калі гэта чорная сям'я, то яны кажуць:“яны рабуюць&quot;. Калі гэта беласкурая сям'я, то яны кажуць: “яны шукаюць ежу&quot;&quot;, — сказаў ён. Пасля яго прамовы [[Майк Маерс|Майк Майерс]] працягнуў сваю нарыхтаваную гаворка. Пасля таго як ён перадаў слова назад Уэсту, Уэст заявіў: &quot;[[Джордж Уокер Буш|Джорджу Бушу]] пляваць на чарнаскурых людзей&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Дадзеная цытата разышлася па ўсёй краіне, выклікаўшы ў людзей неадназначную рэакцыю&lt;ref name=&quot;latimes_blacklives&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kanye-west-katrina-anniversary-george-bush-black-lives-matter-20150827-htmlstory.html|title=When Kanye West told George Bush that Black Lives Matter|first=Dexter|last=Thomas|publisher=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000429/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kanye-west-katrina-anniversary-george-bush-black-lives-matter-20150827-htmlstory.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Буш назваў гэты эпізод &quot;агідным момантам&quot; свайго прэзідэнцкага тэрміну&lt;ref name=&quot;bush_disgusting&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.npr.org/sections/thetwo-way/2010/11/03/131052717/bush-says-kanye-west-s-attack-was-low-point-of-his-presidency|title=Bush Says West's Attack Was Low Point Of His Presidency|first=Bill|last=Chappell|publisher=[[National Public Radio]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035652/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2010/11/03/131052717/bush-says-kanye-west-s-attack-was-low-point-of-his-presidency|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней Уэст папрасіў прабачэння перад ім і Буш дараваў яго&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У студзені 2006 года Уэст з'явіўся на вокладцы часопіса ''[[Rolling Stone]]'' ў вобразе [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]] з цярновым вянком на галаве&lt;ref name=&quot;god_complex&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://edition.cnn.com/2013/06/20/showbiz/music/kanye-west-god-complex-yeezus/|title=The Kanye God complex|first=Lauriel|last=Cleveland|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035737/https://edition.cnn.com/2013/06/20/showbiz/music/kanye-west-god-complex-yeezus/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, што таксама выклікала неадназначную рэакцыю ў грамадстве&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|title=Kanye West: Get Well Soon / I'm Good|publisher=[[PopMatters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028015503/http://www.popmatters.com/review/westkanye-getwellsoon/|archive-date=2017-10-28|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2007—2009: ''Graduation'' і ''808s &amp; Heartbreak'' ===
{{main|[[Graduation (альбом)|Graduation]]|808s &amp; Heartbreak}}Правёўшы 2006 год, выступаючы разам з гуртом [[U2]] на іх канцэртным туры Vertigo Tour, Канье Уэст вырашыў запісаць альбом, кампазіцыі якога падыходзяць для выступаў на вялікіх стадыёнах&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён выкарыстаў элементы жанраў, папулярных у 80-х: [[Электра (музыка)|электра]] і {{Не перакладзена 3|Дыска (музыка)|дыска|ru|Диско}}&lt;ref name=&quot;graduation_disco&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|title=Review: New CDs From 50 Cent, Kanye West|first=Brett|last=Johnson|date=2007-09-10|publisher=[[The Washington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101537/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|archive-date=2012-11-10|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сярод крыніц натхнення таксама называюцца арэна-рок-гурты&lt;ref name=&quot;arena_rock&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|title=Kanye West {{!}} Music {{!}} reviews, guides, things to do, film|first=Jesse|last=Serwer|publisher=[[Time Out]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019134152/http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|archive-date=2013-10-19|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, такія як U2, [[The Rolling Stones]] і [[Led Zeppelin]]. Каб зрабіць свой новы альбом, трэці ў запланаванай тэтралогіі альбомаў, прысвечаных навучанню, больш асабістым, а таксама з мэтай развіць навыкі апавядання, Уэст слухаў [[Народная музыка|фолк]] і [[кантры]]-музыкаў, такіх як [[Боб Дылан]] і [[Джоні Кэш]]&lt;ref name=&quot;rs_genius2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kanye_West_in_the_Studio.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_in_the_Studio.jpg|злева|міні|270x270пкс|Канье Уэст (у цэнтры) на студыі са сваім настаўнікам No I.D. (злева), 2008 год]]
Альбом, названы ''[[Graduation (альбом)|Graduation]]'', атрымаў шырокае асвятленне ў прэсе яшчэ да свайго выхаду: яго дата рэлізу супала з датай выхаду альбома ''{{Не перакладзена 3|Curtis (альбом)|Curtis|ru|Curtis (альбом)}}'' рэпера [[50 Cent]], з-за чаго прэса задаволіла супрацьстаянне паміж рэперамі&lt;ref name=&quot;mtv_showdown&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|title=50 Cent Or Kanye West, Who Will Win? Nas, Timbaland, More Share Their Predictions ...|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073615/http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Незадоўга да прызначанай даты 50 Cent заявіў, што скончыць сваю кар'еру, калі прайграе. Абодва альбомы выйшлі 11 верасня 2007 года. Graduation перамог, прадаўшыся за першы тыдзень накладам 957 000 асобнікаў, супраць 691 000 у Curtis&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 50 Cent пазней абвінаваціў лэйбл Уэста, Def Jam, у накручванні колькасці продажаў, паводле яго слоў лэйбл сам скупляў альбом&lt;ref name=&quot;mtv_showdown2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|title=50 Cent Or Kanye West, Who Will Win? Nas, Timbaland, More Share Their Predictions ...|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073615/http://www.mtv.com/news/1569778/50-cent-or-kanye-west-who-will-win-nas-timbaland-more-share-their-predictions/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''Graduation'' дэбютаваў на першым радку ''Billboard'' 200. Для дадзенага чарта продажу альбома сталі рэкорднымі за больш чым два гады&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Другі сінгл альбома, кампазіцыя «Stronger», падняўся на першы радок чарта ''Billboard'' Hot 100&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней ''Graduation'' атрымаў статус двойчы плацінавага&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом атрымаў у цэлым станоўчыя водгукі крытыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Бэн Дэтрык ({{lang-en|Ben Detrick}}) з часопіса XXL лічыць перамогу ''Graduation'' над ''Curtis'' гістарычнай, якая адкрыла дарогу рэперам, не прыдатным пад шаблонны вобраз [[Гангста-рэп|гангста-рэпера]]. «Калі ў гісторыі хіп-хопа быў момант, які азнаменаваў змену яго кірунку, то гэта, хутчэй за ўсё, было супрацьстаянне паміж 50 Cent і Канье ў 2007 годзе», — піша ён&lt;ref name=&quot;xxl_changing&quot;&gt;{{статья|автор=Detrick, Ben|заглавие=Reality Check|ссылка=|язык=en|издание=[[XXL (журнал, США)|XXL]]|тип=журнал|год=2010|месяц=12|число=|том=|номер=|страницы=114|doi=|issn=}}: «If there was ever a watershed moment to indicate hip-hop’s changing direction, it may have come when 50 Cent competed with Kanye in 2007 to see whose album would claim superior sales»&lt;/ref&gt;. У 2007 годзе Канье Уэст атрымаў восем намінацый на прэмію «Грэмі»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, з якіх ён перамог у чатырох&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;: лепшы рэп альбом за ''Graduation'', лепшае сольнае рэп выкананне за «Stronger», лепшая рэп песня за «Good Life» і лепшае рэп выкананне дуэтам ці гуртом за «Southside»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Kanye_august_2008.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_august_2008.jpg|міні|270x270пкс|Канье Уэст выступае падчас тура Glow in the Dark Tour, 2008 год]]
Аднак неўзабаве ў жыцці Канье Уэста адбыліся значныя перамены. Праз некалькі месяцаў пасля рэлізу ''Graduation'', у лістападзе 2007 года, ад ускладненняў пасля пластычнай аперацыі памерла яго маці, Донда Уэст&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Праз некалькі месяцаў пасля гэтага ён пасварыўся са сваёй каханай, Алексіс Файфер ({{lang-en|Alexis Phifer}}), з якой ён пазнаёміўся яшчэ ў 2002 годзе і заручыўся ў жніўні 2006 года&lt;ref name=&quot;phifer_breakup&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html|title=Kanye West's Fiancée 'Sad' Over Breakup|first=Tiffany|last=Mcgee|publisher=[[People]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207093204/http://www.people.com/people/article/0,,20193726,00.html?xid=rss-topheadlines|archive-date=2008-12-07|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя падзеі аказалі вялікі ўплыў на рэпера&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, які адправіўся ў 2008 годзе ў канцэртны тур {{Не перакладзена 3|Glow in the Dark Tour}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На цырымоніі ўзнагароджання прэміі MTV VMA 2008 года ён прадставіў свой чацвёрты альбом, ''[[808s &amp; Heartbreak]]'', выканаўшы галоўны сінгл з яго, «Love Lockdown»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом моцна адрозніваўся ад папярэдніх работ Уэста&lt;ref name=&quot;spin_is_sampling&quot;&gt;{{статья|автор=Newton, Matthew|заглавие=Is Sampling Dying?|ссылка=|язык=en|издание=[[Spin (журнал)|Spin]]|тип=журнал|год=2008|месяц=12|число=|том=|номер=|страницы=32|doi=|issn=|издательство=Spin Media}}: «Simple beats and Auto-Tuned vocals form the foundation of ''808s &amp; Heartbreak'', Kanye West’s latest release. As the title implies, it’s a breakup album. But perhaps the split is deeper than even West realizes. His new sound is a bold departure from his previous efforts, but also a challenge to the parameters of what many listeners would consider hip-hop.»&lt;/ref&gt;. Музычныя крытыкі аднеслі яго не да хіп-хопу, а да жанраў электрапоп і [[сінці-поп]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Каб перадаць свае пачуцці, Уэст вырашыў звярнуцца да спеваў і выкарыстання {{Не перакладзена 3|Аўтацюн|аўтацюна|ru|Auto-Tune}}&lt;ref name=&quot;coldest_story&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/overtones/9725-the-coldest-story-ever-told-the-influence-of-kanye-wests-808s-heartbreak/|title=The Coldest Story Ever Told: The Influence of Kanye West’s 808s &amp; Heartbreak|first=Jayson|last=Greene|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923103728/http://pitchfork.com/features/overtones/9725-the-coldest-story-ever-told-the-influence-of-kanye-wests-808s-heartbreak/|archive-date=2015-09-23|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, што выклікала неадназначную рэакцыю ў шэрагу фанатаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Акрамя гэтага пры стварэнні альбома шырока выкарыстоўвалася драм-машына {{Не перакладзена 3|Roland TR-808|3=ru}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, што таксама адлюстравана ў назве альбома&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сярод асноўных тэм альбома — адзінота, адчужэнне і пачуццё віны&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-review-kanye-west-ressurects-808s-heartbreak-at-the-hollywood-bowl-20150926-story.html|title=Can we talk about Kanye West's uncharacteristically endearing '808s' show at the Hollywood Bowl?|first=Lorraine|last=Ali|publisher=[[Los Angeles Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000413/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-review-kanye-west-ressurects-808s-heartbreak-at-the-hollywood-bowl-20150926-story.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

''808s &amp; Heartbreak'' быў выпушчаны на лэйблах Roc-A-Fella і Island Def Jam 24 лістапада 2008 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, незадоўга да [[Дзень падзякі|Дня падзякі]], з мэтай павелічэння продажаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''808s &amp; Heartbreak'' атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, але ў цэлым ацэнкі былі ніжэй, чым у папярэдніх альбомаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на гэта, альбом дэбютаваў на першым радку чарта ''Billboard'' 200&lt;ref name=&quot;808s_allmusic&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|title=808s &amp; Heartbreak - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715232821/http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|archive-date=2012-07-15|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, за першы тыдзень было прададзена 450 000 асобнікаў&lt;ref name=&quot;billboard_biz&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|title=Why Have Sales of Kanye West's 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Declined So Drastically?|first=Mariel|last=Concepcion|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611020827/http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|archive-date=2016-06-11|access-date=2016-06-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Галоўны сінгл альбома, кампазіцыя «Love Lockdown», дэбютаваў на трэцім радку чарта ''Billboard'' Hot 100&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Другі сінгл, «Heartless», падняўся на другі радок Hot 100&lt;ref name=&quot;808s_allmusic2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|title=808s &amp; Heartbreak - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715232821/http://www.allmusic.com/album/808s-heartbreak-mw0000802924/awards|archive-date=2012-07-15|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней альбом атрымаў статус плацінавага&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на тое, што ''808s &amp; Heartbreak'' быў аб'ектам крытыкі, пасля свайго выхаду ён змяніў хіп-хоп, стаўшы шаблонам для пачаткоўцаў рэпераў і R&amp;B-музыкаў, сярод якіх Дрэйк і Future&lt;ref name=&quot;rs_groundbreaking&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/most-groundbreaking-albums-of-all-time|title=40 Most Groundbreaking Albums of All Time|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170521051406/http://www.rollingstone.com/most-groundbreaking-albums-of-all-time|archive-date=2017-05-21|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Па словах Мэцью Траммелла ({{lang-en|Matthew Trammell}}) з ''Rolling Stone'', альбом апярэджваў свой час і быў «магчыма, самай бліскучай працай» Уэста&lt;ref name=&quot;rs_808_brilliant&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|title=Kanye West Claims the Stage in Atlantic City|first=Matthew|last=Trammell|date=2012-07-07|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710102541/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|archive-date=2012-07-10|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 

У 2009 годзе адбыўся адзін з найбольш вядомых скандалаў, звязаных з Канье Уэстам. У верасні, на цырымоніі ўзнагароджання MTV Video Music Awards 2009 года, [[Тэйлар Свіфт]] атрымала ўзнагароду за лепшае жаночае відэа за кліп на кампазіцыю «[[You Belong with Me (песня Тэйлар Свіфт)|You Belong With Me]]». У момант уручэння ўзнагароды Уэст выйшаў на сцэну, адабраў мікрафон у Свіфт і абвясціў, што «у Беёнсе быў адзін з лепшых кліпаў усіх часоў!», маючы на ўвазе кліп на «Single Ladies (Put a Ring on It)»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|title=Kanye's Graduation: Inside The NYC Listening Party For West's So-Called 'Comeback'|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111415/http://www.mtv.com/news/1568459/kanyes-graduation-inside-the-nyc-listening-party-for-wests-so-called-comeback/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Дадзеная выхадка была негатыўна ўспрынятая як фанатамі, так і іншымі музыкамі&lt;ref name=&quot;cnn_anger&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html|title=Anger over West's disruption at MTV awards|first=Lisa Respers|last=France|publisher=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828132930/http://edition.cnn.com/2009/SHOWBIZ/09/14/kanye.west.reaction/index.html|archive-date=2018-08-28|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Некаторыя нават адносяць гэтую сітуацыю да адной з [[Тэорыя змовы|тэорый змовы]] ў свеце [[Хіп-хоп|хіп-хопа]]. У доказ дадзенага пункту гледжання прыводзяць тое, што як толькі рэпер выскачыў на сцэну на экране адразу ж з'явілася твар [[Беёнсэ|Beyonce]]. Гэта было зроблена яшчэ да таго, як рэпер што-небудзь сказаў, што і прадаставіла магчымасць тэлегледачам убачыць рэакцыю спявачкі на яго словы.

=== 2010—2012: ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' і сумесныя работы ===
{{main|My Beautiful Dark Twisted Fantasy|Watch the Throne|Cruel Summer (альбом GOOD Music)}}Пасля інцыдэнту на MTV VMA 2009, які атрымаў шырокае асвятленне ў СМІ&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Канье Уэст узяў паўзу ў працы над музыкай і зацікавіўся модай&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://thenewdaily.com.au/entertainment/2015/02/27/kanyes-fashion-evolution/|title=The 10 phases of Kanye West's fashion evolution|publisher=The New Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005072432/http://thenewdaily.com.au/entertainment/2015/02/27/kanyes-fashion-evolution/|archive-date=2015-10-05|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Аднак неўзабаве ён адправіўся на [[Гаваі]], дзе некалькі месяцаў, практычна кругласутачна, працаваў над сваім пятым альбомам&lt;ref name=&quot;project_runaway&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|title=Kanye West: Project Runaway (Cover Story)|first=Noah|last=Callahan-Bever|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909041506/https://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Для працы над альбомам Уэст запрасіў розных музыкаў і сяброў, сярод якіх былі {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Q-Tip|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|RZA|3=ru}}, а таксама досыць незвычайныя госці, накшталт [[Нікі Мінаж]] і Джасціна Вернана з гурта {{Не перакладзена 3|Bon Iver|3=ru}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ноа Калахан-Бевер ({{lang-en|Noah Callahan-Bever}}), рэдактар часопіса ''Complex'', таксама запрошаны ў студыю, ахарактарызаваў працэс запісу альбома як «калектыўны»: Уэст раіўся з усімі запрошанымі музыкамі і пытаўся ў іх меркаванне&lt;ref name=&quot;project_runaway2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|title=Kanye West: Project Runaway (Cover Story)|first=Noah|last=Callahan-Bever|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909041506/https://www.complex.com/music/2010/11/kanye-west-project-runaway|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:Kanye_West_Lollapalooza_Chile_2011_2.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_Lollapalooza_Chile_2011_2.jpg|міні|Канье Уэст на фестывалі Lollapalooza, 2011 год]]
Альбом, названы ''[[My Beautiful Dark Twisted Fantasy]]'', выйшаў 22 лістапада 2010 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом атрымаў захопленыя водгукі крытыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;: ''[[The New York Times]]'' назваў яго «фенаменальным альбомам»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Washington Post|The Washington Post]] — «шэдэўрам»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а [[The Independent]] — «найярчэйшым, найбольш грандыёзным альбомам у жанры поп-музыкі за апошнія гады»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом трапіў у шматлікія спісы лепшых альбомаў 2010 года, заняўшы першае месца ў 22 з іх&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''Rolling Stone'' змясціў ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' у свой спіс 500 найвялікшых альбомаў усіх часоў 2012 года на 353-е месца&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''NME'' у такім жа спісе змясціў яго на 21-е месца&lt;ref name=&quot;nme500_mbdtf&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-albums-of-all-time-100-1/324644|title=The 500 Greatest Albums Of All Time: 100-1|publisher=[[New Musical Express|NME]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151108130916/http://www.nme.com/photos/the-500-greatest-albums-of-all-time-100-1/324644|archive-date=2015-11-08|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на гэта, продажы альбома былі горшымі, чым у папярэдніх альбомаў рэпера&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. За першы тыдзень было прададзена 496 000 асобнікаў альбома&lt;ref name=&quot;billboard_biz2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|title=Why Have Sales of Kanye West's 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Declined So Drastically?|first=Mariel|last=Concepcion|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611020827/http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|archive-date=2016-06-11|access-date=2016-06-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, што дазволіла яму дэбютаваць на першым радку чарта ''Billboard'' 200&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля першага тыдня продажу альбома сталі падаць&lt;ref name=&quot;billboard_biz3&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|title=Why Have Sales of Kanye West's 'My Beautiful Dark Twisted Fantasy' Declined So Drastically?|first=Mariel|last=Concepcion|publisher=[[Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611020827/http://www.billboard.com/biz/articles/news/retail/1196172/why-have-sales-of-kanye-wests-my-beautiful-dark-twisted-fantasy|archive-date=2016-06-11|access-date=2016-06-23|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, што, аднак, не перашкодзіла яму атрымаць статус плацінавага ў ЗША&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. З альбома было выпушчана чатыры сінгла: «Power», «Runaway», «Monster» і «All of the Lights». Усе чатыры сінгла, а таксама загалоўная кампазіцыя альбома, «Dark Fantasy», трапілі ў чарт ''Billboard'' Hot 100, але не змаглі падняцца вышэй 12-й радкі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на хвалебныя водгукі крытыкаў, ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' не быў намінаваны на лепшы альбом года на 54-й цырымоніі ўручэння прэміі «Грэмі», што шэраг крытыкаў назвалі «грэбаваннем»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У той жа час Уэст таксама правёў промаакцыю {{Не перакладзена 3|GOOD Fridays|3=en}}, падчас якой ён кожную пятніцу выкладваў у інтэрнэт для вольнага праслухоўвання асобныя кампазіцыі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Акцыя праходзіла з 20 жніўня па 17 снежня 2010 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Пасля свайго выступу на фестывалі Коачелла 2011 года, якое часопіс ''[[The Hollywood Reporter]]'' назваў «адным з найвялікшых выступаў у жанры хіп-хоп»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, 8 жніўня 2011 года Канье Уэст выпусціў сумесна з Jay-Z альбом ''[[Watch the Throne]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.'' Альбом дэбютаваў на першым радку ''Billboard'' 200&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. З яго было выпушчана сем сінглаў, з якіх найбольшага поспеху дамаглася кампазіцыя «Niggas in Paris», якая паднялася на пяты радок ''Billboard'' Hot 100&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 14 верасня 2012 года Канье Уэст выпусціў альбом ''[[Cruel Summer]]'' — [[Зборнік (музыка)|кампіляцыю]], якая складаецца з кампазіцый, выкананых музыкамі створанага ім лэйбла GOOD Music&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом дэбютаваў на другой пазіцыі чарта ''Billboard'' 200&lt;ref name=&quot;cruel_summer_allmusic&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|title=G.O.O.D. Music: Cruel Summer - Various Artists {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101030730/http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|archive-date=2015-01-01|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. З альбома было выпушчана чатыры сінглы, з якіх два, «Mercy» і «Clique», трапілі ў першую дваццатку чарта Billboard Hot 100&lt;ref name=&quot;cruel_summer_allmusic2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|title=G.O.O.D. Music: Cruel Summer - Various Artists {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150101030730/http://www.allmusic.com/album/good-music-cruel-summer-mw0002412300/awards|archive-date=2015-01-01|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уэст таксама стаў рэжысёрам кароткаметражнага фільма {{Не перакладзена 3|Cruel Summer (фільм)|Cruel Summer|4=Cruel Summer (film)}}, упершыню паказанага ў спецыяльным павільёне з сямю экранамі на [[Канскі кінафестываль 2012|Канскім кінафестывалі]] 2012 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|title=Kanye West: 'I bled hard' over Swift debacle|publisher=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160924040416/http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2010-09-04-kanye-west_N.htm|archive-date=2016-09-24|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2013—2015: ''Yeezus'' і супрацоўніцтва з Adidas ===
{{main|Yeezus}}
[[Файл:Kanye_Live_Yeezus_Tour.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_Live_Yeezus_Tour.jpg|міні|322x322пкс|Канье Уэст выступае ў масцы падчас тура Yeezus Tour, 2013 год]]
Працу над сваім шостым альбомам, названым ''[[Yeezus]]'', Уэст пачаў у Парыжы&lt;ref name=&quot;behind_the_mask&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|title=Behind Kanye’s Mask: Kanye West Talks About His Career and Album ‘Yeezus’|first=Jon|last=Caramanica|date=2013-06-11|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612162353/http://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|archive-date=2013-06-12|access-date=2016-07-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Задаўшыся мэтай «разбурыць камерцыйную музыку»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, на ''Yeezus'' ён сумясціў элементы Чыкагскага дрыла, эйсід-хаўса і [[індастрыял|індастрыяла]]&lt;ref name=&quot;yeezus_chitrib&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|title=Kanye West's 'Yeezus' an uneasy listen|first=Chicago|last=Tribune|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106143739/https://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|archive-date=2018-11-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. За некалькі тыдняў да рэлізу Уэст запрасіў прадзюсара {{Не перакладзена 3|Рык Рубін|Рыка Рубіна|ru|Рик Рубин}}, для таго каб ён дапамог надаць альбому мінімалістычнае гучанне. Сам Рубін заяўляе, яны працавалі над ім больш за два тыдні па 15 гадзін у дзень і што дадзеная задача апынулася «неверагодна цяжкай»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Напярэдадні выхаду альбома была праведзена рэкламная кампанія, якая ўключала ў сябе відэапраекцыі кампазіцыі «New Slaves» у 66 месцах па ўсім свеце і выступленні на тэлебачанні&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''Yeezus'' выйшаў 18 ліпеня 2013 года і атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён стаў шостым альбомам рэпера, які падняўся да першага радка чарта ''Billboard'' 200. Аднак, нягледзячы на рэкламную кампанію, продажы альбома за першы тыдзень сталі самымі нізкімі за ўсю кар'еру Уэста — 327 000 асобнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, што не перашкодзіла альбому пазней атрымаць статус плацінавага ў ЗША&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Галоўны сінгл альбома, кампазіцыя «Black Skinhead», быў запушчаны на радыё&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, аднак змог падняцца толькі на 69-ы радок чарта ''Billboard'' Hot 100&lt;ref name=&quot;yeezus_allmusic&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|title=Yeezus - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127212735/http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|archive-date=2015-11-27|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а другі сінгл, больш спакойная кампазіцыя «Bound 2»&lt;ref name=&quot;yeezus_chitrib2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|title=Kanye West's 'Yeezus' an uneasy listen|first=Chicago|last=Tribune|publisher=[[Chicago Tribune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106143739/https://www.chicagotribune.com/chi-kanye-west-yeezus-review-20130616-column.html|archive-date=2018-11-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, змог падняцца на 12-ы радок&lt;ref name=&quot;yeezus_allmusic2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|title=Yeezus - Kanye West {{!}} Awards|publisher=[[Allmusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127212735/http://www.allmusic.com/album/yeezus-mw0002554883/awards|archive-date=2015-11-27|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У верасні 2013 года Уэст анансаваў канцэртны тур {{Не перакладзена 3|The Yeezus Tour}} — яго першы сольны тур за пяць гадоў, для ўдзелу ў якім ён запрасіў рэпера [[Кендрык Ламар|Кендрыка Ламара]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У чэрвені 2013 года ў Канье Уэста і зоркі тэлевізійных шоу і фотамадэлі Кім Кардаш'ян нарадзілася першае дзіця, Норт. У кастрычніку Уэст і Кардаш'ян абвясцілі аб заручынах, што прыцягнула ўвагу СМІ&lt;ref name=&quot;florence&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|title=Kim Kardashian, Kanye West Are Married In Over-The-Top Wedding In Florence|first=Stephanie|last=Marcus|date=2014-05-24|publisher=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023185705/https://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|archive-date=2018-10-23|access-date=2016-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе Уэст абвясціў, што разам з Рыкам Рубінам і {{Не перакладзена 3|Q-Tip|3=ru}} працуе над новым альбомам, запланаваным да выхаду летам 2014 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У снежні кампанія [[Adidas]] абвясціла аб выпуску лініі адзення, створанай сумесна з Уэстам — {{Не перакладзена 3|Adidas Yeezy|3=ru}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У траўні 2014 года Уэст і Кардаш'ян пажаніліся ў [[Фларэнцыя|Фларэнцыі]], на закрытую цырымонію была запрошаная вялікая колькасць артыстаў і знакамітасцяў&lt;ref name=&quot;florence3&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|title=Kim Kardashian, Kanye West Are Married In Over-The-Top Wedding In Florence|first=Stephanie|last=Marcus|date=2014-05-24|publisher=[[The Huffington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181023185705/https://www.huffingtonpost.com/2014/05/24/kim-kardashian-kanye-west-married-wedding_n_5380985.html|archive-date=2018-10-23|access-date=2016-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 31 снежня 2014 года Уэст выпусціў сінгл «Only One», выкананы сумесна з [[Пол Мак-Картні|Полам Макартні]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У студзені 2015 года быў выпушчаны сінгл [[Рыяна|Рыяны]] «FourFiveSeconds», выкананы сумесна з Уэстам і Макартні&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У лютым Уэст выступіў на {{Не перакладзена 3|Saturday Night Live|3=ru}}, дзе ён выканаў сумесна з [[Сія (спявачка)|Сіяй]] і рэперам {{Не перакладзена 3|Vic Mensa|3=ru}} сваю новую кампазіцыю «Wolves»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Таксама ў лютым Уэст прадставіў сваю сумесную з Adidas лінію адзення, названую Yeezy Season 1&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яна была паказана на нью-йоркскай тыдні моды&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку Уэст выпусціў сінгл «All Day», выкананы сумесна з Тэафілусам Лонданам, Allan Kingdom і Полам Макартні&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён упершыню выканаў дадзеную кампазіцыю на цырымоніі ўручэння прэміі BRIT Awards 2015, сумесна з шэрагам амерыканскіх рэпераў і прадстаўнікоў брытанскай {{Не перакладзена 3|Грайм|грайм|ru}} сцэны&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|title=The Yeezus Sessions|first=Ryan|last=Dombal|publisher=[[Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006111225/https://pitchfork.com/features/article/9157-the-yeezus-sessions/|archive-date=2018-10-06|access-date=2016-06-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У верасні, падчас тыдня моды ў Нью-Ёрку, Уэст прадставіў сваю другую калекцыю адзення, Yeezy Season 2, на гэты раз створаную незалежна ад кампаніі Adidas&lt;ref name=&quot;yeezy_season2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|title=Everything Going Down at Kanye West's Yeezy Season 2 NYFW Show|first=Karizza|last=Sanchez|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909040020/https://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2015—2017: ''The Life of Pablo'' ===
{{main|The Life of Pablo}}Першапачаткова выхад сёмага альбома рэпера, які называўся ў той час ''So Help Me God'', быў запланаваны на 2014 год&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2015 Уэст заявіў аб змене назвы на ''SWISH&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;''. У тым жа месяцы Чыкагскі Інстытут мастацтваў прысвоіў Канье Уэсту [[Honoris causa|ганаровую ступень доктара мастацтваў]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку рэпер выступіў на фестывалі Гластанберы, нягледзячы на тое, што больш за 120 000 чалавек падпісалі петыцыю з патрабаваннем забараніць гэты выступ&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пад канец свайго выступу Уэст заявіў, што ён — «найвялікшы рок-музыкант з усіх цяпер якія жывуць на дадзенай планеце»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Гэты выступ выклікаў неадназначную рэакцыю СМІ і фанатаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. [[Коры Тэйлар]], вакаліст гурта [[Slipknot]], выпусціў відэа, у якім ён заявіў: «Канье, ты не найвялікшы рок-музыкант ўсіх часоў. Што ты сам гэта заяўляеш, гаворыць сам за сябе»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Гурт [[The Who]], які выступіў на фестывалі на наступны дзень, таксама не пагадзіўся з заявай Уэста&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У снежні 2015 года Уэст выпусціў кампазіцыю «Facts»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У студзені 2016 года Канье Уэст прадставіў дзве кампазіцыі, «Real Friends» і «No More Parties in L.A.»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, пазней якія трапілі ў альбом, а таксама ў чарговы раз змяніў назву свайго сёмага альбома, у гэты раз на ''Waves''. Аднак гэтая назва паслужыла прычынай сваркі з рэперам {{Не перакладзена 3|Wiz Khalifa|3=ru}}. У выніку Уэст змяніў назву альбома на канчатковы варыянт — ''[[The Life of Pablo]]''. Альбом быў прадстаўлены 11 лютага 2016 года, у Мэдысан-сквер-гардэн, адначасова з паказам яго новай калекцыі адзення Yeezy Season 3&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. ''The Life of Pablo'' быў выпушчаны 14 лютага 2016 года эксклюзіўна праз сэрвіс струменевага вяшчання [[Tidal]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Пасля выпуску альбома рэпер працягнуў ўносіць у яго змены, называючы яго «жывым, дыхаючым, пастаянна змяняюцца творчым самавыяўленнем»&lt;ref name=&quot;tlop_updating&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|title=Kanye West Is Updating &quot;Wolves&quot;|first=Ben|last=Dandridge-Lemco|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317211812/http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|archive-date=2016-03-17|access-date=2016-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а [[Студыйны альбом|студыйныя альбомы]] на [[Кампакт-дыск|дысках]] — паміраючым фарматам&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2016/02/kanye_west_s_the_life_of_pablo_is_an_attack_on_the_very_idea_of_the_album.html|title=The Life of Pablo Is an Attack on the Very Idea of the Album|first=Jack|last=Hamilton|date=2016-02-19|publisher=[[Slate]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324070257/http://www.slate.com/articles/arts/culturebox/2016/02/kanye_west_s_the_life_of_pablo_is_an_attack_on_the_very_idea_of_the_album.html|archive-date=2016-03-24|access-date=2016-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на заяўленую эксклюзіўнасць, ''The Life of Pablo'' быў выпушчаны ў красавіку на астатніх лічбавых платформах&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Альбом у цэлым атрымаў станоўчыя водгукі крытыкаў, але некалькі выданняў паставілі сярэднія ацэнкі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Альбом першапачаткова не трапіў у чарты, паколькі Tidal не падаваў дадзеныя аб продажах&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, але стала вядома, што за першыя 24 гадзіны альбом быў незаконна запампаваны больш за 500 000 разоў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Аднак у красавіку альбом трапіў у чарт ''Billboard'' 200, дзе ён дэбютаваў на першым радку&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У лютым 2016 года Уэст паведаміў пра тое, што яго новы альбом, названы ''Turbo Grafx 16'' у гонар аднайменнай гульнявой прыстаўкі, павінен выйсці летам 2016 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У чэрвені Уэст анансаваў другую кампіляцыю лэйбла GOOD Music, названую ''Cruel Winter'', апублікаваўшы першы сінгл з яе, кампазіцыю «Champions»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне 2018 года вярнуўся да напісання музыкі. На працягу пяці тыдняў выходзілі альбомы, да якіх Уэст ён быў датычны ў якасці аўтара музыкі: {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru}} ''— Daytona,'' Kanye West ''— [[Ye]],'' Kids See Ghosts ''— [[Kids See Ghosts]]'' (сумесны праект Kanye West і {{Не перакладзена 3|Kid Cudi|3=ru}}), {{Не перакладзена 3|Нас (рэпер)|Nas|ru|Нас (рэпер)}} ''— Nasir'', {{Не перакладзена 3|Тэяна Тэйлар|Тэяна Тэйлар|ru|Тейлор, Тейяна}} ''— K.T.S.E.&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|title=The Complete Guide to Kanye West's 'The Life of Pablo' Album|first=Zach|last=Dionne|publisher=[[Fuse (телеканал)|Fuse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160619013633/http://www.fuse.tv/2014/07/kanye-west-new-album-all-day|archive-date=2016-06-19|access-date=2016-06-25|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.''

У верасні 2018 года Канье Уэст і іншы вядомы рэпер {{Не перакладзена 3|Lil Pump|3=ru}} выпусцілі сумесны кліп пад назвай «I Love It». Прэм'ера відэа адбылася на цырымоніі ўзнагароджання [[Pornhub]], якую зрэжысаваў Уэст&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Канье Уэст и Lil Pump корчат рожи и танцуют в гигантских костюмах. Это их новый клип — на песню «I Love It»|url=https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it|work=[[Meduza]]|access-date=2018-09-30|language=ru|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930154619/https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it}}&lt;/ref&gt;. У роліку музыканты, апранутыя ў гіганцкія касцюмы з квадратнымі плячыма, ідуць па калідоры ўслед за актрысай {{Не перакладзена 3|Адэле Гівенс|4=Adele Givens}}, якая распавядае пра аргазмы. Перыядычна яна абгортваецца, у адказ выканаўцы карчанят грымасы&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite news|title=Канье Уэст и Lil Pump корчат рожи и танцуют в гигантских костюмах. Это их новый клип — на песню «I Love It»|url=https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it|work=[[Meduza]]|access-date=2018-09-30|language=ru|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930154619/https://meduza.io/shapito/2018/09/07/kanie-uest-i-lil-pump-korchat-rozhi-i-tantsuyut-v-gigantskih-kostyumah-eto-ih-novyy-klip-na-pesnyu-i-love-it}}&lt;/ref&gt;.

=== 2019—2022: ''Jesus Is King'', ''Donda'', і ''Donda 2'' ===
{{main|Jesus Is King|Donda|Donda 2}}6 студзеня 2019 года Уэст пачаў сваю штотыднёвую аркестроўку «Sunday Service», якая ўключае ў сябе соул-варыяцыі песень Уэста і іншых выканаўцаў, у якіх прынялі ўдзел мноства знакамітасцяў, уключаючы яго жонку Кардаш'ян, Чарлі Уілсана і Кіда Кудзі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уэст прадставіў новую песню «Water» на сваёй «Sunday Service», выступ з аркестроўкай на Coachella 2019&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якое, як пазней стала вядома, увойдзе ў яго будучы альбом ''[[Jesus Is King]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.'' Альбом выйшаў з прэм'ерай фільма па матывах альбома. Ён стаў першым, хто ўзначаліў Billboard 200, Лепшыя R&amp;B/хіп-хоп альбомы, Лепшыя рэп-альбомы, Лепшыя хрысціянскія альбомы і Лепшыя евангельскія альбомы адначасова&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 25 снежня 2019 года Канье Уэст і царкоўны хор «Sunday Service» выпусцілі госпел-альбом ''Jesus Is Born'', які змяшчае 19 песень, уключаючы некалькі перапрацаваных старых песень Уэста&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сам рэпер займаўся прадзюсаваннем і аранжыроўкай праекта. 

30 чэрвеня 2020 года Уэст выпусціў сінгл пад назвай «Wash Us in the Blood» з удзелам амерыканскага рэпера {{Не перакладзена 3|Трэвіс Скот|Трэвіса Скота|ru}}, а таксама музычнае відэа, якое павінна было стаць вядучым сінглам з яго дзясятага студыйнага альбома ''[[Donda]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;''. Аднак у верасні 2020 года Уэст заявіў, што не будзе выпускаць больш ніякай музыкі да таго часу, пакуль «не завершыць [свой] кантракт з [[Sony]] і [[Universal Music Group|Universal]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 16 кастрычніка ён выпусціў сінгл «Nah Nah Nah» Уэст правёў некалькі канцэртаў на стадыёне Mercedes-Benz Stadium для праслухоўвання свайго будучага альбома ''Donda'' летам 2021 года, дзе ён часова пасяліўся ў адной з раздзявалак стадыёна, ператварыўшы яе ў студыю гуказапісу, каб скончыць запіс&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля шматлікіх затрымак ''Donda'' была выпушчана 29 жніўня 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уэст сцвярджаў, што альбом быў выпушчаны датэрмінова без яго адабрэння, і сцвярджаў, што Universal змяніла трэк-ліст&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён выпусціў палепшанае выданне ''Donda'', якое ўключае пяць новых песень, для стрімінговых сэрвісаў 14 лістапада 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 20 лістапада, праз некалькі дзён пасля спынення іх зацягнулася варожасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Уэст і рэпер Дрэйк пацвердзілі, што яны правядуць дабрачынны канцэрт «Free Larry Hoover» 9 снежня ў Мемарыяльным Калізеі Лос-Анджэлесе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

5 студзеня 2022 года Уэст быў абвешчаны адным з хэдлайнераў фестывалю музыкі і мастацтваў Coachella Valley ў 2022 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней у тым жа месяцы, 15 студзеня, Уэст выпусціў першы сінгл для свайго будучага альбома ''[[Donda 2]]'', «Eazy» з удзелам рэпера {{Не перакладзена 3|The Game (рэпер)|The Game|ru|The Game (рэпер)}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, выканаўчым прадзюсарам якога выступіць рэпер {{Не перакладзена 3|Future (рэпер)|Future|ru}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уэст арганізаваў мерапрыемства па праслухоўванні альбома ў Loandepot Park у [[Маямі-Біч|Маямі]] 22 лютага&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У красавіку, незадоўга да Coachella, Уэст адмовіўся ад удзелу ў якасці хэдлайнера&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, затым працягнуў выступаць у якасці хэдлайнера Rolling Loud&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уэст і The Game выканалі сінгл 22 ліпеня, гэта быў першы выступ Уэста за пяць месяцаў пасля таго, як ён трымаўся ў цені з тых часоў, як ''Donda 2'' засталася незавершанай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Днём пазней, нягледзячы на адмену выступу ў якасці хэдлайнера, ён з'явіўся ў Rolling Loud падчас сэта {{Не перакладзена 3|Lil Durk|3=ru}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2022 года, пасля некалькіх тыдняў супярэчлівых антысеміцкіх заяў, Уэст апублікаваў новую песню «Someday We’ll All Be Free» у сваім Instagram&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а арганізацыя StopAntisemitism.com назвала Канье Уэста «Антысемітам года»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|title=Stream Kanye’s Sunday Service Live on YouTube This Weekend|website=ELLE|date=2019-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326032616/https://www.elle.com/culture/celebrities/a26962861/kanye-west-sunday-services-location-videos-attendees/|archive-date=2023-03-26|access-date=2023-06-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== 2023—2024: ''Vultures'' ===
{{main|Vultures 1|Vultures 2|}}25 жніўня 2023 года паведамлялася, што Уэст знаходзіцца ў працэсе запісу свайго адзінаццатага студыйнага альбома, пры гэтым дзве блізкія да яго крыніцы заявілі, што выпуск новай музыкі «непазбежны». 13 кастрычніка ''Billboard'' паведаміў, што Уэст скончыў запіс сумеснага студыйнага альбома з {{Не перакладзена 3|Ty Dolla $ign|3=ru}} і знаходзіцца ў працэсе продажу альбома дыстрыбутарам, дадаўшы, што першапачаткова альбом быў прызначаны для афіцыйнага выпуску ў той жа дзень, але ў канчатковым выніку быў перанесены на больш позні тэрмін па невядомыя прычынах і чакаецца выпуск у бліжэйшыя тыдні. Аднайменны сінгл з альбома «Vultures» пры ўдзеле Bump J выйшаў 22 лістапада 2023 года. 

У канцы 2023-пачатку 2024 года Уэст і Ty Dolla $ign правялі некалькі канцэртаў, прысвечаных альбому. У сваім інстаграме Уэст абвясціў, што Vultures будуць выпушчаны як трылогія альбомаў, кожны з трох альбомаў будзе выпушчаны 9 лютага, 6 сакавіка і 5 красавіка 2024 года. У студзені 2024 года Уэст сумесна — падпісаў {{Не перакладзена 3|4Batz|3=ru}} і назваў яго сваім любімым новым артыстам. 8 лютага 2024 года Уэст выпусціў другі сінгл з першага альбома «Talking / Once Again» з удзелам сваёй старэйшай дачкі Норт. Днём пазней прадзюсар Эрык Сермон паведаміў у інтэрв'ю, што будучы адзінаццаты студыйны альбом Уэста будзе называцца ''Y3'', а таксама заявіў, што ён унёс свой уклад у стварэнне альбома ў 2023 годзе. З тых часоў Уэст адмаўляў працу над альбомам ''Y3''.

10 лютага 2024 года, праз некалькі гадзін пасля таго, як Уэст зладзіў вечарыну для праслухоўвання на UBS Arena, быў афіцыйна выпушчаны першы альбом трылогіі ''Vultures'' пад назвай ''[[Vultures 1]]''. Альбом дэбютаваў пад нумарам адзін у ''Billboard'' 200, стаўшы адзінаццатым запар альбомам Уэста і першым альбомам нумар адзін Ty Dolla Sign адпаведна. ''[[Vultures 2]]'' павінен быў выйсці 6 сакавіка, аднак выхад не адбыўся. ''Vultures 2'' выйшаў 3 жніўня таго ж года. 28 верасня падчас другога канцэрта ў [[Хайкоу]], [[Кітай]], на стадыёне Wuyuan River Stadium, Уэст анансаваў свой адзінаццаты сольны альбом ''Bully'', які дэбютаваў з трэкам «Beauty and the Beast». 25 кастрычніка на ўласнай старонцы ў Instagram Уэст анансаваў предзаказ альбома ''Bully'' праз свой сайт&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kanye-west-bully-album-beauty-and-the-best-song-announcement-1235787962/|title=Ye Announces New Album ‘Bully,’ Debuts Song ‘Beauty and the Beast’ at China Listening Event|first=Mitchell|last=Peters|website=Billboard|date=2024-09-28|access-date=2025-03-19}}&lt;/ref&gt;.

=== 2025 — {{Н.ч.}}: ''In a Perfect World'' і ''Bully'' ===
18 сакавіка 2025 года выпусціў першую версію альбома ''[[Bully]]'', на сваёй старонцы ў [[X (сацыяльная сетка)|X]] і на [[YouTube]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Апублікаваная першапачаткова канцэптуальная вокладка альбома выкарыстала чырвоную [[Свастыка|свастыку]] на чорным фоне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Тады ж Уэст заявіў аб падрыхтоўцы выпуску новага альбома ''Cukkk''. Першай жа песняй з яго стала «WW3». Тэкст песні выклікаў усеагульнае асуджэнне з-за сваёй лірычнай складнікам, якая змяшчала вытрымкі з радыкальнага антысемітызму Канье. На працягу трэка ён усхваляў [[Адольф Гітлер|Гітлера]] і скардзіўся, што шкадуе аб тым, што не ў стане быць сапраўдным нацыстам і сваім сярод іх з-за сваёй чорнай скуры, а таксама прызнаўся, што прагаласаваў за [[Дональд Трамп|Трампа]] на [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2024)|выбарах 2024 года]] і што чытае па дзве главы «[[Мая барацьба|Маёй барацьбы]]» Гітлера перад тым, як легчы спаць&lt;ref name=&quot;Complex_nazi&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.complex.com/music/a/backwoodsaltar/ye-adin-ross-hitler-reaction|title=Adin Ross Horrified by Ye Rapping About Hitler, Suggests He Needs Help|author=Joe Price|website=[[Complex]]|date=2025-03-21|access-date=2025-11-19|url-status=live|subtitle=The popular Kick streamer believes that Ye needs serious help when it comes to his mental health}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. У апублікаваным кліпе на песню Уэст выкарыстаў кадры з ролікаў з міжрасавай парнаграфіяй і паказаў членаў [[Ку-клукс-клан|ку-клукс-клана]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Музычныя крытыкі рэзка крытычна адгукнуліся аб новай песні, заявіўшы, што Канье патрабуецца тэрміновая псіхіятрычная дапамога, і назваўшы тэкст песні «агідным» і «вар'яцкім»&lt;ref name=&quot;Complex_nazi2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.complex.com/music/a/backwoodsaltar/ye-adin-ross-hitler-reaction|title=Adin Ross Horrified by Ye Rapping About Hitler, Suggests He Needs Help|author=Joe Price|website=[[Complex]]|date=2025-03-21|access-date=2025-11-19|url-status=live|subtitle=The popular Kick streamer believes that Ye needs serious help when it comes to his mental health}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;.

Наступнай песняй з яго, апублікаванай у самвыдаце 8 мая 2025 года, у [[Дзень Перамогі ў Еўропе|дзень святкавання ў Еўропе перамогі над нацысцкай Германіяй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;, стала «Heil Hitler» («[[Нацысцкае прывітанне|Хайль Гітлер]]»), якая пачынаецца з ваеннага маршу і працягваецца харавым выкананнем, у якім вакальная група на чале з Уэстам скандуе, што ўсе яны «нацысты» і аддае хвалу і прывітанне нацысцкаму фюрэру&lt;ref name=&quot;ToI2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/self-described-nazi-rapper-kanye-west-releases-new-song-titled-heil-hitler/|title=Self-described Nazi rapper Kanye West releases new song titled ‘Heil Hitler’|lang=en|website=[[The Times of Israel]]|date=2025-05-09|url-status=live|subtitle=West reportedly claims song comes in response to having assets frozen, losing custody of children; clip features black men chanting Nazi slogan|access-date=2025-10-31}}&lt;/ref&gt;. Трэк заканчваецца сэмплам з выступу Адольфа Гітлера&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. У песні Канье выкарыстаў цэлую серыю расісцкіх і радыкальна антысеміцкіх эпітэтаў. У той час як СМІ музычнага і агульнага характару ўспрынялі трэк Уэста рэзка крытычна&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kanye-west-bully-album-beauty-and-the-best-song-announcement-1235787962/|title=Ye Announces New Album ‘Bully,’ Debuts Song ‘Beauty and the Beast’ at China Listening Event|first=Mitchell|last=Peters|website=Billboard|date=2024-09-28|access-date=2025-03-19}}&lt;/ref&gt;, ультраправы публіцыст Нік Фуэнтес (якога Уэст называў «мой любімы [[Перавага белых|беласупремасіцкі]] браценік»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;) назваў яе «песняй года». Яна была выпушчаная эксклюзіўна ў X, паколькі [[Spotify]] і YouTube падвергнулі песню цэнзуры з-за яе ўтрымання&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Песня была афіцыйна забароненая ў Германіі праз законы аб забароне нацысцкай партыі, аднак стала медыявірусам у Інтэрнэце. Тады ж Уэст афіцыйна адкрыў сваю краму, у якой стаў прадаваць футболкі, на якіх напісана свастыка&lt;ref name=&quot;Guardian_nazi2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|title=Kanye West takes out full-page ad apologising for antisemitic behaviour and denying he is a Nazi|author=Laura Snapes|website=[[The Guardian]]|date=2026-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260126163620/https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|archive-date=2026-01-26|access-date=2026-01-28|url-status=live|subtitle=Rapper, now known as Ye, apologises to his family and to the Black community and says he loves Jews, blaming his bipolar disorder for his ‘poor judgment and reckless behaviour’}}&lt;/ref&gt;. Пазней урад [[Аўстралія|Аўстраліі]] забараніла Уэсту ўезд у краіну, анулявала яго візу і вымусіла адмяніць канцэрты з-за прапаганды нацызму&lt;ref name=&quot;Reuters_censorship&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/australia-says-it-cancelled-kanye-wests-visa-over-heil-hitler-song-2025-07-02/|title=Australia cancels rapper Ye's visa over 'Heil Hitler' song|lang=en|date=2025-07-02|publisher=[[Reuters]]|url-status=live|access-date=2025-10-31}}&lt;/ref&gt;.

Аднак ужо 22 мая Уэст напісаў, што яго антысемітызму канчаткова наступіў канец. Ён пагутарыў з дзецьмі і «папрасіў Бога дараваць яму за ўсё»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Следам ён падвергнуў самацэнзуры ўласную творчасць, выпусціўшы новыя версіі абедзвюх антысеміцкіх песень, у якіх замяніў радкі з праслаўленнем нацыстаў і Гітлера і прыніжэннем габрэяў на згадванне хрысціянства і малітвы Богу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt; і памяняў назву альбома на ''In a Perfect World'', адначасова пераназваўшы «Heil Hitler» у «Hallelujah»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Таксама рэпер ахвяраваў грошы [[Мемарыяльны музей Халакоста (ЗША)|Мемарыяльнаму музею Халакоста]] і назваў сябе перакананым [[Антыфашызм|антыфашыстам]]&lt;ref name=&quot;hiphopdx_antifa&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://hiphopdx.com/news/kanye-wests-cuck-album-leaked-by-hackers/|title=Kanye West’s ‘Cuck’ Album Leaked By Hackers|author=Sam Moore|website=[[HipHopDX]]|date=2025-05-19|access-date=2025-11-19|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У ліпені ён заявіў, што жадання заявіць нешта антысеміцкае ў яго няма зусім і ён адчувае сябе так нашмат лепш&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені 2025 года Уэст заявіў, што альбом ''In a Perfect World'' не выйдзе, паколькі ён не хоча мець нічога агульнага з песнямі, якія напісаў падчас свайго заўзятага антысемітызму&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Замест гэтага ён заявіў, што выйдзе толькі яго 13 студыйны альбом Bully, некалькі разоў перанёсшы выхад і канчаткова запланаваўшы яго на 20 сакавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;. Напярэдадні выхаду альбома 26 студзеня 2026 года выйшла яго вялікае інтэрв'ю ў друкаванай версіі ''{{Не перакладзена 3|The Wall Street Journal|3=ru}}'', у якім ён патлумачыў свае паводзіны [[Біпалярны афектыўны разлад|біпалярным стрэсавым засмучэннем]] з-за траўмы галавы ў 2002 годзе. У чарговы раз Уэст назваў сябе антыфашыстам і заявіў, што падтрымлівае цэнтры па барацьбе з антысемітызмам і глыбока просіць прабачэння за свае паводзіны&lt;ref name=&quot;Guardian_nazi&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|title=Kanye West takes out full-page ad apologising for antisemitic behaviour and denying he is a Nazi|author=Laura Snapes|website=[[The Guardian]]|date=2026-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260126163620/https://www.theguardian.com/music/2026/jan/26/kanye-west-takes-out-full-page-ad-apologising-for-antisemitic-behaviour-and-denying-he-is-a-nazi-ye|archive-date=2026-01-26|access-date=2026-01-28|url-status=live|subtitle=Rapper, now known as Ye, apologises to his family and to the Black community and says he loves Jews, blaming his bipolar disorder for his ‘poor judgment and reckless behaviour’}}&lt;/ref&gt;. 29 студзеня 2026 года Уэст перанёс альбом ужо на 20 сакавіка&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;.

== Кандыдат у прэзідэнты ==
Зарэгістраваўся кандыдатам на пасаду [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта ЗША]] [[Прэзідэнцкія выбары ў ЗША (2020)|2020 года]] ад Birthday Party. 19 ліпеня 2020 года правёў свой першы перадвыбарчы мітынг у штаце Паўднёвая Караліна. Уэст лічыць, што дзяржава не павінна забараняць аборты і прапанаваў выплачваць сем'ям, дзе нарадзілася дзіця, па 1 000 000 даляраў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.complex.com/music/a/antonio-johri/kanye-west-gamma-bully-album-release|title=Kanye West Reportedly Signs Deal With Gamma to Release ‘Bully’ Album|author=Сomplex|website=UPROXX|date=2026-01-29|access-date=2026-01-29}}&lt;/ref&gt;.

== Музычныя стылі ==
За час сваёй кар'еры Уэст перакаштаваў мноства розных музычных стыляў і жанраў. На пытанне аб тым, хто аказаў уплыў на яго ранняе творчасць, Уэст назваў такіх артыстаў, як {{Не перакладзена 3|A Tribe Called Quest|3=ru|4=A Tribe Called Quest}}, [[Сціві Уандэр]], [[Майкл Джэксан]], [[Джордж Майкл]], {{Не перакладзена 3|LL Cool J|3=ru|4=LL Cool J}}, [[Філ Колінз]] і [[Мадонна (спявачка)|Мадонна]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама назваў {{Не перакладзена 3|Шон Комбс|Puff Daddy|ru|Комбс, Шон}} «найбольш важным культурным дзеячам» у сваім жыцці&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Дэвід Боўі]] — «адной з найважнейшых крыніц натхнення»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Будучы падлеткам, Уэст пазнаёміўся з прадзюсарам {{Не перакладзена 3|No I.D.|3=ru|4=No I.D.}}, які стаў яго настаўнікам. No I.D. пускаў Уэста да сябе на студыю, дзе ён мог назіраць за ходам працы&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Першым музычным стылем, выкарыстаным Уэстам, стаў так званы «бурундучы соўл» ({{lang-en|chipmunk soul}}){{refn|Гэтая тэхніка атрымала назву з-за свайго гучання, падобнага на выдуманую групу [[Элвин и бурундуки (гурт)|Элвин и бурундуки]]&lt;ref&gt;{{cite web|last=Schiff|first=Mark|title=The Top 10 best Kanye West songs|url=http://www.axs.com/news/the-top-10-best-kanye-west-songs-77626|publisher=AXS|access-date=2016-07-12|language=en|archive-date=2018-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909073655/https://www.axs.com/news/the-top-10-best-kanye-west-songs-77626|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.|group=~|name=}}. Дадзеная тэхніка заснавана на выкарыстанні значна паскораных сэмплаў класічных соўл-кампазіцый&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, што робіць гук больш высокім. Па словах рэпера, ён запазычыў дадзены стыль у RZA з групы {{Не перакладзена 3|Wu-Tang Clan|3=ru|4=Wu-Tang Clan}}, які выкарыстоўваў яго ў 1990-х гадах&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. RZA станоўча адгукнуўся аб Уэст, заявіўшы што ён «вельмі моцна паважае» яго&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэты стыль атрымаў вядомасць пасля выхаду альбома ''The Blueprint'', прадзюсарам якога стаў Уэст&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней ён развіў яго ў сваім дэбютным альбоме, ''[[The College Dropout]]''. Пасля таго, як няскончаная версія альбома трапіла ў Інтэрнэт, Уэст вырашыў значна палепшыць альбом, дадаўшы ў кампазіцыі, у ліку іншага, струнныя інструменты і госпел-хоры&lt;ref name=&quot;road_to_grammys3&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1496766/road-to-the-grammys-the-making-of-kanye-wests-college-dropout/|title=Road To The Grammys: The Making Of Kanye West's College Dropout|first=Shaheem|last=Reid|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718104107/http://www.mtv.com/news/articles/1496766/road-grammys-kanye-west.jhtml|archive-date=2011-07-18|access-date=2016-06-21|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:West_performing.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:West_performing.jpg|міні|270x270пкс|Канье Уэст выступае з аркестрам у 2007 годзе]]
Для працы над сваім другім альбомам, ''[[Late Registration]]'', створаным пад уплывам выканаўцаў па-за жанру хіп-хоп, такіх як група {{Не перакладзена 3|Portishead|3=ru|4=Portishead}}&lt;ref name=&quot;rs_genius3&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Уэст запрасіў амерыканскага кампазітара {{Не перакладзена 3|Джон Браян|Джона Браяна|ru|Брайон, Джон}}&lt;ref name=&quot;mtv_brion2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|title=Kanye's Co-Pilot, Jon Brion, Talks About The Making Of Late Registration|first=Rodrigo|last=Perez|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513025655/http://www.mtv.com/news/1507538/kanyes-co-pilot-jon-brion-talks-about-the-making-of-late-registration/|archive-date=2021-05-13|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На ''Late Registration'' Уэст аб'яднаў свой хіп-хоп на аснове соўла з жывой аркестравай музыкай Браяна&lt;ref name=&quot;rs_late&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|title=Kanye West Late Registration Album Review|first=Rob|last=Sheffield|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620210112/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|archive-date=2012-06-20|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ён таксама выкарыстаў розныя перкусійныя інструменты, якія звычайна не выкарыстоўваюцца ў папулярнай ці хіп-хоп-музыцы, такія як берымбау, кітайскія званы і [[вібрафон]]&lt;ref name=&quot;christgau_late&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|title=Growing by Degrees|author=Christgau, Robert|author-link=Кристгау, Роберт|date=2005-08-30|publisher=[[The Village Voice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814192513/http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|archive-date=2016-08-14|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Па словах Роба Шэфілда з ''[[Rolling Stone]]'', на ''Late Registration'' Уэст «спрабуе ператварыць увесь музычны свет у тэрыторыю хіп-хопа» і «знішчае ўсе клішэ, звязаныя з хіп-хопам»&lt;ref name=&quot;rs_late2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|title=Kanye West Late Registration Album Review|first=Rob|last=Sheffield|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120620210112/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/late-registration-20050825|archive-date=2012-06-20|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Музычны крытык Роберт Крыстгау пісаў, што «яшчэ ніколі хіп-хоп не быў гэтак комплексным і майстэрскім»&lt;ref name=&quot;christgau_late2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|title=Growing by Degrees|author=Christgau, Robert|author-link=Кристгау, Роберт|date=2005-08-30|publisher=[[The Village Voice]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160814192513/http://www.villagevoice.com/music/growing-by-degrees-6402336|archive-date=2016-08-14|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Доўгі час Уэст быў адзіным папулярным выканаўцам, які гастраляваў са струнным аркестрам&lt;ref name=&quot;rs_genius4&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 

У сваім трэцім альбоме, ''[[Graduation]]'', Уэст адышоў ад звыклага соўла&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Палічыўшы, што ў ''Late Registration'' была дрэнная структура&lt;ref name=&quot;rs_genius5&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-a-genius-in-praise-of-himself-20070920|title=Kanye West: A Genius in Praise of Himself|first=Austin|last=Scaggs|date=2007-09-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090309060656/http://www.rollingstone.com/news/story/16257550/kanye_west_a_genius_in_praise_of_himself/print|archive-date=2009-03-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Уэст вырашыў зрабіць ''Graduation'' больш шчыльным, прыбраўшы з яго скіты&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом уключаў у сябе элементы разнастайных жанраў, сярод якіх [[Электра (музыка)|электра]], дыска, [[рок-музыка]] і чыкагскі хаўс&lt;ref name=&quot;graduation_disco2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|title=Review: New CDs From 50 Cent, Kanye West|first=Brett|last=Johnson|date=2007-09-10|publisher=[[The Washington Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101537/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/09/10/AR2007091001600.html|archive-date=2012-11-10|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сярод крыніц натхнення таксама называюцца арэна-рок-гурты&lt;ref name=&quot;arena_rock2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|title=Kanye West {{!}} Music {{!}} reviews, guides, things to do, film|first=Jesse|last=Serwer|publisher=[[Time Out]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019134152/http://www.timeout.com/newyork/music/kanye-west-1|archive-date=2013-10-19|access-date=2016-06-22|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, такія як [[U2]], [[The Rolling Stones]] і [[Led Zeppelin]].
[[Файл:Roland_TR-808_(large).jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Roland_TR-808_(large).jpg|злева|міні|Roland TR-808 —драм-машына, якая стала асновай альбома ''808s &amp; Heartbreak'']]
Выпушчаны пасля шэрагу асабістых узрушэнняў, чацвёрты альбом Уэста, ''[[808s &amp; Heartbreak]]'', ашаламляльна адрозніваўся ад яго папярэдніх работ&lt;ref name=&quot;spin_is_sampling2&quot;&gt;{{статья|автор=Newton, Matthew|заглавие=Is Sampling Dying?|ссылка=|язык=en|издание=[[Spin (журнал)|Spin]]|тип=журнал|год=2008|месяц=12|число=|том=|номер=|страницы=32|doi=|issn=|издательство=Spin Media}}: «Simple beats and Auto-Tuned vocals form the foundation of ''808s &amp; Heartbreak'', Kanye West’s latest release. As the title implies, it’s a breakup album. But perhaps the split is deeper than even West realizes. His new sound is a bold departure from his previous efforts, but also a challenge to the parameters of what many listeners would consider hip-hop.»&lt;/ref&gt;. На ім ён вырашыў адысці ад хіп-хопа ў бок электрапопа і [[Сінці-поп|сінці-попа]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|title=Kanye West - 808s &amp; Heartbreak: out of the darkness|first=Brian|last=Boyd|publisher=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035537/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пры стварэнні альбом шырока выкарыстоўвалася драм-машына TR-808, аўтатюн і праграмныя сінтэзатары&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гучанне альбома параўноўвалі з [[Пост-панк|пост-панкам]] 1980-х і нью-вейвам&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|title=Kanye West - 808s &amp; Heartbreak: out of the darkness|first=Brian|last=Boyd|publisher=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035537/https://www.telegraph.co.uk/culture/music/3563469/Kanye-West-808s-and-Heartbreak-out-of-the-darkness.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Уэст пазней прызнаўся, што працуючы над альбомам слухаў такіх музыкаў, як [[Joy Division]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, {{Не перакладзена 3|Гэры Ньюман|Гэры Ньюмана|ru|Ньюман, Гэри}}, TJ Swan&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і {{Не перакладзена 3|Бой Джордж|3=ru|4=Бой Джордж}}&lt;ref name=&quot;minimal_but_functional2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|title=Kanye West: “I’m Just Getting More Polished”|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302094928/http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|archive-date=2009-03-02|access-date=2016-07-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пазней Уэст назваў гэты альбом «першым чорным нью-вэйв-альбомам»&lt;ref name=&quot;behind_the_mask2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|title=Behind Kanye’s Mask: Kanye West Talks About His Career and Album ‘Yeezus’|first=Jon|last=Caramanica|date=2013-06-11|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612162353/http://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|archive-date=2013-06-12|access-date=2016-07-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Выкарыстоўваючы «мінімалістычны, але функцыянальны» падыход да стварэння музыкі&lt;ref name=&quot;minimal_but_functional&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|title=Kanye West: “I’m Just Getting More Polished”|publisher=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090302094928/http://www.mtv.com/videos/news/320022/im-just-getting-more-polished.jhtml#id=1599789|archive-date=2009-03-02|access-date=2016-07-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Уэст апрацоўваў свой голас аўтацюнам, змяняў вышыню гуку ў TR-808, каб атрымаць скажонае, электроннае гучанне&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, пасля чаго дадаваў да ўсяго гэтага такія традыцыйныя інструменты, як японскія барабаны тайко&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Па словах Мэцью Траммелла з ''Rolling Stone'', альбом апярэджваў свой час і быў «магчыма, самай бліскучай працай» Уэста&lt;ref name=&quot;rs_808_brilliant2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|title=Kanye West Claims the Stage in Atlantic City|first=Matthew|last=Trammell|date=2012-07-07|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710102541/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-claims-the-stage-in-atlantic-city-20120707|archive-date=2012-07-10|access-date=2016-06-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У сваім пятым альбоме, ''[[My Beautiful Dark Twisted Fantasy]]'', які сам Уэст назваў «альбомам-выбачэннем» за сваю выхадку на MTV VMA 2009&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, ён вярнуўся да хіп-хопу&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Альбом, адзначаны крытыкамі за яго максімалісцкае гучанне&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, уключае ў сябе элементы ўсіх папярэдніх альбомаў Уэста. ''[[Entertainment Weekly]]'' адзначае «раскошны соўл з ''The College Dropout'' 2004 года, сімфанічнае пышнасць ''Late Registration'', глянец ''Graduation'' 2007 года і эмацыйна знясіленыя электронныя матывы ''808s &amp; Heartbreak'' 2008 года»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Эндзі Келман з ''[[AllMusic]]'' назваў ''My Beautiful Dark Twisted Fantasy'' «кульмінацыяй» першых пяці альбомаў рэпера, заўважыўшы, што ён «не проста запазычвае іх характарыстыкі», а аб'ядноўвае іх элементы так, што іх «цяжка аддзяліць адзін ад аднаго і пералічыць»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Yeezus_tour.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Yeezus_tour.jpg|злева|міні|270x270пкс|Уэст выступае ў 2013 годзе ў рамках Yeezus Tour]]
Шосты альбом, ''[[Yeezus]]'', названы Уэстам «пратэстам супраць музыкі»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, быў выкананы ў рэзкім стылі, заснаваным на розных жанрах. Музычны крытык Грег Кот у сваёй рэцэнзіі «''Yeezus'' Канье Уэста — [альбом, які] няпроста слухаць» для газеты ''[[Чыкага Трыб’юн|Chicago Tribune]]'' піша: «пры першым праслухоўванні, ён варожы, рэзкі (як па гучанні, так і па тэкстах) і з'яўляецца наўмысна адштурхвае, быццам ён спецыяльна створаны з мэтай праверыць самых заўзятых фанатаў [Уэста]». Журналіст адзначыў, што альбом спалучае ў сабе элементы эйсід-хаўса 80-х, чыкагскага дрыла 2013 года ў стылі {{Не перакладзена 3|Chief Keef|3=ru|4=Chief Keef}} і King Louie, [[індастрыял]] 90-х і эксперыментальнага хіп-хопа ў стылі {{Не перакладзена 3|Сол Уільямс|Сола Уільямса|ru|Уильямс, Сол}}, {{Не перакладзена 3|Death Grips|3=ru|4=Death Grips}} і {{Не перакладзена 3|Odd Future|3=ru|4=Odd Future}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У ліку жанраў, элементы якіх прадстаўлены ў альбоме, таксама называюцца трэп&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[панк-рок]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і [[Электра (музыка)|электра]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Натхніўшыся мінімалістычным дызайнам архітэктара [[Ле Карбюзье|Ле Корбюзье]]&lt;ref name=&quot;behind_the_mask3&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|title=Behind Kanye’s Mask: Kanye West Talks About His Career and Album ‘Yeezus’|first=Jon|last=Caramanica|date=2013-06-11|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612162353/http://www.nytimes.com/2013/06/16/arts/music/kanye-west-talks-about-his-career-and-album-yeezus.html?pagewanted=all|archive-date=2013-06-12|access-date=2016-07-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, Уэст выкарыстаў скажоныя гукі драм-машын і «сінтэзатары, якія гучаць быццам яны паламаныя». Кампазіцыі альбома стылізаваныя пад пашкоджаныя гукавыя файлы, а вакальная частка зменена аўтацюнам і эфектамі мадуляцыі настолькі, што словы нярэдка становяцца цяжкаадметнымі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Сэмплы, выкарыстаныя Уэстам у альбоме, адрозніваліся адзін ад аднаго паходжаннем: рэпер выкарыстаў як амерыканскія кампазіцыі накшталт «Strange Fruit», выкананую [[Ніна Сімон|Нінай Сымон]], так і замежныя накшталт «Gyöngyhajú lány» венгерскага рок-гурта {{Не перакладзена 3|Omega (група)|Omega|ru|Omega (группа)}} і «Are Zindagi Hai Khel» індыйскага кампазітара Рахула Дэў Бурмана&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Сёмы альбом рэпера, ''[[The Life of Pablo]]'', адрозніваўся ад папярэдніх альбомаў тым, што ён не быў выпушчаны на фізічных носьбітах і Уэст працягваў уносіць у яго змены ўжо пасля выхаду&lt;ref name=&quot;tlop_updating2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|title=Kanye West Is Updating &quot;Wolves&quot;|first=Ben|last=Dandridge-Lemco|publisher=[[The Fader]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160317211812/http://www.thefader.com/2016/03/15/kanye-west-is-updating-wolves|archive-date=2016-03-17|access-date=2016-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''Entertainment Weekly'' адзначыў «сырую, часам нават спецыяльна пакінутую бязладнай кампазіцыю»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. ''Rolling Stone'' назваў яго «бязладным альбомам, які выглядае так, быццам яго адмыслова стварылі такім, пасля дакладнага як лазер ''Yeezus''» і які «спраектаваны так, каб гучаць быццам над ім усё яшчэ працуюць»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Часопіс ''Slant Magazine'' піша, што «альбом дзіўна звязвае розныя стадыі Канье: энтузіяста соўл-сэмплаў, забітага горам спевака пад аўтацюнам, геданістычнага авант-поп-кампазітара і індастрыял-рэп-балбатуна»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Іншы часопіс ''Slate'' заявіў, што ''The Life of Pablo'' — «вызначана падобны на альбом-барацьбу»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|title=Kanye West Interviewed|publisher=[[Clash (журнал)|Clash]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717141811/https://www.clashmusic.com/features/kanye-west-interviewed|archive-date=2018-07-17|access-date=2016-07-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Іншая дзейнасць ==
[[Файл:Kanye_West_2010-10-21_001.tiff|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kanye_West_2010-10-21_001.tiff|злева|міні|263x263пкс|Канье Уэст у 2010 годзе]]

=== Індустрыя моды ===
Ужо стаўшы вядомым як музыка, Канье Уэст зацікавіўся індустрыяй моды і захацеў займацца дызайнам адзення&lt;ref&gt;{{cite web|last=Reed|first=Ryan|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|publisher=[[Rolling Stone]]|access-date=2016-07-14|date=2015-02-20|language=en|archive-date=2017-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У верасні 2005 года ён абвясціў, што рыхтуе сваю лінію адзення Pastelle. &quot;Цяпер, калі я выйграў «Грэмі» і скончыў працу над ''Late Registration'', я гатовы запусціць сваю лінію адзення гэтай вясной&quot;, - заяўляў рэпер&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Праца над ёй ішла чатыры гады, асобныя яе элементы дэманстраваліся Уэстам на розных цырымоніях, аднак у 2009 годзе было абвешчана аб закрыцці лініі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе Уэст, у супрацоўніцтве з [[Nike]], выпусціў снікеры&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, другая версія якіх, Air Yeezy 2, была выпушчаная ў 2012 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Увесну 2009 года былі прадстаўлены створаныя Уэстам сумесна з [[Louis Vuitton]] снікеры. Яны былі запушчаны ў продаж у чэрвені 2009 года&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Акрамя гэтага Уэст супрацоўнічаў з італьянскім дызайнерам абутку&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і японскім брэндам {{Не перакладзена 3|A Bathing Ape|BAPE|ru|A Bathing Ape}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2011 года Уэст прадставіў на {{Не перакладзена 3|Тыдзень моды ў Парыжы|Тыдні моды ў Парыжы|ru|Неделя моды в Париже}} сваю першую жаночую калекцыю, DW Kanye West&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яго падтрымалі такія мадэльеры, як {{Не перакладзена 3|Дын і Дэн Кейтэн|Дын і Дэн Кейтэн|ru|Дин и Ден Кейтен}}, {{Не перакладзена 3|Аліўе Тэйскенс|Аліўе Тэйскенс|4=Olivier Theyskens}} і {{Не перакладзена 3|Джэрэмі Скот|Джэрэмі Скот|ru|Скотт, Джереми}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Нягледзячы на гэта, калекцыя атрымала прахалодныя і негатыўныя водгукі крытыкаў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У сакавіку 2012 года Уэст прадставіў сваю другую калекцыю&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якая атрымала больш станоўчыя водгукі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2013 года стала вядома, што Уэст спыніў супрацоўніцтва з Nike і працуе з [[Adidas]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У лютым 2015 года былі прадстаўлены сумесныя з Adidas снікеры Yeezy 750 Boost&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку 2015 года была прадстаўлена першая сумесная лінія адзення Adidas і Канье Уэста, Yeezy Season 1&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Яна атрымала станоўчыя водгукі крытыкаў, часопіс [[Vogue]] адзначыў «мілітарысцкі аспект» — калекцыя была створана пасля таго, як Уэст ўбачыў беспарадкі ў Англіі ў 2011 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У чэрвені 2015 года былі прадстаўлены другія створаныя сумесна з Adidas снікёры, Yeezy Boost 350&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У верасні 2015 года, падчас тыдня моды ў Нью-Ёрку, Уэст прадставіў калекцыю адзення Yeezy Season 2, на гэты раз створаную незалежна ад Adidas&lt;ref name=&quot;yeezy_season22&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|title=Everything Going Down at Kanye West's Yeezy Season 2 NYFW Show|first=Karizza|last=Sanchez|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909040020/https://www.complex.com/style/2015/09/kanye-west-yeezy-season-2-recap|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У кастрычніку ён прадставіў чаравікі Yeezy 950 Boot, створаныя сумесна з Adidas&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 11 лютага 2016 года, адначасова з прэзентацыяй яго альбома ''The Life of Pablo'', у Мэдысан-сквер-гардэн была прадстаўлена калекцыя адзення Yeezy Season 3&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Бізнес ===
У 2004 годзе, неўзабаве пасля выпуску дэбютнага альбома ''The College Dropout'', Канье Уэст заснаваў лэйбл GOOD Music, у супрацоўніцтве з [[Sony BMG]]. Першымі музыкамі лэйбла сталі сам Уэст, {{Не перакладзена 3|Common|3=ru|4=Common}} і {{Не перакладзена 3|Джон Леджэнд|Джон Леджэнд|ru|Ледженд, Джон}}&lt;ref name=&quot;complete_history_good2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=http://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|title=The Complete History of G.O.O.D. Music|first=Benjamin|last=Chesna|publisher=[[Complex (журнал)|Complex]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909035758/https://www.complex.com/music/2012/09/the-complete-history-of-good-music/|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У цяперашні час у ліку артыстаў лэйбла: сам Уэст, {{Не перакладзена 3|Big Sean|3=ru|4=Big Sean}}, Mirza Ragimkhanov, {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru|4=Pusha T}}, {{Не перакладзена 3|Теяна Тэйлар|Теяна Тэйлар|ru|Тейлор, Тейяна}}, [[Mos Def]], {{Не перакладзена 3|D’banj|4=D’banj}} і Джон Леджэнд, а таксама прадзюсары, у ліку якіх, {{Не перакладзена 3|Hudson Mohawke|3=ru|4=Hudson Mohawke}}, {{Не перакладзена 3|Q-Tip|3=ru|4=Q-Tip}}, {{Не перакладзена 3|Трэвіс Скот|3=ru|4=Трэвіс Скот}}, {{Не перакладзена 3|No I.D.|4=No I.D.}}, {{Не перакладзена 3|Джэф Баскер|Джэф Баскер|4=Jeff Bhasker}} і {{Не перакладзена 3|S1 (прадюсар)|S1|4=S1 (producer)}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У лістападзе 2015 года Уэст прызначыў рэпера Pusha T на пасаду прэзідэнта лэйбла&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У 2008 годзе рэпер абвясціў, што збіраецца адкрыць дзесяць рэстаранаў сеткі хуткага харчавання {{Не перакладзена 3|Fatburger|4=Fatburger}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Было адкрыта два рэстарана, аднак адзін з іх неўзабаве зачыніўся&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а другі быў выкуплены самой сеткай&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 

У студзені 2012 года Уэст абвясціў аб стварэнні крэатыўнага агенцтва {{Не перакладзена 3|DONDA|4=DONDA}}, названы ў гонар яго маці&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У анонсе Уэст заявіў, што кампанія «працягне тое, што не паспеў скончыць [[Стыў Джобс]]» і што яна будзе «збіраць найвялікшых мысляроў і змяшчаць іх у крэатыўную прастору, у якой яны змогуць абменьвацца ідэямі». Мэтай кампаніі было заяўлена «стварэнне прадуктаў і ўражанняў, якія людзі захочуць і змогуць набыць»&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Крытыкі адзначалі мінімалістычную стылістыку прадуктаў кампаніі&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2015 года было абвешчана, што Уэст стаў саўладальнікам сэрвісу струменевага вяшчання [[Tidal]]. Сэрвіс спецыялізуецца на трансляцыі lossless-аўдыё (cціск аўдыя без страт) і кліпаў высокага дазволу. Усяго сэрвісам кіруюць 16 музыкаў, сярод якіх, акрамя Уэста, [[Беёнсэ|Беёнсе]], {{Не перакладзена 3|Jay-Z|3=ru|4=Jay-Z}}, [[Рыяна]], [[Мадонна (спявачка)|Мадонна]] і [[Нікі Мінаж]]&lt;ref name=&quot;tidal_value&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|title=Jay Z Reveals Plans for Tidal, a Streaming Music Service|first=Ben|last=Sisario|date=2015-03-30|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000518/https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Гэта стала магчымым пасля таго, як Jay-Z выкупіў матчыну кампанію сэрвісу, {{Не перакладзена 3|Aspiro|4=Aspiro}}&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ідэяй Tidal стаў сэрвіс, кіраваны артыстамі&lt;ref name=&quot;tidal_value2&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|title=Jay Z Reveals Plans for Tidal, a Streaming Music Service|first=Ben|last=Sisario|date=2015-03-30|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000518/https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, паколькі адзін з найбольш вядомых сэрвісаў струменевага вяшчання, [[Spotify]], крытыкаваўся за нізкія выплаты&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. «Асноўная праблема-прымусіць усіх зноў паважаць музыку, разумець яе каштоўнасць», - заявіў Jay-Z У прэс-рэлізе&lt;ref name=&quot;tidal_value3&quot;&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|title=Jay Z Reveals Plans for Tidal, a Streaming Music Service|first=Ben|last=Sisario|date=2015-03-30|publisher=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180909000518/https://www.nytimes.com/2015/03/31/business/media/jay-z-reveals-plans-for-tidal-a-streaming-music-service.html|archive-date=2018-09-09|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

=== Філантропія ===
У 2003 годзе Канье Уэст заснаваў у [[Чыкага]] ўласны [[Дабрачыннасць|дабрачынны фонд]] Kanye West Foundation, створаны з мэтай дапамагчы маладым і паменшыць непісьменнасць&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 2007 года фонд правёў дабрачынны канцэрт, на якім было сабрана больш за 500 000 даляраў&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля смерці маці рэпер пераназваў фонд у The Dr. Donda West Foundation&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, а ў 2011 годзе — цалкам закрыў яго&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 2013 годзе Уэст, сумесна са сваім сябрам рэперам {{Не перакладзена 3|Rhymefest|4=Rhymefest}} і яго жонка Доні Сміт, адкрыў некамерцыйную арганізацыю Donda's House&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У ёй, у рамках праграмы Got Bars?, праводзіліся ўрокі для падлеткаў 15-24 гадоў, на якіх іх навучалі стварэнню музыкі. Акрамя гэтага былы прафесійны футбаліст праводзіў з імі заняткі па [[Ёга|ёзе]] і [[Фітнес|фітнесу]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Канье Уэст прымаў актыўны ўдзел у многіх дабрачынных акцыях, канцэртах і розных зборах сродкаў: для дапамогі пацярпелым ад урагану «Катрына», фестывалі Жывая Планета Зямля&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Сусветны дзень водных рэсурсаў|Сусветным дні водных рэсурсаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, дабрачынных марафонах [[Nike]], а таксама сумеснай з [[MTV]] праграме дапамогі вайскоўцам, якія вярнуліся з [[Іракская вайна|вайны ў Іраку]]&lt;ref&gt;{{cite web|language=en|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|title=Kanye West Responds to Fashion Week Creator's Harsh Criticism|first=Ryan|last=Reed|date=2015-02-20|publisher=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122192056/http://www.rollingstone.com/music/news/kanye-west-responds-to-fashion-week-creators-harsh-criticism-20150220|archive-date=2017-11-22|access-date=2016-07-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Дыскаграфія ==
'''Студыйныя альбомы'''

* [[The College Dropout]] ([[2004]])
* [[Late Registration]] ([[2005]])
* [[Graduation (альбом)|Graduation]] ([[2007]])
* [[808s &amp; Heartbreak]] ([[2008]])
* My Beautiful Dark Twisted Fantasy (2010)
* Yeezus (2013)
* The Life of Pablo (2016)
* Ye (2018)
* Jesus Is King (2019)
* Donda (2021)
* Donda 2 (2022)
* [[Bully (альбом)|Bully]] (2026)

'''Альбомы ў суаўтарстве'''

* Watch the Throne (2011) (разам з [[Jay-Z]])
* Kids See Ghosts (2018) (разам з Kid Cudi, як дуэт Kids See Ghosts)
* Vultures 1 (2024) (разам з Ty Dolla Sign, як дуэт ¥$)
* Vultures 2 (2024) (разам з Ty Dolla Sign, як дуэт ¥$)
* Never Stop (2025) (міні-альбом, разам з King Combs)

'''Кампіляцыі'''

* Cruel Summer (2012) (альбом-кампіляцыя артыстаў заснаванага Уэстам лэйбла GOOD Music)

== Крыніцы ==
&lt;references group=&quot;~&quot; /&gt;
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{commons|Category:Kanye West}}
* [http://www.kanyeyeezy.com/ Fansite] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130804143649/http://kanyeyeezy.com/ |date=4 жніўня 2013 }}
* [http://www.kanyeuniversecity.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090730091844/http://www.kanyeuniversecity.com/ |date=30 ліпеня 2009 }} {{ref-en}}{{Канье Уэст}}

{{Бібліяінфармацыя}}{{DEFAULTSORT:Уэст Канье}}
[[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы, якія ўзначальвалі Billboard Hot 100]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]]
[[Катэгорыя:Музыканты ЗША]]
[[Катэгорыя:Музычныя прадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Рэперы ЗША]]
[[Катэгорыя:Канье Уэст| ]]</text>
      <sha1>c6q0ks3tgwzsluqycwgmy6i5lctlhj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>C (мова праграмавання)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49783</id>
    <revision>
      <id>5129494</id>
      <parentid>4952698</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing The_C_Programming_Language_logo.svg with [[File:C1stEdition.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:C1stEdition.svg|]]).</comment>
      <origin>5129494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70750" sha1="kucira0lmkd9l21eu0jpiir024oh8oo" xml:space="preserve">{{Картка мовы праграмавання
 |name                   = {{Лцн|C}}
 |paradigm               = шматпарадыгменная: [[імператыўнае праграмаванне|імператыўная]] ([[працэдурнае праграмаванне|працэдурная]]), [[структурнае праграмаванне|структурная]]
 |class                  = кампілюемая
 |year                   = [[1969]]—[[1973|73]]&lt;ref name=&quot;dottcl_2&quot;/&gt;
 |designer               = [[Томпсан, Кен|Кен Томпсан]], [[Дэніс Рычы]]
 |extension              = .c, .h
 |typing                 = статычная
 |implementations        = [[GCC]], [[Intel C]], [[MSVC]], [[Tiny C Compiler|TCC]], [[Turbo C]],
[[Open Watcom|Watcom]], [[Sun Studio]] C
 |dialects               = «K&amp;R» C ([[1978]])&lt;br /&gt;ANSI C ([[1989]])&lt;br /&gt;
C90 ([[1990]])&lt;br /&gt;C99 ([[1999]])
 |influenced_by          = [[B (мова праграмавання)|B]] ([[BCPL]], [[CPL (мова праграмавання)|CPL]]), [[ALGOL 68]],&lt;ref name=&quot;dottcl&quot;/&gt; [[асэмблер (мова праграмавання)|Assembly]], [[PL/I]], [[Fortran|FORTRAN]]
 |influenced             = [[AWK]], [[C shell|csh]], [[C++]], [[C--]], [[C Sharp (мова праграмавання)|C#]], [[Objective-C]], [[D (мова праграмавання)|D]], [[Go (мова праграмавання)|Go]], [[Java (мова праграмавання)|Java]], [[JavaScript]], [[Limbo (мова праграмавання)|Limbo]], [[Perl]], [[PHP]], [[Python (мова праграмавання)|Python]]
|logo=[[Файл:C1stEdition.svg|200px]]}}
'''Мо́ва праграмава́ння {{Лцн|C}}''' (вымаўляецца: Сі́) — стандартызаваная [[Імператыўнае праграмаванне|імператыўная]] [[мова праграмавання]], створаная на пачатку [[1970-я|1970-х]] гадоў [[Кен Томпсан|Кенам Томпсанам]] і [[Дэніс Рычы|Дэнісам Рычы]] для [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэмы]] ''[[UNIX]]''. Потым яна была перанесена на іншыя аперацыйныя сістэмы, і цяпер з’яўляецца адной з найбольш ужывальных моў праграмавання. Мове ''C'' часта аддаюць перавагу за яе эфектыўнасць, і гэта адна з самых пашыраных моў [[Сістэмныя праграмы|сістэмнага праграмавання]], хоць з яе дапамогай можна пісаць і праграмы агульнага прызначэння. Яна часта выкарыстоўваецца пры навучанні праграмаванню, хоць стваралася не для пачаткоўцаў.

== Асноўныя рысы ==

=== Агляд ===
''C'' — адносна мінімалістычная мова праграмавання, бліжэйшая да апаратнага забеспячэння і [[Мова асэмблера|мовы асэмблера]], чым іншыя мовы праграмавання [[Высокаўзроўневая мова праграмавання|высокага ўзроўню]]. Сапраўды, ''C'' часам называюць «пераносным асэмблерам», паказваючы яго адрозненні ад моў праграмавання [[Нізкаўзроўневая мова праграмавання|нізкага ўзроўню]], напрыклад, асэмблера: код на ''C'' можна скампіляваць і выканаць на амаль любым камп’ютары, а код на асэмблеры можна выконваць толькі на той мадэлі камп’ютара, для якой ён напісаны. Таму мову ''C'' называюць [[Сярэдняўзроўневая мова праграмавання|мовай сярэдняга ўзроўню]].

Пры распрацоўцы ''C'' асноўнай мэтай было стварэнне [[працэдурнае праграмаванне|працэдурнай]] мовы праграмавання, якая дазволіла б пісаць праграмы з меншай колькасцю памылак, не ствараючы пры гэтым дадатковых цяжкасцей для аўтараў кампілятараў складанымі асаблівасцямі мовы. &lt;!-- стварэнне 2 разы запар --&gt; Такім чынам, у ''C'' ёсць такія важныя рысы:

* Простая моўная база, у якой важныя функцыі, падобныя да матэматычных і файлавых, рэалізуюцца з дапамогай [[Бібліятэка (праграмаванне)|бібліятэк]]
* Засяроджанне на парадыгме [[Працэдурнае праграмаванне|працэдурнага праграмавання]], з магчымасцямі праграмавання ў [[Структурнае праграмаванне|структурным стылі]]
* Простая [[тып даных (праграмаванне)|сістэма тыпаў]], якая не дапускае замнога безсэнсоўных аперацый
* Выкарыстанне мовы прэпрацэсара C, напрыклад, для стварэння макрасаў ці ўключэння частак кода
* Нізкаўзроўневы доступ к памяці праз выкарыстанне [[Указальнік, праграмаванне|указальнікаў]]
* Невялікая колькасць ключавых слоў
* Параметры функцый заўсёды перадаюцца па значэнні, а не па спасылцы
* Указальнікі на функцыі, з дапамогай якіх ствараецца простая форма [[полімарфізм, праграмаванне|полімарфізму]]
* Вобласці дзеяння зменных
* [[Структура, праграмаванне|Структуры]] (запісы), ці ствараемыя праграмістам састаўныя тыпы даных (&lt;code&gt;struct&lt;/code&gt;), якія дазваляюць спалучаць даныя і кіраваць звязанай інфармацыяй як адзіным цэлым

Рысы іншых моў, якіх не хапае ў ''C'':
* [[Бяспечнасць тыпаў, праграмаванне|Бяспечнасць тыпаў]]
* Аўтаматычная зборка смецця
* [[Клас, аб'ектна-арыентаванае праграмаванне|Класы]] ці аб’екты з пэўнымі паводзінамі
* Развітая [[тып даных, праграмаванне|сістэма тыпаў]]
* Укладзеныя функцыі
* [[Універсальнае праграмаванне]]
* [[Перагрузка аператараў, праграмаванне|Перагрузка аператараў]]
* Падтрымка [[Ніць выканання, інфарматыка|шматніцевасці]] і камп’ютарных сетак

Хоць спіс адсутных у ''C'' зручных канструкцый доўгі, іх адсутнасць дапамагла прыняць ''C'', бо кампілятары для новых платформ пісаліся хутчэй, і праграмістам было лягчэй зразумець, што робіць той ці іншы код, і кантраляваць яго. Таму код на ''C'' часта выконваецца хутчэй за код на іншых мовах праграмавання.

Яшчэ адна з прычын шырокага выкарыстання ''C'' палягае ў тым, што кампілятары, бібліятэкі і інтэрпрэтатары іншых высокаўзроўневых моў часта ствараюцца на мове ''C''.

=== Прыклад «''hello, world''» ===

Упершыню гэта простая праграма з’явілася ў першым выданні кнігі ''[[The C Programming Language (кніга)|K&amp;R]]'' і стала стандартнай уводнай праграмай у большасці падручнікаў па праграмаванні, незалежна ад мовы. Гэта праграма выводзіць «[[Праграма Hello world|hello, world]]» у стандартны вывад, звычайна, ў тэрмінал ці на экран.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
main()
{
    printf(&quot;hello, world\n&quot;);
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Прыведзеная вышэй праграма нармальна скампілюецца на большасці сучасных кампілятараў. Аднак пры кампіляцыі згодна са стандартам ''[[ANSI C]]'' будзе выдадзена некалькі папярэджанняў. Акрамя таго, код не скампілюецца, калі [[кампілятар]] дакладна выконвае стандарт ''C99'', бо вяртаемае значэнне не будзе лічыцца значэннем тыпа &lt;code&gt;int&lt;/code&gt; пры адсутнасці іншага. Усё гэта можна выправіць, дадаўшы некалькі невялікіх змяненняў у зыходную праграму:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
#include &lt;stdio.h&gt;

int main(void)
{
    printf(&quot;hello, world\n&quot;);
    
    return(0);
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Разгледзім праграму па радках:

&lt;pre&gt;#include &lt;stdio.h&gt;&lt;/pre&gt;
Першы радок праграмы з’яўляецца дырэктывай прэпрацэсара, &lt;code&gt;#include&lt;/code&gt;. Гэты тэкст паказвае, што прэпрацэсару — першай праграме, якая апрацоўвае зыходны файл пры кампіляцыі — трэба замяніць гэты радок на названы ў ім файл. У дадзеным выпадку гэта загаловачны файл, &lt;code&gt;stdio.h&lt;/code&gt;, які апісвае стандартныя функцыі ўводу і вываду. Вуглавыя дужкі вакол &lt;code&gt;stdio.h&lt;/code&gt; паказваюць, што файл трэба шукаць у папцы, пазначанай як ''шлях пошуку'' загаловачных файлаў.

&lt;pre&gt;int main(void)&lt;/pre&gt;
Наступны радок паказвае, што азначаецца функцыя пад назвай &lt;code&gt;main&lt;/code&gt;. Функцыя &lt;code&gt;main&lt;/code&gt; мае адмысловае значэнне ў праграмах на ''C''. Калі выконваецца праграма, першай выклікаецца функцыя main(). Слова &lt;code&gt;int&lt;/code&gt; паказвае, што ''вяртаемае значэнне'' — значэнне, якое будзе вылічана ў функцыі &lt;code&gt;main&lt;/code&gt; — ёсць цэлым лікам (''integer''). Частка коду &lt;code&gt;(void)&lt;/code&gt; паказвае, што функцыя &lt;code&gt;main&lt;/code&gt; не прымае ніякіх аргументаў.

&lt;pre&gt;{&lt;/pre&gt;
Тут фігурныя дужкі паказваюць месца, дзе пачынаецца код функцыі &lt;code&gt;main&lt;/code&gt;.

&lt;pre&gt;    printf(&quot;hello, world\n&quot;);&lt;/pre&gt;
Гэты радок ''выклікае'' (г.зн. выконвае код і вяртаецца да далейшага выканання праграмы) функцыю з назвай &lt;code&gt;[[printf]]&lt;/code&gt;, якая аб’яўлена ў загаловачным файле &lt;code&gt;stdio.h&lt;/code&gt;. У гэтым выкліку функцыі &lt;code&gt;printf&lt;/code&gt; перадаецца адзін аргумент, [[Радковы тып|радок]] тэксту «hello, world\n». Спалучэнне сімвалаў «\n» называецца ''escape-паслядоўнасцю'' і пераўтвараецца ў сімвал ''EOL'' (''end-of-line'', канец радка), які пераводзіць курсор у тэрмінале на пачатак новага радка. Функцыя &lt;code&gt;printf&lt;/code&gt; вяртае значэнне тыпу &lt;code&gt;int&lt;/code&gt;, аднак мы яго не выкарыстоўваем, таму не пішам ніякага кода для яго апрацоўкі.

&lt;pre&gt;    return(0);&lt;/pre&gt;
Гэты радок заканчвае выкананне функцыі &lt;code&gt;main&lt;/code&gt; вяртаннем значэння 0.

&lt;pre&gt;}&lt;/pre&gt;
Гэта фігурная дужка паказвае канец кода функцыі &lt;code&gt;main&lt;/code&gt;.

=== Ключавыя словы ===
У стандарце С89 азначаны 32 ключавыя словы:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|width=&quot;10%&quot;|&lt;code&gt;auto&lt;/code&gt; ||width=&quot;10%&quot;|&lt;code&gt;double&lt;/code&gt; ||width=&quot;10%&quot;|&lt;code&gt;int&lt;/code&gt; ||width=&quot;10%&quot;|&lt;code&gt;struct&lt;/code&gt;
|-
|&lt;code&gt;break&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;else&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;long&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;switch&lt;/code&gt;
|-
|&lt;code&gt;case&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;enum&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;register&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;typedef&lt;/code&gt;
|-
|&lt;code&gt;char&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;extern&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;return&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;union&lt;/code&gt;
|-
|&lt;code&gt;const&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;float&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;short&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;unsigned&lt;/code&gt;
|-
|&lt;code&gt;continue&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;for&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;signed&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;void&lt;/code&gt;
|-
|&lt;code&gt;default&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;goto&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;sizeof&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;volatile&lt;/code&gt;
|-
|&lt;code&gt;do&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;if&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;static&lt;/code&gt; ||&lt;code&gt;while&lt;/code&gt;
|}

Стандарт C99 дабаўляе пяць новых: &lt;code&gt;_Bool&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;inline&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;_Complex&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;_Imaginary&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;restrict&lt;/code&gt;.

=== Тыпы ===
{{Галоўны артыкул|Тыпы даных мовы C}}
Тыпы ў ''C'' падобныя да тыпаў іншых пераемнікаў мовы ''[[ALGOL]]'', такіх як ''[[Pascal]]'', хоць яны і шмат у чым адрозніваюцца. Ёсць тыпы для [[Цэлы лік|цэлых лікаў]] розных памераў, знакавых і бяззнакавых, [[Лік з плаваючай коскай|лікаў з плаваючай коскай]], літар, пералічэнняў (&lt;code&gt;enum&lt;/code&gt;), [[Структура (праграмаванне)|структур]] (&lt;code&gt;struct&lt;/code&gt;) і аб’яднанняў (&lt;code&gt;union&lt;/code&gt;), з дапамогай якіх можна захоўваць даныя некалькі тыпаў (але нельга захоўваць даныя двух розных тыпаў адначасова).

''C'' вельмі часта выкарыстоўвае ўказальнікі і вельмі просты тып спасылак для захавання адрасоў памяці. Гэты адрас можна змяніць з дапамогай аператара прысвойвання ці арыфметыкі ўказальнікаў. Падчас выканання ўказальнік з’яўляецца адрасам у памяці, а падчас кампіляцыі — адрасам і тыпам даных, што дазваляе праверыць частку выразаў з указальнікамі падчас кампіляцыі. Указальнікі выкарыстоўваюцца ў ''C'' для розных мэт. Тэкставыя радкі звычайна прадстаўлены як указальнік на масіў сімвалаў. Дынамічнае выдзяленне памяці, якое апісана ніжэй, ажыццяўляецца з дапамогай указальнікаў.

''Нулявы ўказальнік'' ёсць адмысловым указальнікам, які ўказвае на ячэйку памяці з адрасам 0. Працаваць напрамую з такім указальнікам нельга, звычайна яго выкарыстоўваюць, каб пазначыць неіснаванне пэўных аб’ектаў у памяці. Нулявыя ўказальнікі зручна выкарыстоўваць у адмысловых выпадках, напрыклад для запісу ўказальніку на наступны аб’ект у канцы спісу. Спробы звярнуцца да ячэйкі памяці, на якую ўказвае нулявы ўказальнік, можа прывесці да непрадбачаных вынікаў&lt;ref&gt;
Пры стварэнні звычайнай праграмы, хутчэй за ўсё, проста вылеціць сама праграма, і больш нічога. А вось пры распрацоўцы драйвера так можна зруйнаваць аперацыйную сістэму.
&lt;/ref&gt;. Указальнікі на тып &lt;code&gt;void&lt;/code&gt; таксама існуюць, і паказваюць на аб’ект невядомага тыпу. Яны звычайна выкарыстоўваюцца ва [[Універсальнае праграмаванне|ўніверсальным праграмаванні]]. Памер аб’екта, на які яны ўказваюць, невядомы, таму іх можна пераўтварыць ва ўказальнікі любога іншага тыпу.

Масівы ў ''C'' маюць нязменную даўжыню, якая вядома падчас кампіляцыі (праўда, у ''C99'' былі дабаўлены масівы зменнай даўжыні); на практыцы, гэта не вельмі вялікая праблема, бо ''C'' дазваляе выдзяляць блокі памяці любой даўжыні ў час работы праграмы з дапамогай стандартнай бібліятэкі і выкарыстаць іх у якасці масіваў. У адрозненне ад іншых моў, у мове ''C'' масівы ёсць указальнікамі: як звычайны адрас у памяці і тып даных. Таму няма ніякіх праверак на выхад за межы масіву.

У мове ''C'' не прадугледжана адмысловых сродкаў падтрымкі мнагамерных масіваў, і мнагамерныя масівы азначаюцца зваротным чынам: як масівы масіваў. Так, напрыклад, двухмерны масіў ёсць масівам аднамерных масіваў, трохмерны — масівам двухмерных, і г.д. Увогуле кажучы, фізічнае ўладкаванне мнагамернага масіва у памяці камп’ютара залежыць ад таго, які гэты масіў: статычны ці дынамічны.

Мова ''C'' часта выкарыстоўваецца ў нізкаўзроўневым сістэмным праграмаванні, дзе можа ўзнікнуць неабходнасць разглядаць цэлы лік як адрас у памяці, лік з плаваючай коскай двайной дакладнасці як цэлы лік ці адзін тып указальнікаў як іншы. Для такіх выпадкаў у ''C'' есць ''пераўтварэнне тыпаў'', з дапамогай якога выконваецца няяўны перавод аднаго значэння тыпу ў значэнне іншага тыпу. Няяўнае пераўтварэнне тыпаў можа быць небяспечным, бо часам працуе не так, як на першы погляд можна было б чакаць, і ў выніку прыводзіць да цяжка ўлоўных памылак.

=== Захоўванне даных ===

У мове ''C'' ёсць тры спосабы атрымаць памяць для аб’ектаў:
* Статычнае выдзяленне памяці: месца для аб’екта выдзяляецца ў двайковым выканальным файле падчас кампіляцыі. Пры запуску праграмы загрузчык адлюстроўвае гэтыя аб’екты ў аператыўную памяць; там яны знаходзяцца на працягу ўсяго існавання праграмы ў памяці.
* Аўтаматычнае выдзяленне памяці: часовыя аб’екты можна захоўваць у [[праграмны стэк|стэку]], і месца, якое выкарыстоўваецца імі, аўтаматычна вызваляецца пасля таго, як завяршаецца выкананне блока, дзе яны выкарыстоўваліся
* Дынамічнае выдзяленне памяці: праграміст можа запрасіць блок памяці пажаданага памеру падчас выканання праграмы з дапамогай функцый &lt;code&gt;[[malloc|malloc()]]&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;[[malloc|realloc()]]&lt;/code&gt; з вобласці памяці, якая называецца кучай; гэтыя блокі можна выкарыстоўваць ізноў, пасля таго як праграміст вярнуў іх з дапамогай функцыі &lt;code&gt;[[malloc|free()]]&lt;/code&gt;

Кожны са шляхоў выдзялення памяці выкарыстоўваецца ў розных выпадках і мае свае перавагі і недахопы. Напрыклад, статычнае выдзяленне памяці не патрабуе выклікаў адмысловых працэдур, пры аўтаматычным выдзяленні кампілятар зменіць толькі адну сістэмную зменную, а для дынамічнага выдзялення памяці патрэбна шмат коду як з боку праграміста, так і з боку кампілятара. Аднак памяць стэка звычайна вельмі абмежаваная ў параўнанні з памяццю кучы, і толькі дынамічнае выдзяленне памяці дазваляе выдзяліць блок памяці, памер якога будзе вядомы толькі падчас выканання праграмы. У большасці праграм на С выкарыстоўваюцца ўсе тры шляхі.

Там, дзе гэта магчыма, лепей карыстацца аўтаматычным і статычным выдзяленнем памяці, бо пры іх выкарыстанні памяці выдзяляе кампілятар, і праграмісту не трэба пісаць код для выдзялення і вызвалення памяці, які часта прыводзіць да памылак. Аднак даволі часта памер структур даных змяняецца падчас выканання праграмы; для выкарыстання аўтаматычнага і статычнага выдзялення патрэбна ведаць памер падчас кампіляцыі, таму часта (напрыклад, пры стварэнні масіваў са зменнай даўжынёй) трэба выкарыстоўваць дынамічнае выдзяленне памяці.

=== Сінтаксіс ===
{{Галоўны артыкул|Сінтаксіс мовы C}}

У адрозненні ад моў, падобных да ''[[Fortran 77]]'', у ''C'' праграміст можа выкарыстоўваць прабелы і пераводы радкоў там, дзе пажадае. Каментары могуць быць:
# шматрадковымі: любы тэкст паміж першым з’яўленнем &lt;code&gt;/*&lt;/code&gt; і да першага з’яўлення &lt;code&gt;*/&lt;/code&gt;;
# аднарадковымі (у ''C99''): любы тэкст пасля &lt;code&gt;//&lt;/code&gt; да канца радка.

Амаль любы зыходны файл утрымлівае аб’яўленні і азначэнні функцый. У сваю чаргу, азначэнні функцый змяшчаюць аб’яўленне і інструкцыі (прадпісанні). Аб’яўленні або азначаюць новыя тыпы з дапамогай ключавых слоў (падобных да &lt;code&gt;struct&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;union&lt;/code&gt;, і &lt;code&gt;enum&lt;/code&gt;), або ўводзяць новыя зменныя пэўных тыпаў і задаюць іхнія значэнні.

Прыклад: аб’яўленне структуры Пункт (Point) з дзвюма цэлымі каардынатамі (x, y)
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
struct Point{
	int x;
	int y;
};
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Прыклад: аб’яўленне зменнай &lt;code&gt;x&lt;/code&gt; тыпу «лік з плаваючай коскай двайной дакладнасці»
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
double x;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Ключавыя словы, падобныя да &lt;code&gt;char&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;int&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;float&lt;/code&gt; і г.д., а таксама сімвал &lt;code&gt;*&lt;/code&gt; у спалучэнні з імі дазваляюць прызначаць зменным пэўныя ўбудаваныя тыпы. Каб пазначыць межы дзеяння аб’яўленняў і кіруючых структур, кавалкі (блокі) зыходнага кода змяшчаюцца ў фігурныя дужкі (&lt;code&gt;{&lt;/code&gt; і &lt;code&gt;}&lt;/code&gt;).

Прыклад:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
unsigned int x; // зменная тыпу &quot;бяззнакавы цэлы&quot;
char *p; // зменная-ўказальнік на зменную сімвальнага тыпу
&lt;/syntaxhighlight&gt;

У мове C асноўную работу выконваюць інструкцыі. Большасць інструкцый ёсць выразамі-аператарамі, апрацоўка якіх складаецца з вылічэння пэўнага выразу і прысвойвання новага значэння зменным. Інструкцыі кіравання будуюцца з дапамогай ключавых слоў &lt;code&gt;if&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;else&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;switch&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;do&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;while&lt;/code&gt; і &lt;code&gt;for&lt;/code&gt;. Адвольныя пераходы ажыццяўляюцца з дапамогай аператара &lt;code&gt;goto&lt;/code&gt;. Існуюць убудаваныя аператары для выканання простых арыфметычных, лагічных, пабітавых аперацый, прысвойванняў, параўнанняў, доступу па індэксе к элементам масіва. Таксама ў выразах можна выклікаць функцыі, у тым ліку стандартныя бібліятэчныя.

=== Сістэма кампіляцыі ===

==== GCC ====
Драйвер кампілятара [[GNU Compiler Collection|GCC]] праводзіць шэраг аперацый з зыходным файлам на мове C, каб канверсаваць яго ў {{нп5|Выканальны файл|выканальны файл|en|Executable}}, што можа быць запушчаны ў сістэме. Праграмы, якія выконваюць гэтыя аперацыі, завуцца сістэмай [[Кампілятар|кампіляцыі]]&lt;ref name=&quot;randal&quot;&gt;{{harvnb|Randal|2016|с=41-42}}&lt;/ref&gt;. Працэс складаецца з наступных фаз:
* Перадапрацоўка. Сістэмныя загаловачныя файлы, такія як ''stdio.h'' (задаюцца ў кодзе праз каманду ''include''), далучаюцца ў файл з кодам. У выніку ствараецца файл з кодам C, звычайна з суфіксам ''.i''&lt;ref name=&quot;randal&quot;/&gt;.
* Кампіляцыя. Тэкставы файл з папярэдняй фазы перакладаецца ў праграму на [[Мова асэмблера|мове асэмблера]] з суфіксам ''.s''. Атрыманы файл пералічвае [[Машынны код|машынныя інструкцыі]] ў тэкставым фармаце, які можа быць прачытаны чалавекам&lt;ref name=&quot;randal&quot;/&gt;.
* Асэмбляванне. [[асэмблер|Праграма-асэмблер]] перакладае ''.s''-файл у інструкцыі на машыннай мове, каторыя могуць выконвацца камп’ютарам. Гэта прыводзіць да стварэння перамяшчальнай аб’ектнай праграмы з суфіксам ''.o''&lt;ref name=&quot;randal&quot;/&gt;.
* {{нп5|Лінкер|Лінкоўка|en|Linker (computing)}}. Аб’ектная праграма звязваецца з іншымі, загадзя скампіляванымі аб’ектнымі праграмамі, напрыклад для выканання функцыі ''printf''. Выканальны аб’ектны файл, атрыманы ў працэсе лінкоўкі, можа быць загружаны ў памяць і выкананы камп’ютарам&lt;ref name=&quot;randal&quot;/&gt;.

== Праблемы ==

Вядомы выраз: «З дапамогай ''C'' лёгка стрэліць ва ўласную нагу»&lt;ref&gt;[http://www.research.att.com/~bs/bs_faq.html#really-say-that]&lt;/ref&gt;. Інакш кажучы, мова ''C'' дапускае многія дзеянні, даволі часта непажаданыя, таму многія памылкі праграмавання кампілятар не выяўляе, і ў выніку яны могуць праявіцца толькі ў час выканання праграмы. Гэта прыводзіць да непрадбачаных паводзін праграмы і «дзірак» пры выкананні. Дыялект ''[[Cyclone]]'' мовы ''C'' развязвае частку гэтых праблем.

З аднаго боку, праверкі на адсутнасць такіх памылак істотна запавольвалі выкананне праграмы ў той час, калі мова ''C'' стваралася. З другога боку, аўтары хацелі зрабіць ''C'' як мага болей эфектыўнай і гнуткай; чым больш магутная мова, тым складаней пісаць праграмы з яе дапамогай. Частка праверак выконваецца знешнімі прыладамі.

=== Выдзяленне памяці ===

Адна з праблем ''C'' палягае ў тым, што дынамічна выдзеленыя аб’екты не ініцыялізуюцца; яны захоўваюць тое, што знаходзілася да іх на тым месцы ў памяці (гэта называюць смеццем). Змест смецця амаль немагчыма прадбачыць, бо ён змяняецца не толькі ў залежнасці ад камп’ютара, але нават пры розных запусках праграмы ці розных выкліках адной функцыі. Таму, калі праграма выкарыстоўвае неініцыялізаваныя даныя, вынік прадбачыць немагчыма. Большасць сучасных кампілятараў папярэджваюць пра гэтую праблему ў частцы выпадкаў, аднак поўнасцю выключыць гэту праблему немагчыма.

Яшчэ адной праблемай з’яўляецца тое, што памяць з кучы нельга выкарыстоўваць ізноў, пакуль праграміст не вызваліць яе функцыяй &lt;code&gt;free()&lt;/code&gt;. Таму, калі праграміст забудзе вярнуць памяць, праграма будзе працягваць трымаць яе, у выніку разам з новымі выдзяленнямі ўсё болей і болей памяці будзе спажывацца дарэмна. Гэта праява называецца ўцечкай памяці. Каб пазбегнуць уцечкі памяці, неабходна своечасова вызваляць памяць, што ўскладае на праграміста дадатковы клопат. Гэтыя праблемы развязаны ў мовах з аўтаматычнай зборкай смецця.

=== Указальнікі ===

Указальнікі з’яўляюцца адным з найбольшых небяспечных сродкаў мовы ''C''; яны не правяраюцца, таму яны могуць указваць на любы аб’ект любога тыпу, у тым ліку код, і могуць мяняць гэты аб’ект, што прывядзе да непрадбачаных вынікаў. Указальнікі можна змяняць з дапамогай арыфметыкі ўказальнікаў, памяць, на якую яны ўказваюць, можа быць вернута, выкарыстана паўторна. Указальніку можна прысвоіць любое значэнне з дапамогай пераўтварэння тыпаў. Яшчэ адной праблемай указальнікаў з’яўляецца тое, што ў ''C'' дапускаецца вольна пераўтвараць адзін тып указальнікаў у іншы. У іншых мовах гэтыя праблемы развязваюцца выкарыстаннем болей абмежаваных тыпаў спасылак.

=== Масівы ===
{{Гл. таксама|Масівы ў C++}}

Хоць у мове ''C'' ёсць падтрымка статычных масіваў, у ёй не выконваецца праверка на выхад індэкса за межы масіву. Таму можна звярнуцца да шостага элемента масіву з пяці элементаў, і невядома, да чаго гэта прывядзе. Такая з’ява называецца ''перапаўненнем буфера''. Перапаўненне буфера з’яўляецца крыніцай шматлікіх дзірак пры выкананні ў праграмах на ''C''. З іншага боку, праверка індэкса прыводзіць да зніжэння хуткасці выканання праграм, асабліва ў вылічэннях, і, як лічыцца, не сумяшчальнае з мінімалістычным замыслам ''C''.

Мнагамерныя масівы патрэбны ў лікавых алгарытмах (у асноўным іх выкарыстоўваюць у лінейнай алгебры) для захоўвання матрыц. Іх рэалізацыя ў C нязручная і ў цэлым не вельмі падыходзіць для рэалізацыі гэтай задачы. Гэта праблема апісана ў кнізе ''Numerical Recipes in C'', Chap. 1.2, page 20 ff ([https://web.archive.org/web/20030501124335/http://www.library.cornell.edu/nr/bookcpdf/c1-2.pdf read online]). У гэтай кнізе ёсць вырашэнне гэтай праблемы, хоць яно і дастаткова аб’ёмнае.

=== Функцыі са зменнай колькасцю аргументаў ===

Яшчэ адной праблемай з’яўляюцца функцыі, якія прымаюць зменную колькасць аргументаў. У адрозненне ад большасці функцый ''C'', яны не маюць прататыпаў, таму праверка правільнасці іх аргументаў, як правіла, не выконваецца, ды і немагчыма без дадатковай інфармацыі. Вынік перадачы няслушнага тыпу даных прадбачыць немагчыма, і часта ён прыводзіць да аварыйнага заканчэння работы праграмы. Акрамя таго, функцыям са зменнай колькасцю параметраў нельга перадаваць нулявыя ўказальнікі.

Праверка правільнасці тыпаў функцый са зменнай колькасцю аргументаў залежыць выключна ад якасці рэалізацыі, аднак многія сучасныя кампілятары выконваюць праверку тыпаў пры выкліках функцыі &lt;code&gt;printf&lt;/code&gt; і папярэджваюць пры памылковым спісе аргументаў. Аднак не ўсе выклікі &lt;code&gt;printf&lt;/code&gt; можна праверыць статычна, бо радок фармату можна ствараць у час выканання.

=== Сінтаксіс ===

Сінтаксіс ''C'' часта капіруецца ў іншых мовах праграмавання, аднак часта кажуць, што ён з’яўляецца адным са слабейшых пунктаў мовы.&lt;!-- Напрыклад, у другой рэдакцыі кнігі Кёрнігана і Рычы сказана: «C, like any other language, has its blemishes. Some of the operators have the wrong precedence; some parts of the syntax could be better.» Б’ярн Страўструп сказаў пра сінтаксіс C++, які скапіяваны з сінтаксісу ''C'', наступнае: «Within C++, there is a much smaller and cleaner language struggling to get out. […] the C++ semantics is much cleaner than its syntax.» [http://www.research.att.com/~bs/bs_faq.html]--&gt; Сярод праблем сінтаксісу ''C'' наступныя:

* Прататыпы функцыі, якія на самай справе дапускаюць любы набор параметраў, што звязана з адсутнасцю прататыпаў у K&amp;R C
* Не дужа відавочныя прыярытэты аператараў, напрыклад, у аператара &lt;code&gt;==&lt;/code&gt; большы прыярытэт, чым у аператараў &lt;code&gt;&amp;&lt;/code&gt; і &lt;code&gt;|&lt;/code&gt; у выразах на ўзор: &lt;code&gt;x &amp; 1 == 0&lt;/code&gt; (што пераўтвараецца ў: &lt;code&gt;x &amp; (1 == 0)&lt;/code&gt;).
* Выкарыстанне аператара &lt;code&gt;=&lt;/code&gt;, які ў матэматыцы азначае роўнасць, для абазначэння прысвойвання, што прыводзіць да неправільных прысвойванняў у праверках. Выкарыстанне аператара &lt;code&gt;=&lt;/code&gt; для прысвойвання было ідэяй Рычы, які адзначыў, што прысвойванне выконваецца часцей за праверку на роўнасць.
* Адсутнасць бінарных аператараў для складаных аб’ектаў, у асаблівасці для аперацый над радкамі літар, што робіць праграмы, у якіх такія тыпы часта ужываюцца, вельмі складанымі для чытання. &lt;!--* A lack of [[infix]] operators for complex objects, particularly for string operations, making programs which rely heavily on these operations difficult to read.--&gt;
* Частае выкарыстанне сімвалаў пунктуацыі, нават там, дзе гэта не вельмі зразумела, — напрыклад, выкарыстанне &lt;code&gt;&amp;&amp;&lt;/code&gt; і &lt;code&gt;||&lt;/code&gt; замест &lt;code&gt;and&lt;/code&gt; і &lt;code&gt;or&lt;/code&gt;.
* Не відавочны сінтаксіс аб’яўлення тыпаў (некаторыя элементы — прэфіксныя, некаторыя — постфіксныя, да таго ж яны маюць розныя прыярэтэты, што часам патрабуе ўважліва ставіць дужкі, каб атрымаць пажаданы тып), асабліва аб’яўленняў указальнікаў на функцыі.&lt;!--In the words of language researcher [[Damian Conway]] speaking about the very similar C++ declaration syntax:

:: Specifying a type in C++ is made difficult by the fact that some of the components of a declaration (such as the pointer specifier) are prefix operators while others (such as the array specifier) are postfix. These declaration operators are also of varying precedence, necessitating careful bracketing to achieve the desired declaration. Furthermore, if the type ID is to apply to an identifier, this identifier ends up at somewhere between these operators, and is therefore obscured in even moderately complicated examples (see Appendix A for instance). The result is that the clarity of such declarations is greatly diminished.
:: ''Ben Werther &amp; Damian Conway. [http://www.csse.monash.edu.au/~damian/papers/HTML/ModestProposal.html#section3.1.1 A Modest Proposal: C++ Resyntaxed]. Section 3.1.1. 1996.''--&gt;

=== Праблемы падтрымкі ===

Мова ''C'' мае таксама і іншыя праблемы, якія не выклікаюць памылак напрамую, але замінаюць праграмісту ствараць надзейную, падтрымліваемую, пашыральную сістэму. Сярод такіх праблем ёсць наступныя:
* Крохкая сістэма ўключэння аб’яўленняў (&lt;code&gt;#include&lt;/code&gt;), заснаваная на ўключэнні тэксту, што можа істотна павялічваць час кампіляцыі.
&lt;!--* A cumbersome compilation model that forces manual dependency tracking and inhibits [[compiler optimization]]s between modules (except by [[link-time optimization]]).--&gt;
* Слабасць сістэмы тыпаў, пры якой можна скампіляваць адназначна памылковыя праграмы.
&lt;!--* The difficulty of creating opaque structures, which results in programs that tend to violate [[information hiding]].--&gt;

=== Староннія інструменты для праверкі ===

Для дапамогі праграмістам на ''C'' былі створаны праграмы, якія дапамагаюць пазбегнуць памылак у многіх выпадках. Аўтаматычная праверка зыходнага кода дапамагае незалежна ад мовы праграмавання, і для C існуюць такія праграмы, напрыклад Lint. Звычайна Lint выкарыстоўваецца для праверкі кода пры першым напісанні праграмы, і праграма кампілюецца пасля праверкі. Таксама існуюць бібліятэкі для праверкі індэксаў масіваў і абмежаванай формы зборкі смецця, аднак яны не ўваходзяць у стандартную бібліятэку ''C''.

Трэба разумець, што нават такія інструменты не могуць дапамагчы ва ўсіх выпадках. Дзякуючы гібкасці мовы, шмат тыпаў памылак у ''C'', сярод якіх памылкі, звязаныя з функцыямі са зменнай колькасцю аргументаў, выхад за межы масіву ці няслушнае выдзяленне памяці, немагчыма праверыць поўнасцю. Аднак нават у гэтых выпадках можна вылавіць найбольш тыповыя памылкі.

== Гісторыя ==

=== Раннія распрацоўкі ===

Распрацоўка ''C'' пачалася ў ''[[AT&amp;T]]'' ''[[Bell Laboratories]]'' паміж [[1969]] і [[1973]] гадамі; паводле слоў Рычы, найбольшая частка мовы была створана ў [[1972]] годзе. Мову назвалі ''C'', бо многія рысы яна пераняла з ранейшай мовы ''[[B (мова праграмавання)|B]]''.

Дакладна невядома, адкуль пайшла назва «B»: ад мовы праграмавання [[Кена Томпсана]] [[BCPL]] ці ад яго ж мовы [[Bon (мова праграмавання)|Bon]], названай у гонар яго жонкі Боні.

Існуе шмат міфаў як пра задумку мовы ''C'', так і пра звязаную з ёй [[Аперацыйная сістэма|аперацыйную сістэму]] ''[[UNIX]]''.&lt;!--, у тым ліку:
* The development of C was the result of the programmers' desire to play [http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/spacetravel.html Space Travel]. They had been playing it on their company’s [[mainframe]], but being underpowered and having to support about 100 users, Thompson and Ritchie found they didn’t have sufficient control over the spaceship to avoid collisions with the wandering [[asteroid|space rocks]]. Thus, they decided to port the game to an idle [[PDP-7]] in the office. But it didn’t have an [[operating system]] (OS), so they set about writing one. Eventually they decided to port the operating system to the office’s [[PDP-11]], but this was onerous since all the code was in [[assembly language]]. They decided to use a higher-level portable language so the OS could be ported easily from one computer to another. They looked at using B, but it lacked functionality to take advantage of some of the PDP-11’s advanced features. So they set about creating the new language, C.
* The justification for obtaining the original computer that was used to develop Unix was to create a system to automate the filing of patents. The original version of Unix was developed in assembly language. Later, the C language was developed in order to rewrite the operating system.--&gt;

У [[1973]] годзе мова ''C'' была ўжо дастаткова магутнай, каб напісаць на ёй большую частку ядра ''[[UNIX]]'', якое было перапісана з мовы асэмблера [[PDP-11/20]]. Гэта было адно з першых ядзер аперацыйнай сістэмы, напісанае не на асэмблеры (раней былі створаны сістэма [[Multics]] на [[PL/I (мова праграмавання)|PL/I]], [[TRIPOS]] на BCPL і MCP ([[Master Control Program]]) для Burroughs [[B5000]] на мове [[ALGOL]] у 1961 годзе).

=== K&amp;amp;R C ===

У [[1978]] годзе Дэніс Рычы і Браян Кёрніган апублікавалі першую рэдакцыю кнігі ''[[The C Programming Language (кніга)|The C Programming Language]]''. Гэтая кніга, вядомая сярод праграмістаў на ''C'' як ''K&amp;R'', выкарыстоўвалася шмат год як нефармальная спецыфікацыя мовы. Версія ''C'', апісаная ў гэтай кнізе, часта называецца ''K&amp;R C''. (У другой рэдакцыі кнігі апісваецца стандарт ''[[ANSI C]]'', інфармацыя пра які змешчана ўнізе.)

Сярод рыс мовы, уведзеных у ''K&amp;R C'', былі наступныя:

* тып даных &lt;code&gt;struct&lt;/code&gt;
* тып даных &lt;code&gt;long int&lt;/code&gt;
* тып даных &lt;code&gt;unsigned int&lt;/code&gt;
* Аператар &lt;code&gt;=+&lt;/code&gt; быў заменен на &lt;code&gt;+=&lt;/code&gt;, і так далей (&lt;code&gt;=+&lt;/code&gt; ствараў памылкі для лексічных аналізатараў; напрыклад, &lt;code&gt;i =+ 10&lt;/code&gt; ў параўнанні з &lt;code&gt;i = +10&lt;/code&gt;).

Часта лічаць, што ''K&amp;R C'' — асноўная частка мовы, якую кампілятар мае падтрымліваць. Шмат год, нават пасля стварэння ''ANSI C'', гэтая версія мовы лічыцца найбольш пераноснай, бо не ўсе кампілятары падтрымліваюць ''ANSI C'', а адносна добра напісаны код на ''K&amp;R C'' таксама слушны і для ''ANSI C''.

У гэтай рэалізацыі ''C'' трэба аб’яўляць толькі тыя функцыі, якія вяртаюць значэнне не тыпу &lt;code&gt;int&lt;/code&gt;. Функцыя без папярэдняга аб’яўлення лічылася функцыяй, якая вяртае значэнне тыпу &lt;code&gt;int&lt;/code&gt;.
Прыклад выкліку з папярэднім аб’яўленнем:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
long int SomeFunction();

int CallingFunction()
{
    long int ret;
    ret = SomeFunction();
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;
Прыклад выкліку без папярэдняга аб’яўлення:
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
int SomeOtherFunction()
{
    return 0;
}

int CallingFunction()
{
    int ret;
    ret = SomeOtherFunction();
}
&lt;/syntaxhighlight&gt;

У прататыпах функцый ''K&amp;R'' не было інфармацыі пра аргументы функцыі, таму большасць кампілятараў таго часу не выконвала праверку тыпаў параметраў, хоць некаторыя кампілятары папярэджвалі пра выклік функцыі з няправільнай колькасцю аргументаў.

Пасля публікацыі ''K&amp;R C'' у мову было ўключана некалькі «неафіцыйных» дапаўненняў, якія падтрымліваліся кампілятарамі ад ''AT&amp;T'' і некаторымі іншымі. Сярод іх наступныя:

* функцыі &lt;code&gt;void&lt;/code&gt; і тып даных &lt;code&gt;void *&lt;/code&gt;
* функцыі, што вяртаюць тыпы &lt;code&gt;struct&lt;/code&gt; і &lt;code&gt;union&lt;/code&gt;
* магчымасць выкарыстоўваць назвы палёў &lt;code&gt;struct&lt;/code&gt; некалькі разоў у розных тыпах
* прысвойванне тыпаў даных &lt;code&gt;struct&lt;/code&gt;
* ключавое слова &lt;code&gt;const&lt;/code&gt; для аб’ектаў, прызначаных толькі для чытання
* [[Стандартная бібліятэка C|стандартная бібліятэка ''C'']], функцыянальнасць якой была амаль аднолькавай у большасці кампілятараў
* пералічэнні
* тып &lt;code&gt;float&lt;/code&gt; аднакратнай дакладнасці

=== ''ANSI C'' і ''ISO C'' ===

У пачатку [[1970-я|1970-х]] ''C'' пачала замяняць ''[[BASIC]]'' на пазіцыі &lt;!--???--&gt;вядучай&lt;!--???--&gt; мовы праграмавання для [[мікракамп'ютар|мікракамп’ютараў]]. У [[1980-я|1980-х]] яна была перанесена на ''[[IBM PC]]'', і яе папулярнасць пачала хутка расці.
У той жа час [[Б'ёрн Страўструп|Б’ёрн Страўструп]] і іншыя людзі з ''Bell Laboratories'' пачалі работу па ўключэнні аб’ектна-арыентаваных канструкцый у ''C''.
Мова, якую яны стварылі, ''[[C++]]'', цяпер з’яўляецца адной з самых ужывальных моў праграмавання для аперацыйнай сістэмы ''[[Microsoft Windows]]''; ''C'' застаецца болей папулярнай у свеце ''UNIX''{{крыніца}}. Яшчэ адной мовай на аснове ''C'' стала ''[[Objective-C]]'', якая таксама дадае аб’ектна-арыентаваныя магчымасці ў мову ''C''. Цяпер яна не так пашырана, як ''C++'', аднак яна выкарыстоўвалася для распрацоўкі праграм ''[[Cocoa (API)|Cocoa]]'' пад ''[[Mac OS X]]''.

У [[1983]] годзе Амерыканскі нацыянальны інстытут стандартаў (''American National Standards Institute, ANSI'') сфарміраваў камітэт, ''X3J11'', для стварэння спецыфікацыі ''C''. Пасля доўгага &lt;!--and arduous--&gt; працэсу гэты стандарт быў створаны ў [[1989]] годзе і ратыфікованы як ''ANSI X3.159-1989'' «''Programming Language C''». Гэтую версію мовы звычайна называюць ''[[ANSI C]]''.
У [[1990]] годзе стандарт ''ANSI C'' (з некалькімі невялікімі зменамі) быў прыняты Міжнароднай арганізацыяй стандартызацыі (''International Organization for Standardization, ISO'') як ''ISO/IEC 9899:1990''.

Адной з мэт працэсу стандартызацыі ''ANSI C'' было стварэнне такога надмноства ''K&amp;R C'', якое б уключала шмат неафіцыйных дапаўненняў.
Камітэт стандартаў таксама дадаў некалькі новых магчымасцей, такіх як прататыпы функцый (узятыя з ''C++'') і больш развіты прэпрацэсар.

Цяпер мова ''ANSI C'' падтрымліваецца амаль усімі распаўсюджанымі кампілятарамі. Большасць кода, які пішацца сёння, заснавана на ''ANSI C''. Любая праграма, напісаная ''толькі'' на стандартным ''C ''гарантавана выконваецца на любой платформе з рэалізацыяй ''C''. Аднак шмат праграм пішуцца толькі для нейкай адной платформы, бо
: (i) яны выкарыстоўваюць нестандартныя бібліятэкі, напрыклад для вываду графікі,
: (ii) некаторыя кампілятары выкарыстоўваюць не ''ANSI C'' ці яе паслядоўнікаў у стандартным рэжыме,
: (iii) праграма абапіраецца на платформазалежныя тыпы даных і парадак байтаў у фізічнай памяці.

Каб падзяліць код на часткі ''ANSI'' і ''K&amp;R'', можа выкарыстоўвацца макрас &lt;code&gt;__STDC__&lt;/code&gt;.
&lt;syntaxhighlight lang=&quot;C&quot;&gt;
#if __STDC__
extern int getopt(int,char * const *,const char *);
#else
extern int getopt();
#endif
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Часам выкарыстоўваецца &lt;code&gt;#if __STDC__&lt;/code&gt;, як у кодзе вышэй, ці &lt;code&gt;#ifdef __STDC__&lt;/code&gt;, бо некаторыя кампілятары азначаюць &lt;code&gt;__STDC__&lt;/code&gt; роўнай нулю, каб паказаць адсутнасць падтрымкі стандарту ''ANSI''.

=== ''C99'' ===

Пасля працэсу стандартызацыі ''ANSI'', мова ''C'' пэўны час захоўвалася адносна нязменнай, у той час як мова ''[[C++]]'' развівалася далей. (У [[1995]] годзе была створана Нарматыўная папраўка 1, аднак гэтую версію не часта згадваюць.) Аднак у канцы [[1990-я|1990-х]] стандарт быў перагледжан, што прывяло да публікацыі ''ISO 9899:1999'' у [[1999]] годзе. Гэты стандарт, як правіла, называюць ''C99''. Ён быў прыняты як стандарт ''ANSI'' ў сакавіку [[2000]] года.

Сярод новых магчымасцей ''C99'' ёсць наступныя:

* убудоўваемыя (inline) функцыі (пры кампіляцыі іхні код падстаўляецца на месца выкліку)
* [[Зменная|зменныя]] можна аб’яўляць у любым месцы (як у C++), а не толькі пасля іншага аб’яўлення ці на пачатку састаўнога аператара (compound statement)
* некалькі новых тыпаў даных, у тым ліку &lt;code&gt;long long int&lt;/code&gt;, тып даных boolean і тып &lt;code&gt;complex&lt;/code&gt; для падтрымкі [[камплексны лік|камплексных лікаў]]
* [[Масіў|масівы]] са зменнай даўжынёй
* падтрымка аднарадковых каментараў, якія пачынаюцца з &lt;code&gt;//&lt;/code&gt;, як у [[BCPL]] ці C++, якія і раней падтрымліваліся многімі кампілятарамі ''C'' як дапаўненне
* некалькі новых функцый у стандартнай бібліятэцы, такіх як &lt;code&gt;snprintf()&lt;/code&gt;
* некалькі новых загаловачных файлаў, такіх як &lt;code&gt;stdint.h&lt;/code&gt;

Зацікаўленасць у падтрымцы новых магчымасцей ''С99'' розная. Калі ''[[GNU Compiler Collection|GCC]]'' і некалькі іншых кампілятараў цяпер падтрымліваюць большасць магчымасцей C99, кампілятары ад ''[[Microsoft]]'' і ''[[Borland]]'' — не, і, здаецца, гэтыя кампаніі не зацікаўлены ва ўключэнні такой падтрымкі.

== Адносіны з ''C++'' ==

Першапачаткова мова праграмавання ''[[C++]]'' была створана на аснове ''C''. Аднак не кожная праграма на ''C'' з’яўляецца слушнай праграмай на ''C++''. А як дзве гэтыя мовы развіваліся паасобку, то колькасць несумяшчальнасцей паміж дзвюма мовамі пастаянна нарастала [http://david.tribble.com/text/cdiffs.htm]. Апошні перагляд мовы ''C'', ''C99'', увёў шмат несумяшчальных з мовай ''C++'' асаблівасцей. Адрозненні ствараюць складанасці ў напісанні праграм і бібліятэк, якія можна правільна скампіляваць на ''C'' і ''С++'', і блытаюць тых, хто праграмуе на абедзвюх мовах. Акрамя таго, вельмі складана пераносіць адметнасці адной мовы ў другую.

[[Б'ёрн Страўструп|Б’ёрн Страўструп]], стваральнік ''C++'', неаднаразова паўтараў [https://web.archive.org/web/20030424024941/http://www.research.att.com/~bs/sibling_rivalry.pdf], што несумяшчальнасць паміж ''C'' і ''C++'' павінна быць як мага меншай, каб захаваць аперацыйную сумяшчальнасць паміж гэтымі мовамі. Аднак існуе пункт гледжання, што, раз мовы ''C'' і ''C++'' — розныя, то сумяшчальнасць паміж імі зручная, але не абавязковая. У адпаведнасці з такім меркаваннем, намаганні дзеля скарачэння несумяшчальнасці не павінны перашкаджаць спробам палепшыць кожную мову паасобку.

&lt;!--Today, the primary differences (as opposed to the additions of C++, such as classes, templates, namespaces, overloading) between the two languages are:
* &lt;code&gt;'''inline'''&lt;/code&gt; — [[inline function]]s are in the global scope in C++, and in the file (so-called «static») scope in C. In simple terms, this means that in C++, any definition of any inline function (but irrespective of C++ function overloading) must conform to C++'s «[[One Definition Rule]]» or ODR, requiring that either there be a single definition of any inline function or that all definitions be semantically equivalent; but that in C, the same inline function could be defined differently in different ''translation units'' (translation unit typically refers to a [[Computer file|file]]).--&gt;
&lt;!--* The &lt;code&gt;'''bool'''&lt;/code&gt; keyword in C99 is in its own header, &lt;code&gt;'''&lt;stdbool.h&gt;'''&lt;/code&gt;. Previous C standards did not define a boolean type, and various (incompatible) methods were used to simulate a boolean type.--&gt;
&lt;!--* Character constants (enclosed in single quotes) have the size of an &lt;code&gt;int&lt;/code&gt; in C and a &lt;code&gt;char&lt;/code&gt; in C++. That is to say, in C, &lt;code&gt;sizeof('a') == sizeof(int)&lt;/code&gt;; in C++, &lt;code&gt;sizeof('a') == sizeof(char)&lt;/code&gt;. Nevertheless, even in C they will never exceed the values that a &lt;code&gt;char&lt;/code&gt; can store, so &lt;code&gt;(char)'a'&lt;/code&gt; is a safe conversion.--&gt;
&lt;!--* Additional keywords were introduced in C++, and thus they cannot be used as identifiers as they could in C. (for example, &lt;code&gt;try&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;catch&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;template&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;new&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;delete&lt;/code&gt;, …)--&gt;
&lt;!--* In C++, the compiler automatically creates a «tag» for every &lt;code&gt;struct&lt;/code&gt;, &lt;code&gt;union&lt;/code&gt; or &lt;code&gt;enum&lt;/code&gt;, so &lt;code&gt;struct S {};&lt;/code&gt; in C++ is equivalent to &lt;code&gt;typedef struct S {} S;&lt;/code&gt; in C.--&gt;

У ''C99'' з’явілася шмат магчымасцей, якія ўпершыню з’явіліся ў ''C++''. Сярод іх наступныя:
* &lt;!--Mandatory prototype declarations for functions--&gt;Абавязковыя аб’яўленні прататыпаў функцый
* Ключавое слова &lt;code&gt;'''inline'''&lt;/code&gt;
* Неабходнасць аб’яўлення ўсіх тыпаў вяртаемых значэнняў, у тым ліку тыпу &lt;code&gt;int&lt;/code&gt;

== Выкарыстанне ''C'' ў якасці прамежкавай мовы ==
[[Файл:The C Programming Language.png|thumb|The C Programming Language]]
Некаторыя высокаўзроўневыя мовы праграмавання не кампілююцца ў аб’ектны ці [[машынны код]] напрамую, а пераўтвараюцца ў код мовы ''C'', такім чынам выкарыстоўваючы яе ў якасці прамежкавай мовы. Далей такі перакладзены код падаюць на ўваход кампілятару мовы ''C'', які стварае аб’ектны або машынны код. Гэта зроблена з мэтаю дасягнуць пераноснасці і аптымізацыі кода, бо кампілятары мовы ''C'' існуюць для пераважнай большасці працэсараў і аперацыйных сістэм, акрамя таго, большасць кампілятараў ''C'' ствараюць добра аптымізаваны аб’ектны і машынны код. У выніку, любая мова праграмавання, якая перакладаецца на ''C'', адразу становіцца пераноснай і здатнай да вытворчасці аптымізаванага аб’ектнага і машыннага кода. Аднак ''C'' распрацоўвалася як мова праграмавання, а не мэтавая кампілятарная мова, і, такім чынам, не вельмі падыходзіць на роль прамежкавай мовы. Гэта прывяло да распрацоўкі ''C''-падобных прамежкавых моў, такіх як, напрыклад, [[C--]].

== Гл. таксама ==
* [[bc]]
* [[C++]]
* [[Objective-C]]
* [[Стандартная бібліятэка C|Стандартная бібліятэка мовы C]]
* [[Сінтаксіс мовы C]]
* [[Тыпы даных мовы C]]
* [[Аператары ў мовах C і C++]]
* [[Pascal і C]]
* [[C і C++]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;dottcl_2&quot;&gt;{{cite web |url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |title=The Development of the C Language |quote=Thompson had made a brief attempt to produce a system coded in an early version of C—before structures—in 1972, but gave up the effort. |last=Ritchie |first=Dennis M. |author-link=Dennis Ritchie |date=January 1992 |access-date=1 January 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZA6qfVb?url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |archive-date=22 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;dottcl&quot;&gt;{{cite web |url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |title=The Development of the C Language |quote=The scheme of type composition adopted by C owes considerable debt to Algol 68, although it did not, perhaps, emerge in a form that Algol's adherents would approve of. |last=Ritchie |first=Dennis M. |author-link=Dennis Ritchie |date=January 1993 |access-date=1 January 2008 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZA6qfVb?url=http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |archive-date=22 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
}}

== Далейшае чытанне ==
* [[Brian Kernighan]], [[Dennis Ritchie]]: ''[[The C Programming Language (book)|The C Programming Language]]''. Also known as K&amp;amp;R — The original book on C.
** 1st, Prentice Hall 1978; ISBN 0-13-110163-3. Pre-ANSI C.
** 2nd, Prentice Hall 1988; ISBN 0-13-110362-8. ANSI C.
* [http://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/www/standards ISO/IEC 9899]. The official C:1999 standard, along with defect reports and a rationale.
* [[Samuel P. Harbison]], [[Guy L. Steele]]: ''C: A Reference Manual''. This book is excellent as a definitive reference manual, and for those working on C [[compiler]]s. The book contains a [[Backus-Naur form|BNF]] grammar for C.
** 4th, Prentice Hall 1994; ISBN 0-13-326224-3.
** 5th, Prentice Hall 2002; ISBN 0-13-089592-X.
* [[Derek M. Jones]]: ''The New C Standard: A Cultural and Economic Commentary'', Addison-Wesley, ISBN 0-201-70917-1, [http://www.knosof.co.uk/cbook/cbook.html online material]
* [[Robert Sedgewick]]: ''Algorithms in C'', Addison-Wesley, ISBN 0-201-31452-5 (Part 1-4) and ISBN 0-201-31663-3 (Part 5)
* William H. Press, Saul A. Teukolsky, William T. Vetterling, Brian P. Flannery: [[Numerical Recipes]] in C (The Art of Scientific Computing), ISBN 0-521-43108-5

== Спасылкі ==

=== C ===
* [http://www.faqs.org/faqs/C-faq/faq/index.html ''comp.lang.c Frequently Asked Questions'']
* [http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html ''The Development of the C Language'']{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130523224817/http://cm.bell-labs.com/cm/cs/who/dmr/chist.html |date=23 мая 2013 }} by [[Dennis M. Ritchie]]
* [http://www.lysator.liu.se/c/ Programming in C] (document collection at Lysator)
* [http://www.ioccc.org International Obfuscated C Code Contest]
* [http://en.wikibooks.org/wiki/Programming:C ''Programming C''] at [[Wikibooks]]
* [http://homepage.ntlworld.com/dmjones/cbook1_0a.pdf ''The New C Standard: An economic and cultural commentary''] — an unpublished book about «detailed analysis of the International Standard for the C language»
* [http://www.nirvani.net/docs/ansi_c.pdf ISO/IEC 9899] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081120184627/http://www.nirvani.net/docs/ansi_c.pdf |date=20 лістапада 2008 }} (pdf)

=== C99 ===
* [http://www-106.ibm.com/developerworks/linux/library/l-c99.html?ca=dgr-lnxw07UsingC99 Open source development using C99 — Is your C code up to standard?] by [[Peter Seebach]]
* [http://www.kuro5hin.org/?op=displaystory;sid=2001/2/23/194544/139 Are you Ready For C99?]
* Article «[http://david.tribble.com/text/cdiffs.htm Incompatibilities Between ISO C and ISO C++]» by [[David R. Tribble]]

== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар     = Randal E. Bryant, David R. O'Hallaron
|загаловак = Computer Systems: A Programmer's Perspective
|выданне   = 3rd ed
|год       = 2016
|isbn      = 978-1-292-10176-7
|ref       = Randal
}}

{{Мова праграміравання Сі}}
{{Мовы праграмавання}}
{{Стандарты ISO}}

{{DEFAULTSORT:C}}
[[Катэгорыя:Мовы праграмавання]]</text>
      <sha1>kucira0lmkd9l21eu0jpiir024oh8oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49834</id>
    <revision>
      <id>5129436</id>
      <parentid>5123997</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:35:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>не той Станкевіч, мая памылка</comment>
      <origin>5129436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7209" sha1="pade6drmfa0x5tog25jzlmdr44xbdvp" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Станкевіч}}
{{асоба}}
'''Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], [[літаратуразнавец]], [[Літаратурны крытык|крытык]], [[публіцыст]]. Псеўданімы: '' Алесь Крыга, Дзівасіл, С. Крушыніч, А. Скіба, Алесь Скіба, Раман Шарупіч ''; крыптонімы: ''Ст. Ст., Др. Ст. Ст.''

== Біяграфія ==
Паходзіць са знакамітага ў беларускім руху роду Станкевічаў, пляменнік [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] па матчынай лініі.
[[Файл:Паэтэса Наталля Арсеннева разам з Мікалаем Шчорсам (злева) і Станіславам Станкевічам.jpg|міні|злева|Станіслаў Станкевіч разам з [[Мікалай Шчорс|Мікалаем Шчорсам]] і [[Наталля Арсеннева|Наталляй Арсенневай]] падчас шпацыру па вуліцы [[Вільня|Вільні]]. Другая палова 1930-х гг. ]]

Вучыўся ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназііі]]. Скончыў [[Віленскі ўніверсітэт]] імя [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (1933), абараніў магістарскую дысертацыю «Беларуская стыхія ў творах Элізы Ажэшкі». У 1936 годзе набыў годнасць доктара філасофіі ў галіне польскай і славянскай літаратуры за даследаванне «Беларускія элементы ў польскай рамантычнай паэзіі»{{Sfn|Станкевіч Станіслаў. Беларускія элемэнты…||}}.

Быў сябрам [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Адзін з кіраўнікоў [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]], рэдактар часопіса «[[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкая думка]]». Выкладаў у Віленскім універсітэце, у 1937—1938 гадах працаваў у [[Югаславія|Югаславіі]] і [[Балгарыя|Балгарыі]].

У перыяд акупацыі Беларусі быў бургамістрам Барысаўскай акругі, акруговым намеснікам [[БЦР|Беларускай цэнтральнай рады]] ў [[Баранавічы|Баранавічах]]. З лета 1944 года — у Германіі. У пачатку 1945 года рэдактар газеты «[[Раніца (1939)|Раніца]]» (выдавалася ў [[Берлін]]е).

З 1946 года першы старшыня [[Антыбальшавіцкі блок народаў|Антыбальшавіцкага блоку народаў]]. Садзейнічаў адкрыццю філіяла [[БІНіМ|Беларускага інстытута навукі і мастацтва]] ў [[Мюнхен]]е, выданню часопіса «[[Запісы БІНіМ|Запісы]]», быў яго рэдактарам. Працаваў у [[Беларуская служба Радыё &quot;Свабода&quot;|беларускай рэдакцыі радыёстанцыі «Свабода»]], Інстытуце вывучэння СССР (Мюнхен).

З 1962 года жыў у [[ЗША]]. Старшыня [[БАЗА|Беларуска-амерыканскага задзіночання]] (1963—1965). Рэдактар газеты «[[Беларус (1950)|Беларус]]» (1963—1980). Аўтар кнігі «Беларуская падсавецкая літаратура першай палавіны 1960-х гг.» (1967).

Пахаваны на [[Беларускія могілкі (Іст-Брансуік)|беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]] ў штаце [[Нью-Джэрсі]] ([[ЗША]])&lt;ref&gt;[http://www.blagobor.by/article/person/mickevich Станіслаў Станкевіч. Серыя «Партрэты віленчукоў»]&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* Русіфікацыя беларускае мовы ў БССР і супраціў русіфікацыйнаму працэсу. Мн., 1994;
* Янка Купала // Спадчына. 1998. № 3;
* &lt;!--Беларускія элемэнты ў польскай рамантычнай паэзіі--&gt; // Спадчына. 1998. № 5-6; 1999. № 1-2, 4.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Станкевіч Станіслаў Іосіфавіч|Вабішчэвіч А.|}}
* {{крыніцы/БП (1992-95)|6|Станіслаў Станкевіч||669}}

== Спасылкі ==
* [http://slounik.org/154905.html Станкевіч Станіслаў — эл. рэсурс slounik.org]
* [http://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11693 У справе Станкевіча рана ставіць кропку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170328022453/http://news.arche.by/by/page/ideas/hramadstva-idei/11693 |date=28 сакавіка 2017 }}
* [http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/11719 Ці патрэбна нам праўда пра доктара Станіслава Станкевіча?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170328022252/http://news.arche.by/by/page/science/historya-navuka/11719 |date=28 сакавіка 2017 }}
* {{h|Станкевіч Станіслаў. Беларускія элемэнты…||3=[http://pawet.net/library/o_philology/075/Беларускія_элемэнты_ў_польскай_рамантычнай_паэзіі.html Станкевіч Станіслаў. Беларускія элемэнты ў польскай рамантычнай паэзіі] // на [[pawet.net]]}}

{{Беларусазнаўства ў Польшчы}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Іосіфавіч}}
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускага студэнцкага саюза]]
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Беларускіх могілках у Іст-Брансуіку]]
[[Катэгорыя:Члены Беларуска-амерыканскага задзіночання]]
[[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]]</text>
      <sha1>pade6drmfa0x5tog25jzlmdr44xbdvp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Станіслаў Лявонавіч Станкевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49835</id>
    <revision>
      <id>5129437</id>
      <parentid>5013342</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:37:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>той Станкевіч, які трэба</comment>
      <origin>5129437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6787" sha1="e9td5cwdwcvyor76rbm95hx7lxpzx2n" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Станкевіч}}
{{пісьменнік}}
'''Станіслаў Лявонавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[выдавец]], [[паэт]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1886 годзе ў в. [[Арляняты]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер — [[Смаргонскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]).

У 1903—1919 гадах працаваў у аптэках [[Пецярбург]]а, падтрымліваў сувязі з [[Б. Эпімах-Шыпіла]]м.

З пачатку 1920-х гадоў супрацоўнічаў з [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1926 годзе адкрыў уласную беларускую кнігарню каля Вострай брамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamerla-miraslava-rusak.html|title=Памерла беларуская дзяячка Міраслава Русак|website=budzma.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;. Выдаваў разам з [[З. Верас]] адрыўныя беларускія календары. У 1920-я гады выступаў з літаратурнымі творамі ў перыядычным друку [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. С. Станкевіча лічаць аўтарам зборнікаў вершаў «Смех — не грэх» (1926), «З майго ваконца» (1928). Пісаў аўтабіяграфічную паэму «Лявонава доля».

Арыштаваны органамі НКУС 30 кастрычніка 1945 года і асуджаны на 10 гадоў высылкі ў [[Пермская вобласць|Пермскую вобласць]] [[РСФСР]].

У 1954 годзе вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]]. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

Памёр 3 лютага 1964 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на могілках [[Роса]].

== Сям’я ==
Меў дачку Міраславу і сына Яраслава.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|title=Лявонава доля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;

'''Міраслава''', у шлюбе '''Русак''' (7.12.1933 — 9.10.2023) — беларуская дзеячка ў Літве, папулярызавала беларускую культуру і ўдзельнічала ў працы беларускіх арганізацый у Вільні&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Захоўвала архіў рукапісаў свайго бацькі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Аўтарка кнігі ўспамінаў пра жыццё і творчасць бацькі «Лявонава доля» (2000), куды ўвайшла яго неапублікаваная раней паэзія&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

'''Яраслаў''', разам з сястрой захавальнік бацькавага архіва.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Творчасць ==
Выдаў два зборнікі паэзіі «Смех не грэх» (1926) і «З майго ваконца» (1928). У 2000 годзе вершы апублікаваны ў складзе кнігі ўспамінаў дачкі «Лявонава воля».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Публікацыі ==
* St. Stankiewič. ''Śmiech ― nia hrech: humarystyčnyja wieršy.'' — Wilnia: wydańnie А. Jacyny. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1926. — 62 с.
* St. Stankiewič. ''Z majho wakonca.'' — Wilnia: Wydańnie J. Hapanowiča. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1928. — 62 с.
* Ст. Станкевіч. ''Іван Луцкевіч. (У дзясятыя ўгодкі сьмерці яго) (1919—1929 г.)'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 1 (11). — С. 5—11.
* Ст. Станкевіч. ''«C. I. E.» і ўдзел у ім беларускага студэнства. Шануйма народныя вартасьці.'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 2 (13). — С. 7—9, 26—28.
* [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000/mode/2up Міраслава Русак. ''Лявонава доля''. Успаміны пра майго бацьку Станіслава Станкевіча. /У склад уваходзіць збор вершаў Станістава Станкевіча пад шыльдай ''Мне не забыці…: / Рэдактактар і аўтар пасляслоўя Алег Мінкін; Мастак А. Блажэй. — Вільнюс: Рунь, 2000. — С. 103. — 500 ас. — ISBN 9955-427-05-1]

== Літаратура ==
* Трацяк, Я.'' «''Аб якім тут Станкевічу гутарка?..''» // ЛіМ. 1997. 29 жн.;
* Русак, Міраслава. ''Справа № 528'' // [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 Рунь. 1999. 13 снеж. № 28.]
* [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000 Русак, Міраслава. ''Лявонава доля.'' Вільня: Рунь, Выдавецтва Беларусаў Літвы. 2000.]
* Вабішчэвіч, А. ''Станкевіч Станіслаў Лявонавіч'' // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн. 2001.
* [https://web.archive.org/web/20090406165302/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/04/art_05.htm Глагоўская, Лена. ''Пра кнігара Станіслава Станкевіча'' // Ніва № 4, 28 студзеня 2001 г.]

== Архіў ==
* [https://archive.org/search?query=%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B+%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BA Сбор Міраславы Русак і сям’і Станкевічаў у архіве Віленскага беларускага музею.]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Лявонавіч}}
[[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>e9td5cwdwcvyor76rbm95hx7lxpzx2n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129438</id>
      <parentid>5129437</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5129438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6785" sha1="fmepdsf9x67hjycv3dj294ew208tngz" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Станкевіч}}
{{пісьменнік}}
'''Станіслаў Лявонавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[выдавец]], [[паэт]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1886 годзе ў в. [[Арляняты]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер — [[Смаргонскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]).

У 1903—1919 гадах працаваў у аптэках [[Пецярбург]]а, падтрымліваў сувязі з [[Б. Эпімах-Шыпіла]]м.

З пачатку 1920-х гадоў супрацоўнічаў з [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1926 годзе адкрыў уласную беларускую кнігарню каля Вострай брамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamerla-miraslava-rusak.html|title=Памерла беларуская дзяячка Міраслава Русак|website=budzma.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;. Выдаваў разам з [[З. Верас]] адрыўныя беларускія календары. У 1920-я гады выступаў з літаратурнымі творамі ў перыядычным друку [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. С. Станкевіча лічаць аўтарам зборнікаў вершаў «Смех — не грэх» (1926), «З майго ваконца» (1928). Пісаў аўтабіяграфічную паэму «Лявонава доля».

Арыштаваны органамі НКУС 30 кастрычніка 1945 года і асуджаны на 10 гадоў высылкі ў [[Пермская вобласць|Пермскую вобласць]] [[РСФСР]].

У 1954 годзе вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]]. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

Памёр 3 лютага 1964 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на могілках [[Роса]].

== Сям’я ==
Меў дачку Міраславу і сына Яраслава.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|title=Лявонава доля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;

'''Міраслава''', у шлюбе '''Русак''' (7.12.1933 — 9.10.2023) — беларуская дзеячка ў Літве, папулярызавала беларускую культуру і ўдзельнічала ў працы беларускіх арганізацый у Вільні&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Захоўвала архіў рукапісаў свайго бацькі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Аўтарка кнігі ўспамінаў пра жыццё і творчасць бацькі «Лявонава доля» (2000), куды ўвайшла яго неапублікаваная раней паэзія&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

'''Яраслаў''', разам з сястрой захавальнік бацькавага архіва.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Творчасць ==
Выдаў два зборнікі паэзіі «Смех не грэх» (1926) і «З майго ваконца» (1928). У 2000 годзе вершы апублікаваны ў складзе кнігі ўспамінаў дачкі «Лявонава воля».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Публікацыі ==
* St. Stankiewič. ''Śmiech ― nia hrech: humarystyčnyja wieršy.'' — Wilnia: wydańnie А. Jacyny. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1926. — 62 с.
* St. Stankiewič. ''Z majho wakonca.'' — Wilnia: Wydańnie J. Hapanowiča. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1928. — 62 с.
* Ст. Станкевіч. ''Іван Луцкевіч. (У дзясятыя ўгодкі сьмерці яго) (1919—1929 г.)'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 1 (11). — С. 5—11.
* Ст. Станкевіч. ''«C. I. E.» і ўдзел у ім беларускага студэнства. Шануйма народныя вартасьці.'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 2 (13). — С. 7—9, 26—28.
* Міраслава Русак. [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000/mode/2up ''Лявонава доля''. Успаміны пра майго бацьку Станіслава Станкевіча] / У склад уваходзіць збор вершаў Станістава Станкевіча пад назвай ''Мне не забыці…: / Рэдактактар і аўтар пасляслоўя Алег Мінкін; Мастак А. Блажэй. — Вільнюс: Рунь, 2000. — С. 103. — 500 ас. — ISBN 9955-427-05-1

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Трацяк, Я.'' «''Аб якім тут Станкевічу гутарка?..''» // ЛіМ. 1997. 29 жн.;
* Русак, Міраслава. ''Справа № 528'' // [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 Рунь. 1999. 13 снеж. № 28.]
* [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000 Русак, Міраслава. ''Лявонава доля.'' Вільня: Рунь, Выдавецтва Беларусаў Літвы. 2000.]
* Вабішчэвіч, А. ''Станкевіч Станіслаў Лявонавіч'' // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн. 2001.
* [https://web.archive.org/web/20090406165302/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/04/art_05.htm Глагоўская, Лена. ''Пра кнігара Станіслава Станкевіча'' // Ніва № 4, 28 студзеня 2001 г.]

== Архіў ==
* [https://archive.org/search?query=%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B+%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BA Сбор Міраславы Русак і сям’і Станкевічаў у архіве Віленскага беларускага музею.]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Лявонавіч}}
[[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>fmepdsf9x67hjycv3dj294ew208tngz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129439</id>
      <parentid>5129438</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Публікацыі */</comment>
      <origin>5129439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6780" sha1="2dmi2szyvb6gjw33jwqyq3e3uposz4e" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Станкевіч}}
{{пісьменнік}}
'''Станіслаў Лявонавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[выдавец]], [[паэт]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1886 годзе ў в. [[Арляняты]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер — [[Смаргонскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]).

У 1903—1919 гадах працаваў у аптэках [[Пецярбург]]а, падтрымліваў сувязі з [[Б. Эпімах-Шыпіла]]м.

З пачатку 1920-х гадоў супрацоўнічаў з [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1926 годзе адкрыў уласную беларускую кнігарню каля Вострай брамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamerla-miraslava-rusak.html|title=Памерла беларуская дзяячка Міраслава Русак|website=budzma.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;. Выдаваў разам з [[З. Верас]] адрыўныя беларускія календары. У 1920-я гады выступаў з літаратурнымі творамі ў перыядычным друку [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. С. Станкевіча лічаць аўтарам зборнікаў вершаў «Смех — не грэх» (1926), «З майго ваконца» (1928). Пісаў аўтабіяграфічную паэму «Лявонава доля».

Арыштаваны органамі НКУС 30 кастрычніка 1945 года і асуджаны на 10 гадоў высылкі ў [[Пермская вобласць|Пермскую вобласць]] [[РСФСР]].

У 1954 годзе вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]]. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

Памёр 3 лютага 1964 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на могілках [[Роса]].

== Сям’я ==
Меў дачку Міраславу і сына Яраслава.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|title=Лявонава доля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;

'''Міраслава''', у шлюбе '''Русак''' (7.12.1933 — 9.10.2023) — беларуская дзеячка ў Літве, папулярызавала беларускую культуру і ўдзельнічала ў працы беларускіх арганізацый у Вільні&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Захоўвала архіў рукапісаў свайго бацькі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Аўтарка кнігі ўспамінаў пра жыццё і творчасць бацькі «Лявонава доля» (2000), куды ўвайшла яго неапублікаваная раней паэзія&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

'''Яраслаў''', разам з сястрой захавальнік бацькавага архіва.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Творчасць ==
Выдаў два зборнікі паэзіі «Смех не грэх» (1926) і «З майго ваконца» (1928). У 2000 годзе вершы апублікаваны ў складзе кнігі ўспамінаў дачкі «Лявонава воля».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Публікацыі ==
* St. Stankiewič. ''Śmiech ― nia hrech: humarystyčnyja wieršy.'' — Wilnia: wydańnie А. Jacyny. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1926. — 62 с.
* St. Stankiewič. ''Z majho wakonca.'' — Wilnia: Wydańnie J. Hapanowiča. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1928. — 62 с.
* Ст. Станкевіч. ''Іван Луцкевіч. (У дзясятыя ўгодкі сьмерці яго) (1919—1929 г.)'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 1 (11). — С. 5—11.
* Ст. Станкевіч. ''«C. I. E.» і ўдзел у ім беларускага студэнства. Шануйма народныя вартасьці.'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 2 (13). — С. 7—9, 26—28.
* Міраслава Русак. [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000/mode/2up ''Лявонава доля''. Успаміны пра майго бацьку Станіслава Станкевіча] / У склад уваходзіць збор вершаў Станістава Станкевіча пад назвай «Мне не забыці…» / Рэдактар і аўтар пасляслоўя Алег Мінкін; Мастак А. Блажэй. — Вільнюс: Рунь, 2000. — С. 103. — 500 ас. — ISBN 9955-427-05-1

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Трацяк, Я.'' «''Аб якім тут Станкевічу гутарка?..''» // ЛіМ. 1997. 29 жн.;
* Русак, Міраслава. ''Справа № 528'' // [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 Рунь. 1999. 13 снеж. № 28.]
* [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000 Русак, Міраслава. ''Лявонава доля.'' Вільня: Рунь, Выдавецтва Беларусаў Літвы. 2000.]
* Вабішчэвіч, А. ''Станкевіч Станіслаў Лявонавіч'' // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн. 2001.
* [https://web.archive.org/web/20090406165302/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/04/art_05.htm Глагоўская, Лена. ''Пра кнігара Станіслава Станкевіча'' // Ніва № 4, 28 студзеня 2001 г.]

== Архіў ==
* [https://archive.org/search?query=%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B+%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BA Сбор Міраславы Русак і сям’і Станкевічаў у архіве Віленскага беларускага музею.]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Лявонавіч}}
[[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>2dmi2szyvb6gjw33jwqyq3e3uposz4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129440</id>
      <parentid>5129439</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7064" sha1="5xqaa9of0zlpbli7uw8e722c8oqoeu4" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Станкевіч}}
{{пісьменнік}}
'''Станіслаў Лявонавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[выдавец]], [[паэт]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1886 годзе ў [[Арляняты|Арлянятах]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]).

У 1903—1919 гадах працаваў у аптэках [[Пецярбург]]а, падтрымліваў сувязі з [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]].

З пачатку 1920-х гадоў супрацоўнічаў з [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1926 годзе адкрыў уласную беларускую кнігарню каля Вострай брамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamerla-miraslava-rusak.html|title=Памерла беларуская дзяячка Міраслава Русак|website=budzma.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;. Выдаваў разам з [[З. Верас|Зоськай Верас]] адрыўныя беларускія календары. У 1920-я гады выступаў з літаратурнымі творамі ў перыядычным друку [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. Станіслава Станкевіча лічаць аўтарам зборнікаў вершаў «Смех — не грэх» (1926), «З майго ваконца» (1928). Пісаў аўтабіяграфічную паэму «Лявонава доля».

Арыштаваны органамі НКУС 30 кастрычніка 1945 года і асуджаны на 10 гадоў высылкі ў [[Пермская вобласць|Пермскую вобласць]] [[РСФСР]].

У 1954 годзе вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]]. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

Памёр 3 лютага 1964 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на могілках [[Роса]].

== Сям’я ==
Меў дачку Міраславу і сына Яраслава.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|title=Лявонава доля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;

'''Міраслава''', у шлюбе '''Русак''' (7.12.1933 — 9.10.2023) — беларуская дзеячка ў Літве, папулярызавала беларускую культуру і ўдзельнічала ў працы беларускіх арганізацый у Вільні&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Захоўвала архіў рукапісаў свайго бацькі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Аўтарка кнігі ўспамінаў пра жыццё і творчасць бацькі «Лявонава доля» (2000), куды ўвайшла яго неапублікаваная раней паэзія&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

'''Яраслаў''', разам з сястрой захавальнік бацькавага архіва.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Творчасць ==
Лічаць, што выдаў два зборнікі сваёй паэзіі «Смех не грэх» (1926) і «З майго ваконца» (1928). Пісаў аўтабіяграфічную паэму «Лявонава доля». У 2000 годзе яго вершы апублікаваны ў кнізе ўспамінаў дачкі «Лявонава воля».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Публікацыі ==
* St. Stankiewič. ''Śmiech ― nia hrech: humarystyčnyja wieršy.'' — Wilnia: wydańnie А. Jacyny. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1926. — 62 с.
* St. Stankiewič. ''Z majho wakonca.'' — Wilnia: Wydańnie J. Hapanowiča. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1928. — 62 с.
* Ст. Станкевіч. ''Іван Луцкевіч. (У дзясятыя ўгодкі сьмерці яго) (1919—1929 г.)'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 1 (11). — С. 5—11.
* Ст. Станкевіч. ''«C. I. E.» і ўдзел у ім беларускага студэнства. Шануйма народныя вартасьці.'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 2 (13). — С. 7—9, 26—28.
* Міраслава Русак. [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000/mode/2up ''Лявонава доля''. Успаміны пра майго бацьку Станіслава Станкевіча] / У склад уваходзіць збор вершаў Станістава Станкевіча пад назвай «Мне не забыці…» / Рэдактар і аўтар пасляслоўя Алег Мінкін; Мастак А. Блажэй. — Вільнюс: Рунь, 2000. — С. 103. — 500 ас. — ISBN 9955-427-05-1

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Трацяк, Я.'' «''Аб якім тут Станкевічу гутарка?..''» // ЛіМ. 1997. 29 жн.;
* Русак, Міраслава. ''Справа № 528'' // [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 Рунь. 1999. 13 снеж. № 28.]
* [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000 Русак, Міраслава. ''Лявонава доля.'' Вільня: Рунь, Выдавецтва Беларусаў Літвы. 2000.]
* Вабішчэвіч, А. ''Станкевіч Станіслаў Лявонавіч'' // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн. 2001.
* [https://web.archive.org/web/20090406165302/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/04/art_05.htm Глагоўская, Лена. ''Пра кнігара Станіслава Станкевіча'' // Ніва № 4, 28 студзеня 2001 г.]

== Архіў ==
* [https://archive.org/search?query=%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B+%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BA Сбор Міраславы Русак і сям’і Станкевічаў у архіве Віленскага беларускага музею.]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Лявонавіч}}
[[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>5xqaa9of0zlpbli7uw8e722c8oqoeu4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129441</id>
      <parentid>5129440</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:49:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5129441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6795" sha1="ae4pixiktbn2ef92tgd9q3r975j1v9j" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Станкевіч}}
{{пісьменнік}}
'''Станіслаў Лявонавіч Станкевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[выдавец]], [[паэт]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1886 годзе ў [[Арляняты|Арлянятах]] [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]).

У 1903—1919 гадах працаваў у аптэках [[Пецярбург]]а, падтрымліваў сувязі з [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімах-Шыпілам]].

З пачатку 1920-х гадоў супрацоўнічаў з [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускім выдавецкім таварыствам]] у [[Вільня|Вільні]]. У 1926 годзе адкрыў уласную беларускую кнігарню каля Вострай брамы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pamerla-miraslava-rusak.html|title=Памерла беларуская дзяячка Міраслава Русак|website=budzma.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;. Выдаваў разам з [[З. Верас|Зоськай Верас]] адрыўныя беларускія календары. У 1920-я гады выступаў з літаратурнымі творамі ў перыядычным друку [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]].

Арыштаваны органамі НКУС 30 кастрычніка 1945 года і асуджаны на 10 гадоў высылкі ў [[Пермская вобласць|Пермскую вобласць]] [[РСФСР]].

У 1954 годзе вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]]. Рэабілітаваны ў 1957 годзе.

Памёр 3 лютага 1964 года ў Вільні. Пахаваны ў Вільні на могілках [[Роса]].

== Сям’я ==
Меў дачку Міраславу і сына Яраслава.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/lyavonava-dolya-rusak-miraslava|title=Лявонава доля|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2026-02-12}}&lt;/ref&gt;

'''Міраслава''', у шлюбе '''Русак''' (7.12.1933 — 9.10.2023) — беларуская дзеячка ў Літве, папулярызавала беларускую культуру і ўдзельнічала ў працы беларускіх арганізацый у Вільні&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Захоўвала архіў рукапісаў свайго бацькі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Аўтарка кнігі ўспамінаў пра жыццё і творчасць бацькі «Лявонава доля» (2000), куды ўвайшла яго неапублікаваная раней паэзія&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

'''Яраслаў''', разам з сястрой захавальнік бацькавага архіва.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Творчасць ==
Лічаць, што выдаў два зборнікі сваёй паэзіі «Смех не грэх» (1926) і «З майго ваконца» (1928). Пісаў аўтабіяграфічную паэму «Лявонава доля». У 2000 годзе яго вершы апублікаваны ў кнізе ўспамінаў дачкі «Лявонава воля».&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Публікацыі ==
* St. Stankiewič. ''Śmiech ― nia hrech: humarystyčnyja wieršy.'' — Wilnia: wydańnie А. Jacyny. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1926. — 62 с.
* St. Stankiewič. ''Z majho wakonca.'' — Wilnia: Wydańnie J. Hapanowiča. Biełaruskaja drukarnia im. Franciška Skaryny, 1928. — 62 с.
* Ст. Станкевіч. ''Іван Луцкевіч. (У дзясятыя ўгодкі сьмерці яго) (1919—1929 г.)'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 1 (11). — С. 5—11.
* Ст. Станкевіч. ''«C. I. E.» і ўдзел у ім беларускага студэнства. Шануйма народныя вартасьці.'' // Студэнская думка : часопіс. — 1930. — № 2 (13). — С. 7—9, 26—28.
* Міраслава Русак. [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000/mode/2up ''Лявонава доля''. Успаміны пра майго бацьку Станіслава Станкевіча] / У склад уваходзіць збор вершаў Станістава Станкевіча пад назвай «Мне не забыці…» / Рэдактар і аўтар пасляслоўя Алег Мінкін; Мастак А. Блажэй. — Вільнюс: Рунь, 2000. — С. 103. — 500 ас. — ISBN 9955-427-05-1

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Трацяк, Я.'' «''Аб якім тут Станкевічу гутарка?..''» // ЛіМ. 1997. 29 жн.;
* Русак, Міраслава. ''Справа № 528'' // [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 Рунь. 1999. 13 снеж. № 28.]
* [https://archive.org/details/rusak-lavonava-dola-2000 Русак, Міраслава. ''Лявонава доля.'' Вільня: Рунь, Выдавецтва Беларусаў Літвы. 2000.]
* Вабішчэвіч, А. ''Станкевіч Станіслаў Лявонавіч'' // ЭГБ, Т.6, кн. І. — Мн. 2001.
* [https://web.archive.org/web/20090406165302/http://www.niva.iig.pl/issue/2001/04/art_05.htm Глагоўская, Лена. ''Пра кнігара Станіслава Станкевіча'' // Ніва № 4, 28 студзеня 2001 г.]

== Архіў ==
* [https://archive.org/search?query=%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8B+%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BA Сбор Міраславы Русак і сям’і Станкевічаў у архіве Віленскага беларускага музею.]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Станкевіч Станіслаў Лявонавіч}}
[[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выдаўцы паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]</text>
      <sha1>ae4pixiktbn2ef92tgd9q3r975j1v9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цэптар Банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49954</id>
    <revision>
      <id>5129318</id>
      <parentid>4617504</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23803-74</username>
        <id>166875</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5129318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3056" sha1="b8a8vyx95s6t4s4oi8nmvsn9bonyxs6" xml:space="preserve">{{Кампанія 
|Назва = ЗАТ «Цэптар Банк»
|Лагатып = 
|Тып = 
|Лістынг на біржы = 
|Дзейнасць = 
|Дэвіз = 
|Заснавана = 2008
|Ранейшыя назвы = 
|Заснавальнікі = 
|Размяшчэнне = [[Беларусь]]
|Ключавыя фігуры = Ігар Дворнікаў
|Галіна = 
|Абарачэнне = 
|Аперацыйны прыбытак = 
|Чысты прыбытак = 
|Лік супрацоўнікаў = 
|Матчына кампанія = 
|Даччыныя кампаніі = 
|Колькасць краін = 
|Сайт = [http://www.zepterbank.by/ http://www.zepterbank.by]
}}
'''Закрытае акцыянернае таварыства «Цэптар Банк»''' — камерцыйны [[банк]] у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. [[Статутны фонд]] 36 млрд [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]] (2010). Асноўны акцыянер — АТ «Хоўм Арт энд Сейлс Сэрвіс АГ» ([[Швейцарыя]]) (99 %).

== Гісторыя ==
У 1994 годзе ў Беларусі зарэгістравана першая бізнес-структура групы [[Zepter International|Zepter]] — кампанія «Цэптэр Інтэрнацыяналь».

13 лістапада 2008 года [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравана закрытае акцыянернае таварыства «Цэптэр Банк».

10 лютага 2009 года ў Мінску створана першая каса банка. Праз некалькі тыдняў Цэптэр Банк пачаў фінансаванне бізнесу, выдаў першы крэдыт індывідуальнаму прадпрымальніку.

29 красавіка 2009 года Цэптэр Банк выдаў першы крэдыт на будаўніцтва жылля.

У лістападзе 2011 года Цэптэр Банк адкрыў магчымасць укладаў — першы ўклад называўся «Новыя гарызонты».

У снежні 2011 года Цэптэр банка эмітаваў першыя банкаўскія плацежныя карткі ў рамках зарплатнага праекта для арганізацый-партнёраў.

Станам на 2023 года, Цэптэр Банк — шматпрофільная фінансавая ўстанова, арыентаваная на сэрвіс для юрыдычных асоб, індывідуальных прадпрымальнікаў і прыватных кліентаў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Банкі Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Банкі Беларусі]]
НвЖГ</text>
      <sha1>b8a8vyx95s6t4s4oi8nmvsn9bonyxs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Менка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56151</id>
    <revision>
      <id>5129507</id>
      <parentid>5090691</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */ Цяпер усё зграбна і паслядоўна.</comment>
      <origin>5129507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7371" sha1="dxv1p2knrhmyp6tnqvktj0v4jxh987l" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Менка''', '''Мена''', '''Мень''' — колішняя [[рака]], цяпер [[ручай]] у [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Менавіта Менка, як мяркуецца, дала назву гораду [[Мінск]]у (Менску).

== Назва ==
Ад 1920-х гадоў большасць даследчыкаў пагаджаецца, што назва [[Мінск|Менск]] утвораная ад ракі Менкі (памяншальная форма ад «Мена»), на якой ён быў першапачаткова, перш чым быў перанесены на [[Няміга (рака)|Нямігу]], на яго цяперашняе месца&lt;ref name=&quot;be393&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|10к|||393}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Вадзім Жучкевіч|Жучкевич В. А.]]|загаловак=Краткий топонимический словарь Белоруссии|год=1974|месца=Мн.|старонкі=232—234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)|к}} С. 14.&lt;/ref&gt;.

З увагі на семантычную замглёнасць для сённяшняга вуха назвы рэчкі Мена (Менка), у розныя часы прапаноўвалі розныя вытлумачэнні.

Польскі тапаніміст [[Станіслаў Роспанд|С. Роспанд]] тлумачыў назву ад індаеўрапейскага *''moi-n- /*mei-n- : *min- *mei''- са значэннем «праходзіць міма, ісці» (адсюль блр. ''мінаць''). Расійскі лінгвіст [[Уладзімір Неразнак|Ул. Неразнак]], не адпрэчваючы гэтай версіі, дадаў, што магчыма тлумачыць і ад індаеўрапейскага *''men''- «малы» (адсюль беларускае ''менш'', а таксама літоўскае ''menkas'' «дробны», лацінскае ''minus'' «меней»)&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;''Жучкевіч В.'' Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Роспонд С.'' Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Нерознак В. П.'' Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.&lt;/ref&gt;. Беларускі савецкі тапаніміст В. Жучкевіч тлумачыў ад слова ''мень, менёк'' «(рыба) [[мянтуз]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн., 1974. — С. 232—233.&lt;/ref&gt;; існуе і малаверагоднае вытлумачэнне ад дзеяслова «мяняць»&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kuzn&quot;&gt;Кузняцоў М. Таямніца далёкіх вякоў // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Уладзімір Караткевіч|Караткевіч У.]] [http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html Зямля пад белымі крыламі] / Збор твораў: У 8 т. Т. 8. Кн. 1. П’есы. Нарыс. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. С. 385—570. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810204141/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html|date=10 жніўня 2010}}&lt;/ref&gt;.

Літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]] параўноўваў назву Мены (Менкі) з польскім гідронімам ''Mień'' (Мень), з [[Бярэзіна|бярэзінскім]] гідронімам Мена (Мяна)''.'' Ён жа першым звярнуў увагу на перагук гідронімаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі і, з іншага боку, на поўначы сучаснай Украіны (Мена, Няміга, Ілья, Рось, Сноў, Сула, Свіцязь і інш.), адкуль выводзіў выснову, што гэтыя назвы прынесеныя з поўдня, а прынесці іх мелі славяне з-за Прыпяці &quot;з прарадзімы&quot; на тэрыторыю, якую ён называў балтыйскай. Але семантыкі назвы Мена (Менка) К. Буга не кранаўся.&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884.&lt;/ref&gt;

У сваю чаргу, згаданыя гідронімы Мень, Мена, а таксама Менка на Павоччы, нямецкі гідраніміст [[Ганс Крае|Г. Крае]] звязваў са стараеўрапейскай гідранімічнай асновай ''*main''-, якая звязаная з латышскім ''maiņa'' «балота», далей з літоўскім ''maiva'' «балота, твань»&lt;ref&gt;H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 98.&lt;/ref&gt;, ад індаеўрапейскага кораня ''*mei-'' са значэннем размякчэння, падрабнення&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 710—712.&lt;/ref&gt;. Таго ж паходжання і літоўскія гідронімы ''Mainia, Minia'' (Майня, Міня) — ад сінанімічных асноў ''*main- : *min-'' з тым жа значэннем «балота»&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 201, 217.&lt;/ref&gt;.

== У гісторыі ==
Цяпер Менка амаль перасохла, а ў дакументах XVI ст. адзначаецца яшчэ як рака.

За 2 км ад вусця Менкі, пры ўпадзенні ў яе ручая Дуная, знаходзіцца [[гарадзішча]] (гл. [[Строчыцкае гарадзішча]]) і рэшткі некалькіх вялікіх [[Селішча (археалогія)|селішчаў]] вакол яго. На думку археолагаў, у IX—X ст. тут знаходзіўся [[Менск]], перанесены ў XI ст. на цяперашняе месца&lt;ref&gt;''[[Вольга Бабкова|Бабкова В. У.]]'' Менска (Мена, Мень) // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — С. 21.&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — 576 с.: іл. — ISBN 985-6302-33-1

[[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]]</text>
      <sha1>dxv1p2knrhmyp6tnqvktj0v4jxh987l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129508</id>
      <parentid>5129507</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:18:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Peisatai</username>
        <id>111348</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5129508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7336" sha1="eo6kc8ffv97z62r1k6vw965ql509fyj" xml:space="preserve">{{Рака}}
'''Менка''', '''Мена''', '''Мень''' — колішняя [[рака]], цяпер [[ручай]] у [[Беларусь|Беларусі]], правы прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]] (басейн [[Дняпро|Дняпра]]). Менавіта Менка, як мяркуецца, дала назву гораду [[Мінск]]у (Менску).

== Назва ==
Ад 1920-х гадоў большасць даследчыкаў пагаджаецца, што назва [[Мінск|Менск]] утвораная ад ракі Менкі (памяншальная форма ад «Мена»), на якой ён быў першапачаткова, перш чым быў перанесены на [[Няміга (рака)|Нямігу]], на яго цяперашняе месца&lt;ref name=&quot;be393&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|10к|||393}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|аўтар=[[Вадзім Жучкевіч|Жучкевич В. А.]]|загаловак=Краткий топонимический словарь Белоруссии|год=1974|месца=Мн.|старонкі=232—234}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Гісторыя Мінска (2006)|к}} С. 14.&lt;/ref&gt;.

З увагі на семантычную замглёнасць для сённяшняга вуха назвы рэчкі Мена (Менка), у розныя часы прапаноўвалі розныя вытлумачэнні.

Польскі тапаніміст [[Станіслаў Роспанд|С. Роспанд]] тлумачыў назву ад індаеўрапейскага *''moi-n- /*mei-n- : *min- *mei''- са значэннем «праходзіць міма, ісці» (адсюль блр. ''мінаць''). Расійскі лінгвіст [[Уладзімір Неразнак|Ул. Неразнак]], не адпрэчваючы гэтай версіі, дадаў, што магчыма тлумачыць і ад індаеўрапейскага *''men''- «малы» (адсюль беларускае ''менш'', а таксама літоўскае ''menkas'' «дробны», лацінскае ''minus'' «меней»)&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;''Жучкевіч В.'' Адкуль імя твае, сталіца // Беларусь № 4, 1967. — С. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Роспонд С.'' Структура и стратиграфия древнерусских топонимов // Восточнославянская ономастика. — М.: Наука, 1972. — С. 22.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Нерознак В. П.'' Названия древнерусских городов / Под. ред. Д. С. Лихачева. — М.: Наука, 1983. — С. 118.&lt;/ref&gt;. Беларускі савецкі тапаніміст В. Жучкевіч тлумачыў ад слова ''мень, менёк'' «(рыба) [[мянтуз]]»&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;''Жучкевич В. А.'' Краткий топонимический словарь Белоруссии. — Мн., 1974. — С. 232—233.&lt;/ref&gt;; існуе і малаверагоднае вытлумачэнне ад дзеяслова «мяняць»&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kuzn&quot;&gt;Кузняцоў М. Таямніца далёкіх вякоў // {{Крыніцы/Памяць/Мінск|1|с=34}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Уладзімір Караткевіч|Караткевіч У.]] [http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html Зямля пад белымі крыламі] / Збор твораў: У 8 т. Т. 8. Кн. 1. П’есы. Нарыс. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1990. С. 385—570. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810204141/http://www.uladzimir-karatkevich.com/bibl/bel/naris/zemlia12.html|date=10 жніўня 2010}}&lt;/ref&gt;.

Літоўскі мовазнавец [[Казімерас Буга|К. Буга]] параўноўваў назву Мены (Менкі) з польскім гідронімам ''Mień'' (Мень), з [[Бярэзіна|бярэзінскім]] гідронімам Мена (Мяна)''.'' Ён жа першым звярнуў увагу на перагук гідронімаў на тэрыторыі сучаснай Беларусі і, з іншага боку, на поўначы сучаснай Украіны (Мена, Няміга, Ілья, Рось, Сноў, Сула, Свіцязь і інш.), адкуль выводзіў выснову, што гэтыя назвы прынесеныя з поўдня, а прынесці іх мелі славяне з-за Прыпяці &quot;з прарадзімы&quot; на тэрыторыю, якую ён называў балтыйскай. Але семантыкі назвы Мена (Менка) К. Буга не кранаўся.&lt;ref&gt;K. Būga. Rinktiniai raštai. III. Vilnius, 1961. P. 883-884.&lt;/ref&gt;

У сваю чаргу, згаданыя гідронімы Мень, Мена, а таксама Менка на Павоччы, нямецкі гідраніміст [[Ганс Крае|Г. Крае]] звязваў са стараеўрапейскай гідранімічнай асновай ''*main''-, якая звязаная з латышскім ''maiņa'' «балота», далей з літоўскім ''maiva'' «балота, твань»&lt;ref&gt;H. Krahe. Unsere ältesten Flussnamen. Wiesbaden, 1964. C. 98.&lt;/ref&gt;, ад індаеўрапейскага кораня ''*mei-'' са значэннем размякчэння, падрабнення&lt;ref&gt;J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 710—712.&lt;/ref&gt;. Балцкія, літоўскія гідронімы гэтага паходжання — ''Mainia, Minia'' (Майня, Міня), з той жа «балаціннай» семантыкай&lt;ref&gt;''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 201, 217.&lt;/ref&gt;.

== У гісторыі ==
Цяпер Менка амаль перасохла, а ў дакументах XVI ст. адзначаецца яшчэ як рака.

За 2 км ад вусця Менкі, пры ўпадзенні ў яе ручая Дуная, знаходзіцца [[гарадзішча]] (гл. [[Строчыцкае гарадзішча]]) і рэшткі некалькіх вялікіх [[Селішча (археалогія)|селішчаў]] вакол яго. На думку археолагаў, у IX—X ст. тут знаходзіўся [[Менск]], перанесены ў XI ст. на цяперашняе месца&lt;ref&gt;''[[Вольга Бабкова|Бабкова В. У.]]'' Менска (Мена, Мень) // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — С. 21.&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — 576 с.: іл. — ISBN 985-6302-33-1

[[Катэгорыя:Гісторыя Мінска]]
[[Катэгорыя:Рэкі Мінскага раёна]]
[[Катэгорыя:Прытокі Пцічы]]</text>
      <sha1>eo6kc8ffv97z62r1k6vw965ql509fyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр Абросімаў (разьбяр)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66054</id>
    <revision>
      <id>5129321</id>
      <parentid>4542579</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:40:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Пётр Абросімаў]] у [[Пётр Абросімаў (разьбяр)]] не пакінуўшы перасылкі</comment>
      <origin>4542579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2773" sha1="k6d5s6gmvwlxuhcjmclefada4epp7gz" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Абросімаў}}
{{Асоба}}
'''Пётр Абросімаў''' — разьбяр па дрэве і цясляр канца XVII ст. ({{таксама}}: [[беларуская рэзь]]).

Магчыма, вывезены з усходніх зямель [[ВКЛ]] ў час [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667). Прылічаны да Палаты разьбярных і сталярных спраў [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскага Крамля]]. У [[1680]] г. пераведзены ў [[Аляксандрава Слабада|Аляксандраву Слабаду]], на цароў «новы пацешны двор». У 1682—1683 г. кіраваў арцеллю беларускіх разьбяроў, якая разам з арцеллю [[Клім Міхайлаў|К. Міхайлава]] вырабляла разныя [[іканастас]]ы для [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочага]] і [[Данскі манастыр|Данскога манастыроў]] у [[Масква|Маскве]]. У 1683 г. «разам са таварышы» вырабляў крэслы, [[ківот]]ы, шуфляды ў харомы царыцы і вялікай княгіні [[Марфа Мацвееўна|Марфы Мацвееўны]], ківоты да абраза «Успенне Прасвятой Багародзіцы» у харомы вялікай княгіні [[Кацярына Аляксееўна|Кацярыны Аляксееўны]]. З 1684 г. вырабляў шкатулкі і падносныя сталы. У [[1686]] г. удзельнічаў у стварэнні разнога іканастаса [[царква Пятра і Паўла, Масква|царквы Пятра і Паўла]] ў [[Масква|Маскве]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Яніцкая, М. Абросімаў Пётр / Мая Яніцкая // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя: У 2 тамах / Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) [і інш.]; Навуковыя кансультанты: Я. К. Анішчанка [і інш.]. Том 1: А — К. — 2-е выданне. — Мн.: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2007. — С. 198.
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Абросімаў Пётр}}

[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Разьбяры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Разьбяры Расіі]]</text>
      <sha1>k6d5s6gmvwlxuhcjmclefada4epp7gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Астрашыцкагарадоцкі сельсавет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67300</id>
    <revision>
      <id>5129514</id>
      <parentid>4651790</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6324" sha1="42jpxmv7by8dad2rstpl724usg1flrn" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва          = Астрашыцкагарадоцкі сельсавет
|Арыгінальная назва        = 
|Герб                      = 
|Сцяг                      = 
|Краіна                    = [[Беларусь]]
|Статус                    = 
|Гімн                      = 
|Уваходзіць у              = [[Мінскі раён]]
|Уключае                   = 15 населеных пунктаў
|Сталіца                   = [[Астрашыцкі Гарадок]]
|Датаўтварэння             = [[20 жніўня]] [[1924]]
|Скасаванне                = 
|Раздзел                   = 
  |Назва раздзела          = 
|Глава2                    = Андрэй Мікалаевіч Мацкевіч
  |Назва главы2            = Старшыня 
|ВУП                       = 
  |Год ВУП                 = 
  |Месца па ВУП            = 
  |ВУП на душу насельніцтва = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                      = 
|Мовы                      = 
|Насельніцтва              = 7031
  |Год перапісу            = 2019
  |Месца па насельніцтве   = 
  |Шчыльнасць              = 
  |Месца па шчыльнасці     = 
  |Нацыянальны склад       = 
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                    = 
  |Месца па плошчы         = 
|Максімальная вышыня       = 
|Сярэдняя вышыня           = 
|Мінімальная вышыня        = 
|Шырата                    = 
|Даўгата                   = 
|Карта                     = 
|Часовойпояс               = 
|Абрэвіятура               = 
|ISO                       = 
|FIPS                      = 
|Код аўтамабільных нумароў = 5
|Сайт                      = https://mrik.gov.by/delenie/ostroshitsko-gorodokskij-selsovet
|Заўвагі                   = 
}}
'''Астрашыцкагарадо́цкі сельсавет'''&lt;ref&gt;{{maps.by|viewate/20665}}&lt;/ref&gt; — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Астрашыцкі Гарадок]].

== Гісторыя ==
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Астрашыцка-Гарадоцкім раёне БССР. З 18 студзеня 1931 года сельсавет у межах гарадской рысы горада [[Мінск|Менск]]а, з 26 мая 1935 года ў складзе Менскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Менскай вобласці. 9 жніўня 1979 года ў склад новаўтворанага [[Бараўлянскі сельсавет|Бараўлянскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты: вёскі [[Курганы (Бараўлянскі сельсавет)|Курганы]], [[Лескаўка]] і пасёлак [[Вопытны]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 9 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).&lt;/ref&gt;.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 5730 чалавек&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]&lt;/ref&gt;, з іх 86,5 % — [[беларусы]], 9,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]&lt;/ref&gt;; паводле перапісу 2019 года — 7031 чалавек&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

{{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}}
{{Мінскі раён}}

[[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет| ]]
[[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]]</text>
      <sha1>42jpxmv7by8dad2rstpl724usg1flrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129515</id>
      <parentid>5129514</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6121" sha1="geqp9tqto8iusr47romes0bgoqthmsv" xml:space="preserve">{{Адміністрацыйная адзінка
|Беларуская назва          = Астрашыцкагарадоцкі сельсавет
|Арыгінальная назва        = 
|Герб                      = 
|Сцяг                      = 
|Краіна                    = [[Беларусь]]
|Статус                    = 
|Гімн                      = 
|Уваходзіць у              = [[Мінскі раён]]
|Уключае                   = 15 населеных пунктаў
|Сталіца                   = [[Астрашыцкі Гарадок]]
|Датаўтварэння             = [[20 жніўня]] [[1924]]
|Скасаванне                = 
|Раздзел                   = 
  |Назва раздзела          = 
|ВУП                       = 
  |Год ВУП                 = 
  |Месца па ВУП            = 
  |ВУП на душу насельніцтва = 
  |Месца па ВУП на душу насельніцтва = 
|Мова                      = 
|Мовы                      = 
|Насельніцтва              = 7031
  |Год перапісу            = 2019
  |Месца па насельніцтве   = 
  |Шчыльнасць              = 
  |Месца па шчыльнасці     = 
  |Нацыянальны склад       = 
  |Канфесійны склад        = 
|Плошча                    = 
  |Месца па плошчы         = 
|Максімальная вышыня       = 
|Сярэдняя вышыня           = 
|Мінімальная вышыня        = 
|Шырата                    = 
|Даўгата                   = 
|Карта                     = 
|Часовойпояс               = 
|Абрэвіятура               = 
|ISO                       = 
|FIPS                      = 
|Код аўтамабільных нумароў = 5
|Сайт                      = 
|Заўвагі                   = 
}}
'''Астрашыцкагарадо́цкі сельсавет'''&lt;ref&gt;{{maps.by|viewate/20665}}&lt;/ref&gt; — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Астрашыцкі Гарадок]].

== Гісторыя ==
Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Астрашыцка-Гарадоцкім раёне БССР. З 18 студзеня 1931 года сельсавет у межах гарадской рысы горада [[Мінск|Менск]]а, з 26 мая 1935 года ў складзе Менскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Менскай вобласці. 9 жніўня 1979 года ў склад новаўтворанага [[Бараўлянскі сельсавет|Бараўлянскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты: вёскі [[Курганы (Бараўлянскі сельсавет)|Курганы]], [[Лескаўка]] і пасёлак [[Вопытны]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 9 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).&lt;/ref&gt;.

Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 5730 чалавек&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]&lt;/ref&gt;, з іх 86,5 % — [[беларусы]], 9,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]&lt;/ref&gt;; паводле перапісу 2019 года — 7031 чалавек&lt;ref&gt;[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987.
* Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с.

{{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}}
{{Мінскі раён}}

[[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет| ]]
[[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]]
[[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]]</text>
      <sha1>geqp9tqto8iusr47romes0bgoqthmsv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Фартух у беларускім народным касцюме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79473</id>
    <revision>
      <id>5129367</id>
      <parentid>4849296</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T18:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24013-25</username>
        <id>166891</id>
      </contributor>
      <comment>Часцей, а не частей</comment>
      <origin>5129367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30885" sha1="kxpok989hrn56dkzxv7zclpy7q5ileb" xml:space="preserve">[[Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|250px|міні|[[Пётр Пятровіч Шарыпа|Пётр Шарыпа]] «Светлы дзень»]]
'''Фарту́х''' (ад {{lang-de|Vortuch}} праз {{lang-pl|fartuch}}), пэўнага крою жаночая адзежа, якую надзяваюць спераду на сукенку, спадніцу, каб засцерагчы іх ад забруджвання; пярэднік. У беларускім нацыянальным жаночым касцюме — абавязковы элемент&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;&gt;[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981&lt;/ref&gt;.

== Назвы фартуха ў розных мясцовасцях Беларусі ==

Для абазначэння фартуха на [[Беларусь|Беларусі]] ўжываліся старажытныя ўсходнеславянскія тэрміны ''«пярэднік», «запон», «запонка», «запан», «затулка», «запаска», «фартушак»'' але ''«хвартух»'' быў найбольш распаўсюджаным. Калі ў рускай вёсцы дадзены від адзення і адпаведны яму тэрмін з’явіліся ў канцы [[XIX стагоддзе|XIX]]— пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] пад уплывам горада, то на Беларусі фартух адносіцца да даўніх відаў адзення. Аб гэтым сведчаць пісьмовыя помнікі XVI—XVII стагоддзящ, дзе дадзены тэрмін фігуруе як звычайны пры апісанні адзення розных слаёў насельніцтва. Аб гэтым жа гаворыць і наяўнасць старажытнай геаметрычнай вышыванай ці тканай арнаментыкі, гарманічна ўвязанай з кроем фартуха.

''«Запон», «запонка»'', як назвы фартуха, лакалізуюцца ў Гродзенскім, Мастоўскім, Жыткавіцкім, Столінскім, Веткаўскім, Камарынскім раёнах; ''«затулка»'' — у Кобрынскім і Драгічынскім раёнах; ''«запаска»'' — у Лельчыцкім раёне. Фартух, сшыты, напрыклад, з кашаміравай хусткі, атрымліваў назву ''«шаляноўка»'', з іншай тканіны — ''«паркалёўка»'', ''«саян»'', ''«саянік»'', ''«пілка»'' і г.д. Завязванне фартуха паверх спадніцы называлася ''«прыпінаць», «павязваць»''.

== Прызначэнне фартуха ==
[[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Staryya Darohi District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|250px|міні|злева|Традыцыйны комплекс летняга адзення. [[Старадарожскі раён]].]]
У канцы XIX — пачатку XX стагоддзя на кожны дзень насілі фартухі палатняныя з даматканіны, на святы — з пакупнога або з кужэльнага хатняга палатна. Фартухі насілі і дзяўчаты, і жанчыны. Без фартуха хадзіць было сорамна, асабліва калі сустрэнеш мужчыну. Без фартуха нельга было хадзіць па ваду да крыніцы і ўвогуле з’яўляцца на людзях. Дзяўчаты насілі фартушкі часцей з пакупной тканіны. Фартух быў і абавязковай прыналежнасцю вясельнага ўбрання маладой. У Кобрынскім раёне Брэсцкай вобласці, напрыклад, нявесце паверх [[андарак]]а «прыпіналіся» два фартухі. Адзін (ніжні) вісеў свабодна (абодва прыгожа вышытыя ці «ператыканыя» чырвоным «горынем»), а другі (верхні) «прытыкаўся» па баках (Брэсцкі раён). Андаракі для нявест звычайна былі аднатонныя (сінія, вішнёвыя, зялёныя і інш.). На Гродзеншчыне (Ваўкавыскі раён, в. Бабры) зверху такога андарака падпяразвалі палатняны фартух, вышыты ці «затканы» [[арнамент]]ам, а па краю прышывалі фальбонку ў выглядзе дробных складачак з пакупной каляровай тканіны. Фартух прыпіналі і нявесце на Гомельшчыне, Брэстчыне і іншых месцах.

== Тканіны ==

Пярэднікі шыліся з палатняных і [[Шарсцяная тканіна|шарсцяных тканін]]. Даныя палявых даследаванняў паказалі, што найбольшы распаўсюд мелі фартухі з палатна.

== Ткацтва фартухоў ==
[[Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|250px|міні|Фрагмент фартуха, 1900-я гг., [[Клімавіцкі раён]]]]
=== Палатняныя ===
Фон у тканінах меў гладкую паверхню і рабіўся ў тэхніцы [[Шматнітовае ткацтва|двухнітовага]], радзей чатырох- або васьмінітовага ткацтва&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;.

У паўночных раёнах Беларусі пярэднікі выглядалі сціпла і затыкаліся часам адной — дзвюма чырвонымі папярочнымі палоскамі&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;. У [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] часам узор прадстаўляў сабой адну шырокую паласу, якая складалася з ромбаў, размешчаных у выглядзе сеткі. Але часцей за ўсё пярэднік упрыгожваўся некалькімі чырвонымі гладкімі ці нешырокімі ўзорнымі палосамі&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;.

На паўднёвым захадзе Беларусі паласаты ўзор размяшчаўся па ўсім полі&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;. Вузкія бардовыя і чырвоныя безузорныя палоскі чаргаваліся з белымі фонавымі пратокамі і знаходзіліся ў верхняй і ніжняй частках пярэдніка, а пасярэдзіне [[Бранае ткацтва|бранай тэхнікай]] ткалася цэнтральная шырокая ўзорыстая паласа&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;.

Пярэднікі з вытканым узорам па ўсім полі сустракаліся на Гродзеншчыне. Узор быў геаметрычны, утвараўся рознакаляровым утком&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;.

=== Шарсцяныя ===

Шарсцяныя тканіны для пярэднікаў у канцы XIX — пачатку XX стагоддзя шырока не выкарыстоўваліся і адзначаны ў асноўным на поўдні краіны і ў цэнтральных раёнах. Ткаліся яны аднатоннымі і безузорнымі. Асноўную ролю тут адыгрываў колер. На шарсцяных пярэдніках ствараўся узор у выглядзе паліхромных палос&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;.

== Шыццё і аздабленне фартухоў ==

[[Файл:Слаўгарадскі гісторыка-краязнаўчы музей 11.jpg|250px|міні|Традыцыйны строй, [[Слаўгарадскі раён]]]]
[[Файл:Білоруси з Бобруйського району.jpg|250px|міні|злева|Беларусы з [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]]. Можна бачыць разнастайнасць фартухоў]]
Традыцыйны беларускі фартух у залежнасці ад шырыні палатна і мясцовых асаблівасцяў шыўся з аднаго, часцей з двух, а ў асноўных выпадках з двух з паловай і трох палотнішчаў. Дэкарыраваўся ён звычана адным або некалькімі папярочнымі бардзюрамі на падоле. Колькасць арнаментальных палос, іх шырыня, кампазіцыйнае размяшчэнне, наяўнасць ці адсутнасць дэкору на завязках (пасках, тычках), у месцах злучэння палотнішчаў вар’іравалася па рэгіёнах. Спосаб выканання дэкору і яго характар, як правіла, былі аднатыпнымі для фартуха і [[кашуля|кашулі]]&lt;ref name=&quot;ГМК&quot;/&gt;, што з’яўлялася адной з важных умоў вобразнага адзінства [[Беларускі нацыянальны касцюм|касцюма]]. Цікава, што параўнальна з кашуляй гэта частка адзення хутчэй зазнавала якія-небудзь змяненні. З канца XIX стагоддзя, напрыклад, усё часцей для фартухоў выкарыстоўваецца куплёны матэрыял, што адпаведна пацягнула за сабой іншы крой. Такія фартухі шыліся з адной полкі і ўпрыгожваліся прышыўной вышаванай фальбонай. На рубяжы стагоддзяў традыцыйны комплекс святочнага адзення ўключаў кашулю, упрыгожаную геаметрычным шыццём ці [[Беларускае народнае ткацтва|ткацтвам]], і фартух з куплёнай тканіны, які не меў выразных рэгіянальных прыкмет. Акрамя таго, тэрытарыяльна традыцыйныя палатняныя фартухі былі пашыраны менш, чым [[кашуля|кашулі]]. Іх не насілі, напрыклад, у асобных раёнах [[Пабужжа|Брэсцкага Пабужжа]], [[Падняпроўе|Падняпроўя]].

Фартухі-«затулкі» з в. [[Лелікава]], [[Павіцце]], [[Радастава]] Драгічынскага раёна Брэсцкай вобласці, якія захоўваюцца ў Брэсцкім краязнаўчым музеі, «прыпінала» сваха зверху саматканай [[спадніца|спадніцы]] з натканымі гарызантальным узорам палосамі. Яе замаўлялі краўцам-яўрэям да 20-ых гг. XX ст.

У пост у шэрагу месцаў сялянкі насілі чорныя фартухі (Усходняе Палессе). У чорных фартухах (в. [[Знаменка (Жыткавіцкі раён)|Знаменка]] Жыткавіцкага раёна) хадзілі і на [[хаўтуры]] і бралі з сабой «плакаць» маленькую вышытую хустачку-«ражок». Вядома, што хавалі жанчын у той самай вопратцы, у якой яны вянчаліся, або ў святочнай, у спадніцах і фартухах у тым ліку. Калі жанчына пры жыцці мела некалькі мужоў, у гроб ёй клалі два фартухі (в. [[Рычоў|Рычаў]] Жыткавіцкага раёна). Цёмныя фартухі ў многіх месцах насілі на працу.

У розных рэгіёнах Беларусі фартухі шылі па-рознаму, па-рознаму іх і ўпрыгожвалі. Былі яны аднаколернымі і проста белымі, і ў пачатку XX стагоддзя прэстыжна было шыць іх з пакупнога палатна ці тонкай шэрсці («шаляновыя»), а таксама з паркалю і сітцу.

Шылі іх з адной, двух, трох полак палатна, збіраючы ў дробную зборку або складкі на паясніцы. Вельмі часта фартухі вышывалі «крыжыкам» ці гладдзю ўнізе 1-2 вузкімі палоскамі геаметрычнага ці расліннага [[арнамент]]у. Пераважную большасць іх знізу падшывалі [[карункі|карункамі]]. Куплялі ў яўрэяў і гатовыя белыя паркалёвыя фартухі з нашыўкай або з вязанай устаўкай.

Распаўсюджаны былі паўсямесна фартухі з фальбонкай («хвальбонка», «брыжыкі», «брыжы»), якую прышывалі пераважна да будзённых фартухоў. Увогуле для паўсядзённай носкі шылі, як правіла, аднаколерныя, з фальбонкай, з закладзенымі па нізе 2-3 невялікімі папярэчнымі складкамі. Часам такі фартух шылі са старога палатна (са зношанай спадніцы, парткоў і г.д.).

У святочныя фартухі сялянкі ўкладвалі ўсё сваё майстэрства [[вышыўка|вышыўкі]], [[Беларускае народнае ткацтва|ткацтва]], пляцення [[Карункі|карункаў]] і г. д. На Усходнім Палессі ([[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкі]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкі]], [[Светлагорскі раён]]ы) фартухі шылі з прошвай па ніжняй частцы і карункамі «сваёй работы», якія прышывалі да нізу. Карункі ўстаўлялі і пасярэдзіне фартуха. Фартух пры гэтым разразалі папалам і ўстаўлялі карункі, а знізу (па падоле) прышывалі яшчэ карункі-«зубы». Нярэдка ўсю гэту прыгажосць дапаўнялі 2-3 чырвоныя гарызантальныя палоскі арнаменту. Фартухі тут шылі не толькі з палатна, але і з іншых тканін: паркалю, «шэляні», «церлаўкі». Чорнага колеру фартухі, якія насілі пераважна старыя жанчыны, упрыгожваліся вышаўкай чырвонымі кветкамі.

Прыгожыя шарсцяныя фартухі-«шаляноўкі» ў канцы ХІХ ст. сялянкі часта называлі «мікалаеўскімі». На фартухах Гомельшчыны вышывалі яшчэ і завязкі фартуха, якія шылі прыкладна 8-10 см шырынёй. Рабілі на фартухах не толькі складкі, але і па тры «зашчыпы», якія таксама былі і на сарочцы.

У [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] Гомельскай вобласці шылі суконныя фартухі, тканыя ў 2 полкі ў рознакаляровыя поласы. Былі яны без завязак, а таму зацягваліся на шнурок.

На Гродзеншчыне фартухі шылі часцей з пакупной тканіны і вышывалі чырвонымі, чорнымі, сінімі ніткамі. Многія сялянкі простае палатно сваёй работы, як фарбаванае, так і белае, стараліся таксама прыгожа вышыць (10 см у нізе чырвонымі і чорнымі ніткамі) і аздобіць карункамі ці фальбонкай па нізе. Святочныя фартухі шылі з тонага кужэльнага палатна, будзённыя — са зрэбнага і зусім проста (з фальбонкай). У царкву і касцёл сялянкі (Мастоўскі, Ваўкавыскі, Зэльвенскі, Слонімскі, Бераставіцкі раёны) павязвалі белыя без вышыўкі «фартушкі» з пакупной тканіны, якія ля пояса закладвалі ў складку, а вакол фартуха прышывалі нешырокую «хвальбонку».

На Міншчыне і Віцебшчыне фартухі шылі такога ж крою: з аборкай «хвальбонка», «скудзеркі», «брынзелькі», «андаляжы» ці са складачкамі. У першай палове XX ст. сустракаліся фартухі з «грудзінкай» на шлейках. Святочныя фартухі тут шылі пераважна белыя, якія «ператыкалі» чырвонымі і чорнымі ніткамі ці вышывалі геаметрычным або раслінным арнаментам. Упрыгожвалі нашыўкай рознакаляровых стужак або прошвай па нізе. Пры наведванні царквы белыя вышытыя фартухі лічыліся абавязковымі. Для штодня для зручнасці іх шылі з цёмнай тканіны, якая не так хутка пэцкалася.

Свае асаблівасці мелі і фартухі ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Шылі іх пераважна з даматканага, надзвычай тонкага і прыгожага кужэльнага палатна і багата «вытыкалі» шарсцянымі пакупнымі ніткамі ў папярэчныя палосы, якія вылучаліся сваёй паліхромнасцю. Дзяўчаты такія фартухі ўпрыгожвалі вышытымі на іх пеўнямі і папарна складзенымі ружамі і іншымі кветкамі, якія былі сімвалам кахання. Пазней для «ператыкання» выкарыстоўвалі баваўняныя ніткі. Палосы на фартухах, якія былі як белыя, так і іншых колераў, былі і папярэчнымі, і прадольнымі.
У якасці паўсядзённага адзення сялянак фартух вядомы да нашагу часу. Фартух цёмнага колеру сялянкі выкарыстоўваюць у час гатавання ежы, працы па гаспадарцы і догляду жывёлы. У сярэдзіне XX ст. побач з фартухамі традыцыйнага крою з’явіліся фартухі з «грудзінкай», «нагруднікамі» (прышытай ці суцэльнакроенай нагруднай часткай), якія выкарыстоўвалі ў хатнім побыце.
Традыцыйнага крою, але з фабрычных тканін, пераважна цёмных колераў, да 70-ых гг. XX ст. шылі спадніцы і фартухі жанчыны старэйшага пакалення. Сярод іх пашыраны былі клятчастыя ці ў палоску [[спадніца|спадніцы]], якія шыліся крыху карацейшымі і зверху якіх у свята падпаразваліся белыя, а ў будзённыя дні квяцістыя фартухі.

== Сімволіка, традыцыі і абрады з выкарыстаннем фартуха ==
[[File:Падол строю з свастычным арнаментам.JPG|250px|thumb|Сялянскі [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартух]] [[Лунінецкі строй|лунінецкага строю]] са [[свастыка|свастычным]] арнаментам, пачатак XX ст. Фота 2012 г.]]
Фартух не толькі складае неабходную частку жаночага адзення, але відавочна адыгрывае вельмі вялікую ролю ў значнасці самой прыстойнасці. Ніякая жанчына, якая шануе сябе, не пакажацца без фартуха перад мужчынам, з якім яна лічыцца як з чалавекам. Пры з’яўленні ў хаце чужога чалавека гаспадыня перш за ўсё глядзіць, ці прыстойна яна адзета, ці падпярэзаны ў яе фартух.

Фартух у беларусаў выконваў абрадавую функцыю. Так, яго выкарыстоўвала маці нявесты, якая несла ў ім жыта для абсыпання маладых. Фартух уваходзіў у спіс адзення, якое дарыла нявеста свякрусе. У асобных месцах свякруха расцілала свой фартух пад ногі нявесткі, каб яна абавязкова наступіла на яго. На думку беларусаў, гэта служыла сімвалам яднання свякрухі і нявесткі.
У [[нацыянальны строй|строі]] жанчын фартух меў сімвалічнае засцерагальнае значэнне, які па народных уяўляннях, ахоўваў лона маці, таму вялікая роля надавалася арнаментацыі фартуха рознымі магічнымі сімваламі: ромбамі, якія ўвасаблялі ўрадлівую зямлю, салярнымі знакамі, выявамі птушак як сімвалаў шчасця, раслінным арнаментам. Фартух удзельнічаў у абрадзе хрышчэння нованароджанага: менавіта на фартуху неслі дзіця на [[хрэсьбіны]].

Фартушок сімвалізаваў радаводную эстафету, прычым верхняя частка і пояс, на якім трымаўся атрыбут жаночай долі, былі чырвонымі, гэта значыць жывот жанчыны — улонне новага жыцця — быў экраніраваны.
На другі дзень вяселля, пасля таго як дзяўчына-нявеста перарадзіцца ў статусе жанчыны-гаспадыні, да яе падыходзіла маці жаніха, здымала фату і вянок і павязвала два атрыбуты жаночай долі: хусцінку ([[намітка|намітку]]) і фартушок.

На Радаўніцу на надмагільныя крыжы (знак роўнасці перад Богам) падвязваюць адпаведныя знакі-сімвалы. На магіле жанчыны такім знакам-сімвалам выступае белы фартушок.
Для аздаблення раскрэсных і [[прыдарожны крыж|прыдарожных крыжоў]] выкарыстоўвалі невялікія, спецыяльна пашытыя фартушкі і стужкі. Белыя і рознакаляровыя павязваліся на 30-40 см ніжэй перакрыжавання на вертыкальным бруску, утвараючы больш чым метровы каскад складак, які нагадваў фалдзістую спаднічку. Каб фартушкі не падымаліся ад ветру, іх «спавівалі» (абмотвалі стужкамі). Прынцыпы «апранання» раскрэсных крыжоў былі даволі класічныя і падобныя ў многіх вёсках усяго палескага рэгіёну. Фартушок — набедраная павязка, пояс, стужка — не вызначаліся асаблівай выдумкай дэкаратыўнага афармлення. Жанчына, якая, прагнучы мець каханага хлопца за мужа, ішла да крыжа, несучы яму белую палатніну ручніка ці фартуха з чырвонымі паскамі.
Фартух дзяўчаты пачыналі насіць пасля дасягнення паўналецця. З фартухом была звязана цэлая сістэма прадпісанняў этыкету і шэраг вераванняў шлюбнага характару. Калі дарогай развяжуцца матузы — муж здрадзіў. Страта фартуха атаясамлівалася са стратай дзявоцкасці. Фартух увасабляў ідэю нараджэння — у яго кідалі чарапкі, каб бясплодная жанчына магла зацяжарыць; ім выціралі сурочаных дзетак.
На [[Кобрын]]шчыне жанчыны павязвалі не адзін, а два фартушкі. Насілі іх так, каб арнамент ніжняга фартушка быў бачны з-пад верхняга. Другі фартушок павязваўся не заўсёды, але абавязкова — у рытуальных выпадках. Напрыклад, калі падчас вяселля свацці ішлі па маладую. Яны павязвалі другі фартушок, падтыкалі яго ў выглядзе кішэні і клалі туды розныя пачастункі: бохан хлеба («каб і ў маладой гэтак жа, як хлеб з рошчыны вырас, жывоцік увесь час падрастаў» — каб у доме было шмат дзяцей), сыр і іншыя.
На [[Палессе|Палессі]] жонка пасля смерці мужа сорак дзён хадзіла, не заплятаючы валасы ў касу, а калі ўдава збіралася яшчэ раз замуж, то да сарака дзён не зашпіляла каўнер [[кашуля|кашулі]] і не завязвала фартуха.

== Гл. таксама ==
* [[Бездзежскі фартушок]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, Ракава В. Л. — Мн.: Беларусь, 2007.
* Кацар М. С. Беларускі арнамент. Ткацтва. Вышыўка / М. С. Кацар. — Мн: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1996.
* Крук, І. І. Сімволіка беларускай народнай культуры / І. І. Крук. — 2 выд.; стэрэат. — Мн.: Ураджай, 1996.
* ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Беларускі арнамент. Ткацтва. Вышыўка / Я. М. Сахута. — Мн.: «Беларуская Энцыклапедыя» імя П. Броўкі, 1996.
* ''Сахута, Я. М.'' Беларускае народнае дэкаратыўна-прыкладное мастацтва / Я. М. Сахута. — Мн.: Беларусь, 1996.
* ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Беларускі ручнік / В. Я. Фадзеева — Мн: Навука і тэхніка, 1994.
* Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989.
* Марчук, Р. «Пайшла як пава, альбо бездзежскіх жанчын відаць здалёк» / Р. Марчук // Маладосць. — 2010. — № 11. — С. 111—113.
* [[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]] Беларускае народнае ткацтва. Мн., 1981. С. 76 — 77

== Спасылкі ==
{{commonscat}}
* [http://ethno.iatp.by/2/e04c.htm Жаночае адзенне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080624103056/http://ethno.iatp.by/2/e04c.htm |date=24 чэрвеня 2008 }}
* [http://21.by/papers_print?id=77327 Бездзежскія фартушкi] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305043616/http://21.by/papers_print?id=77327 |date=5 сакавіка 2016 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Беларускі касцюм]]
[[Катэгорыя:Этнаграфія Беларусі]]</text>
      <sha1>kxpok989hrn56dkzxv7zclpy7q5ileb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Розенгайм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92895</id>
    <revision>
      <id>5129519</id>
      <parentid>5085694</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:58:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>HerrAdams</username>
        <id>65621</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Marct Rosenhaimb.jpg]] → [[File:Wening M170a Rosenheim, Markt.jpg]] bessere Auflösung</comment>
      <origin>5129519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3518" sha1="e12nim25d73gd7egwta4t5m5ml8ej1c" xml:space="preserve">{{НП
 |статус=горад
 |беларуская назва=Розенгайм
 |арыгінальная назва=Rosenheim
 |краіна=Германія
 |від рэгіёна=Землі Германіі{{!}}Зямля
 |рэгіён=Баварыя
 |рэгіён у табліцы=
 |від раёна=раён
 |раён=
 |раён у табліцы=
 |від абшчыны=кіраванне
 |абшчына=
 |абшчына ў табліцы=
 |падпарадкаванне=
 |герб=Wappen Rosenheim Neu.svg
 |сцяг=
 |шырыня герба=
 |шырыня сцяга=
  |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=51 |lat_sec=22
  |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=7 |lon_sec=44
  |CoordAddon=
  |CoordScale=
  |Яндэкскарта=
 |карта краіны=
 |карта рэгіёна=
 |карта раёна=
 |памер карты краіны=250
 |памер карты рэгіёна=
 |памер карты раёна=
 |унутранае дзяленне=
 |від главы=Обербургамістр
 |глава=Андрэас Мэрц
 |дата заснавання=
 |першае згадванне=
 |ранейшыя імёны=
 |статус з=
 |плошча=37,22
 |вышыня цэнтра НП=447
 |від вышыні=
 |клімат=
  |насельніцтва=60 465
 |год перапісу=2007
 |шчыльнасць=
 |агламерацыя=
 |нацыянальны склад=
 |канфесійны склад=
 |этнахаронім=
 |часавы пояс=+1
 |DST=ёсць
 |тэлефонны код=08031
 |паштовы індэкс=83022-83028
 |паштовыя індэксы=
 |аўтамабільны код=RO
 |від ідэнтыфікатара=Ідэнтыфікацыйны код суб'екта самакіравання{{!}}Афіцыйны код
 |лічбавы ідэнтыфікатар=09 1 63 000
 |катэгорыя ў Commons=Rosenheim
 |сайт=http://www.rosenheim.de/
 |мова сайта=de
}}
'''Розенгайм''' — горад у [[Баварыя|Баварыі]] (Германія), стаіць на зліцці [[Ін (рака)|рэк Ін]] і [[Рака Мангфаль|Мангфаль]]. Адміністрацыйны цэнтр [[раён Розенгайм|раёна Розенгайм]], але не з'яўляецца яго часткай.

Упершыню згадваецца ў [[1234]] годзе як рынак.

Насельніцтва горада складае каля 60000 жыхароў, з ваколіцамі - да 125 000. Розенгайм размешчаны на вышыні 446 м над узроўнем мора і займае плошчу 37,22 км ². Недалёка ад горада размешчана маляўнічае возера Кімзэе.

== Гарады-пабрацімы ==
* {{flagicon|France}} [[Брыянсон]], [[Францыя]], з [[1974]]
* {{flagicon|Italy}} [[горад Лаціс|Лаціс]], [[Італія]], з [[1979]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.rosenheim.de rosenheim.de Афіцыйны сайт]

[[Выява:Wening M170a Rosenheim, Markt.jpg|300px|left|Рынак Розенгайма ў 1701 г.]]
[[Выява:Rosenheim 19th century.jpg|300px|left|Розенгайм у 19 ст.]]

{{DEFAULTSORT:Розенгайм}}
[[Катэгорыя:Гарады Баварыі]]
[[Катэгорыя:Беларускія лагеры для перамешчаных асоб]]</text>
      <sha1>e12nim25d73gd7egwta4t5m5ml8ej1c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94843</id>
    <revision>
      <id>5129352</id>
      <parentid>5012537</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23740-40</username>
        <id>166883</id>
      </contributor>
      <origin>5129352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31645" sha1="7lre6mu2fu50wbh3t28gz9sw84wusa4" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч}}
'''Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў''' (нар. {{ДН|30|10|1947}}, [[Баку]]) — савецкі, беларускі {{артыст балета|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{харэограф|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{балетмайстар|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{балетны педагог|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1979), [[Народны артыст СССР]] (1985). У [[1996]] годзе за харэаграфію і пастаноўку балета «[[Страсці (балет)|Рагнеда]]» удастоены звання «Найлепшы харэограф года» і прэміі Benois de la Danse Міжнароднай асацыяцыі танца,

== Біяграфія ==
Скончыў [[Акадэмія рускага балета імя А. Я. Ваганавай|Акадэмію рускага балета імя А. Я. Ваганавай]] ([[1967]]), балетмайстарскае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Ленінградскай дзяржаўнай кансерваторыі імя М. А. Рымскага-Корсакава]] (1973). Працаваў кіраўніком харэаграфічнага гуртка ДК імя 1-й Пяцігодкі ў [[Ленінград]]зе (1967—1968), у 1968—1970 — кіраваў студыяй танца [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]].

У 1973 годзе 26-гадовы Валянцін Елізар’еў стаў галоўным [[балетмайстар]]ам [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага]] [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|тэатра оперы і балета Беларусі]]. У 1982 годзе па стыпендыі [[ЮНЕСКА]] стажыраваўся ў галіне рэжысуры балета ў Парыжы (Францыя).

У 1992—1996 гадах мастацкі кіраўнік балетнай трупы [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]], у 1996—2009 — мастацкі кіраўнік-дырэктар [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]. З 2018 па 2021 год — мастацкі кіраўнік [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікага тэатра оперы і балета Беларусі]].

З 1995 года прафесар [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]. З 1997 года акадэмік Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў (Санкт-Пецярбург). З 1996 года акадэмік [[Міжнародная славянская акадэмія|Міжнароднай славянскай акадэміі]] (Масква).

З 1996 года член Савета Еўропы па культуры. У 2000—2008 гадах член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

== Сям’я ==
Жонка — оперны [[рэжысёр]], заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР, доктар філасофскіх і педагагічных навук, прафесар Беларускай Акадэміі музыкі, педагог [[Маргарыта Ізворска-Елізар'ева]].

Дзеці: сын — Аляксандр, дачка — Ганна, унукі — Баян, Руслан, Мікіта

== Творчасць ==

=== Пастаноўкі балетаў на беларускай сцэне ===
* «{{нп5|Кармэн-сюіта||ru|Кармен-сюита}}» [[Жорж Бізэ|Ж. Бізе]]—{{нп5|Радыён Канстанцінавіч Шчадрын|Р. Шчадрын|ru|Щедрин, Родион Константинович}} (1974), аднаўленне 2019.
* «[[Стварэнне свету (Пятроў)|Стварэнне свету]]» [[Андрэй Паўлавіч Пятроў|А. Пятроў]] (1976),
* «[[Тыль Уленшпігель (балет)|Ціль Уленшпігель]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Я. Глебаў]] (1978; ''у 2004-м узноўлены пад назвай «Легенда пра Уленшпігеля»''),
* «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» [[Арам Ільіч Хачатуран|А. Хачатуран]] (1980),
* «Адажыета» Г. Малер (1981);
* «[[Шчаўкунок]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. Чайкоўскі]] (1982),
* «{{нп5|Carmina Burana (Орф)|Карміна Бурана|ru|Carmina Burana (Орф)}}» [[Карл Орф|К. Орф]] (1983),
* «{{нп5|Балеро (Равель)|Балеро|ru|Болеро (Равель)}}» [[Марыс Равель|М. Равель]] (1984),
* «[[Лебядзінае возера]]» П. Чайкоўскі (мастацкі кіраўнік пастаноўкі) (1985)
* «{{нп5|Вясна свяшчэнная||ru|Весна священная}}» [[Ігар Фёдаравіч Стравінскі|І. Стравінскі]] (1986),
* «[[Рамэа і Джульета (балет Пракоф’ева)|Рамэа і Джульета]]» [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. Пракоф’еў]] (1988),
* «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» [[Людвіг Мінкус|Л. Мінкус]] (1989),
* «[[Страсці (балет)|Страсці]]» («Рагнеда») [[Андрэй Юр’евіч Мдывані|А. Мдывані]] (1995),
* «{{нп5|Вясна свяшчэнная||ru|Весна священная}}» І. Стравінскі (1997, ''2-я рэдакцыя''),
* «Жар-птушка» І. Стравінскі (1998),
* «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячая прыгажуня]]» П. Чайкоўскі (2001).
* «{{нп5|Бахчысарайскі фантан (балет)|Бахчысарайскі фантан|ru|Бахчисарайский фонтан (балет)}}» Б. Асаф’еў (2007) (мастацкі кіраўнік пастаноўкі)
* Юбілейны канцэрт «Балет — мастацтва думкі» (2017)
* «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» А. Хачатуран (2017) (другая рэдакцыя)
* «[[Рамэа і Джульета (балет Пракоф’ева)|Рамэа і Джульета]]» С. Пракоф’еў (2018) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Стварэнне свету (Пятроў)|Стварэнне свету]]» А. Пятроў (2019) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Шчаўкунок]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. Чайкоўскі]] (2020) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Лебядзінае возера]]» П. Чайкоўскі (2021) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячая прыгажуня]]» П. Чайкоўскі (2022) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «Дон Кіхот» Л.Мінкус (2023) (новая аўтарская рэдакцыя)

Творчасць Валянціна Елізар’ева садзейнічала сусветнаму прызнанню беларускага балета.

=== Пастаноўкі балетаў на замежнай сцэне ===
* 1973 — А. Пятроў «Неўміручасць» (Маскоўскі класічны балет, Расія)
* 1974 — С. Пракоф’еў «Класічная сімфонія» (Маскоўскі класічны балет, Расія)
* 1976 — Р. Шчадрын «Настроі» (Вялікі тэатр Саюза ССР, Расія)
* 1977 — Я. Глебаў «Легенда пра Ціля» (Ленінградскі тэатр оперы і балета імя Кірава, Расія)
* 1979 — Балеты Валянціна Елізар’ева («Класічная сімфонія» [[С. Пракоф’еў|С. Пракоф’ева]], «Адажыета» [[Г. Малер]]а, «{{нп5|Кармэн-сюіта||ru|Кармен-сюита}}» [[Ж. Бізэ]]—[[Р. Шчадрын]]а) (Вялікі тэатр, Варшава, Польшча)
* 1990 — А. Адан «{{нп5|Жызэль||ru|Жизель}}» (Славенскі тэатр оперы і балета, Любляна, Югаславія)
* 1993 — Л. Мінкус «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» (Тэатр оперы і балета, Стамбул, Турцыя)
* 1995 — А. Хачатуран «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» (Тэатр оперы і балета, Анкара, Турцыя)
* 2003 — Ц. Пуні «{{нп5|Эсмеральда (балет)|Эсмеральда|ru|Эсмеральда (балет)}}» (Тэатр NBA Ballet Company, Токіа, Японія)
* 2010 — А. Хачатуран «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» (Каірскі оперны тэатр, Егіпет)
* 2011 — Л. Мінкус «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» (Japan Ballet Association, Токіа, Японія)
* 2013 — П. Чайкоўскі «[[Лебядзінае возера]]» (Japan Ballet Association, Токіа, Японія)
* Харэаграфічныя мініяцюры і аднаактныя балеты: «Кантрасты» на музыку Р. Шчадрына, «Дарога» на музыку М. Самойлава, «Паэма» на музыку А. Пятрова и др.
* 2026 — Жорж Бізэ – Радзівон Шчадрын «Кармэн-сюiта» (Дзяржаўны акадэмiчны тэатр оперы i балета Рэспублiкi Комi, Расiя) 

=== У кіно і на тэлебачанні ===
* 1975 — «Фантазія» (тэлефільм-балет) А. Эфраса па аповесці «Вясновыя воды» І. Тургенева (з удзелам М. Плісецкай, фрагменты з музыкі П. Чайкоўскага) (Масква, ЦТ)
* 1979 — «Стварэнне» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, БТ)
* 1987 — «Вяртанне „Вясны“» А. Канеўскага (Мінск, «Беларусьфільм»)
* 1988 — «Вясна свяшчэнная», відэафільм (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1990 — «Рамео і Джульета» (відэафільм) М. Лук’янава (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1991 — «Дон Кіхот» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Балеро» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Кармен-сюіта» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Карміна Бурана» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Щелкунчик» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1993 — «Валянцінаў дзень» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1993 — «Спартак» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1995 — «Страсці»(«Рагнеда») (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1998 — «Жар-птушка» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2000 — «Спартак» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2001 — «Работа, якая называецца сачыненнем» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр», ТРА Саюза)
* 2002 — «Валянцін Елізар’еў» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2003 — «Валянцін Елізар’еў — люстэрка часу» (хранікальна-дакументальны фільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2003 — «Некалькі гісторый з жыцця харэографа» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, ТРА Саюза)
* 2003 — «Балет, балет, балет», да 70-годдзя беларускага балета. Хроніка-дакументальны фільм В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2008 — «Шклоўскі афорт» (хранікальна-дакументальны фільм) Ю. Цвяткова (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2012 — «Беларускі балет. Гісторыя» (мастацка-публіцыстычны фільм) А. Лукашэвіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2014 — «Рагнеда». Інтрыга парыжскай сцэны. Тэлефільм Н. Голубевай і Т. Краўчанка (Мінск, «Зваротны адлік АНТ»)
* 2014 — «Агульны Інтарэс» № 269 ад 09.12.2014 (Міждзяржаўная ТРК «МІР»)
* 2017 — «Панарама з Я. Айзіковічам». ТАА «Кінаманія» па заказу ДУ «ТРА саюзнай дзяржавы»
* 2017 — «Майстры і куміры. Народны артыст СССР і Беларусі — Валянцін Елізар’еў» (Мінск, ТК «Беларусь 3»)
* 2017 — «Балет — мастацтва думкі», Хроніка-дакументальны фільм. Рэжысёры: Алег Лукашэвіч, Аляксандр Аляксееў (Мінск, ТК «Беларусь 1»)
* 2017 — «Камертон», Народны артыст СССР Валянцін Елізар’еў (Мінск, ТК «Беларусь 3»)
* 2017 — Валянцін Елізар’еў — пра свой юбілей, натхненне, сапраўднае і будучае балета (ТК СТВ)
* 2019 — «Тэатр у дэталях. Балет „Рамэа і Джульета“» (Мінск, ТК «Беларусь 3») &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=9fNOatsH6A8&lt;/ref&gt;
* 2019 — «Маркаў. Нічога асабістага» (Мінск, ТК «АНТ») &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=MPEJjv19YJo&lt;/ref&gt;
* 2019 — «У людзях» (РТР-Беларусь) &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?list=PLwv42PED2hOWpnzcbGFUw1sz-UWve5KmP&amp;v=zY0c5mXLJkk&amp;feature=emb_logo&lt;/ref&gt;
* 2020 — «Тэатр у дэталях. Балет „Стварэнне свету“» (Беларусь 3) &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=pb7rLl_xpGI&amp;feature=emb_logo&lt;/ref&gt;
* 2022 — «Елізар’еў» (Мінск, «Белтэлерадыёкампанія», Агенцтва тэлевізійных навін)
* 2024 — «Скажынемаўчы», Народны артыст СССР і БССР, лаўрэат Дзяржпрэміі Валянцін Елізар’еў (Мінск, ТК «Беларусь 1»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=FpYs9x33SME|title=Народный артист СССР и БССР, лауреат Госпремии {{!}} Валентин Елизарьев {{!}} СКАЖИНЕМОЛЧИ|access-date=2024-03-22}}&lt;/ref&gt;

== Прызнанне ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1976)
* [[Народны артыст Беларусі]] (1979)
* [[Народны артыст СССР]] (1985)
* Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996, у аўтарскім калектыве) — ''за балет «[[Страсці (балет)|Страсці]]» («Рагнеда»)''.
* Лаўрэат прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне літаратуры і мастацтва за 2017—2018 гады ([[Саюзная Дзяржава|Расія-Беларусь]])
* Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за дасягненні ў галіне харэаграфічнага мастацтва і ўклад у развіццё міжнародных сувязяў Рэспублікі Беларусь (1998, 2001)
* [[Ганаровы грамадзянін Мінска]] (2007)
* [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]]
* [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР]]
* Прыз «Benois de Danse» Міжнароднай асацыяцыі танца (1996)
* «Чалавек года ў вобласці музычнага мастацтва» з уручэннем прыза «[[Залатая Неферціці]]» (1996)
* «[[Чалавек года ў галіне культуры]]» (2017)
* [[Ордэн Францыска Скарыны]] ([[Беларусь]], 1997).
* [[Ордэн Айчыны]] III ступені ([[Беларусь]], 2003)
* [[Ордэн Айчыны]] II ступені ([[Беларусь]], 2007)
* [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] ([[СССР]], 1981)
* Лаўрэат [[Прэмія імя Е. Міровіча|прэміі імя Е. Міровіча]] (1996)
* Ордэн «За ўнёсак у развіццё расійскай культуры і супрацоўніцтва» (2005).
* Медаль Сяброўства ([[В’етнам]], 1983)
* [[Медаль Пушкіна]] (2007)
* Медаль «Benedictvs XVI Pont.Max.Anno III» ([[Ватыкан]], 2008)
* Медаль ЮНЕСКА «Пяць кантынентаў» ([[Парыж]], 2016)
* Прэмія Усесаюзнага конкурса балетмайстраў ([[Масква]], 1972)
* Прэмія за лепшую сучасную харэаграфію 7-га Міжнароднага конкурса артыстаў балета і харэографаў ([[Масква]], Вялікі тэатр; 1993)
* Лаўрэат Нацыянальнай тэатральнай прэміі ([[Мінск]]; 2011, 2021, 2023 гады)
* «[[Крыштальная Паўлінка]]» — галоўны прыз Саюза тэатральных дзеячаў Беларусі (2012)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР (1976)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР (1983)
* Ганаровая грамата Савета Рэспублікі Нацыянальнага склікання Рэспублікі Беларусь (2007)
* [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2007)
* Падзяка Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (2012)
* Ганаровы знак Міністэрства культуры РБ «За значны асабісты ўклад у развіццё беларускай культуры» (1997)
* Нагрудны знак Міністэрства культуры РБ «За ўклад у развіццё культуры Беларусі» (2003)
* прафесар [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] (з 1995).
* член [[Савет Еўропы|Савета Еўропы па культуры]] (з [[1996]]).
* акадэмік [[Міжнародная славянская акадэмія|Міжнароднай славянскай акадэміі]].
* акадэмік [[Пятроўская акадэмія навук і мастацтваў|Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў]] (з 1997).
* Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2000—2008).
* Ганаровы грамадзянін горада Мінска (2007)
* Ганаровы нагрудны знак «Shusha 270» Міністэрства культуры Азербайджана (2022)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Перапісаць раздзел|трэба аформіць літаратуру адпаведна звычайным стандартам, без лапак (&quot;) і дужак, там дзе гэта зусім не трэба.}}
* Шумілава Э. І. «Праўда балета» (Масква, выд. «Мастацтва», 1976)
* Аркіна Н. Я. «Савецкія балетмайстары: новыя імёны» (Масква, выд. «Веды», 1979)
* «Музыка і харэаграфія сучаснага балета» (выпуск 3) (Ленінград, выд. «Музыка», 1979)
* «Балет. Энцыклапедыя» (Масква, выд. «Савецкая энцыклапедыя», 1981)
* Чурко Ю. М. «Беларускі балетны тэатр» (Мінск, выд. «Беларусь», 1983)
* Чурко Ю. М. «Беларускі балет у асобах» (Мінск, выд. «Беларусь», 1988) — ISBN 5-338-00345-7
* The International Encyclopedia of Dance. Edited by Selma Jeanne Cohen and DANCE PERSPECTIVES FOUNDATION. Oxford University Press. 1998. ISBN 9780195173697
* Чурко Ю. М. «Лінія, якая сыходзіць у бясконцасць» (Мінск, выд. «Полымя», 1999) — ISBN 985-07-0368-7
* バレエ 誕生から現代までの歴史』 [[薄井憲二]]著　音楽之友社　1999年　ISBN 4-276-25013-7
* Бяляева-Чэламбіцька Г. У. «Балет: эпоха Sovietica» (1917—1991) (Масква, выд. «Універсітэт Наталлі Несцеравай», 2005)- ISBN 5-901617-51-7
* Мушынская Т. М. «Валянцін Елізар’еў» (Мн., 1997) — ''паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах'',
* Мушынская Т. М. «Валянцін Елізар’еў» (другое, дапоўненае выданне, Мн., 2003) — ''паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах'',
* {{кніга|аўтар=В.Ф. Голубеў, А.А. Смольский і інш.|загаловак=Хто ёсць хто ў Беларусі. Хто есць хто ў Беларусі. Who is who in Belarus|выдавецтва=Мэджик Мэм|год=2001|старонак=320|isbn=985-6544-16-5}} Чурко Ю. М. «Хореография в зеркале критики» (Минск, изд. «БГУ культуры и искусств», 2010) — ISBN 978-985-6798-57-6
* Чурко Ю. М. «Pro танец» (Мінск, выд. «Чатыры чвэрці», 2011) — ISBN 978-985-6981-80-0
* «Беларусы, якія праславілі Расію. Рускія, якія праславілі Беларусь» (Мінск, БЕЛТА, 2011) — ISBN 978-985-6828-72-3
* «БАЛЕТ XX ВЕК». (Москва, изд. «Балетный круг», 2011) — ISBN 978-5-901818-17-6
* Мільто І. П. «Валянцін Елізар’еў — мастак і чалавек» (Мінск, выд. «Чатыры чвэрці», 2012) — ISBN 978-985-7026-79-1
* «Танцавальны лабірынт. IFMC» (Мінск, выд. «Мэджык», 2013) — ISBN 978-985-6473-97-8
* Васеніна А. «Сучасны танец постсавецкага пространства». Арт. Уланоўскай С. «Елізар’еўская школа». (Масква, выд. «Балетный круг», 2013) — ISBN 978-5-901818-12-1
* «Тут музыка вянчае танец». 50 гадоў кафедры харэаграфіі СПб дзярж. кансерваторыі імя М. А. Рымскага-Корсакава. (выд. «Кампазітар — Санкт-Пецярбург», 2013) — ISBN 978-5-7379-0610-8
* Большая энциклопедия Большого театра Беларуси. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — ISBN 978-98511-0827-1.
* Лохава Г. «Саркіс і Лапачка». — Мінск, «Чатыры чвэрці», 2016. ISBN 978-985-581-038-5
* Розанава В. «Прыма-балерына Кацярына Борчанка. Інтрыгуючы талент» (Санкт-Пецярбург, выд. «Балтыйскія сезоны», 2016) — ISBN 978-5-903368-95-2
* В. Уральская «БАЛЕТ назіранні, заметкі, разважанні». Серыя — Балетны круг (Масква &quot;Рэдакцыя журнала «Балет», 2016) — ISBN 978-5-901818-26-8
* Л. Абызава «Гісторыя харэаграфічнага мастацтва. Айчынны балет XX — пачатку XXI стагоддзя» («Кампазітар — Санкт-Пецярбург, 2017») — ISBN 978-5-7379-0501-9
* «Беларуская дзяржаўная кансерваторыя — акадэмія музыкі. Гісторыя ў асобах 1932—2017» (Мінск, «Мастацкая літаратура», 2017) — ISBN 978-985-02-1800-1
* Чурко Ю. М. Дыялогі, ці Валянцін Елізар’еў: «Балет — мастацтва думкі» (Мінск, выд. Лукашэвіч А. В., 2017) — ISBN 978-985-90433-1-4
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. Валянцін Елізар’еў. Кастрычнік — Лістапад 2017». Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, 2018)
* Валянцін Елізар’еў. «Спартак». Рэпартаж з сучаснага часу: каталог / Аўтар тэксту [[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламов]]; фатограф Мікіта Фядосік. — Мінск: Дзівімакс, 2017.
* «Мікалай Цыскарыдзэ. Дзённік рэктара. 2016—2018». Складальнік і рэдактар — Г. Пятрова (Выдавецтва АРБ, Санкт-Пецярбург, 2018) — ISBN 978-5-93010-118-8
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. „Рамэа і Джульета“. Валянцін Елізар’еў. Лістапад — снежань 2018 г.» Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, 2019)
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. „Стварэнне свету“. Валянцін Елізар’еў. Снежань 2019 г.» Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, «Рэгістр», 2020) — ISBN 978-985-7215-34-8
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ Валянціна Елізар’ева „Шчаўкунок“. Верасень-Снежань, 2020». Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, «Рэгістр», 2021) — ISBN 978-985-90456-6-0
* Ю. Чурко «Харэаграфія — выпадковасць, якая стала лёсам» — Мінск: «Чатыры чвэрці», 2021. — ISBN 978-985-581-477-2
* Плескачэўская І. Феномен Валянціна Елізар’ева. — Мінск: Выд. «Звязда», 2022. — ISBN 978-985-575-339-2
* Прыгодзіч З. Творцы. — Кн. 3. — Мінск: «Мастацкая літаратура», 2022 — ISBN 978-985-02-2099-8
* Плескачэўская І. Валянцін Елізар’еў. Палёт насустрач жыццю. Як нараджаецца балет. — Масква: АСТ, 2023. — ISBN 978-5-17-149413-1
* Прыгодзіч З. К. Незабыўныя сустрэчы-2 — Мінск: «Деловая печать». 2023 — ISBN 978-985-90586-1-5
* Буклет. «Валянцін Елізар’еў. 50 год творчай дзейнасці». Складальнікі: Вольга Ягорава, Наталля Баграцова. (Вялікі тэатр Беларусі, 2023).
* І. Плескачэўская «Плісецкая стыхія на імя Майя. Партрэт на фоне эпохі» (Масква, выд. АСТ, 2024) — ISBN 978-5-17-108528-5

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Елізар’еў Валянцін Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]]</text>
      <sha1>7lre6mu2fu50wbh3t28gz9sw84wusa4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129353</id>
      <parentid>5129352</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-23740-40</username>
        <id>166883</id>
      </contributor>
      <origin>5129353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31644" sha1="fxenprxd9mw5zdn8zgtemo0wmsbn6ue" xml:space="preserve">{{Тэатральны дзеяч}}
'''Валянцін Мікалаевіч Елізар’еў''' (нар. {{ДН|30|10|1947}}, [[Баку]]) — савецкі, беларускі {{артыст балета|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{харэограф|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{балетмайстар|СССР|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{балетны педагог|Беларусі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. [[Народны артыст Беларускай ССР]] (1979), [[Народны артыст СССР]] (1985). У [[1996]] годзе за харэаграфію і пастаноўку балета «[[Страсці (балет)|Рагнеда]]» удастоены звання «Найлепшы харэограф года» і прэміі Benois de la Danse Міжнароднай асацыяцыі танца,

== Біяграфія ==
Скончыў [[Акадэмія рускага балета імя А. Я. Ваганавай|Акадэмію рускага балета імя А. Я. Ваганавай]] ([[1967]]), балетмайстарскае аддзяленне [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Ленінградскай дзяржаўнай кансерваторыі імя М. А. Рымскага-Корсакава]] (1973). Працаваў кіраўніком харэаграфічнага гуртка ДК імя 1-й Пяцігодкі ў [[Ленінград]]зе (1967—1968), у 1968—1970 — кіраваў студыяй танца [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскага дзяржаўнага ўніверсітэта]].

У 1973 годзе 26-гадовы Валянцін Елізар’еў стаў галоўным [[балетмайстар]]ам [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага]] [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|тэатра оперы і балета Беларусі]]. У 1982 годзе па стыпендыі [[ЮНЕСКА]] стажыраваўся ў галіне рэжысуры балета ў Парыжы (Францыя).

У 1992—1996 гадах мастацкі кіраўнік балетнай трупы [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]], у 1996—2009 — мастацкі кіраўнік-дырэктар [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета Рэспублікі Беларусь]]. З 2018 па 2021 год — мастацкі кіраўнік [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Вялікага тэатра оперы і балета Беларусі]].

З 1995 года прафесар [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]]. З 1997 года акадэмік Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў (Санкт-Пецярбург). З 1996 года акадэмік [[Міжнародная славянская акадэмія|Міжнароднай славянскай акадэміі]] (Масква).

З 1996 года член Савета Еўропы па культуры. У 2000—2008 гадах член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]] Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь.

== Сям’я ==
Жонка — оперны [[рэжысёр]], заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР, доктар філасофскіх і педагагічных навук, прафесар Беларускай Акадэміі музыкі, педагог [[Маргарыта Ізворска-Елізар'ева]].

Дзеці: сын — Аляксандр, дачка — Ганна, унукі — Баян, Руслан, Мікіта

== Творчасць ==

=== Пастаноўкі балетаў на беларускай сцэне ===
* «{{нп5|Кармэн-сюіта||ru|Кармен-сюита}}» [[Жорж Бізэ|Ж. Бізе]]—{{нп5|Радыён Канстанцінавіч Шчадрын|Р. Шчадрын|ru|Щедрин, Родион Константинович}} (1974), аднаўленне 2019.
* «[[Стварэнне свету (Пятроў)|Стварэнне свету]]» [[Андрэй Паўлавіч Пятроў|А. Пятроў]] (1976),
* «[[Тыль Уленшпігель (балет)|Ціль Уленшпігель]]» [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Я. Глебаў]] (1978; ''у 2004-м узноўлены пад назвай «Легенда пра Уленшпігеля»''),
* «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» [[Арам Ільіч Хачатуран|А. Хачатуран]] (1980),
* «Адажыета» Г. Малер (1981);
* «[[Шчаўкунок]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. Чайкоўскі]] (1982),
* «{{нп5|Carmina Burana (Орф)|Карміна Бурана|ru|Carmina Burana (Орф)}}» [[Карл Орф|К. Орф]] (1983),
* «{{нп5|Балеро (Равель)|Балеро|ru|Болеро (Равель)}}» [[Марыс Равель|М. Равель]] (1984),
* «[[Лебядзінае возера]]» П. Чайкоўскі (мастацкі кіраўнік пастаноўкі) (1985)
* «{{нп5|Вясна свяшчэнная||ru|Весна священная}}» [[Ігар Фёдаравіч Стравінскі|І. Стравінскі]] (1986),
* «[[Рамэа і Джульета (балет Пракоф’ева)|Рамэа і Джульета]]» [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. Пракоф’еў]] (1988),
* «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» [[Людвіг Мінкус|Л. Мінкус]] (1989),
* «[[Страсці (балет)|Страсці]]» («Рагнеда») [[Андрэй Юр’евіч Мдывані|А. Мдывані]] (1995),
* «{{нп5|Вясна свяшчэнная||ru|Весна священная}}» І. Стравінскі (1997, ''2-я рэдакцыя''),
* «Жар-птушка» І. Стравінскі (1998),
* «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячая прыгажуня]]» П. Чайкоўскі (2001).
* «{{нп5|Бахчысарайскі фантан (балет)|Бахчысарайскі фантан|ru|Бахчисарайский фонтан (балет)}}» Б. Асаф’еў (2007) (мастацкі кіраўнік пастаноўкі)
* Юбілейны канцэрт «Балет — мастацтва думкі» (2017)
* «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» А. Хачатуран (2017) (другая рэдакцыя)
* «[[Рамэа і Джульета (балет Пракоф’ева)|Рамэа і Джульета]]» С. Пракоф’еў (2018) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Стварэнне свету (Пятроў)|Стварэнне свету]]» А. Пятроў (2019) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Шчаўкунок]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. Чайкоўскі]] (2020) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Лебядзінае возера]]» П. Чайкоўскі (2021) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячая прыгажуня]]» П. Чайкоўскі (2022) (новая аўтарская рэдакцыя)
* «Дон Кіхот» Л.Мінкус (2023) (новая аўтарская рэдакцыя)

Творчасць Валянціна Елізар’ева садзейнічала сусветнаму прызнанню беларускага балета.

=== Пастаноўкі балетаў на замежнай сцэне ===
* 1973 — А. Пятроў «Неўміручасць» (Маскоўскі класічны балет, Расія)
* 1974 — С. Пракоф’еў «Класічная сімфонія» (Маскоўскі класічны балет, Расія)
* 1976 — Р. Шчадрын «Настроі» (Вялікі тэатр Саюза ССР, Расія)
* 1977 — Я. Глебаў «Легенда пра Ціля» (Ленінградскі тэатр оперы і балета імя Кірава, Расія)
* 1979 — Балеты Валянціна Елізар’ева («Класічная сімфонія» [[С. Пракоф’еў|С. Пракоф’ева]], «Адажыета» [[Г. Малер]]а, «{{нп5|Кармэн-сюіта||ru|Кармен-сюита}}» [[Ж. Бізэ]]—[[Р. Шчадрын]]а) (Вялікі тэатр, Варшава, Польшча)
* 1990 — А. Адан «{{нп5|Жызэль||ru|Жизель}}» (Славенскі тэатр оперы і балета, Любляна, Югаславія)
* 1993 — Л. Мінкус «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» (Тэатр оперы і балета, Стамбул, Турцыя)
* 1995 — А. Хачатуран «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» (Тэатр оперы і балета, Анкара, Турцыя)
* 2003 — Ц. Пуні «{{нп5|Эсмеральда (балет)|Эсмеральда|ru|Эсмеральда (балет)}}» (Тэатр NBA Ballet Company, Токіа, Японія)
* 2010 — А. Хачатуран «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» (Каірскі оперны тэатр, Егіпет)
* 2011 — Л. Мінкус «[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» (Japan Ballet Association, Токіа, Японія)
* 2013 — П. Чайкоўскі «[[Лебядзінае возера]]» (Japan Ballet Association, Токіа, Японія)
* 2026 — Жорж Бізэ – Радзівон Шчадрын «Кармэн-сюiта» (Дзяржаўны акадэмiчны тэатр оперы i балета Рэспублiкi Комi, Расiя)
* Харэаграфічныя мініяцюры і аднаактныя балеты: «Кантрасты» на музыку Р. Шчадрына, «Дарога» на музыку М. Самойлава, «Паэма» на музыку А. Пятрова и др.

=== У кіно і на тэлебачанні ===
* 1975 — «Фантазія» (тэлефільм-балет) А. Эфраса па аповесці «Вясновыя воды» І. Тургенева (з удзелам М. Плісецкай, фрагменты з музыкі П. Чайкоўскага) (Масква, ЦТ)
* 1979 — «Стварэнне» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, БТ)
* 1987 — «Вяртанне „Вясны“» А. Канеўскага (Мінск, «Беларусьфільм»)
* 1988 — «Вясна свяшчэнная», відэафільм (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1990 — «Рамео і Джульета» (відэафільм) М. Лук’янава (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1991 — «Дон Кіхот» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Балеро» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Кармен-сюіта» (відэафільм) Г. Мікалаева (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Карміна Бурана» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1992 — «Щелкунчик» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1993 — «Валянцінаў дзень» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1993 — «Спартак» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1995 — «Страсці»(«Рагнеда») (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 1998 — «Жар-птушка» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2000 — «Спартак» (тэлефільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2001 — «Работа, якая называецца сачыненнем» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр», ТРА Саюза)
* 2002 — «Валянцін Елізар’еў» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2003 — «Валянцін Елізар’еў — люстэрка часу» (хранікальна-дакументальны фільм) В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2003 — «Некалькі гісторый з жыцця харэографа» (відэафільм) В. Шавялевіча (Мінск, ТРА Саюза)
* 2003 — «Балет, балет, балет», да 70-годдзя беларускага балета. Хроніка-дакументальны фільм В. Шавялевіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2008 — «Шклоўскі афорт» (хранікальна-дакументальны фільм) Ю. Цвяткова (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2012 — «Беларускі балет. Гісторыя» (мастацка-публіцыстычны фільм) А. Лукашэвіча (Мінск, «Белвідэацэнтр»)
* 2014 — «Рагнеда». Інтрыга парыжскай сцэны. Тэлефільм Н. Голубевай і Т. Краўчанка (Мінск, «Зваротны адлік АНТ»)
* 2014 — «Агульны Інтарэс» № 269 ад 09.12.2014 (Міждзяржаўная ТРК «МІР»)
* 2017 — «Панарама з Я. Айзіковічам». ТАА «Кінаманія» па заказу ДУ «ТРА саюзнай дзяржавы»
* 2017 — «Майстры і куміры. Народны артыст СССР і Беларусі — Валянцін Елізар’еў» (Мінск, ТК «Беларусь 3»)
* 2017 — «Балет — мастацтва думкі», Хроніка-дакументальны фільм. Рэжысёры: Алег Лукашэвіч, Аляксандр Аляксееў (Мінск, ТК «Беларусь 1»)
* 2017 — «Камертон», Народны артыст СССР Валянцін Елізар’еў (Мінск, ТК «Беларусь 3»)
* 2017 — Валянцін Елізар’еў — пра свой юбілей, натхненне, сапраўднае і будучае балета (ТК СТВ)
* 2019 — «Тэатр у дэталях. Балет „Рамэа і Джульета“» (Мінск, ТК «Беларусь 3») &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=9fNOatsH6A8&lt;/ref&gt;
* 2019 — «Маркаў. Нічога асабістага» (Мінск, ТК «АНТ») &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=MPEJjv19YJo&lt;/ref&gt;
* 2019 — «У людзях» (РТР-Беларусь) &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?list=PLwv42PED2hOWpnzcbGFUw1sz-UWve5KmP&amp;v=zY0c5mXLJkk&amp;feature=emb_logo&lt;/ref&gt;
* 2020 — «Тэатр у дэталях. Балет „Стварэнне свету“» (Беларусь 3) &lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=pb7rLl_xpGI&amp;feature=emb_logo&lt;/ref&gt;
* 2022 — «Елізар’еў» (Мінск, «Белтэлерадыёкампанія», Агенцтва тэлевізійных навін)
* 2024 — «Скажынемаўчы», Народны артыст СССР і БССР, лаўрэат Дзяржпрэміі Валянцін Елізар’еў (Мінск, ТК «Беларусь 1»)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=FpYs9x33SME|title=Народный артист СССР и БССР, лауреат Госпремии {{!}} Валентин Елизарьев {{!}} СКАЖИНЕМОЛЧИ|access-date=2024-03-22}}&lt;/ref&gt;

== Прызнанне ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1976)
* [[Народны артыст Беларусі]] (1979)
* [[Народны артыст СССР]] (1985)
* Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996, у аўтарскім калектыве) — ''за балет «[[Страсці (балет)|Страсці]]» («Рагнеда»)''.
* Лаўрэат прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне літаратуры і мастацтва за 2017—2018 гады ([[Саюзная Дзяржава|Расія-Беларусь]])
* Спецыяльная прэмія Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь за дасягненні ў галіне харэаграфічнага мастацтва і ўклад у развіццё міжнародных сувязяў Рэспублікі Беларусь (1998, 2001)
* [[Ганаровы грамадзянін Мінска]] (2007)
* [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР]]
* [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР]]
* Прыз «Benois de Danse» Міжнароднай асацыяцыі танца (1996)
* «Чалавек года ў вобласці музычнага мастацтва» з уручэннем прыза «[[Залатая Неферціці]]» (1996)
* «[[Чалавек года ў галіне культуры]]» (2017)
* [[Ордэн Францыска Скарыны]] ([[Беларусь]], 1997).
* [[Ордэн Айчыны]] III ступені ([[Беларусь]], 2003)
* [[Ордэн Айчыны]] II ступені ([[Беларусь]], 2007)
* [[Ордэн Дружбы народаў (СССР)|Ордэн Дружбы народаў]] ([[СССР]], 1981)
* Лаўрэат [[Прэмія імя Е. Міровіча|прэміі імя Е. Міровіча]] (1996)
* Ордэн «За ўнёсак у развіццё расійскай культуры і супрацоўніцтва» (2005).
* Медаль Сяброўства ([[В’етнам]], 1983)
* [[Медаль Пушкіна]] (2007)
* Медаль «Benedictvs XVI Pont.Max.Anno III» ([[Ватыкан]], 2008)
* Медаль ЮНЕСКА «Пяць кантынентаў» ([[Парыж]], 2016)
* Прэмія Усесаюзнага конкурса балетмайстраў ([[Масква]], 1972)
* Прэмія за лепшую сучасную харэаграфію 7-га Міжнароднага конкурса артыстаў балета і харэографаў ([[Масква]], Вялікі тэатр; 1993)
* Лаўрэат Нацыянальнай тэатральнай прэміі ([[Мінск]]; 2011, 2021, 2023 гады)
* «[[Крыштальная Паўлінка]]» — галоўны прыз Саюза тэатральных дзеячаў Беларусі (2012)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР (1976)
* Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета Беларускай ССР (1983)
* Ганаровая грамата Савета Рэспублікі Нацыянальнага склікання Рэспублікі Беларусь (2007)
* [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (2007)
* Падзяка Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (2012)
* Ганаровы знак Міністэрства культуры РБ «За значны асабісты ўклад у развіццё беларускай культуры» (1997)
* Нагрудны знак Міністэрства культуры РБ «За ўклад у развіццё культуры Беларусі» (2003)
* прафесар [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] (з 1995).
* член [[Савет Еўропы|Савета Еўропы па культуры]] (з [[1996]]).
* акадэмік [[Міжнародная славянская акадэмія|Міжнароднай славянскай акадэміі]].
* акадэмік [[Пятроўская акадэмія навук і мастацтваў|Пятроўскай акадэміі навук і мастацтваў]] (з 1997).
* Член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2000—2008).
* Ганаровы грамадзянін горада Мінска (2007)
* Ганаровы нагрудны знак «Shusha 270» Міністэрства культуры Азербайджана (2022)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{Перапісаць раздзел|трэба аформіць літаратуру адпаведна звычайным стандартам, без лапак (&quot;) і дужак, там дзе гэта зусім не трэба.}}
* Шумілава Э. І. «Праўда балета» (Масква, выд. «Мастацтва», 1976)
* Аркіна Н. Я. «Савецкія балетмайстары: новыя імёны» (Масква, выд. «Веды», 1979)
* «Музыка і харэаграфія сучаснага балета» (выпуск 3) (Ленінград, выд. «Музыка», 1979)
* «Балет. Энцыклапедыя» (Масква, выд. «Савецкая энцыклапедыя», 1981)
* Чурко Ю. М. «Беларускі балетны тэатр» (Мінск, выд. «Беларусь», 1983)
* Чурко Ю. М. «Беларускі балет у асобах» (Мінск, выд. «Беларусь», 1988) — ISBN 5-338-00345-7
* The International Encyclopedia of Dance. Edited by Selma Jeanne Cohen and DANCE PERSPECTIVES FOUNDATION. Oxford University Press. 1998. ISBN 9780195173697
* Чурко Ю. М. «Лінія, якая сыходзіць у бясконцасць» (Мінск, выд. «Полымя», 1999) — ISBN 985-07-0368-7
* バレエ 誕生から現代までの歴史』 [[薄井憲二]]著　音楽之友社　1999年　ISBN 4-276-25013-7
* Бяляева-Чэламбіцька Г. У. «Балет: эпоха Sovietica» (1917—1991) (Масква, выд. «Універсітэт Наталлі Несцеравай», 2005)- ISBN 5-901617-51-7
* Мушынская Т. М. «Валянцін Елізар’еў» (Мн., 1997) — ''паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах'',
* Мушынская Т. М. «Валянцін Елізар’еў» (другое, дапоўненае выданне, Мн., 2003) — ''паралельна на беларускай, рускай і англійскай мовах'',
* {{кніга|аўтар=В.Ф. Голубеў, А.А. Смольский і інш.|загаловак=Хто ёсць хто ў Беларусі. Хто есць хто ў Беларусі. Who is who in Belarus|выдавецтва=Мэджик Мэм|год=2001|старонак=320|isbn=985-6544-16-5}} Чурко Ю. М. «Хореография в зеркале критики» (Минск, изд. «БГУ культуры и искусств», 2010) — ISBN 978-985-6798-57-6
* Чурко Ю. М. «Pro танец» (Мінск, выд. «Чатыры чвэрці», 2011) — ISBN 978-985-6981-80-0
* «Беларусы, якія праславілі Расію. Рускія, якія праславілі Беларусь» (Мінск, БЕЛТА, 2011) — ISBN 978-985-6828-72-3
* «БАЛЕТ XX ВЕК». (Москва, изд. «Балетный круг», 2011) — ISBN 978-5-901818-17-6
* Мільто І. П. «Валянцін Елізар’еў — мастак і чалавек» (Мінск, выд. «Чатыры чвэрці», 2012) — ISBN 978-985-7026-79-1
* «Танцавальны лабірынт. IFMC» (Мінск, выд. «Мэджык», 2013) — ISBN 978-985-6473-97-8
* Васеніна А. «Сучасны танец постсавецкага пространства». Арт. Уланоўскай С. «Елізар’еўская школа». (Масква, выд. «Балетный круг», 2013) — ISBN 978-5-901818-12-1
* «Тут музыка вянчае танец». 50 гадоў кафедры харэаграфіі СПб дзярж. кансерваторыі імя М. А. Рымскага-Корсакава. (выд. «Кампазітар — Санкт-Пецярбург», 2013) — ISBN 978-5-7379-0610-8
* Большая энциклопедия Большого театра Беларуси. — Минск: Беларуская энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2014. — ISBN 978-98511-0827-1.
* Лохава Г. «Саркіс і Лапачка». — Мінск, «Чатыры чвэрці», 2016. ISBN 978-985-581-038-5
* Розанава В. «Прыма-балерына Кацярына Борчанка. Інтрыгуючы талент» (Санкт-Пецярбург, выд. «Балтыйскія сезоны», 2016) — ISBN 978-5-903368-95-2
* В. Уральская «БАЛЕТ назіранні, заметкі, разважанні». Серыя — Балетны круг (Масква &quot;Рэдакцыя журнала «Балет», 2016) — ISBN 978-5-901818-26-8
* Л. Абызава «Гісторыя харэаграфічнага мастацтва. Айчынны балет XX — пачатку XXI стагоддзя» («Кампазітар — Санкт-Пецярбург, 2017») — ISBN 978-5-7379-0501-9
* «Беларуская дзяржаўная кансерваторыя — акадэмія музыкі. Гісторыя ў асобах 1932—2017» (Мінск, «Мастацкая літаратура», 2017) — ISBN 978-985-02-1800-1
* Чурко Ю. М. Дыялогі, ці Валянцін Елізар’еў: «Балет — мастацтва думкі» (Мінск, выд. Лукашэвіч А. В., 2017) — ISBN 978-985-90433-1-4
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. Валянцін Елізар’еў. Кастрычнік — Лістапад 2017». Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, 2018)
* Валянцін Елізар’еў. «Спартак». Рэпартаж з сучаснага часу: каталог / Аўтар тэксту [[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламов]]; фатограф Мікіта Фядосік. — Мінск: Дзівімакс, 2017.
* «Мікалай Цыскарыдзэ. Дзённік рэктара. 2016—2018». Складальнік і рэдактар — Г. Пятрова (Выдавецтва АРБ, Санкт-Пецярбург, 2018) — ISBN 978-5-93010-118-8
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. „Рамэа і Джульета“. Валянцін Елізар’еў. Лістапад — снежань 2018 г.» Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, 2019)
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ. „Стварэнне свету“. Валянцін Елізар’еў. Снежань 2019 г.» Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, «Рэгістр», 2020) — ISBN 978-985-7215-34-8
* Фотаальбом «ІМГНЕННІ Валянціна Елізар’ева „Шчаўкунок“. Верасень-Снежань, 2020». Фатограф Аляксей Казнадзей, www.kaznadey.com (Мінск, «Рэгістр», 2021) — ISBN 978-985-90456-6-0
* Ю. Чурко «Харэаграфія — выпадковасць, якая стала лёсам» — Мінск: «Чатыры чвэрці», 2021. — ISBN 978-985-581-477-2
* Плескачэўская І. Феномен Валянціна Елізар’ева. — Мінск: Выд. «Звязда», 2022. — ISBN 978-985-575-339-2
* Прыгодзіч З. Творцы. — Кн. 3. — Мінск: «Мастацкая літаратура», 2022 — ISBN 978-985-02-2099-8
* Плескачэўская І. Валянцін Елізар’еў. Палёт насустрач жыццю. Як нараджаецца балет. — Масква: АСТ, 2023. — ISBN 978-5-17-149413-1
* Прыгодзіч З. К. Незабыўныя сустрэчы-2 — Мінск: «Деловая печать». 2023 — ISBN 978-985-90586-1-5
* Буклет. «Валянцін Елізар’еў. 50 год творчай дзейнасці». Складальнікі: Вольга Ягорава, Наталля Баграцова. (Вялікі тэатр Беларусі, 2023).
* І. Плескачэўская «Плісецкая стыхія на імя Майя. Партрэт на фоне эпохі» (Масква, выд. АСТ, 2024) — ISBN 978-5-17-108528-5

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Елізар’еў Валянцін Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Беларускай ССР]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мінска]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 2-га склікання]]
[[Катэгорыя:Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 3-га склікання]]
[[Катэгорыя:Узнагароджаныя Ганаровай граматай Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР]]</text>
      <sha1>fxenprxd9mw5zdn8zgtemo0wmsbn6ue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чак Норыс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99806</id>
    <revision>
      <id>5129488</id>
      <parentid>5114981</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:06:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="rmk1lyyo7kgxbwlwpc0fakgqqjnzrxt" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Чак Норыс''' ({{lang-en|Chuck Norris}}), сапраўднае імя '''Карлас Рэй Норыс малодшы''' ({{lang-en|Carlos Ray Norris Jr.}}; {{ВДП}}) — амерыканскі {{акцёр|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|баявікоў}} і майстар баявых мастацтваў, зорка [[Галівуд]]у, папулярны выканаўца галоўных роляў у фільмах-баевіках яго брата [[Аарон Норыс|Аарона Норыса]].

Першая яго сур'ёзная роля — у фільме «Шлях дракона» з [[Брус Лі|Брусам Лі]]. Шырока вядомы па ролі Кордэла Уокера ў тэлесерыяле «Круты Уокер: правасуддзе па-тэхаску».

Чак Норыс быў сяміразовым чэмпіёнам свету па [[каратэ]] сярод прафесіяналаў і стварыў уласны віду адзінаборстваў — чун-кук-до.

Дзякуючы свайму вобразу непераможнага героя, Чак Норыс стаў героем мемаў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons}}
* [http://www.chucknorris.com/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110208162652/http://www.chucknorris.com/ |date=8 лютага 2011 }} {{ref-en}}
* {{facebook|officialchucknorrispage|Чака Норыса}} {{ref-en}}
* {{twitter|chucknorris|Чак Норыс}} {{ref-en}}
* [http://www.chucknorrisfacts.com/ Факты пра Чака Норыса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070512120301/http://www.chucknorrisfacts.com/ |date=12 мая 2007 }} {{ref-en}}
* [http://imdb.com/name/nm0001569/ Чак Норыс] {{ref-en}} на сайце [[Internet Movie Database]]
* {{YouTube|_dddmTF__Mc|Чак Норрис и Энтони Дюран. Архивный выпуск СМАКа.|logo=1}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Норыс Чак}}
[[Катэгорыя:Акцёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]]</text>
      <sha1>rmk1lyyo7kgxbwlwpc0fakgqqjnzrxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кафля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>112728</id>
    <revision>
      <id>5129458</id>
      <parentid>5128918</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:53:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="rpjka0ycwy1n1eai9r7xre5qlszzlsn" xml:space="preserve">[[Выява:Кафля з Брагіна.jpg|thumb|250px|Кафля з Брагіна]]
[[Файл:Партрэтная кафля з Лагойска.jpg|250px|міні|Партрэтная кафля з Лагойска]]

'''Кафля''' (ад {{lang-de|Kachel}}) — керамічныя пліткі прамавугольнай ці квадратнай формы для абліцоўкі інтэр'еру (печы, каміны, ванны пакой). Адрозніваецца ад абліцовачных архітэктурных пакрыццяў сістэмай мацавання, якая забяспечвае трываласць кафлі ў муроўцы печы пры значным перападзе тэмператур і яе лінейных памераў у час нагрэву.

Вырабляецца з сярэднепластычных ганчарных маргелістых і фаянсавых глін. Сфармаваную кафлю высушваюць, абпальваюць у печы пры тэмпературы 1150 градусаў.

== Беларуская кафля ==
У Беларусі кафля вядома з пачатку XIV ст. Трапіла з Еўропы, магчыма, з Германіі. Паводле тэхналогіі вытворчасці, канструкцый, выкарыстання і дэкору яна мае трывалыя гістарычныя разнавіднасці. 

Раннія [[Гаршковая кафля|гаршковыя кафлі]] (XIV — XVII стст.) мелі функцыю галаснікоў-каларыфераў, служылі для аблягчэння і мацавання скляпенняў глінабітных печаў. 

У канцы XV — XVI стст. існавала пераходная форма ад гаршковай да каробчатай кафлі, у якой вонкавая пласціна была прарэзанай. Такую кафлю (кратавую) часта вылучаюць у асобны тып. Яна вядома з раскопак у [[Вільня|Вільні]], [[Полацк]]у і [[Клецк]]у.

З XV ст. на змену гаршковай паступова прыходзіць каробчатая кафля. Яна мае вонкавую пласціну, адфармаваную з дапамогай глінянай, драўлянай, гіпсавай або металічнай формы і прымацаваную з тыльнага боку румпы з дзіркамі для мацавання.

== Літаратура ==
* Трусаў, А. Кафля / Алег Трусаў // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. / Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. Т. 4: Кадэты — Ляшчэня. — Мн.: БелЭн, 1997. — 431 с. — С. 152 — 153. — ISBN 985-11-0100-1.
* Трусаў, А. А. Кафля / А. А. Трусаў // Археалогія Беларусі: энцыклапедыя: у 2 т. / [склад. Ю. У. Каласоўскі; рэдкалегія: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш.]. Т. 1: А ― К. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009. — 492, [1] c. — С. 430 — 432. — ISBN 978-985-11-0353-5.
* {{Крыніцы/БелЭн|8|Кафля|Трусаў, А. А., Угрыновіч, У. В.|188—189|А. А. Трусаў, У. В. Угрыновіч}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Tiles}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Кафля| ]]
[[Катэгорыя:Аздобныя матэрыялы]]</text>
      <sha1>rpjka0ycwy1n1eai9r7xre5qlszzlsn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5129341</id>
      <parentid>5127841</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:50:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5129341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2146" sha1="b5mpw2koc4pnl2e8z3nrr4jlti4ud1l" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Валянцін Карлавіч Зэйлерт|2026-04-18T08:47:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Ранча Зора|2026-04-17T20:11:20Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Паўлу Лемінскі|2026-04-17T15:54:35Z|NachtReisender}}
{{Новы артыкул|Mos Def|2026-04-17T12:22:35Z|Vlad Shmeklia}}
{{Новы артыкул|Сэмюэл Джонсан|2026-04-17T11:20:28Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Джордж Орд|2026-04-17T07:07:32Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Яанна Героўская-Калаўр|2026-04-16T21:59:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Шкленнік|2026-04-16T21:40:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Юзаф Ежы Гільзэн|2026-04-16T10:29:34Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК «Гомельскія рысі»|2026-04-16T09:49:50Z|Slavazai1973}}
{{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Алімпія-моладзевая|2026-04-16T09:43:22Z|Slavazai1973}}
{{Новы артыкул|Ганна Федасееўна Сабачка-Шостак|2026-04-16T09:01:02Z|Culamar}}
{{Новы артыкул|Жак Дуаён|2026-04-16T08:59:13Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Макар Кудрыч|2026-04-16T08:54:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Пустынныя ваўкі|2026-04-16T08:53:18Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Грыгорый (епіскап полацкі)|2026-04-16T08:41:22Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Булгарыны|2026-04-16T07:50:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Шарль Берлен|2026-04-16T05:39:04Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Ян Аўгуст Гільцэн|2026-04-15T13:48:15Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|808s &amp; Heartbreak|2026-04-15T11:21:59Z|Vlad Shmeklia}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b5mpw2koc4pnl2e8z3nrr4jlti4ud1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Да перайменавання</title>
    <ns>4</ns>
    <id>131069</id>
    <revision>
      <id>5129310</id>
      <parentid>5125311</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:45:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StachLysy</username>
        <id>62453</id>
      </contributor>
      <comment>/* Неверагодны лёс Амэлі Пулен → Неверагодны лёс Амелі Пулен */</comment>
      <origin>5129310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69997" sha1="lyj9ppyolme5rmeh58r721qb9pmulxn" xml:space="preserve">{{Index box}}
{{shortcut|ВП:ДП}}
{{/Шапка}}

= Бягучыя абмеркаванні =
{{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&amp;action=edit&amp;section=1|class=mw-ui-progressive}}

''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў''
== [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] ==
У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна  [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03)

== [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]])

== Сысуны і млекакормячыя ==
У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах.
Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя.
На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць:

==== Катэгорыі ====
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны неагену]],
[[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]],
[[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]],
[[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]],
[[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], 
[[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], 
[[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]],
[[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]],

==== Шаблоны ====
[[:Шаблон:Сысуны]]

Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць:

[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]],
[[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]],
[[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]].

==== Артыкулы ====
[[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]]

--[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03)

: падпішыцеся калі ласка праз &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03)

:Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03)

{{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]])

:{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] ==
Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз &quot;е&quot; досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03)
:: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова &quot;сьнег&quot; праз &quot;ь&quot; — думаю, назву б узялі, а &quot;ь&quot; прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз &quot;е&quot;: [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз &quot;э&quot;. Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03)
:::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна.
:::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо 
:::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу 
:::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу
:::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03)
:::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж.
:::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03)
У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03)

== [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «э» і «е»'''&lt;br&gt;

Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў:
літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных;
літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.'''

У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''&lt;br&gt;

У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю:
«і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных,
«ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.&lt;br&gt;

У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова.
&lt;br&gt;

«-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»&lt;br&gt;

Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03)

:Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] ==
Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.&lt;br&gt;

'''Перадача гука [h]'''
&lt;br&gt;
Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».&lt;br&gt;

Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.&lt;br&gt;

'''Перадача галоснага [ɛ]&lt;br&gt;'''
У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э».
Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].&lt;br&gt;

'''Перадача гуку [ð]&lt;br&gt;'''
Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд).
Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».&lt;br&gt;

'''Перадача спалучэння -er&lt;br&gt;'''
У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»:
* у пачатку слова,
* пасля галосных,
* пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»).
У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.&lt;br&gt;

Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]»
[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)

:у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як &quot;д&quot;, з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] ==
На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03)
: падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення &lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03)
:Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03)

== [[Гміна Радзівілаўка]] → [[Радзівілаўка]] ==
Артыкул пра вёску, не пра гміну. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 20:04, 20 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}}. Сапраўды, не гміна, а вёска. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 20:36, 20 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Згодны з аргументамі намінатара [[Удзельнік:Duntsov|Duntsov]] ([[Размовы з удзельнікам:Duntsov|размовы]]) 08:14, 24 сакавіка 2026 (+03)

== [[Збігнеў Бжазінскі]] ==
Чаму прозвішча Бжазінскі напісана з літарай «а»? Арыгінальнае напісанне прозвішча ({{lang-pl|Brzeziński}}) з літарай «e», па-беларуску з літарай «э» – Бжэзінскі? [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 18:31, 14 сакавіка 2026 (+03)

:відаць, аканне паспрабавалі перадаць. Для польскіх імёнаў нібы так, мусім захаваць ненаціскную э. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:11, 24 сакавіка 2026 (+03)
:: Гэта не так, большасць галосных гукаў польскай мовы ([i], [y], [u], [e], [o], [a]) не змяняюцца пад націскам. Глядзіце тут: [https://tutpl.ru/2-2-glasnye-zvuki.html] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:13, 24 сакавіка 2026 (+03)
:{{Не пераймяноўваць}}, пра яго ёсць артыкул у [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.03.djvu_138 БелЭн], там пададзена такая формы. Шкада, што ў самім артыкуле пра гэта аніякай згадкі. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:09, 7 красавіка 2026 (+03)
::{{зроблена}} [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 13:20, 13 красавіка 2026 (+03)

== [[Хвалебная рэвалюцыя]] → [[Слаўная рэвалюцыя]] ==
Згодна з БелЭн ([https://archive.org/details/bel-enc-be/Bielaruskaja_encyklapedyja.14/page/510 т. 14, с. 510]). [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 17:50, 6 сакавіка 2026 (+03)

:{{Перайменаваць}} згодна з аўтарытэтнай крыніцай. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:19, 7 сакавіка 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}, АК [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:14, 24 сакавіка 2026 (+03)

== [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] ==
Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03)

:Выглядае як &quot;скрылёк&quot;, прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03)
::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03)
:А навошта перакладаць &quot;slice of life&quot; даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03)
::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03)
:::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды &quot;slice of life&quot; - гэта &quot;повседневность&quot;. Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03)
:А гэта ж гучыць як &quot;слайс&quot;? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул &quot;слайс&quot; ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03)
::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03)

== Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан ==
Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя:

* [[Сьюзен Хэйвард]]
* [[С’юзан Сарандан]]
* [[Сьюзен Пэвэнсі]]
* [[Сьюзан Вулдрыдж]]
* [[Сьюзан Полгар]]
* [[Сьюзан Дэнфард]]
* [[С’юзан Франсія]]

Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03)

:Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен.
:Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03)
:Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта'''  [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Вяжанка]] → [[Вежанка]] ==
Чарговае гвалтаванне беларускай тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 28 студзеня 2026 (+03)

:{{перайменаваць}}, але мне здаецца, што лепш даць нейкую больш канкрэтную крыніцу, а не проста пошук у выданні. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:17, 24 сакавіка 2026 (+03)
::падправіў зноску, здаецца вось так выглядае лепей. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:14, 25 сакавіка 2026 (+03)
:::У выданні працуе Рэдакцыйная рада, якая ўзгадняе назвы. У Беларусі такім жа чынам складаліся той жа тапанімічны даведнік Рапановіча, ён проста глядзеў напісанні ў беларускіх газетах. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:19, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Цёрнер]] → Тэрнер ==
Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: &quot;Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр&quot;. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03)

:перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі 
:§12 Зычныя д, т і дз,
:4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03)
::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03)
:::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03)
::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі:
::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах.
::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. &quot;Т&quot; захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца &quot;адваротная сумяшчальнасць&quot;, вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03)
:::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03)
:'''Перадача спалучэнняў -er і -ur'''
:У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»:
:* у пачатку слова,
:* пасля галосных,
:* пасля беларускіх цвёрдых зычных.
:Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''.
:У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&amp;oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[Бакалажэва]] → [[Бакаларава]] ==
Чарговы прыклад шкоднай працы ў галіне тапаніміі ў гэтым раздзеле Вікіпедыі. Перанесці пад сапраўдную беларускую назву.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03)

:не ўпэўнены, наколькі можна падаваць Гістарычны атлас як адзіную крыніцу для сучаснага напісання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:09, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Калі сустрэнеце іншае напісанне па-беларуску — можна паспрачацца. Пакуль што ёсць толькі такое, а іншых няма. Ну, дадаў яшчэ адно з гугл-кніг. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:16, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] ==
Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03)

:калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Сэйны]] → [[Сейны]] ==
Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:30, 17 студзеня 2026 (+03)
:Дарэчы, чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:31, 17 студзеня 2026 (+03)
:{{перайменаваць}}, але глядзі вышэй маю заўвагу па крыніцах [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:06, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Семятычы]] → [[Сямятычы]] ==
Традыцыйная і найбольш распаўсюджаная беларуская назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 14:11, 17 студзеня 2026 (+03)

:{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:07, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Гонёндз]] → [[Ганёндз]] ==
Традыцыйная беларускай назва. Замацаваная ў тым ліку ў нашай Вікі, гл. [[Пётр з Ганёндза]].--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:05, 16 студзеня 2026 (+03)

:{{перайменаваць}} + заўвага па крыніцах вышэй [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:08, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] ==
Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03)

== [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] ==
Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) 

:слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03)
::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Ласосьна Велька]] → [[Ласосна Вялікая]] ==
Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:12, 14 студзеня 2026 (+03)

:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Длугасельцы]] → [[Даўгасельцы]] ==
Правільная назва па-беларуску.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:14, 13 студзеня 2026 (+03)

:{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:12, 25 сакавіка 2026 (+03)

== [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] ==
Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03)

:варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03)

== [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] ==
''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03)

:заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03)
:{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03)

== [[Валаваны]] → [[Канапэ]] ==
Валаваны не фіксуюцца ў слоўніках, канапэ ёсць у БРС 2012 на вербуме. Дый увогуле варта праверыць, ці ўжываецца гэтае «валаваны» недзе яшчэ і ці варта яго пакідаць у артыкуле. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:27, 13 кастрычніка 2025 (+03)

== [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] ==
Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03)
: Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03)
::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта &quot;інтэрнэт-карпарацыя&quot; - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя.
::ChatGPT прапанаваў варыянт &quot;Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце&quot; і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03)
:::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03)
::::Таксама падтрымаю варыянт &quot;ICANN&quot; [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03)

== [[Аўдыя]] → [[Аўдыа]] ==
Паводле правіл сучаснай арфаграфіі, спалучэнне галосных &quot;іо&quot; перадаецца як &quot;іа&quot; на канцы запазычаных слоў, напрыклад: Токіа, адажыа, трыа, партфоліа, капрычыа, сальфеджыа, імпрэсарыа і г. д. --[[Удзельнік:Buchienvaldycz|Buchienvaldycz]] ([[Размовы з удзельнікам:Buchienvaldycz|размовы]]) 20:45, 18 верасня 2025 (+03)

:{{не пераймяноўваць}} такой лексемы і словаўтваральнай адзінкі няма. Ёсць варыянты «аўдыё-» і «аўдыя-», як і з радыё-/радыя- (тут нават розніца ў значэннях ёсць) і інш. Ёсць ужо ўжыванне «аўдыя», па аналогіі з «медыя», паходзіць з англамоўнай практыкі, як я разумею, даволі свежае словаўжыванне. Таксама ўлічвайце, што мы маем справу з абстрактным тэрмінам, гэта вельмі істотна. Даволі складаны выпадак, у якім дакладна нельга арыентавацца выключна на правілы, нам прыходзіцца арыентавацца на практыку словаўжывання і словаўтварэння. Апошнім часам нібыта складваецца кансэнсус вакол «аўдыя» ў тэрмінолагаў. Падрабязна аргументацыю раскрыць не магу, але тут хутчэй за ўсё сумесь практыкі з тым фактам, што гэта вельмі шырокае, абстрактнае паняцце. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:41, 18 верасня 2025 (+03)
:{{не пераймяноўваць}} якраз паводле апошніх змяненняў пішацца аўдыя-. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:45, 26 сакавіка 2026 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] ==
Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03)

:{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03)

== [[Лявон Бароўскі]] → [[Леан Бароўскі]] ==
Палепшаючы старонку, спадарства, я знайшоў асобны артыкул у [[ЭГБ]] за подпісам Уладзіміра Конана. Там гісторык літаратуры названы Леанам (яго польскае імя — Leon). У мяне пытанне да супольнасці, як правільна будзе. Ці мы называем усіх, а не толькі беларусаў Лявонамі альбо ўсё-ж такі пішам у артыкулах пра палякаў менавіта Леан. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 01:54, 26 жніўня 2025 (+03)

:Не адаптоўваем польскія імёны пад беларускія варыянты, калі такога няма ў крыніцах. Калі нідзе няма Лявона, то няма чаго абмяркоўваць і трэба перайменаваць як у АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:54, 26 жніўня 2025 (+03)
::[https://philosophy.by/wp-content/store/history-of-philosophic-thought-vol-4.pdf Тут]  і [https://studfile.net/preview/5440056/ тут] выкарыстоўваецца форма Лявон. У БелЭн аднак Леан. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 01:17, 27 жніўня 2025 (+03)
: {{супраць}}. Шасцітомнае выданне «Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі», падрыхтаванае Інстытутам філасофіі НАН Беларусі, — аўтарытэтная крыніца. Там напісана: Лявон Бароўскі. Шэсць старонак у чацвёртым томе прысвечаны Л. Бароўскаму і яго дзейнасці. Выданне 2017 года, у аўтарскі калектыў У. М. Конан таксама ўваходзіць. &quot;Леан Бароўскі&quot; выкарыстоўваецца ў першым томе Энцыклапедыі гісторыі Беларусі, выдадзеным у 1993 годзе, і ў другім томе Беларускай энцыклапедыі, выдадзеным у 1996 годзе. Выкарыстанне &quot;Леан&quot; у дадзеным выпадку можна лічыць састарэлым. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 27 жніўня 2025 (+03)
:Лявона мусім пакінуць, бо ёсць шмат дзе, але ці асноўным найменнем -- пытанне. Гэта тычыцца амаль усіх Леанаў, што з абшараў сучаснай Беларусі або неяк, на думку аўтараў, датычаць беларускасці. Тым часам як у іх саміх ідэнтычнасць было польскай і імя адпаведна Леан. Як мне здаецца, гэта ўжо беларускі перакос, які наследуе расійскую традыцыю ўсё перайначваць. Яны як пачалі з 1772 года, так і да 1917 года такую практыку мелі -- Юзаф, сын Тадэвуша, аказваўся Іосіфам Фамічом -- у жыцці ніколі так не назваўся, але ў афіцыйных паперах па-руску мусіў пісацца так, часам не паслядоўна. То трэба нейкую палітыку на гэты конт выпрацаваць, што асноўным &quot;Лявон&quot; рабіць, калі ёсць сведчанні, што сам ён карыстаўся такім імем хоць эпізадычна. У астатніх выпадках, для асоб з польскай ідэнтычнасцю -- &quot;Леан&quot;. І з іншымі імёнамі таксама. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:30, 5 кастрычніка 2025 (+03)
::Да гэта ж пытання. Даем паўстанку 1863 года ў расійскай традыцыі -- [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыяй Мацвееўнай Ямант]]. А яе брат Юзаф у гэтай самай традыцыі быў Іосіфам Мацвеевічам Ямантам, добра, хоць артыкул пра яго так не названы, толькі даведкава даецца такі варыянт. Чорны жарт і не меней. У нас шмат такога, бо нешта бралася з даведніка &quot;Асветнікі...&quot; і падобных, а туды трапіла часам папросту з Бракгаўза і Эфрона, а то і са спраў і папер карнікаў таго паўстання. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:47, 8 кастрычніка 2025 (+03)

== [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? ==
Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу &quot;пісьменнік на нейкай мове&quot; немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова &quot;ідыш&quot; скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03)

:[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03)

== [[Юліуш]], [[Юліўш]], [[Юліюш]], [[Юльюш]] → [[Юліюш]] ==
У беларускай Вікіпедыі сустракаюцца розныя варыянты гэтага польскага імя, варта б было, каб быў адзіны. Пытанне паўстала пры падрыхтоўцы артыкула пра {{lang-pl|Juliusz Machulski}}. На вырыянце &quot;Юліюш&quot; не настойваю, але пры пошуку ў беларускіх медыя сустракаецца.

Таксама ўжо маем пэўны &quot;ўзор&quot; - Геніюш (Geniusz???).

Таксама вынікі гэтага абмеркавання, на мой погляд, могуць паўплываць на перадачу такіх імён як Dariusz, Mariusz, Eugeniusz і пад. --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 09:16, 3 чэрвеня 2025 (+03)

:У Беларускай Энцыклапедыі - Юл'''ью'''ш Славацкі. У Энцыклапедыя гісторыі Беларусі - Юл'''іу'''ш Фартунат Косак. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:24, 3 чэрвеня 2025 (+03)
::Юліуш на маё вока выглядае вельмі экзатычна, хаця маем жа афіцыйна слова &quot;менеджар&quot;. [[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 22:20, 3 чэрвеня 2025 (+03)
::Юліуш, вядома ж, не адпавядае правапісу. А чытаецца з устаўным [ў] - іўу Прынамсі, я так помню--[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 12:00, 11 чэрвеня 2025 (+03)
:::Калі не адпавядае нават правапісу, і будзе супольнасцю прынятае адпаведнае рашэнне, то трэба ў Вікіпедыі паправіць Юліушаў - у нас яны сустракаюцца ў тэкстах артыкулаў, а ёсць і асобныя артыкулы [[Юліуш Косак|'''Юліуш''' Косак]], [[Ігнацы Юліуш Пілсудскі|Ігнацы '''Юліуш''' Пілсудскі]]  --[[Удзельнік:Maksim Harecki|Maksim H.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim Harecki|размовы]]) 17:16, 11 чэрвеня 2025 (+03)
::тут пытанне транскрыпцый, якое можа ісці ўразрэз з беларускім традыцыйным напісаннем і вымаўленнем. Можа атрымацца як англійскім імем Isaac, якое ў залежнасці ад асобы пішацца па рознаму, як склалася ў крыніцах. Таму і з некаторымі польскімі імёнамі для некаторых асоб можа дамінаваць нейкая свая форма ў крыніцах і мы мусім яе пакідаць (таму дакладна Юльюш Славацкі, бо АК), але калі ў беларускіх тэкстах няма сталай перадачы імя для нейкай асобы (асабліва тычыцца сучаснікаў), то мусім выкарыстоўваць нейкія паслядоўныя правілы. ТКП можна выкарыстоўваць звычайна, але вось тут той прыклад, калі ТКП паказвае сябе як непрыгодная сістэма для перадачы імёнаў асоб, там будзе «Юлюш», што, так сказаць, «ні ў якія вароты». Тут мусіць быць паслядоўным для ўсіх спалучэнняў, дзе i стварае гук замест палаталізацыі зычнага, як Julian, Fabiusz, Heliodor etc., і не стаіць на канцы слова (там іншыя працэсы, як Natalia, Julia, Emilia і г.д.). У польскай мове ў такіх пазіцыях адбываецца пераход i у j, што таксама фіксуе польскі Вікіслоўнік, які абапіраецца на PWN (хаця ў маёй моўнай практыцы, я не чую, каб палякі казалі тут моцнае j, яно досыць рэдукаванае). Беларускія аналагі гэтых імён таксама звычайна ідуць з палаталізацыяй, як імёны Гальяш (тое ж Eliasz), Валяр’ян (Walerian), Фабіян (Fabian), Емяльян (Emilian), але на usz на канцы — маем скарачэнне да й: Юлій, Арсеній. У любым выпадку я бачу нейкі паралелізм у перадачы ёты ў беларускім і польскім літаратурным вымаўленні (калі няма j у вымаўленні, то не палаталізуем), застаецца толькі пытанне, пісаць ь ці і перад палаталізаванай галоснай. У дадзеным выпадку, раз маем у крыніцах ужо форму Юльюш, то можна пайсці па больш бяспечнай сцежцы ў дадзены момант і абраць гэтую форму як эталон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:02, 21 ліпеня 2025 (+03)
:::Падтрымаю пададзеныя вышэй аргументы — форма &quot;Юльюш&quot; выглядае найболей распаўсюджанай ў аўтарытэтных крыніцах. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:54, 27 снежня 2025 (+03)
: {{Супраць}}. У беларускіх крыніцах часцей Юліуш.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:14, 13 сакавіка 2026 (+03)
::А можаце падаць больш канкрэтыкі? Пакуль што цяжка да канца сфармуляваць кансэнсус. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:09, 24 сакавіка 2026 (+03)

{{/Падвал}}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]]</text>
      <sha1>lyj9ppyolme5rmeh58r721qb9pmulxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхась Сеўрук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134859</id>
    <revision>
      <id>5129456</id>
      <parentid>5119212</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:51:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Памяць */ удакладненне</comment>
      <origin>5129456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19223" sha1="edyyfq8h3u8redheng3p9i7ryi40v88" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Сеўрук}}
{{Мастак
| імя                 = Міхась Сеўрук
| партрэт             = Міхаіл Сеўрук.jpg
| шырыня =
| загаловак        = &lt;small&gt;Міхась Сеўрук. «Аутапартрэт». 1938&lt;/small&gt; 
| імя пры нараджэнні = 
| дата нараджэння    = 
| месца нараджэння   =  
| дата смерці = 
| месца смерці =  
| нацыянальнасць =
| грамадзянства =
| заняткі =
| вучоба =
| плынь =
| працы =
| вікісховішча = 
}}
'''Міха́сь Се́ўрук''', поўнае імя '''Міхаі́л Канстанці́навіч Се́ўрук'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{lang-be-latin|Michaś Sieŭruk|1}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=[[Язэп Малецкі|Dr. J. Malecki]]|загаловак=Vystaŭka abrazoŭ Piotry Sierhijeviča|арыгінал=|спасылка=https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1936-001.nlb.pdf|аўтар выдання=|выданне=[[Шлях моладзі|Шлях Моладзі. Šlach Moładzi]]|тып=часапіс|месца=[[Вільня|Vilnia]]|выдавецтва=|год=1936|выпуск=|том=|нумар=1|старонкі=12—13|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|мова=|ref=|archive-url=|archive-date=}}&lt;/ref&gt;; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[мастак]]-[[Жывапіс|жывапісец]] і [[графіка (мастацтва)|графік]].

== Біяграфія ==
[[Выява:2005. Stamp of Belarus 0619.jpg|thumb|270px|Марка з працай «Жніво» (1937), выдадзеная ў 2005 годзе|злева]]
[[Выява:Envelope with original stamp «Painting. M. K. Sevruk» of Belarusian post 2020.jpg|thumb|270px|справа|Маркіраваны канверт (2020) з карцінай «На сенажаці» (1953)]]
Нарадзіўся ў [[Варшава|Варшаве]], дзе на той момант рэвізорам-эканамістам Надвісленскай чыгункі працаваў яго бацька, У 1909 годзе сям’я пераехала ў [[Брэст]], дзе Міхась Сеўрук пайшоў у першы клас гімназіі. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] сям’я эвакуіравалася ў [[Масква|Маскву]], дзе на фармаванне зацікаўленасці жывапісам вялікае ўражанне зрабіла наведванне [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]. 

У 1919 годзе сям’я вярнулася ў мястэчка [[Сноў]], дзе праваслаўным святаром служыў дзед па маці Стэфан. У выніку [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] гэтыя землі канчаткова адышлі да [[Польшча|Польшчы]] ([[Заходняя Беларусь]]). У 1926 годзе скончыў [[Нясвіжская гімназія|Нясвіжскую гімназію]]. У 1927 годзе пасля звальнення з тэрміновай службы ў польскай арміі з’ехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе 18 верасня напісаў прашэнне аб залічэнні на мастацкі факультэт [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта Стэфана Баторыя]], дзе, сярод іншых, быў вучнем [[Фердынанд Рушчыц|Фердынанда Рушчыца]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://czasopis.pl/mihas-se-ruk-mastak-jaki-pragina-sja-pad-sistjemu/|title=Міхась Сеўрук: мастак, які прагінаўся пад сістэму - Czasopis|website=czasopis.pl|date=2025-11-30|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Першыя два гады навучання аддаваў перавагу скульптуры ў майстэрні [[Баляслаў Балзукевіч|Баляслава Балзукевіча]]. З трэцяга курса перайшоў у майстэрню да [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людаміра Сляндзінскага]]. Сярод яго любімых настаўнікаў быў таксама [[Аляксандр Штурман]], які вёў майстэрню пейзажу. Скончыўшы мастацкі факультэт у 1932 годзе, жыў і працаваў у Вільні.

У выставах пачаў удзельнічаць з 1937 года. Разам з [[Язэп Драздовіч|Язэпам Драздовічам]], [[Пётра Сергіевіч|Пётрам Сергіевічам]], [[Язэп Міхайлавіч Горыд|Язэпам Горыдам]] быў адным з арганізатараў [[Віленскае таварыства мастакоў|Віленскага таварыства мастакоў]]. Сябраваў з [[Пётра Сергіевіч|Пётрам Сергіевічам]]&lt;ref name=&quot;Он рисовал людей труда&quot;&gt;[http://nesvizh1223.ucoz.ru/news/on_risoval_ljudej_truda/2010-03-02-522 Он рисовал людей труда] // Таямніцы Нясвіжа&lt;/ref&gt;.

Па [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну|паходзе Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэнні гэтых земляў да БССР]], з 1939 года жыў у [[Нясвіж]]ы. Пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] выкладаў маляванне і чарчэнне ў агульнаадукацыйнай школе, кіраваў мастацкай студыяй пры Доме культуры. Член Саюза мастакоў БССР з 1946 года.

У сярэдзіне 1950-х гадоў адна з карцін Міхася Сеўрука была раскрытыкавана савецкімі мовазнаўцамі за «безсюжэтнасць», пасля чаго мастак амаль не выстаўляў свае працы. Першая персанальная выстаўка Сеўрука адбылася ў Мінску праз год пасля яго смерці&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Памёр у Нясвіжы. Пахаваны на мясцовых могілках.

== Творчасць ==
Аўтар прац у [[Станковае мастацтва|станковым]] жывапісе і графіцы. Як пісаў [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктар Шматаў]], «у асобных малюнках Сяўрука адчуваецца пэўны ўплыў Сляндзінскага з яго імкненнем да манументалізацыі і абагульнення формы, яе скульптурнасці»&lt;ref&gt;''Шматаў В. Ф.'' Міхась Канстанцінавіч Сеўрук. — Мінск, 1980. — С. 14.&lt;/ref&gt;. Пачатковым працам характэрны рысы [[рамантызм]]у. Больш познія работы вызначаюцца народнасцю вобразаў. Сярод мастацкіх прац: тэматычныя жывапісныя кампазіцыі «На ўборцы буракоў» (1936), «Жніво» (1937), «Новы дом» (1968), графічныя творы «Віленская Alma mater» (1937) і інш.

Аўтар вокладак часопіса «Калоссе», зборнікаў вершаў [[Максім Танк|Максіма Танка]] «На этапах» (1936) і песень [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]] «Наша песня» (1938).

У пасляваенныя гады па-ранейшаму шмат маляваў, пераважна партрэты, выкананыя алоўкам, [[сангіна]]й, вуглём. Большасць карцін 1960—1970-х гадоў прысвечана людзям калгаснай вёскі. Таксама займаўся [[Дрэварыт|дрэварытам]], [[Афорт|афортам]], [[Медзярыт|медзярытам]], [[Кніжная графіка|кніжнай графікай]].

Працы Сеўрука захоўваюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]], музеях Вільні, квартэры-музеі, а таксама ў фондах [[Нясвіжскі гісторыка-краязнаўчы музей|Нясвіжскага раённага гісторыка-краязнаўчага музея]] (1114 работ)&lt;ref name=&quot;Он рисовал людей труда&quot;/&gt;.

У 2024 годзе вярнуліся з-за мяжы 15 твораў жывапісу і графікі Міхася Сеўрука, якія перададзены ў склад нясвіжскіх музейных фондаў&lt;ref&gt;{{cite web|author = |authorlink = |date =|url =https://viartanne.by/cultural-value/?arrFilter_NAME=&amp;arrFilter_AUTHOR=%D1%81%D0%B5%D1%9E%D1%80%D1%83%D0%BA&amp;arrFilter_LOCATION=&amp;arrFilter_1523_MIN=&amp;arrFilter_1524_MAX=&amp;arrFilter_1543_MIN=&amp;arrFilter_1543_MAX=&amp;set_filter=%D0%92%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%86%D1%8C |title =База даных вернутых, перамешчаных і страчаных культурных каштоўнасцей беларускага паходжання/ Сеўрук |publisher = |access-date = |language = }}&lt;/ref&gt;.

== Памяць ==
* У 1980 годзе ў [[Палац мастацтва (Мінск)|Палацы Мастацтваў]] упершыню адбыўся шырокі паказ творчасці Міхася Сеўрука.
* Мемарыяльная дошка ў [[Нясвіж]]ы (1989, скульптар [[Уладзімір Пятровіч Слінчанка|У. Слінчанка]])&lt;ref name=&quot;БЭ15&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|15|Слінчанка Уладзімір Пятровіч|Петэрсон Э. А.|9}}&lt;/ref&gt;.
* 9 ліпеня 1996 года ў [[Нясвіж|Нясвіжы]] адкрыта [[Кватэра-музей Міхаіла Канстанцінавіча Сеўрука|кватэра-музей Міхася Сеўрука]], у 2013 годзе экспазіцыя была пашыраная і абноўленая.
* У 2005 годзе (да 100-годдзя мастака) прайшла юбілейная выстава ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]].
* 27 лютага 2025 года ў Палацавым будынку Нясвіжа адчынілася выстаўка «Міхаіл Сеўрук. Дакрануцца да невядомага», прымеркаваная да 120–годдзя з дня нараджэння мастака&lt;ref&gt;{{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://web.facebook.com/Niasvizh/posts/pfbid02R4giLYdjL7tGz51MJgxz8Ya45s63Coek9ANzrK2ioQyP6KHHsYQhpzHgsWXaB1A4l |title =Паведамленне Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка  «Нясвіж»|publisher = |access-date = |language = ru }}&lt;/ref&gt;. Выдадзены ілюстраваны каталог выстаўкі&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар =  .|частка = |загаловак =Міхаіл Сеўрук. Дакрануцца да невядомага : каталог часовай экспазіцыі, прысвечанай 120–годдзю з дня нарадження мастака |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне =[[Нацыянальны гісторыка-культурны музей-запаведнік «Нясвіж»]] |месца =Мінск. |выдавецтва=Колорград |год =2025|том = |старонкі = |старонак =59|серыя = |isbn =978-985-896-964-6|тыраж =300}}&lt;/ref&gt;.  
* 17 кастрычніка 2025 — 14 студзеня 2026 года ў Нацыянальным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь працавала рэтраспектыўная выстаўка «Міхась Сеўрук. Ідылія» да 120–годдзя з дня нараджэння мастака. У экспазіцыі было прадстаўлена больш за 120 твораў жывапісу і графікі з калекцый музеяў Беларусі і прыватных збораў, рэдкія архіўныя фотаздымкі&lt;ref&gt;{{cite web|author = |authorlink = |date =19 лiстапада 2025 |url =https://kultura-info.by/view/3059/U_formulah_klas%D1%96chnaga_mastactva |title =У формулах класічнага мастацтва|publisher = |access-date = |language = }}&lt;/ref&gt;.

{{external media
| topic    = &lt;small&gt;Работы Міхася Сеўрука&lt;/small&gt;
| align    = 
| width    = 28%
| image1   = [http://www.kimpress.by/i/content/pi/cult/227/3043/7-3.jpg «Жняя»]
| image2   = [http://www.sb.by/upload/medialibrary/430/430fe05386a18c40b69ba167898aa273.jpg «Старыя хаты над Віленкай»]
| image3   = [http://www.artmuseum.by/assets/images/Gallery/VirtualVystavki/Sevruk/Zatva.jpg «Жніво»]
| image4   = [http://www.artmuseum.by/assets/images/Gallery/VirtualVystavki/Sevruk/Devushki_2.jpg «Дзяўчаты»]
| image5   = [http://www.artmuseum.by/assets/images/News/2015_August/Reka-vremeni/02217.jpg «На сенажаці»]
| image6   = [https://www.artmuseum.by/by/assets/images/Gallery/VirtualVystavki/Family_day/kp-17605.jpg «Групавы партрэт дзяцей»]
| image7   = [https://istoknemana.ucoz.org/nesvij_vyst/avtoportret.jpg «Аўтапартрэт»]
| image8   = [https://gdb.rferl.org/A7F6E42F-1994-4BD2-B6CF-7AE5FD747FEF_cx0_cy19_cw0_w1023_r1_s.jpg «Зіма ў вёсцы»]
}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Сеўрук Міхаіл Канстанцінавіч|Салодкіна Л. У, [[Мікола Купава|Купава М. М.]]|356—357}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Се́ўрук Міхаіл Канстанцінавіч|659}}
* {{кніга|аўтар =|частка = |загаловак =Міхаіл Сеўрук. Жывапіс. Графіка. Альбом|арыгінал = |спасылка = |адказны = складальнік і кіраўнік праекта М. Н. Канавалаў |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва=Паліграфкамбінат|год =2012|том = |старонкі = |старонак =102|серыя = |isbn =978-985-6791-69-0|тыраж =1025}}
* {{кніга|аўтар =[[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Гваздзёў С.]]|частка = |загаловак =Міхаіл Сеўрук: Мастак з Божай міласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мн .|выдавецтва =Харвест|год =2015|том = |старонкі = |старонак =64|серыя =100 выдатных дзеячоў беларускай культуры|isbn =978-985-18-3705-8|тыраж =1000}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://web.facebook.com/Niasvizh/posts/pfbid02QMWoKr1zrZSz1ERpr3Laauf7xNvL1cz4yxMMu2BQW7PqcnroQEaPTrAsduPQbZN7l|title =Біяграфія М. Сеўрука на старонцы Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» Ч.1|publisher = |access-date = |language =}}
* {{cite web|author = |authorlink = |date = |url =https://web.facebook.com/Niasvizh/posts/pfbid0XmoXcLw6DrDVtTQWTZjHSXHRyHFiidZ2ka4c2gnmQDPpMyPaA1d1C7sov7MufDN4l |title =Біяграфія М. Сеўрука на старонцы Нацыянальнага гісторыка-культурнага музея-запаведніка «Нясвіж» Ч.2|publisher = |access-date = |language =}}
* [https://www.svaboda.org/a/30456634.html 10 фактаў пра класіка беларускага мастацтва Міхася Сеўрука] {{ref-be-x-old}} // Сайт «Радыё Свабода» 27 лютага 2020
* [https://www.svaboda.org/a/28180218.html Выстава мастакоў віленскай школы адкрылася ў Менску] // Сайт «Радыё Свабода» 16 снежня 2016
* [https://www.sb.by/articles/uezdnyy-master.html ''Наталья Писарева'' Уездный мастер] // Партал «Беларусь Сегодня» 19.10.2007
* [http://local.museum.by/node/35100 Міхаіл Сеўрук. Знаёмства з Майстрам (2014)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190509084710/http://local.museum.by/node/35100 |date=9 мая 2019 }}
* [http://www.nesvizh-news.by/2013/03/tvorchasc-mixasya-seuruka/ Творчасць Міхася Сеўрука // Нясвіжскія навіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202659/http://www.nesvizh-news.by/2013/03/tvorchasc-mixasya-seuruka/ |date=4 сакавіка 2016 }}
* [http://local.nesvizh.museum.by/be/node/36839 Вечарына памяці «Святло таленту», прысвечаная 110-годдзю з дня нараджэння мастака М. К. Сеўрука // Дзяржаўная ўстанова «Нясвіжскі гісторыка-краязнаўчы музей»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304102333/http://local.nesvizh.museum.by/be/node/36839 |date=4 сакавіка 2016 }}
* {{bis.nlb.by|129119|Сеўрук Міхась (Міхаіл Канстанцінавіч)}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сеўрук Міхаіл Канстанцінавіч}}
[[Катэгорыя:Графікі СССР]]
[[Катэгорыя:Графікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза мастакоў БССР]]
[[Катэгорыя:Асобы на марках]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]]</text>
      <sha1>edyyfq8h3u8redheng3p9i7ryi40v88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Варвары</title>
    <ns>0</ns>
    <id>138223</id>
    <revision>
      <id>5129510</id>
      <parentid>5129092</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4892" sha1="na9u0lmzcw2ts08qq0bbtgivvkup1ek" xml:space="preserve">[[Файл:De Neuville - The Huns at the Battle of Chalons.jpg|міні|[[Гуны]]&amp;nbsp;— увасабленне варварства за часамі Рымскай імперыі]]
'''Ва́рвары''', у адзіночным ліку '''ва́рвар''', таксама '''ба́рбары''', у адзіночным ліку '''ба́рбар'''&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://slounik.org/|title=Беларуска-расейскі слоўнік (Байкоў-Некрашэвіч) · Slounik.org|website=slounik.org|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt; — чужаземцы, а менавіта тыя, чыя мова і звычаі адрозніваюцца ад мовы і звычаяў таго, хто гаворыць. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] гэты тэрмін абазначаў нягрэкаў, а ў [[Старажытны Рым|рымскім свеце]] ён адносіўся больш агульна да народаў, якія жылі па-за культурнай і палітычнай сферай [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. У сучаснай мове слова набыло зневажальны сэнс і звычайна азначае «[[Грубасць|грубага]], дзікага, некультурнага чалавека»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B0%D1%80|title=варвар - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation |title=barbarian, n. &amp; adj. |date=2023 |work=[[Oxford English Dictionary]] |url=https://oed.com/dictionary/barbarian_n |edition=3 |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/OED/1046593542|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;.

Тэрмін паходзіць ад {{lang-grc|βάρβαρος|barbaros}}; {{мн.}} {{lang-grc|βάρβαροι|barbaroi}}. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] грэкі выкарыстоўвалі гэты тэрмін не толькі для тых, хто не гаварыў на [[Грэчаская мова|грэчаскай мове]] і не трымаўся класічных грэчаскіх звычаяў, але і для грэчаскага насельніцтва на ўскраінах грэчаскага свету з асаблівымі дыялектамі&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Crespo|first1=Emilio|url=https://books.google.com/books?id=UrxGDwAAQBAJ|title=Studies in Ancient Greek Dialects: From Central Greece to the Black Sea|last2=Giannakis|first2=Georgios|last3=Filos|first3=Panagiotis|year=2017|publisher=De Gruyter|isbn=978-3-11-053213-5|pages=218}}&lt;/ref&gt;. У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] рымляне адаптавалі і ўжывалі гэты тэрмін да племянных нярымлян, такіх як [[гуны]], [[германцы]], [[кельты]], [[іберы]], [[гельветы]], [[фракійцы]], [[ілірыйцы]] і [[сарматы]]. У [[ранні Новы час]] і часам пазней [[Візантыйскія грэкі]] выкарыстоўвалі яго для [[Туркі|туркаў]] у відавочна [[Пеяратыў|зневажальнай]] форме&lt;ref&gt;Εκδοτική Αθηνών, ο Ελληνισμός υπό ξένη κυριαρχία: Τουρκοκρατία, Λατινοκρατία, 1980, p. 34 {{in lang|el}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Джасцін Марозі|Justin Marozzi]], ''The Way of Herodotus: Travels with the Man who Invented History'', 2010, pp. 311—315.&lt;/ref&gt;

Грэчаскае слова было запазычана таксама і ў [[Арабская мова|арабскую мову]] ў форме {{lang-ar|بربر|barbar}} і выкарыстоўвалася як [[экзонім]] [[Арабскае заваяванне Паўночнай Афрыкі|арабскімі заваёўнікамі]] для абазначэння [[Карэнныя народы|карэнных народаў]] [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкі]], вядомых як [[амазігі]] або [[берберы]], прычым апошняе слова, такім чынам, ёсць [[Кагнаты|кагнатам]] слова «варвар».

== Гл. таксама ==
* [[Вандалы]]
* [[Млечха]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Нацыянальныя мянушкі]]
[[Катэгорыя:Метафары]]
[[Катэгорыя:Еўропа жалезнага веку]]</text>
      <sha1>na9u0lmzcw2ts08qq0bbtgivvkup1ek</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павел Іосіфавіч Каруза</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140000</id>
    <revision>
      <id>5129388</id>
      <parentid>5029882</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:07:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bahusia</username>
        <id>150630</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5129388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6842" sha1="n15phku7nby3b6w9ao8mzd84hhaml0g" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Каруза}}
{{навуковец}}
'''Павел Іосіфавіч Каруза''' ({{ДН|25|2|1906}}, в. [[Ваўкалатка]], [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|20|2|1988}}, [[Вільнюс|Вільня]]) — беларускі [[фалькларыст]], [[этнамузыколаг]], [[кампазітар]], грамадска-палітычны дзеяч.

== Біяграфія ==
Паводле некаторых звестак род Карузаў перасяліўся ў [[Беларусь]] з [[Італія|Італіі]].

У 1924 годзе Павел скончыў школу ў [[Браслаў|Браславе]], у 1928 [[Віленская кансерваторыя|Віленскую кансерваторыю]] па класе тэорыі і кампазіцыі. У 1924—1926 гадах вольны слухач [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]].

З 1925 года ўдзельнік грамадска-палітычнага і культурнага жыцця ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. У 1927 старшыня ЦК [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя, 1927|Беларускай хрысціянска-дэмакратычнае партыі]] (БХД) і галоўны рэдактар перыядычнага органа БХД газеты «[[Biełaruskaja krynica]]». Як рэдактар газеты неаднаразова прыцягваўся польскай адміністрацыяй да судовай адказнасці. Пад уплывам фалькларыста і кампазітара [[Антон Грыневіч|Антона Грыневіча]] пачаў збіраць беларускі мелас, апрацоўкі якога плённа выкарыстоўваў у выканаўчай практыцы як харавод хору Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры. У 1928 годзе ад БХД і [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] абраны выбаршчыкамі [[Свянцянскі павет, Польская Рэспубліка|Свянцянскага павета]] ў сойм [[Польшча|Польшчы]]. Пасля разгону сойма [[Юзаф Пілсудскі|Юзафам Пілсудскім]] летам 1930 — беспрацоўны. У 1934 годзе праз абяцанні надрукаваць яго аўтарскія творы і фальклорныя зборы падманным шляхам вывезены праз [[Гдыня|Гдыню]] ў [[Мінск|Менск]]. Арыштаваны і сасланы на [[Салаўкі]].

[[File:Grave of Paviel Karuza.jpg|thumb|Магіла Паўла Карузы на Свята-Еўфрасіннеўскіх могілках]]

Вярнуўся ў [[Беларусь]] у 1947 годзе пасля 13-гадовага зняволення. У 1947—1948 гадах працаваў у Доме творчасці ў [[Маладзечна|Маладзечне]]&lt;ref name=&quot;РГ&quot;&gt;Паўліна Мядзёлка. Ліст да Міколы Ермаловіча і Генадзя Каханоўскага //«[[Рэгіянальная газета (1995)|Рэгіянальная газета]]», 10 сакавіка 2000 г., № 10 (255)&lt;/ref&gt;. У 1949 годзе паўторна арыштаваны і высланы ў [[Нарыльск]]. Вызвалены ў 1955 годзе, рэабілітаваны ў 1957 годзе. Вярнуўся ў Вільню. Памёр 20 лютага 1988 года. Пахаваны на [[Свята-Ефрасіннеўскія могілкі (Вільнюс)|Еўфрасіннеўскіх могілках]].

== Дзейнасць ==
Працаваў як хормайстар і кампазітар у Дзяржаўным ансамблі польскае песні і танцу [[Літоўская ССР|Літоўскае ССР]]. Супрацоўнічаў з фалькларыстамі ІМЭФ [[НАН Беларусі|АН БССР]], друкаваўся ў часопісе «[[Мастацтва Беларусі]]», газеце «[[ЛіМ]]».

Падрыхтаваў да выдання музычныя запісы беларускага фальклору Антона Грыневіча. Напісаў «Камеpную сімфонію», пабудаваную на беларускім меласе, песні на тэксты [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Ніл Гілевіч|Ніла Гілевіча]], [[Ларыса Геніюш|Ларысы Геніюш]], [[Максім Багдановіч|Максіма Багдановіча]] і іншых беларускіх паэтаў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* Луцкевіч, Лявон. [https://archive.org/details/bv-13-el-1994-01-28_202503/BV_16_EL_1994_02_18.jpg  Павел Каруза // Беларус Віленшчыны. № 16. (У змесце газеты «Эхо Литвы», 1994, 18 лютага, № 33. С. 4.)]
* Барыс, С. На вёску — па песні : [успаміны аб удзеле ў навуковых экспедыцыях па збіранні беларускага фальклору ў пачатку 1970-х гг. і выданні кнігі «Вясельныя песні» (2022) у суаўтарстве з Паўлам Карузам] // Краязнаўчая газета. — 2023. — Сак. (№ 10). — С. 10.

== Спасылкі ==
* [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i/index_19533.html Каруза Павел у даведніку Маракова]
* [http://hlybokaje.narod.ru/index.files/karuza.htm Павел Іосіфавіч Каруза]
* [https://archive.org/details/vopis-archivu-vilenskaha-bielaruskaha-muzeju-2023/page/25/mode/1up Архіў Паўла Карузы ў Віленскім Беларускім Музеі імя Івана Луцкевіча]

{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Каруза Павел}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]]
[[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Беларускай хрысціянскай дэмакратыі, Заходняя Беларусь]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]</text>
      <sha1>n15phku7nby3b6w9ao8mzd84hhaml0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141303</id>
    <revision>
      <id>5129452</id>
      <parentid>4504761</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:47:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50630" sha1="84av225dwgesnx5at36g6qrq32vlfgl" xml:space="preserve">'''Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне''' праводзіліся ў XX стагоддзі ў [[Гродна|Гродне]] на тэрыторыі [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]], падчас якіх быў ўдакладнены сярэдневяковы перыяд гісторыі Гродна.

== Перадумовы ==
{{Цытата |аўтар=Мікалай Варонін, расійскі савецкі археолаг|&quot;''Пісьмовыя крыніцы летапісаў пра пачатковы перыяд жыцця гэтага горада... настолькі сціплыя і малазразумелыя, што здаўна ў літаратуры, якая абапіралася толькі на гэтыя дадзеныя, не было яснага ўяўлення нават аб месцазнаходжанні самога горада, дзе ўладарылі «гродзенскія» князі...''&quot;}}
Доўгі час нараджэнне Гродна лічылася самай сапраўднай таямніцай і доўгі час выклікала спрэчкі археолагаў і гісторыкаў, паколькі не захавалася падрабязных летапісных звестак, легенд ці паданняў пра ўзнікненне Гродна.

Летапісна гарадзенскія князі згадваюцца ў [[1116]]: «''Том жа лёце Володимер (Манамах) отда дщерь сваю Огафью за Всеволодка''». [[Усевалад  Гарадзенскі|Усеваладка]], а таксама Агаф’я, былі нашчадкамі [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Мудрага]]. У той час [[Гарадзенскае княства]] знаходзілася ў арбіце палітыкі [[Вялікія князі кіеўскія|кіеўскіх князёў]]. У знакамітым паходзе на [[Полацк]], арганізаваным кіеўскім князем [[Мсціславаў Уладзіміравіч|Мсціславам Уладзіміравічам]] у [[1127]], калі ўдар на Полацкую зямлю планавалася зрабіць адначасова з чатырох бакоў («четырьми шляхі»), згадваецца і «Всеволодко из Городна»; а самі гарадзенскія сілы названы пры гэтым на трэцім месцы пасля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] і [[Тураў|Турава]]. Такім чынам у вучоных не было сумневу, што Гародня ўжо існавала, і Гарадзенскае княства ўяўляла значную ваенна-феадальную адзінку.

Але паколькі звесткі летапісаў былі ўрыўкавыя і няпоўныя і не давалі поўнага ўяўлення аб месцазнаходжанні горада, то доўгі час працягвалася дыскусія паміж гісторыкамі ў XIX — пачатку XX ст. наконт таго, калі і дзе ўзнікла летапісная Гародня.

Большасць даследчыкаў сцвярджала, што горад, аб якім паведамляюць летапісы,— гэта Гродна над Нёманам. Такой думкі прытрымліваліся даследчыкі: В. Антаневіч, П. Сямёнаў, П. Баброўскі, З. Глогер. Падзяляў яе і [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Арлоўскі]], які на IX археалагічным з’ездзе ў [[Вільня|Вільні]] прысвяціў гэтай тэме свой даклад.

Але існавала і другая група вучоных — [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. Карамзін]], С. Салаўёў, Н. Барсаў, якія лічылі, што вялікая аддаленасць нёманскай Гародні ад найважнейшых старажытнарускіх палітычных цэнтраў не дазваляе злучаць з ёй паведамленні летапісаў, а таму атаясамлівалі летапіснае Гродна з мястэчкам Гарадно, што знаходзіцца ў цяперашнім [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — славутым цэнтры народнага ганчарства. Пазней да такога пункту гледжання далучыліся польскія даследчыкі [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]] і [[Генрык Лаўмянскі|Г. Лаўмянскі]].

Некаторыя гісторыкі ([[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Н. І. Ермаловіч]] і інш.) летапісныя дадзеныя XII ст. адносілі да пінскай Гародні, а звесткі XIII ст. злучалі з Гародняй нёманскай. Па пытанне пра месцазнаходжанне горада пасля XIII ст. сярод даследчыкаў рознагалоссяў не было.

Аднак ні адзін з бакоў не змог прывесці пераканаўчых аргументаў у карысць сваёй пазіцыі з-за абмежаванасці пісьмовых крыніц. Відавочна, што гэтае пытанне магло быць канчаткова вырашана толькі пры дапамозе археалагічных даследаванняў абодвух геаграфічных пунктаў.

Умоўна першым археолагам Гродна можна назваць Ігната Кульчынскага (1707—1747?), гродзенскага [[архімандрыт]]а, настаяцеля [[Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр|базыльянскага манастыра]], які хоць і не праводзіў археалагічныя раскопкі, але ў сваіх даследаваннях карыстаўся археалагічнымі метадамі. І. Кульчынскі першы датаваў [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую царкву]] 12 стагоддзем, параўнаўшы цэглу-плінфу, з якой зроблена царква, з аналагічным матэрыялам полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]

== Даследаванні Ю. Ядкоўскага ==
У пачатку 1930-х гадоў гродзенскія ўлады змагаліся з пастаянным падмываннем берага Нёманам пад час паводак. Для гэтага бераг Замкавай гары аблямавалі каменем, а схілы было вырашана падсыпаць зямлёй, узятай зверху з пляцоўкі гары, дзе тады ўжо быў двор музея.

Працы ўзначаліў стваральнік музея і яго першы дырэктар, археолаг-энтузіяст [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]]. Самі працы праводзіліся на працягу 4 год: [[1932]]—[[1936]]. З пачаткам земляных прац выявіліся магутныя [[готыка|гатычныя]] муры ўмацаванняў, зробленых з радоў буйных камянёў уперамешку з радамі цэглы. Таксама была знойдзена ніжняя частка маленькай [[апсіда|аднаапсіднай]] царквы, рэшткі якой удалося расчысціць усярэдзіне замка. Цэгла з усіх гэтых збудаванняў належала да канца XIV — пачатку XV ст. да тых часоў, калі гродзенскім князем быў [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўт]] ([[1350]]—[[1430]]).

Раскопкі Ю. Ядкоўскага аказаліся сапраўднай сенсацыяй, а знаходкі настолькі шматлікімі, што фінансаванне гродзенскіх даследаванняў працягвалася да канца 1930-х гадоў да самага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Аднак далейшыя адкрыцці былі яшчэ больш ашаламляльнымі. Ніжэй слаёў эпохі Вітаўта выявіліся унікальныя збудаванні часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Аказалася, што ў часы Усеваладкі і яго сыноў частка ўмацаванняў замка была выканана не з дрэва, а з вузкай і доўгай цэглы-[[плінфа|плінфы]], змацаванай характэрнай для XII ст. ружовай «цэмянкай» (вапна, змешаная з тоўчанай цэглай). Усярэдзіне замка былі раскрытыя рэшткі княжацкага цаглянага «церама» і унікальнага помніка — трохапсіднай трохнефавай царквы — усе збудаваныя ў адной тэхніцы.

Аб унікальных адкрыццях Ю. Ядкоўскага пачалі пісаць многія [[Еўропа|еўрапейскія]] газеты. Аднак у 1936 выбухнуў навуковы скандал. [[Вільня|Віленскі]] прафесар Яманоўскі, наведаўшы раскопкі, высветліў, што метады даследавання Ю. Ядкоўскага далёкія ад сучаснай навукі. Старажытныя напластаванні не фіксаваліся, знойдзеныя рэчы з імі не звязваліся, зменшаліся паміж сабой і заставаліся бяспашпартнымі і для навукі бескарыснымі. Горш за ўсё было тое, што аўтар раскопак абкапаў знойдзеныя пабудовы метровымі траншэямі, адрэзаўшы іх ад слаёў, у якіх яны былі збудаваныя, што значна ўскладніла вызначэнне даты пабудоваў. У выніку дэбатаў археалагічнай камісіі Ядкоўскі быў адхілены ад раскопак. Тым не менш, Ядкоўскі паспеў апублікаваць грунтоўны артыкул «''Сярэдневяковае Гродна ў святле археалагічных раскопак у Старым каралеўскім замку ў Гродне ў 1932—1933 гг.''» (Варшава, 1934), а асноўныя яго меркаванні аб мураваных пабудовах XII ст. лічацца слушнымі і зараз.

== Даследаванні З. Дурчэўскага і Я. Вайцяхоўскага ==
[[Выява:Археалагічныя даследванні Старога замка.JPG|thumb|справа|450px|Раскопкі Ніжняй царквы. Канец 1930-ых гг.]]
Ядкоўскага замяніў малады [[Варшава|варшаўскі]] археолаг [[Здзіслаў Дурчэўскі]], а пасля і [[Яраслаў Вайцяхоўскі]], якія працягвалі працы ўжо на сучасным узроўні.

Іх вынікі таксама пераўзышлі ўсе спадзяванні: аказалася, што пад замкам Баторыя ([[XVI ст.]]) цалкам захаваліся ніжняя часткі палаца Вітаўта ([[XIV ст.]]), а некаторыя яго часткі ўвайшлі ў муры пабудовы часоў Баторыя.

Дурчэўскі ў [[1937]]—[[1939]] правёў даследаванні на захад ад [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]]. Рэшткі [[Верхняя царква (Гродна)|Верхняга храма]] пры ім былі закансерваваны. Потым іх знялі з падмуркаў Ніжняй царквы і перанеслі ў спецыяльны збудаваны каля будынка каралеўскага палаца будан, дзе яны знаходзяцца і зараз.
Агульная плошча раскапак З. Дурчэўскага склала каля 300 кв. м. Раскопкі пачаліся з глыбіні 3,4 м ад узроўню тагачаснай дзённай паверхні, таму што больш познія наслаенні былі знятыя пад кіраўніцтвам Ю. Ядкоўскага пры ўмацаванні схілаў Замкавай гары. За дзённую паверхню сваіх раскопак З. Дурчэўскі прыняў брук замкавага двара часоў Вітаўта. На працягу аднаго палявога сезона 1937 даследчык распрацаваў культурны пласт на глыбіню 2,2 м і дасягнуў глыбіні 5,6 м. Уся плошча, якая раскопвалася, была падзелена на квадраты плошчай 4 кв. м. Кожны з квадратаў меў свой нумар.

Пільную ўвагу археолаг надаваў апісанню стратыграфіі культурнага пласта. На працягу трох гадоў З. Дурчэўскі вывучыў культурныя наслаенні таўшчынёй каля 4,5 м. Даследаванні ён давёў да мацерыка, які залягаў на глыбіні ад 8 да 8,15 м. Усяго зафіксавана 14 розначасовых слаёў і праслоек. Пры раскопках ім былі выяўлены рэшткі 23 драўляных пабудоў. У развіцці Гродна Дурчэўскі вылучыў два перыяды: рускі горад канца XII — 1-й паловы XIII ст. і час панавання [[Вялікія князі літоўскія|літоўскіх князёў]], так званы літоўскі перыяд, які абмяжоўваўся даследчыкам XIII—XIV стст.

Даследаванні З. Дурчэўскага канчаткова вырашылі на карысць сучаснага Гродна навуковую дыскусію адносна месцазнаходжання летапіснага горада.

Я. Вайцэхоўскі апублікаваў свае найцікавейшыя даследаванні ў [[1938]], а працам З. Дурчэўскага лёс не спрыяў: у [[1939]] пачалася другая сусветная вайна, а ў [[1944]] даследчык загінуў падчас [[Варшаўскае паўстанне|Варшаўскага паўстання]].

Падчас вайны калекцыя старажытных рэчаў, сабраная пры раскопках, была часткова разрабавана і дэпартавана. Большая частка археалагічных матэрыялаў была звалена ў адну кучу, многія рэчы дэпашпартызаваныя.

== Даследаванні ў 1940-1950-ыя гады ==
[[Выява:Стары замак-раскоп.jpg|thumb|справа|350px|Рэшткі дамоў, знойдзеныя падчас раскопак]]
Пасля заканчэння вайны, у лістападзе [[1945]], у Гродна прыехалі вядомыя польскія археолагі [[Уладзімір Галубовіч|У. Галубовіч]] і [[Хэлена Цэгак-Галубовіч|Х. Цегак-Галубовіч]]. Яны ў тым ліку ўдзельнічалі ў археалагічных раскопках старажытнага [[Мінск|Менска]]. Вучоныя стварылі пад сваім кіраўніцтвам рабочую групу ў складзе чатырох чалавек і на працягу пяці месяцаў, па сакавік [[1946]], правялі вялізную працу па выратаванні музейных калекцый Старога замка, у тым ліку і археалагічных. Намаганнямі даследчыкаў удалося аднавіць пашпарты амаль на 70 % знаходак з раскопак 1932—1939 гг. Засноўваючыся на звестках аб земляных работах у [[Стары горад (Гродна)|гістарычнай зоне горада]], даследчыкі выказалі меркаванне, што тэрыторыя [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] і участкі на ўсход ад дзядзінца былі заселены ўжо ў старажытнасці. Па выніках сваіх прац даследчыкі напісалі кнігу «''Новыя матэрыялы па гісторыі Гродна ў раннефеадальную гісторыю''», якая аднак не была апублікавана.

Новыя буйныя раскопкі на Старым замку правяла экспедыцыя пад кіраўніцтвам вядомага расійскага даследчыка [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|М. М. Вароніна]] ў жніўні—кастрычніку [[1949]]. У склад экспедыцыі ўваходзілі вядомыя археолагі В. Янін, В. Сядоў, А. Нікіцін, Л. Аляксееў, палеазаолаг В. Цалкін, палеабатанік А. Кір’янаў і археолаг Ф. Гурэвіч. Актыўна працавалі на раскопках і супрацоўнікі [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея]]. Асноўнымі задачамі раскопак было ўдакладненне стратыграфіі помніка і поўнае раскрыццё Ніжняй царквы.

Вынікам гэтага даследавання стала грунтоўная манаграфія М. М. Вароніна «''Древнее Гродно''», у якой дэталёва разгледжана пачатковая гісторыя горада на фоне гісторыі ўсяго рэгіёна, матэрыяльная культура старажытных гарадзенцаў. Асобны раздзел прысвечаны помнікам мураванага дойлідства XII ст. Варонін удакладніў стратыграфію культурнага пласта Старога замка, паказаў развіццё матэрыяльнай культуры горада XI—XIV ст., дэталёва апісаў драўляныя пабудовы XI—XIV ст., мураваныя пабудовы XII ст.

Характарыстыцы матэрыяльнай культуры прысвечаны цэлы раздзел кнігі. Услед за Галубовічамі аўтар падрабязна апісвае знаходкі і прыводзіць іх аналогіі з іншых помнікаў. Шматлікі рэчавы матэрыял дае магчымасць археолагу шырока і падрабязна ахарактарызаваць рамесную вытворчасць, заняткі насельніцтва, гандлёвыя сувязі старажытнага Гродна. М. Варонін, апісваючы планіроўку і драўляную забудову, адзначаў наяўнасць вуліц на тэрыторыі крэпасці ў XII—XIII стст і падкрэсліваў, што з цягам часу забудова паступова рабілася больш сціслай. Параўноўваючы будаўнічыя прыёмы і забудову старажытнага Гродна з [[Давыд-Гарадок|Давыд-Гарадком]], адзначае іх падабенства.

Значнае месца ў працы займае даследаванне помнікаў архітэктуры XIII ст. Сярод іх аўтар аналізуе асаблівасці [[Барысаглебская царква (Гродна)|царквы Барыса і Глеба]], што знаходзілася за межамі замка, ва ўрочышчы Каложа. На думку даследчыка, яна была пабудавана пазней за помнікі, выяўленыя на тэрыторыі замка. Вялікая ўвага ў працы надаецца вынікам даследавання Ніжняй царквы ў цэнтры гарадзенскага дзядзінца. М. Варонін адзначыў, што Ніжняя царква, як і Барысаглебская царква была змуравана з цэглы некалькіх відаў, для яе вонкавага аздаблення выкарыстоўваліся шліфаваныя камяні. У падлозе царквы месцамі захавалася маёлікавая плітка жоўтага, зялёнага і карычневага колераў рознай формы. У інтэр’еры храма шырока ўжываліся галаснікі, а дах царквы быў накрыты свінцом. Даследчык слушна заўважыў, што муроўка царквы бессістэмная, таму перавязка швоў часам парушаецца. Варонін адзначыў, што сцены царквы былі даволі тонкія (да 1,05 м) і наяўнасць у іх галаснікоў і валуноў рабіла іх яшчэ менш трывалымі. Да таго ж у выніку даследаванняў археолаг высветліў, што падмурак храма быў выкладзены з дробных камянёў без ужывання рошчыны на глыбіню ўсяго 0,45—0,5 м. Гэтыя канструкцыйныя памылкі, на думку даследчыка, і садзейнічалі даволі хуткаму разбурэнню помніка, пачаткам якога вучоны лічыў пажар падчас навальніцы ў [[1183]].

Адносна пабудовы, якую адкрыў у 1932 г. Ю. Ядкоўскі ў паўднёвай частцы дзядзінца і назваў яе княскім церамам, М. Варонін выказаў іншую думку. Будынак, які Ю.Ядкоўскі назваў «[[Княжацкі церам (Гродна)|церамам]]», Варонін лічыў рэшткамі абарончай вежы. Аднак пасля раскопак 1981 спецыяліст па архітэктуры эпохі Кіеўскай Русі [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. А. Рапапорт]] прыйшоў да высновы, што рацыю меў Ядкоўскі, а рэшткі збудаванняў на мысе Замкавай гары, якія спачатку лічыліся вежай, былі прызнаныя за [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|абарончую сцяну]].

На падставе археалагічных даследаванняў М. У. Малеўскай удалося рэканструяваць ізшаданы паліхромны малюнак падлогі [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняй царквы]], выкладзенай з маёлікавых плітак жоўтага, карычневага і зялёнага колераў. Нягледзячы на вялікую цікавасць да археалогіі Гродна, выкліканую адкрыццямі 1930-х гадоў, даследаванні горада пасля экспедыцыі Вароніна прыпыніліся.

== Даследаванні ў 1970-1980-ыя гады ==
Даследаванні Старога замка працягнуліся праз 22 гады ў [[1971]] г. У [[1971]] г. і ў [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М. А. Ткачоў]] (Гродна) праводзіў шурфоўку на Старым замку, у [[1977]] г. А. А. Трусаў ([[Мінск]]) праводзіў шурфоўку на Старым замку; у 1981 г. А. А. Трусаў (Мінск) і П. А. Рапапорт ([[Ленінград]]) праводзілі шурфоўку на Старым замку, у [[1985]]—[[1986]] гг. А. А. Трусаў (Мінск) і М. А. Ткачоў (Гродна) праводзілі раскопкі на Старым замку; у [[1987]]—[[1988]] гг. А. А. Трусаў працягваў даследаванні на Старым замку. Усяго з 1971 да канца 1988 года раскапана на Старым замку каля 1040 м².

У 1971 на Старым замку пад падмуркам мураванай сцяны XIV—XVI ст. выяўлены рэшткі самых старажытных драўляных умацаванняў XII—XIII ст. М. А. Ткачоў прыйшоў да высновы, што згарэлыя драўляныя канструкцыі былі перакрыты пластом пяску з гравіем і на іх месцы ў канцы XIV ст. узведзены каменныя умацаванні на падмурку каля 1 метра глыбінёй і да 2,5 м таўшчынёй.

Шурфоўка ў 1981 канчаткова пацвердзілі, што адкрыты Ю. Ядкоўскім «церам» 12 з’яўляецца [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкім палацам]]. Гэты будынак прымыкаў да абарончай сцяны над берагам Нёмана і складаўся з двух памяшканняў і меў некалькі паверхаў. Яго даўжыня 9,72 м, шырыню вызначыць не ўдалося з-за разбурэнняў. Гродзенскі княжацкі палац быў большы па памерах, чым аналагічныя збудаванні ў [[Полацк]]у, [[Смаленск]]у, [[Чарнігаў|Чарнігаве]], і намнога багацей упрыгожаны.

Адначасова вывучалася сцяна XII ст. на мысе дзядзіца. Яна ацалела на даўжыню каля 12 м, яе шырыня каля 1,4 м, а першапачатковая даўжыня складала не менш як 20 м, а вышыня — не менш як 5 м. Даследчыкі прапанавалі даволі арыгінальную версію аб яе прызначэнні. Яны адзначылі, што паколькі, з іх пункту гледжання, цагляныя абарончыя збудаванні не мелі перавагі перад драўлянымі, то і знойдзеная сцяна не мела істотнага значэння ў сістэме ўмацаванняў. Сцяна на іх думку ўключалася ў драўляныя абарончыя збудаванні і выкарыстоўвалася як прагулачная галерэя.

Актывізацыя даследаванняў на Старым замку была выклікана пачаткам распрацоўкі праекта рэстаўрацыі архітэктурнага комплексу. Вынікі прац былі абагульнены ў манаграфіі «''Стары замак у Гродне XI—XIII стст.''».

Каля паўночнай сцяны замка былі расчышчаны рэшткі вялікіх мураваных пабудоў XIV ст., ад якіх захаваліся сцены даўжынёй ад 5,5 да 10 м. Папярочная сцяна гэтых будынкаў (верагодна, склады рыштунку і зброі) маюць скразныя аркі, складзеныя з жоўтай і чырвонай цэглы-пальчаткі XVI ст. Пад час раскопак культурнага пласта знойдзена 20 каменных ядраў, дэталь арбалета, нервюрная гатычная цэгла, кельма XV—XVI ст., нажы, кафля, вялікая колькасць керамічнага посуду. Яшчэ адно адкрыццё чакала даследчыкаў каля ўсходняга крыла палаца. Тут была выяўлена сцяна, складзеная з плінфы XII ст. і шліфаваных камянёў.

Акрамя таго, плінфай была абкладзена падэшва вала з боку [[Гараднічанка|ракі Гараднічанкі]]. Наяўнасць сярод гэтых муроў XII ст. фігурнай плінфы і шліфаваных камянёў навяло даследчыкаў на думкі, што пасля пабудовы царквы засталася лішняя плінфа і каменне, якія былі выкарыстаны ва ўмацаваннях.

Вывучэнне помнікаў мураванай архітэктуры, адкрытых на Старым замку, прывяло даследчыкаў да высновы аб існаванні [[Гродзенская школа дойлідства|асобнай гродзенскай архітэктурнай школы 12 ст]]. Усе даследчыкі сыходзяцца на тым, што яна вылучаецца сярод іншых сваёй самабытнасцю і арыгінальнасцю.

== Матэрыяльная культура, выяўлення падчас даследаванняў ==
[[Выява:Стары замак раскоп.jpg|thumb|справа|350px|Рэчы, знойдзеныя пры даследаванні старога замка ў Гродна. 1930-ыя гг.]]
Культурны пласт старажытнага горада ў цэнтры Замкавай гары дасягае магутнасці 8—10 м і падзяляецца на 4 стратыграфічныя гарызонты. У ходзе раскопак выяўлены драўляныя жылыя і гаспадарчыя збудаванні, а таксама прылады працы, прадметаў побыту, узбраення, керамікі X—XVII ст. Культурны пласт мае нязначнае агульнае паніжэнне да цэнтра замкавага двара. Вылучаецца магутны слой XII ст. (таўшчынёю больш за 3 м), насычаны адходамі інтэнсіўнага мураванага будаўніцтва (бітая і цэлая плінфа з клеймамі, шліфаваныя валуны, керамічныя, паліваныя пліткі падлогі і [[фасад]]а, [[вапна]], [[пясок]] і інш.). Іх аналіз і стратыграфічныя назіранні паказалі, што на дзядзінцы з сярэдзіны XII ст. пастаянна вялося будаўніцтва мураваных аб’ектаў: храма XII ст. (так званая Ніжняя царква), княжацкага палаца, каменна-плінфавых абарончых сцен.

Найбольш масавымі знаходкамі былі абломкі керамічных вырабаў (больш за 3 тыс. фрагментаў). Самыя раннія абломкі гліняных гаршкоў культуры штрыхаванай керамікі датуюцца рубяжом нашай эры. Сустракаюцца нешматлікія абломкі грубаляпной, падпраўленай на крузе ганчарнай керамікі X ст. агульнаславянскага тыпу, характэрнага для вялізных тэрыторый як [[Усходнія славяне|усходніх]], так і заходніх славян. Сярод керамічнага матэрыялу старажытнай Гародні канца X&amp;nbsp;— XI ст. не заўважана керамікі [[крывічы|крывічоў]], [[жмудзь|жмудзі]] і [[яцвягі|яцвягаў]], хаця іх прысутнасць на Гарадзеншчыне тых часоў
прасочваецца па іншых археалагічных помніках. Колькасць керамікі значна павялічылася ў XI—XII ст., калі на гэты час прыйшліся каланізацыйныя патокі з паўднёвай Русі і асабліва з паўднёвага захаду [[Валынь|Валыні]] спалучаліся з каланізацыяй, якая ішла з захаду, з [[Падляшша]].

Сярод знаходак XI—XII ст.: посуд з вострым рабром ці накладным дэкарыруючым валікам у аснове горла і па тулаве (валік упрыгожаны штампаванымі ўзорамі ці касымі насечкамі ў выглядзе ёлачак); гаршкі з высокім горлам, на якім глыбокія і шырокія канелюры-глалоткі; бочкападобны посуд. На донцах посуду XI—XIII ст. прысутнічаюць ганчарныя клеймы.

Сярод талерак XVII—XVIII ст. ёсць глянцаваныя і чорнаглянцаваныя, з палівай зялёнага і салатнага колеру; некаторыя мелі падглазурную размалёўку і раслінны ўзор. Міскі пакрыты палівай і ўпрыгожаны па борціку падглазурнай размалёўкай. Знойдзены таксама абломкі прычарнаморскіх [[амфара|амфар]], тыглі XII ст. трохвугольнай і гаршкападобнай формаў са слядамі палівы.

Сярод археалагічных знаходак вылучаецца вялікая калекцыя (з больш як 2 тыс. фрагментаў) кафлі рознага часу, разнастайных памераў, тыпаў і формаў. Тут ёсць [[гаршковая кафля]] XV—XVI ст. з круглым і квадратным вусцем: каробкавая канца XVI — першай паловы XVII ст. (зялёныя паліваныя, паліхромныя і размаваныя экзэмпляры, упрыгожаныя арнаментам; «галандская» другой паловы XVIII ст. з гладкай паверхняй.

У ходзе раскопак знойдзена значная калекцыя будаўнічых матэрыялаў, у тым ліку прамавугольная плінфа, на тарцах якой выяўлены разнастайныя літары і 36 знакі. Знойдзены таксама амфары-галасткі XII ст., якія манціраваліся ў тоўшчу сцен у якасці рэзанатараў, а таксама каля 90 фрагментаў архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі — плітак падлогі XII ст. Знойдзена ў ходзе даследаванняў некалькі тысяч фрагментаў дахоўкі, якія сведчаць, што ўсе будынкі сярэдневяковага гарадзенскага замка былі накрыты гэтым эстэтычна прыгожым, трывалым і пажарабяспечным матэрыялам. Сярод знаходак самая ранняя дахоўка «бабровы хвост» (XV ст.), плоская так званая «дашчаная» з круглявай пяткай (канец 16 — 1-я палова XVII ст.), хвалістая або «галандская» XVIII ст.

Сярод вырабаў з гліны і каменю адзначаюць шыферныя праселкі, гліняныя грузілы ад рыбацкіх сетак, пясчанікавыя тачыльныя брускі, каменныя дыскападобныя жорны. Значная калекцыя касцяных і рагавых вырабаў. Як і ў кожным старажытным горадзе, знойдзена нямала разнастайных шкляных вырабаў. Для XII—XIII ст. гэта галоўным чынам бранзалеты розных тыпаў і колераў (гладкія, вітыя, кручаныя з зялёнага, аквамарынавага, карычневага і чорнага шкла, фрагменты імпартнага танкасценнага шклянога посуду са слядамі пазалоты (магчыма, [[Візантыя|візантыйскага]] ці [[арабы|арабскага]] паходжання); аконнае шкло XVI—XVII ст., фрагменты бутэлек, штофаў, аптэчны посуд.

Сярод прадметаў мастацтва і дробнай пластыкі унікальная [[шахматы|шахматная]] фігура-ладдзя з светлага каменю з 4 воінамі на ёй, якія трымаюць у руках шчыты, а таксама бронзавы вадаліў у выглядзе рыцара на кані, — прадмет яўна заходнееўрапейскага, хутчэй германскага паходжання. Да твораў мастацтва мясцовых ювеліраў трэба адносяць плоскія медныя пласціны, якія з’яўляюцца рэшткамі некалі раскошнага ўбору алтарнай агароджы Ніжняй царквы.

Пад час раскопак на Замкавай гары знойдзены прадметы культу XII—XIII ст., у тым ліку 4 крыжыкі. Тры з іх — гэта крыжы-складні або энкалпіёны-рэлікварыі для святых мошчаў. Ёсць сярод знаходак эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і многія прадметы, якія сведчаць аб пісьменнасці гараджан: сярод іх свінцовая пячатка, на адным баку якой выява [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]], а на другім — надпіс «''ДЬНЕСЛОВО''». На адным з шыферных праселкаў захаваўся надпіс: «''ГИ ПОМОЗИ РАБЕ СВОЕЙ И НЕДАИ…''». Фрагмент адлітага надпісу першай паловы XII ст. маецца на кавалку звона.

Добрыя анаэробныя якасці культурнага слоя старажытнай Гародні, яго насычанасць грунтавымі водамі закансервавалі ўсе прадметы арганічнага і неарганічнага паходжання. Асабліва добра захаваліся скураныя вырабы, якія складаюць калекцыю больш за 2700 адзінак. Цэлыя экзэмпляры і дэталі абутку дазволілі аднавіць і рэканструяваць 4 віды старажытнага абутку XI—XVI ст. Сярод іх поршні XI—XIII ст., башмакі, чаравікі і боты. Падэшвы рознага крою і формы: тупаносыя і вастраносыя гатычныя XV—XVI ст.; паводле памераў — дзіцячыя (15,5—17,5 см даўжыні), жаночыя (17—21,5 см) і мужчынскія (23—30,5 см). Есць вялікая колькасць перадкоў, заднікаў, бакавыя дэталі-берцы, халявы, башмакі з цэльнакроеным верхам без абцасаў. Сярод скураных вырабаў — кашалёк-каліта, фрагмент скураной кайстры, похвы ад нажа, пляцёная плётка-бізун з сырамятных раменьчыкаў.

Раскопкамі выяўлена шмат прылад працы: падоўжная піла, сякеры, скоблі, долата, свярдзёлкі, кельма XV—XVI ст., сашнік, скобель, сярпы руска-літоўскага тыпу, абломкі кос, некалькі дзясяткаў тронкавых нажоў, спружынныя і шарнірныя нажніцы, іголкі, шылы.

Дзякуючы кансервавальным якасцям культурных напластаванняў дзядзінца ў іх збераглося шмат драўляных прадметаў: шматлікія бандарныя вырабы і дэталі ад іх, вырабы з бяросты, у тым ліку берасцянка са знакам Рурыкавічаў на днішчы, паплаўкі ад рыбалоўных сетак. Знойдзены кавалкі тканіны з воўны і пянькі, льняныя ніткі.

Раскопкамі вывучаны 22 будаўнічыя ярусы, якія ўключаюць жылыя і гаспадарчыя пабудовы, абнесеныя частакольнай агароджай, 2 вулічныя маставыя. Жылыя будынкі (памеры ад 3,4 х 3,5 м да 5,9 х 5,4 м) мелі глінабітныя з уключэннем камянёў печы на драўляных платформах, у іх канструкцыях ў XII — першай палове XIII ст. выкарыстоўвалі цэглу-плінфу, а пазней буйнапамерную цэглу. Зрубы рубіліся ў абло, ставіліся на розныя фундаментныя канструкцыі, мелі падлогі з тоўстых дошак на лагах, якія шматразова перасцілаліся. Гаспадарчыя пабудовы (хлявы, свірны, куратнікі, клеці) мелі розныя памеры і былі ўзведзены ў тэхніцы «ў чашку», «у храпку», «у шула», «у замёт» і «абло». Выкарыстоўваліся рамкава-стоечныя канструкцыі, брусяныя пабудовы рабіліся з XII ст. Дах рабіўся дашчаны па кроквах, знойдзены т.зв. какошыны — «курыцы». Унутраныя дворыкі абгароджваліся частаколам, масціліся плахамі і тоўстымі дошкамі, магчыма, прыкрываліся навесамі на слупах. Адкрыты вулічныя маставыя двух вуліц, якія ішлі паміж будынкаў да цэнтральнай плошчы, яны насцілаліся з плах і дошак на 2—3 лагах. Шырыня вуліц была 1,8 — 2,05 м. Аналіз забудовы і вулічных насцілаў сведчыць, што забудова і планіроўка старажытнага дзядзінца сярэдневяковага замка была стабільная і не мянялася на працягу XI—XVII ст.

Інфармацыя, сабраная ў ходзе раскопак, дала багаты матэрыял аб развіцці ворыўнага земляробства ў XI—XIII ст. Тагачасныя насельнікі вырошчвалі [[жыта]], [[авёс]], [[проса]], [[каноплі]], [[грэчка|грэчку]], [[пшаніца|пшаніцу]], [[гарох]], [[ячмень]], [[конскі боб]]. Знойдзены шалупінне лясных арэхаў, костачкі [[сліва|слівы]]. Сабрана выключна багатая калекцыя касцей дзікай і свойскай жывёлы. Характэрнай асаблівасцю культурнага слоя старажытнай Гародні з’яўляецца працэнтная перавага касцей дзікіх жывёл над касцямі свойскай жывёлы, што сярод старажытных гарадоў эпохі Кіеўскай Русі з’ява даволі рэдкая. Гэта тлумачыцца тым, што глухія пушчы, якія абкружалі Гародню з усіх бакоў, былі вы ключ на багатыя лясным зверам і птушкай. Аналіз касцей дзікай і свойскай жывёлы, птушак, рыб паказвае, што з моманту першага пасялення гарадзенцы трымалі буйную і дробную рагатую жывёлу ([[карова|кароў]], [[Авечка свойская|авечак]]), [[Свінні|свіней]], [[Конь свойскі|коней]], [[сабака|сабак]], палявалі на [[Алень высакародны|аленя]], [[Зубр еўрапейскі|зубра]], [[дзік]]а, [[куніца|куніцу]], [[лісы|ліса]], гадавалі [[Гусі|гусей]], [[Курыца|курэй]], здабывалі розных птушак — [[Глушэц|глушца]], [[цецярук|цецерука]], [[Лебедзі|лебедзя]], лавілі самую разнастайную рачную рыбу, у тым ліку [[асетр балтыйскі|балтыйскага асятра]].

== Літаратура ==
* А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс, Мінск: Навука і тэхніка, 1993, 152 с., ISBN 5-343-01429-1
* Археалогія Беларусі: энцыклапедыя, Рэдкал.: Т. У. Бялова (гал. рэд.) і інш. У 2 т., Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі, 2009, Т. 1. А-К, 496 с., ISBN 978-985-11-0354-2
* Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік, Рэдкал.: А. А, Воінаў і інш. Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 1993, 620 с., ISBN 5-85700-078-5
* Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы. Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012, 370 с., ISBN 978-93-61617-77-8
* Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада, Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш., Гродна-Вроцлаў: Вроцлаўская навуковая друкарня, 2012,(Гарадзенская бібліятэка). ISBN 978-83-61617-85-3
* В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. — сярэдзіна 16 ст.), Гродна, 1996, 60 с.

[[Катэгорыя:Стары замак (Гродна)]]
[[Катэгорыя:Археалогія ў Беларусі|Стары замак (Гродна)]]</text>
      <sha1>84av225dwgesnx5at36g6qrq32vlfgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уладзімір Іванавіч Карызна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152526</id>
    <revision>
      <id>5129487</id>
      <parentid>5110142</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:04:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7828" sha1="m9cjpkletcitf7gy7l5ftw2o5v5a9ab" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Карызна}}
{{пісьменнік
| Выява = KariznaV.jpg
}}
'''Уладзімір Іванавіч Карызна''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 25 мая 1938 года ў вёсцы [[Закружка]] [[Менскі раён|Менскага раёна]] [[Менская вобласць|Менскай вобласці]] ў сялянскай сям’і. 

Пасля заканчэння [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (1961) працаваў выкладчыкам беларускай і рускай мовы і літаратуры ў [[Опса (аграгарадок)|Опсаўскай]] сярэдняй школе на [[Браслаўскі раён|Браслаўшчыне]] (1961—1967), у гэты час узначальваў літаратурнае аб’яднанне пры раённай газеце «[[Браслаўская звязда]]». Пазней рэдактар, старшы рэдактар, загадчык аддзела беларускай музыкі [[Беларускае радыё|Рэспубліканскага радыё]] (1967—1980), рэдактар аддзела навукі і мастацтва часопіса «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]» (1980—1981), старшы рэдактар, загадчык рэдакцыі літаратуры для дашкольнікаў выдавецтва «[[Юнацтва (выдавецтва)|Юнацтва]]» (1981—2001), намеснік галоўнага рэдактара часопіса «[[Крыніца (часопіс)|Крыніца]]» (2002).

Памёр 5 сакавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/389676|title=Памёр паэт Уладзімір Карызна, аўтар слоў да цяперашняга дзяржаўнага гімна Беларусі|website=Наша Ніва|date=2026-03-05|access-date=2026-03-05}}&lt;/ref&gt;. Развітанне адбылося 7 сакавіка ў мінскім [[Дом літаратара|Доме літаратара]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://blr.belta.by/society/view/u-minsku-razvitalisja-z-narodnym-paetam-adnym-z-autarau-dzjarzhaunaga-gimna-uladzimiram-karyznam-155464-2026/|title=У Мінску развіталіся з народным паэтам, адным з аўтараў Дзяржаўнага гімна Уладзімірам Карызнам|website=blr.belta.by|date=2026-03-07|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;, пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ont.by/ru/society-ru/view/v-minske-prostilis-s-vladimirom-kariznoj-313820-2026|title=В Минске простились с Владимиром Каризной|website=ont.by|date=2026-03-07|access-date=2026-03-09}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Першы верш надрукаваў у 1956 годзе (газета «[[Чырвоная змена]]»). Аўтар зборнікаў паэзіі «Край мой сінявокі» (1963), «Жураўліны досвітак» (1969), «Святло ліўня» (вершы і паэма, 1972), «Цеплыня» (паэма, вершы, песні, 1977), «Цішыня баразны» (вершы і паэма, 1981), «Шумяць вербы» (вершы, песні, 1982), «Музыка ў свеце» (1985), «Расколіна на Звоне Свабоды» (1986), «Душы разгуканай мелодыя» (вершы, паэмы, песні, 1988), «Хвіліна святла» (Выбранае, 2003), «Доля Русь наша Белая» (выбранае ў серыі «Беларускае паэзія XXI стагоддзя», 2007).

Аўтар кніжак вершаў для дзяцей «На сяле ў бабулі» (1975), «Кыонг і яго сябры» (1982), «Малююць дзеці» (з [[Артур Вольскі|Артурам Вольскім]], 1984), «Зямля — два паўшар’і» (1988), «Мір і сонейка для ўсіх» (1990).

Больш за дзвесце вершаў пакладзена на музыку беларускімі кампазітарамі. З Карызнам супрацоўнічалі [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Дзмітрый Браніслававіч Смольскі|Дзмітрый Смольскі]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Леанід Канстанцінавіч Захлеўны|Леанід Захлеўны]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Карызна|Уладзімір Карызна-малодшы]]. Выдадзены зборнікі песень «Клубныя вечары» (1979), «Люблю цябе, Белая Русь» (1984), «Салавей спявае» (1990).

Пераклаў зборнік вершаў [[Анзельмас Матуціс|Анзельмаса Матуціса]] «Мамін пірог» (1986), вершы дзіцячых пісьменнікаў для серыі «Бібліятэка дзіцячай літаратуры народаў СССР».

Аўтар слоў да [[Мы, беларусы|гімна Беларусі «Мы, беларусы»]], які ёсць пераробленым гімнам БССР аўтарства [[Міхась Клімковіч|Міхася Клімковіча]].

== Прызнанне ==
* [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1996, у аўтарскім калектыве) — ''за «Бібліятэку дзіцячай літаратуры народаў СССР» у 15 тамах''.
* [[Ордэн Францыска Скарыны]] (2002).
* Літаратурная прэмія «[[Залаты купідон]]» (2007).
* [[Народны паэт Беларусі]] (2024)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://president.gov.by/fp/v1/617/document-thumb__61617__original/61617.1733932305.426ca51ecf.pdf|title=Указ № 462 ад 11 снежня 2024 г. Аб узнагароджанні|access-date=2024-12-11}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://www.sb.by/articles/uladzimir-karyzna-bolsh-radzimu-ne-addadzim-khopits-shto-nas-savetski-sayuz-skrali.html|title=Уладзімір Карызна: «Больш Радзіму не аддадзім. Хопіць, што ў нас Савецкі Саюз скралі»|first=|last=|website=www.sb.by|date=2021-06-08|access-date=2024-12-12}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Карызна Уладзімір Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Закружцы]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]]
[[Катэгорыя:Народныя паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Аўтары гімнаў]]
[[Катэгорыя:Паэты-песеннікі Беларусі]]</text>
      <sha1>m9cjpkletcitf7gy7l5ftw2o5v5a9ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яўген Паўлавіч Лявонаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155154</id>
    <revision>
      <id>5129495</id>
      <parentid>5129032</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5129495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3307" sha1="acj33rhq141le8bl2v0ftyg0t2rlmrp" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Лявонаў}}
{{Асоба}}
'''Яўген Паўлавіч Лявонаў''' ({{ДН|2|9|1926}}, [[Масква]] — {{ДС|29|1|1994}}, Масква) — савецкі і расійскі [[акцёр]] [[тэатр]]а і [[кіно]]. Народны артыст СССР (1978). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1976) і Дзяржаўнай прэміі Расійскай Федэрацыі (1992).

Скончыў Маскоўскую драматычную студыю (1948). З 1948 года працаваў у маскоўскіх тэатрах імя К.Станіслаўскага, тэатры У.Маякоўскага, з 1972 года ў тэатры «Ленком». Камедыйны, характарны акцёр, па-майстэрску валодаў сродкамі гумару і сатыры. У камедыйных ролях умеў паказаць драматызм вобраза: Іванаў («Іванаў», А.Чэхава, 1975), Важак («Аптымістычная трагедыя» У.Вішнеўскага, 1983), Тэўе («Памінальная малітва» паводле Шолам-Алейхема, 1989). З 1947 года здымаўся ў кіно. Сярод фільмаў: «Паласаты рэйс» (1960), «Данская аповесць» (1965), «Трыццаць тры» (1966), «Джэнтльмены ўдачы», «Беларускі вакзал» (абодва 1971), «Старэйшы сын», «Афоня» (абодва 1975), «Прэмія» (1975), «Асенні марафон» (1980, Дзяржаўная прэмія Расіі 1981), «[[Кін-дза-дза!]]» (1986), «[[Забіць дракона]]» (1989), «Пашпарт» (1990), «Насця» (1993).

== Фільмаграфія ==
* 1961 — Паласаты рэйс
* 1969 — [[Зігзаг поспеху (фільм)|Зігзаг поспеху]]
* 1969 — Гары, гары, мая зорка
* 1969 — [[Чайкоўскі (фільм)|Чайкоўскі]] — ''Алёша''
* 1970 — [[Беларускі вакзал (фільм)|Беларускі вакзал]]
* 1971 — [[Джэнтльмены ўдачы]]
* 1972 — Гоншчыкі
* 1972 — [[Вялікі перапынак]]
* 1975 — [[Афоня (фільм)|Афоня]]
* 1978 — Звычайны цуд
* 1979 — [[Асенні марафон]] — Васіль Ігнатавіч Харытонаў, слесар, сусед Бузыкіна
* 1980 — Аб бедным гусары замовіце слова
* 1986 — [[Кін-дза-дза!]]
* 1989 — [[Забіць дракона]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лявонаў}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]
[[Катэгорыя:Акцёры Расіі]]
[[Катэгорыя:Народныя артысты СССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі РФ]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Маскве]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Маскве]]</text>
      <sha1>acj33rhq141le8bl2v0ftyg0t2rlmrp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157974</id>
    <revision>
      <id>5129364</id>
      <parentid>5125103</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Roderick Allen</username>
        <id>132529</id>
      </contributor>
      <origin>5129364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20064" sha1="3br83xng61azhkw5ymak90tqo024nvf" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва                = Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі
 |скарачэнне           = БДУІР
 |эмблема              =[[File:BSUIR logo.png|150px|center]] 
 |выява                = 
 |арыгінал             = 
 |міжназва             = Belarusian State University of Informatics and Radioelectronics (BSUIR)
 |ранейшае             = Мінскі радыётэхнічны інстытут (МРТІ)
 |дэвіз                = БДУІР — веды і стыль жыцця
 |заснаваны            = [[1964]]
 |рэарганізаваны       = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = Дзяржаўны
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік    = 
 |студэнты             = 15300
 |замежныя студэнты    = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары            = 
 |выкладчыкі           = 
 |размяшчэнне          = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Мінск]]
 |кампус               = 
 |адрас                = 220013, [[Рэспубліка Беларусь]], [[Мінск]], [[Вуліца Петруся Броўкі (Мінск)|вул. Петруся Броўкі]], 6
 |сайт                 = http://www.bsuir.by
 |узнагароды           = 
 |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 55 |lat_sec = 4
 |lon_dir = E |lon_deg = 27 |lon_min = 35 |lon_sec = 41
 |CoordScale           =  
 |edu_region           = BY
}}
'''Белару́скі дзяржа́ўны ўніверсітэ́т інфарма́тыкі і радыёэлектро́нікі''' (да [[1993]] г. — [[Мінск]]і радыётэхнічны інстытут, МРТІ) — вядучая навучальная ўстанова Рэспублікі Беларусь па падрыхтоўцы інжынерных і навуковых кадраў у галіне інфарматыкі і радыёэлектронікі.

[[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі|Комплекс будынкаў універсітэта]] складаецца з трох карпусоў па [[Вуліца Петруся Броўкі (Мінск)|вул. Петруся Броўкі]], двух на перасячэнні [[вуліца Гікалы (Мінск)|вуліц Гікалы]] і [[вуліца Платонава (Мінск)|Платонава]] і двух на [[вуліца Казлова (Мінск)|Казлова]].

== Гісторыя ==
Заснаваны [[15 сакавіка]] [[1964]] года пад назвай Мінскі радыётэхнічны інстытут (МРТІ). МРТІ пачынаўся з двух факультэтаў дзённага навучання — радыётэхнічнага і факультэта аўтаматыкі і вылічальнай тэхнікі, а таксама агульнатэхнічнага факультэта ў складзе двух аддзяленняў — вячэрняга і завочнага. Першым рэктарам МРТІ стаў член-карэспандэнт [[Акадэмія навук БССР|Акадэміі навук БССР]], доктар тэхнічных навук [[Іван Сідаравіч Кавалёў]]. Ён знаходзіўся на пасадзе рэктара з 1964 па 1973 год.

З 8 лютага 1973 года па 30 чэрвеня 2000 года рэктарам Мінскага радыётэхнічнага інстытута быў [[Віктар Макаравіч Ільін]] — кандыдат тэхнічных навук, прафесар, заслужаны работнік вышэйшай школы БССР, акадэмік Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы. У 1975 годзе МРТІ быў прызнаны найлепшым ВНУ ва Усесаюзным аглядзе ўкаранення дасягненняў навукі і тэхнікі ў народнай гаспадарцы, у 1976 годзе стаў пераможцам Усесаюзнага грамадскага агляду выкарыстання вынаходак з уручэннем дыплома [[Усесаюзны цэнтральны савет прафесійных саюзаў|УЦСПС]], у 1978 годзе прысуджана 1-е месца і пераходзячы Чырвоны Сцяг Міністэрства вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі СССР і ЦК прафсаюза работнікаў асветы, вышэйшай школы і навуковых устаноў за поспехі ў працы.

У пачатку 1990-х гадоў Мінскі радыётэхнічны інстытут стаў найбуйнейшай ВНУ краіны, на долю якога прыпадала да 95 % студэнтаў радыётэхнічнага профілю.

У [[1993]] годзе пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь]] пераўтвораны ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-786-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-minskogo-radiotehnicheskogo-instituta-v-belorusskij-gosudarstvennyj-universitet-informatiki-i-radioelektroniki/ |title=Пастанова № 786 Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 16 лістапада 1993 г. «Аб пераўтварэнні Мінскага радыётэхнічнага інстытута ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі» |access-date=5 чэрвеня 2025 |archive-date=27 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927175023/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%96-786-soveta-ministrov-respubliki-belarus-o-preobrazovanii-minskogo-radiotehnicheskogo-instituta-v-belorusskij-gosudarstvennyj-universitet-informatiki-i-radioelektroniki/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Загадам [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] № 365 ад 16 жніўня [[1998]] г. універсітэт вызначаны базавай [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] рэспублікі ў галіне [[Інфарматыка|інфарматыкі]], [[Радыётэхніка|радыётэхнікі]] і [[Электроніка|электронікі]].

З 2 кастрычніка [[2000]] года рэктарам універсітэта прызначаны [[Міхаіл Паўлавіч Батура]] — доктар тэхнічных навук, прафесар, акадэмік Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь.

У 2001 годзе была адкрыта магістратура — другая ступень вышэйшай адукацыі, распачата падрыхтоўка магістрантаў па 8 спецыяльнасцях. Упершыню ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] БДУІР пачаў скарочанае навучанне выпускнікоў [[каледж]]аў для атрымання вышэйшай адукацыі. У 2002 годзе створаны Цэнтр дыстанцыйнага навучання і ўпершыню ў Рэспубліцы Беларусь пачата дыстанцыйнае навучанне. У 2003 годзе ўпершыню ў Рэспубліцы Беларусь на базе універсітэта праводзіцца рэпетыцыйнае кампутарнае тэставанне. Па замове Міністэрства адукацыі выкладчыкамі ўніверсітэта распрацаваны тэсты па фізіцы, матэматыцы, рускай і беларускай мове.

З 24 мая [[2018]] года рэктарам БДУІР стаў [[Вадзім Анатольевіч Богуш]]&lt;ref&gt;[https://www.bsuir.by/ru/istoriya/mrti-bguir Кароткая гісторыя]&lt;/ref&gt;.

=== Падзеі 2020 года ===
Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, шматлікія студэнты ўніверсітэта падтрымалі пратэсты. [[26 кастрычніка]] па закліку [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] яны далучыліся да агульнанацыянальнай забастоўкі. [[27 кастрычніка]] [[Аляксандр Лукашэнка]] запатрабаваў адлічваць усіх студэнтаў і звальняць выкладчыкаў, якія прымаюць удзел у несанкцыянаваных акцыях&lt;ref name=&quot;nashaniva-адлічваць&quot;&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=261389 Лукашэнка запатрабаваў адлічваць і звальняць пратэстуючых студэнтаў, медыкаў, рабочых]&lt;/ref&gt;.

27 кастрычніка выкладчыкі і супрацоўнікі ўніверсітэта апублікавалі відэазварот, дзе запатрабавалі правядзення новых, сумленных і свабодных, выбараў, вызвалення ўсіх палітвязняў, а таксама асудзілі гвалт, пераслед студэнтаў і супрацоўнікаў ВНУ&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=261417 «З кожным днём у нашай працы ўсё менш сэнсу». Супрацоўнікі БДУІР запісалі ВІДЭАзварот]&lt;/ref&gt;. У той жа дзень 37 супрацоўнікаў універсітэта, з якіх 25 з [[Факультэт камп’ютарных сістэм і сетак БДУІР|факультэта камп’ютарных сістэм]] і [[Факультэт камп’ютарнага праектавання БДУІР|факультэта камп’ютарнага праектавання]], далучыліся да бестэрміновага страйку&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=261380 У БДУІР страйкуюць 37 супрацоўнікаў. ІТ-топы абяцаюць дапамогу.]&lt;/ref&gt;. Станам на [[29 кастрычніка]] больш за 140 супрацоўнікаў БДУІР далучыліся да патрабаванняў, агучаных у відэазвароце&lt;ref&gt;[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1CFJO8lt6OXRwo3S0bw1K09Wy9iXh8BwI1sFWMPguEOM/htmlview?pru=AAABdZSbQ5w*F3kFoZN5eJTEOMkn-L30vw#gid=0 Видеообращение преподавателей БГУИР : Солидарные преподаватели] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201030155705/https://docs.google.com/spreadsheets/d/1CFJO8lt6OXRwo3S0bw1K09Wy9iXh8BwI1sFWMPguEOM/htmlview?pru=AAABdZSbQ5w*F3kFoZN5eJTEOMkn-L30vw#gid=0 |date=30 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;.

Дэкан [[Факультэт камп’ютарных сістэм і сетак БДУІР|Факультэта камп’ютарных сістэм і сетак]] [[Марына Лукашэвіч]] адмовілася падпісваць загад аб адлічэнні студэнтаў свайго факультэта і напісала заяву на звальненне па ўласным жаданні&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=261490 Дэкан ФКСіC БДУІР звальняецца. Яна адмовілася адлічваць студэнтаў.]&lt;/ref&gt;. Таксама, па ўласным жаданні сышоў прарэктар па вучэбнай працы ўніверсітэта Валерый Прыткоў.

== Дзейнасць ==
Універсітэт рыхтуе інжынерныя кадры па двух напрамках адукацыі, 30 спецыяльнасцях і 25 спецыялізацыях у галіне вылічальнай тэхнікі, праграмнага забеспячэння інфармацыйных тэхналогій, інфарматыкі, інфармацыйнага забеспячэння аўтаматызаваных сістэм, штучнага інтэлекту, аўтаматычнага кіравання, радыётэхнікі, радыёэлектронных сістэм, мікраэлектронікі, тэлекамунікацый, праектавання радыёэлектронных і электронна-вылічальных сродкаў, электроннага апаратабудавання, медыцынскай электронікі, тэхнічных сродкаў бяспекі, метралогіі, стандартызацыі і сертыфікацыі, эканомікі. На 10 факультэтах і 35 кафедрах па дзённай, вячэрняй, завочнай і дыстанцыйнай формах навучання займаецца больш за 15 тысяч студэнтаў, у тым ліку каля 350 — з краін далёкага і блізкага замежжа. У [[2001]] г. адчынена магістратура, вядзецца падрыхтоўка магістраў па 27 спецыяльнасцях. Падрыхтоўка навуковых кадраў вышэйшай кваліфікацыі для рэспублікі і іншых краін праводзіцца ў аспірантуры і дактарантуры. Працуюць шэсць доктарскіх саветаў па абароне дысертацый, якія ахопліваюць 13 тэхнічных і 2 фізіка-матэматычныя спецыяльнасці.

== Факультэты і іншыя падраздзяленні ==
* [[Факультэт камп’ютарнага праектавання БДУІР|Факультэт камп’ютарнага праектавання]] (ФКП)
* [[Факультэт інфармацыйных тэхналогій і кіравання БДУІР|Факультэт інфармацыйных тэхналогій і кіравання]] (ФІТК)
* [[Факультэт радыётэхнікі і электронікі БДУІР|Факультэт радыётэхнікі і электронікі]] (ФРЭ)
* [[Факультэт камп’ютарных сістэм і сетак БДУІР|Факультэт камп’ютарных сістэм і сетак]] (ФКСіС)
* [[Факультэт інфакамунікацый БДУІР|Факультэт інфакамунікацый]] (ФІК)
* [[Інжынерна-эканамічны факультэт БДУІР|Інжынерна-эканамічны факультэт]] (ІЭФ)
* [[Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі і прафесійнай арыентацыі БДУІР|Факультэт даўніверсітэцкай падрыхтоўкі і прафесійнай арыентацыі]] (ФДПіПА)
* [[Ваенны факультэт БДУІР|Ваенны факультэт]] (ВФ)
* Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў «Інстытут інфармацыйных тэхналогій» (ІІТ БДУІР)
* ДУА «Ліцэй № 1 г. Мінска» пры БДУІР
* [[Мінскі радыётэхнічны каледж|Філіял «Мінскі радыётэхнічны каледж»]]

== Рэктары БДУІР ==
* [[Іван Сідаравіч Кавалёў]] — рэктар Мінскага радыётэхнічнага інстытута з 15 сакавіка 1964 года па 2 лютага 1973 года. Член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР, доктар тэхнічных навук, прафесар
* [[Віктар Макаравіч Ільін]] — рэктар Мінскага радыётэхнічнага інстытута — Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі з 8 лютага 1973 года па 30 чэрвеня 2000 года. Заслужаны работнік вышэйшай школы БССР, кандыдат тэхнічных навук, прафесар, акадэмік Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы. Ганаровы рэктар БДУІР з 4 ліпеня 2000 года
* [[Міхаіл Паўлавіч Батура]] — рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі з 2 кастрычніка 2000 года па 23 мая 2018. Доктар тэхнічных навук, прафесар, акадэмік Міжнароднай акадэміі навук вышэйшай школы, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь
* [[Вадзім Анатольевіч Богуш]] — рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта інфарматыкі і радыёэлектронікі з 24 мая 2018 года. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар.&lt;ref&gt;[https://www.bsuir.by/ru/istoriya/rektory-bguir Рэктары]&lt;/ref&gt;

== Выбітныя выкладчыкі і выпускнікі ==
* [[Ігар Аліневіч]]
* [[Андрэй Міхайлавіч Грынкевіч]]
* [[Васіль Барысавіч Далгалёў]]
* [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак]] — беларускі гісторык, доктар гістарычных навук, прафесар.
* [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў]]
* [[Леанід Іванавіч Мінчанка]]
* [[Мікалай Пятровіч Панцялей]]
* [[Аляксандр Міхайлавіч Радзевіч]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.bsuir.by Афіцыйная старонка БДУІР] {{ref-ru}}

{{БДУІР}}
{{Рэктары БДУІР}}
{{ВНУ Беларусі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:1964 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі| ]]</text>
      <sha1>3br83xng61azhkw5ymak90tqo024nvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магілёўская кафля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159385</id>
    <revision>
      <id>5129449</id>
      <parentid>5129009</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2990" sha1="eraxyouyqpu0v0kofyy9tkpo5lmhc9w" xml:space="preserve">[[Файл:Магілёўская кафля (XVIII).jpg|міні|Паліваная кафля з выявай картуша. XVIII ст.]]
'''Магілёўская кафля''' – архітэктурна-дэкаратыўная кераміка XV – пачатку XX стст., якая выраблялася магілёўскімі цаніннікамі. Кафля канца XV – XVI стст. [[Гаршковая кафля|гаршковая]], з круглым вусцем, некаторыя вырабы пакрытыя знутры зялёнай [[Паліва (кераміка)|палівай]]. Кафля канца XVI – XX стст. каробчатая (тэракотавая, зялёная палівавая, паліхромная). У аздабленні паліхромнай кафлі XVII ст. выкарыстоўвалі белую, зялёную, блакітную, карычневую, жоўтую паліву. У канцы XVI – 1-й палове XVII стст. выраблялі кафлю з двухпрыступкавай рамкай на вонкавай пласціне.

Паводле тыпаў і прызначэння падзяляецца на сценную, карнізную (простую, складаную і інш.), паясную, вуглавую, кафлі-перавсычкі, гарадкі (каронкі). У аздабленні пашыраны раслінны (выява букета кветак у вазе, дубовыя і лаўровыя лісты, бутон хмелю і інш.) і геаметрычны (зігзагі, сетка, «рыбіна луска» і інш.) арнаменты, сюжэтныя, зааморфныя, геральдычныя, міфалагічныя выявы (ільвы, арлы, грыфоны, анёлы, коннікі, гербы і інш.). У трактоўцы расліннага [[арнамент]]у, які часта спалучаўся з геаметрычным, адметны ўплыў маньерызму (вырабы канца XVI – 1-й паловы XVI стст.), [[барока]] (сярэдзіна – 2-я палова ХVII стст.).

Кафлю канца XVII – пачатка XVIII стст. часта аздаблялі т.зв. дывановым арнаментам, рэльефнымі выявамі. Кафля канца XVIII – XIX стст. мае гладкую вонкавую пласціну, пакрытую пераважна зялёнай палівай. У канцы XIX – пачатку XX стст. паверхню вонкавай пласціны аздаблялі складаным рэльефным малюнкам.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|9|||458—459}}

{{Беларуская кераміка}}

[[Катэгорыя:Беларуская кафля]]
[[Катэгорыя:Культура Магілёва]]</text>
      <sha1>eraxyouyqpu0v0kofyy9tkpo5lmhc9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Economico-geographer/Нататкі</title>
    <ns>2</ns>
    <id>163108</id>
    <revision>
      <id>5129355</id>
      <parentid>4484909</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:43:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Economico-geographer</username>
        <id>399</id>
      </contributor>
      <comment>/* Аддаленыя і вельмі аддаленыя планы */</comment>
      <origin>5129355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7979" sha1="j9v1tjfo52mlxwyouj6fzk92xi65i9z" xml:space="preserve">
== Істотныя артыкулы, даведзеныя да 30000+ вікі-сімвалаў==
* [[Горад Дака]] - з 29000+ байт
* [[Ціхі акіян]] з 29000+ байт 
* [[Горад Шанхай]] з 5200 байт
* [[Горад Кейптаўн]] з 29000+ байт
* [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] з 5000+ байт
* [[Акіян]] з 7000+ байт
* [[Бангладэш]] з 28000+ байт
* [[Рака]] з 4500+ байт
* [[Вялікія азёры]] з 9000+ байт
* [[Паўночны акіян]] з 20000+ байт
* [[Атлантычны акіян]] з 17000+ байт
* [[Паўднёвы акіян]] з 621 байт
* [[Індыйскі акіян]] з 18800 байт
* [[Банан]] з 29990 вікісімвалаў (34354 байт)
* [[Аўстралія]] з 28000+ байт
* [[Ібн Батута]] з 2685 байт
* [[Мора]] з 5629 байт
* [[Канал (гідраграфія)]]
* [[Вялікі бар'ерны рыф]]
* [[Волга]]
* [[Хуанхэ]]
* [[Янцзы]]
* [[Інд]]
* [[Конга (рака)]]
* [[Ібн Батута]] з 2361 байт
* [[Мухамад Аль-Харэзмі]] з 3354 байт
* [[Матэрыялізм]] з 27790 байт
* [[Мора]] з 4459 байт
* [[Возера Байкал]]
* [[Возера Танганьіка]]
* [[Паўночнае мора]]
* [[Чанак'я]]
* [[Маа Цзэдун]]

== Аддаленыя і вельмі аддаленыя планы ==
* [[Акіянія]]
* [[Вялікая рыфтавая даліна]]
* [[Дэмаграфія]]
* [[Геалогія]]
* [[Геаграфія]]
{{Навігацыйная табліца
|імя                       = Скасаваныя органы ўлады Беларусі
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Скасаваныя органы ўлады Рэспублікі Беларусь
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =
|клас_спісаў               = hlist

|стыль_уверсе              = 
|уверсе                    = 

|загаловак1                = Заканадаўчая ўлада
|спіс1                     =
* [[Вярхоўны Савет Беларусі|Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь]]

|загаловак2                = Судовая ўлада
|спіс2                     =
* [[Вышэйшы Гаспадарчы суд Рэспублікі Беларусь]]
* [[Беларускі ваенны суд]]
* [[Беларуская ваенная пракуратура]]

|загаловак3                = Выканаўчая ўлада
|спіс3                     =
* [[Кабінет міністраў Рэспублікі Беларусь]]

{{Навігацыйная табліца|subgroup
            |загаловак3=Міністэрствы
            |спіс3= 
* [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|адукацыі і навукі]] * [[Міністэрства па антыманапольнай палітыцы Рэспублікі Беларусь|па антыманапольнай палітыцы]] * [[Міністэрства будаўніцтва Рэспублікі Беларусь|будаўніцтва]] * [[Міністэрства будаўніцтва і эксплуатацыі аўтамабільных дарог Рэспублікі Беларусь|будаўніцтва і эксплуатацыі аўтамабільных дарог]] * [[Міністэрства воднай гаспадаркі і аднаўлення зямель Рэспублікі Беларусь|воднай гаспадаркі і аднаўлення зямель]] * [[Міністэрства знешніх эканамічных сувязяў Рэспублікі Беларусь|знешніх эканамічных сувязяў]] * [[Міністэрства па кіраванню дзяржаўнай маёмасцю і прыватызацыі Рэспублікі Беларусь|па кіраванню дзяржаўнай маёмасцю і прыватызацыі]] * [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|культуры і друку]] * [[Міністэрства лёгкай прамысловасці Рэспублікі Беларусь|лёгкай прамысловасці]] * [[Міністэрства мантажных і спецыяльных будаўнічых работ Рэспублікі Беларусь|мантажных і спецыяльных будаўнічых работ]] * [[Міністэрства па надзвычайных сітуацыях Рэспублікі Беларусь|па надзвычайных сітуацыях і абароне насельніцтва ад вынікаў катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] * [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|народнай адукацыі]] * [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|паліва і энергетыкі]] * [[Міністэрства прадпрымальніцтва і інвестыцый Рэспублікі Беларусь|прадпрымальніцтва і інвестыцый]] * [[Міністэрства прамысловасці будаўнічых матэрыялаў Рэспублікі Беларусь|прамысловасці будаўнічых матэрыялаў]] * [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|працы]] * [[Міністэрства рэсурсаў Рэспублікі Беларусь|рэсурсаў]]  * [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|сацыяльнай абароны]] * [[Міністэрства працы і сацыяльнай абароны Рэспублікі Беларусь|сацыяльнага забеспячэння]] * [[Міністры па справах Садружнасці Незалежных Дзяржаў Рэспублікі Беларусь|па справах СНД]] * [[Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь|спорту і турызму]] * [[Міністэрства статыстыкі і аналізу Рэспублікі Беларусь|статыстыкі і аналізу]] * [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|сувязі]] * [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь|сувязі і інфарматыкі]] * [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|транспарту]] * [[Міністэрства хлебапрадуктаў Рэспублікі Беларусь|хлебапрадуктаў]] 
           }}
{{Навігацыйная табліца|subgroup
            |загаловак4=Дзяржаўныя камітэты
            |спіс4= 
           }}
|загаловак5                = Іншае
|спіс5                     =
* [[Кантрольная палата Рэспублікі Беларусь]]

|стыль_унізе               = 
|унізе                     = 
}}&lt;noinclude&gt;
&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка Беларусі|]]&lt;/nowiki&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j9v1tjfo52mlxwyouj6fzk92xi65i9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біялогія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193297</id>
    <revision>
      <id>5129342</id>
      <parentid>5127847</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:51:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5129342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1914" sha1="rtdp80yy6p05xnb8omh5hz7o5onbk8c" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Сіеста|2026-04-17T19:57:58Z|Lš-k.}}
{{Новы артыкул|Муха сіняя мясная|2026-04-17T19:19:15Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Джордж Орд|2026-04-17T07:07:32Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Эндру Дэлмар Хопкінс|2026-04-12T17:44:51Z|Milana Borisova}}
{{Новы артыкул|Эўглена зграбная|2026-04-11T08:42:52Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Факус|2026-04-11T08:18:38Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Кітабістыка|2026-04-10T18:34:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Лепацынкліс|2026-04-09T20:57:02Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|2026-04-09T09:27:52Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Заходнеамазонскі ламанцін|2026-04-05T09:23:12Z|Observr1}}
{{Новы артыкул|Anomotherium|2026-04-04T12:23:31Z|Observr1}}
{{Новы артыкул|Рачны цвыркун|2026-04-03T20:00:15Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Miosiren|2026-04-02T08:50:07Z|Observr1}}
{{Новы артыкул|Кулік-чарняк|2026-03-30T17:55:09Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Паднябенне|2026-03-30T11:43:04Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Галасавы апарат|2026-03-30T11:24:47Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Узроўні мовы|2026-03-29T20:24:41Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Сістэма мовы|2026-03-29T19:54:35Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Сінтагматыка|2026-03-29T19:17:16Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Парадыгматыка|2026-03-29T18:54:02Z|Jaŭhien}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rtdp80yy6p05xnb8omh5hz7o5onbk8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Архітэктура/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>193441</id>
    <revision>
      <id>5129339</id>
      <parentid>5127825</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:50:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5129339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2707" sha1="dv7sh9jwpc2vjjwxca7cow5wjjn7rot" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна|2026-04-18T14:06:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Сэмюэл Джонсан|2026-04-17T11:20:28Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|1-ы Зімні завулак (Мінск)|2026-04-16T17:30:04Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Брацкая магіла (Гуды)|2026-04-14T14:01:18Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Археалагічны музей (Познань)|2026-04-13T19:38:07Z|J-ka Zadzvinski}}
{{Новы артыкул|Томская вуліца (Мінск)|2026-04-13T13:46:50Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Бабруйск-Арэна|2026-04-10T16:49:35Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Чацвярак (будынак)|2026-04-10T08:44:25Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Каланіяльная імперыя|2026-04-09T10:42:58Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Дом, у якім жыў Канстанцін Заслонаў|2026-04-07T13:13:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Вадзяны млын (Орша)|2026-04-07T12:21:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Брацкія могілкі (Орша)|2026-04-07T12:09:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, вуліца Леніна)|2026-04-07T12:07:40Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Брацкая магіла савецкіх воінаў (Орша, Камсамольская вуліца)|2026-04-07T12:06:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў, ахвяр фашызму і ваеннапалонных (Орша)|2026-04-07T12:05:05Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Брацкая магіла падпольшчыкаў (Орша)|2026-04-07T11:57:24Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Архітэктура барока ў Беларусі|2026-04-05T18:56:49Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Андрэа Поца|2026-04-05T17:30:00Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Завулак Любанскіх (Мінск)|2026-04-03T20:05:14Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Вуліца Фларыяна Ждановіча|2026-04-03T18:40:07Z|Андрэй 2403 Б}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dv7sh9jwpc2vjjwxca7cow5wjjn7rot</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пячора Фон-дэ-Гом</title>
    <ns>0</ns>
    <id>196398</id>
    <revision>
      <id>5129350</id>
      <parentid>4151629</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-12529-69</username>
        <id>164480</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5129350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4891" sha1="52b0r586apswm9ki9nz111uz4ohhosq" xml:space="preserve">{{Пячора
 |Назва                  = Фон-дэ-Гом
  |Нацыянальная назва    = {{lang-fr|Font-de-Gaume}}
 |Выява                  = Font-de-Gaume entree.JPG
  |Шырыня выявы          = 
  |Подпіс                = 
  |lat_dir = N|lat_deg = 44|lat_min = 56|lat_sec = 13.2
  |lon_dir = E|lon_deg = 1|lon_min = 1|lon_sec = 35.6
  |region                 = 
  |CoordScale             =
 |Размяшчэнне             = 
 |Глыбіня                 = 
 |Амплітуда               = 
 |Даўжыня                 = 
 |Аб'ём                   = 
 |Год адкрыцця            = 
 |Тып                     = 
 |Змяшчаючыя пароды       = 
 |Лік уваходаў            = 
 |Катэгорыя складанасці   = 
 |Даступна для наведвальнікаў= 
 |Асвятленне              = 
 |Сайт                    = 
 |Пазіцыйная карта 1      = Францыя
  |Шырыня ПазКарты 1      = 
  |crosses180             = 
 |Пазіцыйная карта 2      = 
  |Шырыня ПазКарты 2      = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Фон-дэ-Гом''' ({{lang-fr|Font-de-Gaume}}) — пячора ў Францыі (горад {{нп3|Лез-Эзі-дэ-Таяк-Сірой|Лез-Эзі-дэ-Таяк-Сірой|fr|Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil}}, дэпартамент [[Дардонь]]) з насценнымі выявамі жывёл эпохі позняга [[палеаліт]]а.

== Апісанне ==
Жывапіс грота Фон-дэ-Гом належыць да лепшых узораў пячорнага мастацтва. Шматлікія выявы [[бізон]]аў, дзікіх коней, [[мамант]]аў, [[паўночны алень|паўночных аленяў]] і іншых жывёл выкананы ў разнастайных манерах: ад найстаражытнейшых лінейных малюнкаў чорнай і чырвонай фарбай да надзвычайных паліхромных кампазіцый, якія адносяцца да [[палеаліт|мадленскай эпохі]] (15000-11000 лет да н.э.).

Сумненні адносна старажытнасці жывапісу канчаткова развеяліся пасля таго, як у 1912 годзе Г. Пегуан адшукаў на сценах пячоры Тюк д’Адубер у Французскіх [[Пірэнеі|Пірэнеях]] выявы бізонаў, якія знаходзіліся пад слоем [[сталактыт]]аў, узрост якіх складаў больш за 10000 гадоў.

== Адкрыццё ==
грот Фон-дэ-Гом быў адкрыт Дэні Перойні ў 1901 годзе. Выявы асобных жывёл былі зроблны ў натуральную велічыню. На сценах і столі невялікіх нанесена прынамсі каля 80 малюнкаў, сярод якіх две бясспрэчныя фігуры мамантаў.

Падчас раскопак у галерэях пячоры былі хнойдзены кавалкі чырвонай [[охра|охры]] і свайго роду «алоўкаў» з [[марганец|марганцавай руды]]. Судзячы па ўсяму гэта былі тыя самыя фарбавальнікі, якія выкарыстоўваліся першабытнымі мастакамі падчас працы. Падобныя фарбуючыя матэрыялы знаходзяцца амаль паўсюдна, дзе распаўсюджаны гліністыя грунты, у прыватнасці, у далінах непадалёку ад Фон-дэ-Гом. У акрузе ёсць багатыя поласці жоўтай, чырвонай, а зрэдку чорнай гліны, а таксама паклады [[жалезная руда|жалезнай]] і марганцавай руды.

== Гл. таксама ==
{{Сусветная спадчына|85}}
* [[Спіс аб'ектаў сусветнай спадчыны ва Францыі]]
* [[Пячора Альтаміра]]
* [[Даліна цудаў]]
* [[Пячора Шавэ]]
* [[Пячора Каске]]
* [[Пячора Кра-Маньён]]
* [[Пячора Пеш Мерль]]
* [[Пячора Ласко]]
* [[Пячора Руфіньяк]]
* [[Пячора Труа-Фрэр]]

{{Няма крыніц|дата=2022-06-28}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Пячоры Францыі]]
[[Катэгорыя:Палеаліт Еўропы]]
[[Катэгорыя:Археалогія ў Францыі]]</text>
      <sha1>52b0r586apswm9ki9nz111uz4ohhosq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Італьянская сацыяльная рэспубліка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202697</id>
    <revision>
      <id>5129316</id>
      <parentid>4845567</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jilligate</username>
        <id>99034</id>
      </contributor>
      <origin>5129316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16520" sha1="5dffho70f98xqtbbf7k63oy4o93cb27" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава
|назва      = Італьянская сацыяльная рэспубліка
|саманазва  = Repubblica Sociale Italiana
|статус       = [[Рэспубліка]]
|гімн = «[[Giovinezza]]»
|сцяг =
|апісанне_сцяга = [[Сцяг Італіі|Сцяг]]
|герб =
|апісанне_герба = [[Герб Італіі|Герб]]
|карта = Italian social republic map.png
|апісанне = Тэрыторыя ІСР у 1943 годзе. Зялёным колерам вылучаны германскія «аперацыйныя зоны», дэ-факта [[Анексія|анексаваныя]] Трэцім рэйхам
|p1 = Каралеўства Італія, 1861-1946
|flag_p1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
|p2 =
|flag_p2 =
|p3 =
|flag_p3 =
|p4 =
|flag_p4 =
|утворана = [[23 верасня]] [[1943]]&lt;br /&gt;
|ліквідавана = [[25 красавіка]] [[1945]]
|s1 = Каралеўства Італія, 1861-1946
|flag_s1 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
|s2 =
|flag_s2 =
|s3 =
|flag_s3 =
|s4 =
|flag_s4 =
|дэвіз =
|сталіца = [[Рым]] &lt;small&gt;([[дэ-юрэ]])&lt;/small&gt;{{efn|Рым з’яўляўся афіцыйнай сталіцай, што было ў прыватнасці адлюстравана ў праекце канстытуцыі ІСР. У чэрвені [[1944]] года перайшоў пад кантроль войскаў саюзнікаў. Фактычнай сталіцай рэспублікі з’яўляўся невялікі горад [[Сало, Італія|Сало]] на поўначы Італіі, пазней сталіца была перанесена ў [[Мілан]]}}
|гарады = 
|мова = [[Італьянская мова|Італьянская]]
|валюта = [[Італьянская ліра]]
|дадатковы_параметр = Палітычны рэжым
|змесціва_параметру = 
|плошча = 
|насельніцтва =
|форма_кіравання = [[Прэзідэнцкая рэспубліка]] ''(дэ-юрэ)''&lt;br /&gt;[[Аднапартыйная сістэма|Аднапартыйная рэспубліка]] ''(дэ-факта)''
|дынастыя =
|тытул_кіраўнікоў = Кіраўнік дзяржавы і ўрада
|кіраўнік1 = [[Беніта Мусаліні]]
|год_кіраўніка1 = 1943—1945
|тытул_кіраўнікоў2 = Генеральны сакратар [[Рэспубліканская фашысцкая партыя|РФП]]
|кіраўнік2 = [[Алесандра Паваліні]]
|год_кіраўніка2 = 1943—1945
|рэлігія = [[Каталіцтва]]
|дадатковы_параметр1 =
|змесціва_параметру1 =
|Этап1 = [[Аперацыя «Дуб»]]
|Дата1 = 12 верасня
|Год1 = 1943
|Этап2 = Стварэнне ўрада
|Дата2 = 23 верасня
|Год2 = 1943
|Этап3 = Спыненне існавання
|Дата3 = 29 красавіка — 2 мая
|Год3 = 1945
|дадатковы_параметр2 =
|змесціва_параметру2 =
|да =
|д1 =
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|д6 =
|д7 =
|пасля =
|п1 =
|п2 =
|п3 =
|п4 =
|п5 =
|п6 =
|п7 =
}}
'''Італьянская сацыяльная рэспубліка''' ({{lang-it|Repubblica Sociale Italiana}}), неафіцыйна вядомая па назве сваёй сталіцы як '''Рэспубліка Сало́''' ({{lang-it|Repubblica di Salò}}) — [[марыянетачная дзяржава]]&lt;ref&gt;Випперман В. [http://www.e-reading.ws/chapter.php/11543/7/Vipperman_-_Evropeiiskiii_fashizm_v_sravnenii__1922-1982.html Европейский фашизм в сравнении 1922-1982] / Пер. с немецкого А. И. Федорова. — Новосибирск: Сибирский хронограф, 2000&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Ричард Эванс'' Третий рейх. Дни войны: 1939-1945 — Астрель, У-Фактория, 2011. — С. 515&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/205802 МУССОЛИНИ (Mussolini) Бенито. Большой Энциклопедический словарь. 2000]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Уильям Ширер. [http://www.e-reading.ws/book.php?book=65600 Взлёт и падение Третьего рейха, том 2]. Пер. с англ./Под ред. О. А. Ржешевского. -М.: Воениздат, 1991&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pauley p228&quot;&gt;{{citation |last=Pauley |first=Bruce F. |year=2003 |title=Hitler, Stalin and Mussolini: Totalitarianism in the Twentieth Century Italy |url=https://archive.org/details/hitlerstalinmuss02edpaul_m6u1 |location=Wheeling |publisher=Harlan Davidson |page=[https://archive.org/details/hitlerstalinmuss02edpaul_m6u1/page/228 228] |edition=2nd |isbn=0-88295-993-X}}.&lt;/ref&gt;, утвораная ў верасні [[1943]] года на акупаванай [[Трэці рэйх|Германіяй]] тэрыторыі паўночнай (і часткова [[Цэнтральная Італія|цэнтральнай]]) [[Італія|Італіі]]. Створана пасля [[Аперацыя «Дуб»|вызвалення]] нямецкім спецпрызнам з-пад арышту італьянскага дыктатара [[Беніта Мусаліні]], які і ўзначаліў новы ўрад, а зноў створаная [[Рэспубліканская фашысцкая партыя]] (пераемнік [[Нацыянальная фашысцкая партыя|Нацыянальнай фашысцкай партыі]]) стала кіруючай і адзінай законнай у краіне.
Фармальна ІСР была незалежнай дзяржавай, фактычна падтрымлівалася дзякуючы знаходжанню ў гэтым рэгіёне нямецкіх войскаў.

Урад рэспублікі абвясціў сябе адзіным законным італьянскім урадам і не прызнаваў заключанага новым італьянскім урадам у верасні 1943 года [[Перамір'е паміж Італіяй і Саюзнікамі ў Другой сусветнай вайне|перамір'я з саюзнікамі]], абвясціўшы караля [[Віктар Эмануіл III|Віктара Эмануіла III]] здраднікам.

Да чэрвеня 1944 рэспубліка валодала адноснай самастойнасцю ва ўнутранай палітыцы і нават змагла ажыццявіць шэраг праектаў (напрыклад [[Эканамічная сацыялізацыя|сацыялізацыю эканомікі]]), але паступовы распад рэспублікі пад націскам войскаў саюзнікаў і [[Рух Супраціўлення, Італія|італьянскага супраціўлення]] ўзмацняў яе залежнасць ад германскага ўрада&lt;ref&gt;[http://www.dissercat.com/content/istoriya-italyanskoi-sotsialnoi-respubliki Диссертация на тему «История Итальянской Социальной Республики» автореферат по специальности ВАК 07.00.03 — Всеобщая история (соответствующего периода) | disserCat — электронн …&lt;!-- Заголовок добавлен ботом --&gt;]&lt;/ref&gt;.

Дзяржава спыніла сваё існаванне ў апошніх чыслах красавіка [[1945]] года, калі [[Паўночна-Італьянская аперацыя|капітулявалі рэшткі нямецкіх войскаў]] на тэрыторыі Італіі. Шматлікія былыя лідары рэспублікі былі захоплены і пакараны смерцю італьянскімі партызанамі, уключаючы Мусаліні.

== Перадгісторыя ==
Пасля таго, як войска саюзнікаў уварвалася на [[Сіцылія|Сіцылію]], [[Вялікая фашыская рада]] ў ліпені [[1943]] пад старшынствам [[Дзіна Грандзі]] пры падтрымцы караля [[Віктар Эмануіл III|Віктара Эмануіла III]] зрынуў і арыштаваў [[Беніта Мусаліні]]. Новы ўрад маршала [[П’етра Бадолья]] пачаў перамовы з уладамі саюзных дзяржаў.

У падзеі хутка ўмяшалася Германія, якая акупавала поўнач Італіі. Мусаліні быў вызвалены нямецкімі парашутнікамі пад кіраўніцтвам [[Ота Скарцэні]] і дастаўленыя ў зону акупацыі. [[23 верасня]] [[1943]] годзе Мусаліні абвясціў, што пераварот, накіраваны супраць яго, патрываў няўдачу, і што яго рэжым працягваецца ўжо ў выглядзе рэспублікі.

== Італьянская сацыяльная рэспубліка ==
Афіцыйнай сталіцай рэспублікі быў [[Рым]]&lt;ref&gt;Праект Канстытуцыі Італьянскай сацыяльнай рэспублікі, ст. 4.&lt;/ref&gt;, неўзабаве пасля абвяшчэння рэспублікі ўзяты войскамі саюзнікаў. Звычайна фактычнай сталіцай рэспублікі завуць [[Сало, Італія|Сало]], маленькае мястэчка ў [[Ламбардыя|Ламбардыі]] ([[Брэшыя (правінцыя)|правінцыя Брэшыя]]) на [[Гарда|возеры Гарда]], аднак гэта не зусім дакладна, паколькі штаб-кватэры і філіялы міністэрстваў, кіраванняў узброенымі сіламі, дзяржаўных СМІ і іншых істытуцыянальных органаў былі размешчаны па ўсёй Паўночнай Італіі. Так, у [[Венецыя|Венецыі]] была размешчана [[Палата фасцыяў і карпарацый]] і італьянская дзяржаўная радыёвяшчальная карпарацыя [[EIAR]], у [[Верона|Вероне]] Міністэрства Камунікацый, у [[Крэмона|Крэмоне]] Міністэрства Юстыцыі і гэтак далей. У самім Сало знаходзілася Міністэрства Замежных спраў, Міністэрства Народнай культуры, Цэнтральнае тэлеграфнае прэс-агенцтва і журналісцкі пул, штаб-кватэры Нацыянальнай рэспубліканскай гвардыі, Рэспубліканскай паліцыі, Аўтаномнага мабільнага легіёна імя Эторэ Муці, [[Дзясятая флатылія MAS|Дзясятай флатыліі MAS]] і гарнізон [[Чорныя брыгады|Чорных брыгад]]. Рада Міністраў знаходзіўся ў [[Гарньяна]], а рэзідэнцыя [[Дучэ]] ў Мілане. Мусаліні сфарміраваў урад, які ўключаў некаторых членаў яго апошняга кабінета пры каралю (у прыватнасці, ваеннага міністра маршала [[Рудольфа Грацыяні|Грацыяні]]).

Неўзабаве пасля стварэння, новая дзяржава была вымушана, фактычна, саступіць [[Трыест]], [[Істрыя|Істрыю]] і [[Паўднёвы Ціроль]] (гэта значыць італьянскія тэрыторыі, да [[1918]] якія ўваходзілі ў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыю]]) немцам (яны былі раней уключаны ў альпійскую і адрыятычную «аперацыйныя зоны» Трэцяга рэйха і толькі фармальна датычыліся да Італіі).

Пасля таго, як саюзнікі і байцы Супрацівы выцеснілі немцаў з Італіі, рэспубліка Сало спыніла існаванне, а дучэ быў расстраляны партызанамі пад Міланам; асобна ад яго былі пакараны два дзясятка іншых дзеячаў фашыскага рэжыму ([[Акіле Старачэ|Старачэ]], [[Буфарыні-Гвідзі]], [[Фарыначы]] і інш.).

== Галерэя ==
&lt;gallery perrow=&quot;2&quot;&gt; 
File:War flag of the Italian Social Republic (1943-1944).png|Сцяг узброеных сіл Італьянскай сацыяльнай рэспублікі з 1 снежня 1943 г. па 5 мая 1944 г.
Выява:Flag of RSI.svg|Сцяг узброеных сіл Італьянскай сацыяльнай рэспублікі з 6 мая 1944 г. па 3 мая 1945 г.
&lt;/gallery&gt;

== Выяўленне часу ў мастацтве ==
Рэспубліка Сало вядомая як месца дзеяння скандальнага мастацкага фільму П'ера Паўла Пазаліні [[Сало, ці 120 дзён Садома|«Сало, ці 120 дзён Садома»]] ([[1975]]).

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* Чиано Галеаццо, Дневник фашиста. 1939—1943. М.: Издательство «Плацъ», Серия «Первоисточники новейшей истории», 2010, 676 с. ISBN 978-5-903514-02-1

=== Дакументы ===
* [[:it:s:Italia, Repubblica Sociale - Progetto di Costituzione|Italia, Repubblica Sociale — Progetto di Costituzione]] — праект Канстытуцыі Італьянскай сацыяльнай рэспублікі
* [http://err.tsdavo.org.ua/static/pdf/61433264.pdf Справаздачы пра стан італьянскай прэсы, пра культурныя каштоўнасці, пра «масонскія ложы», «яўрэйскіх дзеячах», псіхалагічныя характарыстыкі італьянскага народа]{{Недаступная спасылка}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://proceedings.usu.ru/?base=mag/0029%2803_15-2004%29&amp;xsln=showArticle.xslt&amp;id=a12&amp;doc=../content.jsp А.Г. Несцераў Італьянская Сацыяльная Рэспубліка і Ватыкан: рэспубліканскі фашызм і каталіцкая царква] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120714005040/http://proceedings.usu.ru/?base=mag%2F0029%2803_15-2004%29&amp;xsln=showArticle.xslt&amp;id=a12&amp;doc=..%2Fcontent.jsp |date=14 ліпеня 2012 }}
* [http://proceedings.usu.ru/?base=mag/0075%2803_$02-2010%29&amp;xsln=showArticle.xslt&amp;id=a20&amp;doc=../content.jsp А.Г. Несцераў Краіны Цэнтральнай Еўропы ў вонкавай палітыцы Італьянскай Сацыяльнай Рэспублікі (верасень 1943 — красавік 1945 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120714045259/http://proceedings.usu.ru/?base=mag%2F0075%2803_%2402-2010%29&amp;xsln=showArticle.xslt&amp;id=a20&amp;doc=..%2Fcontent.jsp |date=14 ліпеня 2012 }}

{{Італьянскія дзяржавы}}

[[Катэгорыя:Італьянскія дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Марыянеткавыя дзяржавы Другой сусветнай вайны]]
[[Катэгорыя:Фашысцкая Італія]]
[[Катэгорыя:Беніта Мусаліні]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1943 годзе]]
[[Катэгорыя:1943 год у Італіі]]</text>
      <sha1>5dffho70f98xqtbbf7k63oy4o93cb27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TED (канферэнцыя)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>216610</id>
    <revision>
      <id>5129395</id>
      <parentid>5106791</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17206" sha1="7cdbjwjq3efe1dv59ycis2hi7fqbeez" xml:space="preserve">[[Файл:TED wordmark.svg|thumb|Лагатып фонду]]
[[Файл:Chris Anderson 2007.jpg|thumb|200px|Куратар TED [[Крыс Андэрсан]]]]
[[Файл:Samantha Power 2008.jpg|thumb|200px|[[Саманта Паўэр]] выступае на канферэнцыі 2008 года]]
'''TED''' ([[абрэвіятура]] ад {{lang-en|'''T'''echnology '''E'''ntertainment '''D'''esign}}; Тэхналогіі, забавы, дызайн) — прыватны некамерцыйны фонд у [[ЗША]], вядомы першым чынам сваімі штогадовымі [[канферэнцыя]]мі, якія праводзяцца з [[1984]] года ў [[Мантэрэй (Каліфорнія)|Мантэрэі]] ([[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). З [[2009]] года праходзіць у [[Лонг-Бізун, Каліфорнія|Лонг-Бізун]] ([[Каліфорнія]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]).

Місія канферэнцыі складаецца ў распаўсюдзе ўнікальных ідэй («''ideas worth spreading''»), абраныя лекцыі даступныя на вэб-сайце канферэнцыі. Тэмы лекцый разнастайныя: [[навука]], [[мастацтва]], [[дызайн]], [[палітыка]], [[культура]], [[бізнес]], глабальныя праблемы, тэхналогіі і забавы. У спіс выступоўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ted.com/index.php/speakers |title=Speakers |access-date=16 снежня 2014 |archive-date=11 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110411033225/http://www.ted.com/index.php/speakers |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ted.com/index.php/speakers/atoz Speakers A-Z list] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080808140546/http://www.ted.com/index.php/speakers/atoz |date=8 жніўня 2008 }}&lt;/ref&gt; патрапілі такія вядомыя асобы, як былы [[прэзідэнт ЗША]] [[Біл Клінтан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ted.com/index.php/speakers/view/id/82 |title=TED {{!}} Speakers {{!}} Bill Clinton |access-date=16 снежня 2014 |archive-date=26 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080626175611/http://www.ted.com/index.php/speakers/view/id/82 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[Нобелеўская прэмія|Нобелеўскія лаўрэаты]] [[Джэймс Уотсан]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ted.com/index.php/speakers/view/id/36 |title=TED Speakers James Watson: Biologist, Nobel laureate |access-date=16 снежня 2014 |archive-date=12 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080612095734/http://www.ted.com/index.php/speakers/view/id/36 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, [[Мюрэй Гел-Ман]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/194 |title=TED Speakers Murray Gell-Mann: Physicist, Nobel laureate |access-date=16 снежня 2014 |archive-date=7 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080607002045/http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/194 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, а таксама заснавальнік [[Вікіпедыя|Вікіпедыі]] [[Джымі Вэйлз]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ted.com/index.php/speakers/view/id/37 |title=TED Speakers Jimmy Wales: Founder of Wikipedia |access-date=16 снежня 2014 |archive-date=26 красавіка 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070426203301/http://www.ted.com/index.php/speakers/view/id/37 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Куратар канферэнцыі і яе сталы вядучы — [[Крыс Андэрсан]].

== Гісторыя ==
[[Файл:TedxParis.jpg|thumb|200px|TEDxParis, 2009 год — адно з мерапрыемстваў, якія праводзяцца па праграме TEDx]]
[[Файл:Bill Clinton talking at TED 2007.jpg|thumb|200px|Выступае лаўрэат прэміі TED 2007 года [[Біл Клінтан]]]]
Упершыню канферэнцыя TED прайшла ў [[1984]] годзе. Яе арганізатарамі сталі [[Рычард Сол Вурмен]] і [[Гары Маркс]]. На ёй былі прадстаўлены толькі што выпушчаны камп’ютар [[Macintosh]], створаны кампаніяй [[Sony]] [[кампакт-дыск]]. [[Матэматык]] [[Бенуа Мандэльброт]] прадэманстраваў практычнае ўжыванне створанай ім тэорыі [[фрактал]]аў, спецыяліст па [[штучны інтэлект|штучнаму інтэлекту]] [[Марвін Мінскі]] растлумачыў новую мадэль [[розум]]а.

З 1990 года канферэнцыя праводзіцца штогод. З 2001 года правы на правядзенне TED належаць [[Sapling Foundation]] і стваральніку гэтага фонду Крысу Андэрсану.

== TED Talks ==

Кожны выступ (лекцыя) на канферэнцыі TED завецца TED Talk. Відэазапісы выступаў публікуюцца на сайце [http://TED.com TED.com]. Іх можна бясплатна прагледзець на сайце, запампаваць на свой камп’ютар у HD-якасці ці падпісацца на відэа-[[падкаст]]. Таксама відэазапісы даступныя і праз [[YouTube]].

Для iPhone і Android-прылад даступныя як афіцыйныя, так і неафіцыйныя натыўныя [[Мабільная праграма|праграмы]]. Хоць праграма пакуль не мае беларускай лакалізацыі, у яе простая навігацыя, дазваляе праглядаць запісы выступаў з субтытрамі на розных мовах і слухаць інтэрнэт радыё TED. З 2009 года TED-відэападкасты даступныя для бясплатнага спампоўвання ў інтэрнэт-краме [http://www.store.ovi.com Ovi/Ovi Store] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150308124735/http://store.ovi.com/ |date=8 сакавіка 2015 }} (інтэрнэт-сэрвіс [[Nokia]]).

На даны момант у [[анлайн]]-рэжыме даступна больш за 400 відэазапісаў, якія былі прагледжаны больш за 100 млн раз аўдыторыяй звыш за 15 млн чалавек (паводле даных на красавік 2009 года).

У рамках [http://www.ted.com/OpenTranslationProject TED Open Translation Project] больш за 8000 валанцёраў перакладаюць выступы на некалькі дзясяткаў моў. На кастрычнік 2012 года перакладзена каля 32 тысяч выступаў. Пераклады даступныя ў фармаце субтытраў.

=== TED Prize ===

TED Prize — прэмія TED, якая прысуджаецца з 2005 года. У першыя часы штогод прысуджаліся тры прэміі па $100 000 за «жаданне змяніць свет» (''wish to change the world'').&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/bruno-giussani/ted-2008-day-2-dave-egger_b_89106.html|title=TED 2008 / Day 2: Dave Eggers and Tutoring, Neil Turok and the next African Einstein, Karen Armstrong and the Charter for Compassion|date=28.02.2008|lang=en|accessdate=2012-08-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0HNt5ZH?url=http://www.huffingtonpost.com/bruno-giussani/ted-2008-day-2-dave-egger_b_89106.html|archivedate=18 жніўня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Пачынаючы ад 2010 года прысуджаецца толькі адна прэмія.&lt;ref&gt;[http://blog.ted.com/2009/12/ted_prize_winne_4.php TED Blog: TED Prize winner announced!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100726175208/http://blog.ted.com/2009/12/ted_prize_winne_4.php |date=26 ліпеня 2010 }}&lt;/ref&gt;
* 2005 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tedprize.org/2005-winners/|title=TED Prize 2005|accessdate=2008-11-30|publisher=TEDPrize.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/66C8kj4wr?url=http://www.tedprize.org/2005-winners/|archivedate=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — [[Бона (спявак)|Бона]], [[Эдвард Буртынскі]], [[Robert Fischell]]
* 2006 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tedprize.org/2006-winners/|title=TED Prize 2006|accessdate=2008-11-30|publisher=TEDPrize.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/66C8loWJv?url=http://www.tedprize.org/2006-winners/|archivedate=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — [[Larry Brilliant]], [[Jehane Noujaim]], [[Cameron Sinclair]]
* 2007 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tedprize.org/2007-winners/|title=TED Prize 2007|accessdate=2008-11-30|publisher=TEDPrize.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/66C8mivPt?url=http://www.tedprize.org/2007-winners/|archivedate=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — [[Біл Клінтан]], Эдвард Уілсан, [[Джэймс Нахтвей]]
* 2008 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tedprize.org|title=TED Prize 2008|accessdate=2008-11-30|publisher=TEDPrize.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/66C8oAYGU?url=http://www.tedprize.org/|archivedate=16 сакавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[Neil Turok]], [[Dave Eggers]], [[Карэн Армстранг]]
* 2009 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tedprize.org/2009-winners/|title=TED Prize 2009|accessdate=2008-11-30|publisher=TEDPrize.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/66C8ocMeF?url=http://www.tedprize.org/2009-winners/|archivedate=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — [[Sylvia Earle]], [[Jill Tarter]], [[José Antonio Abreu]]
* 2010 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tedprize.org/jamie-oliver/|title=TED Prize 2010|accessdate=2009-12-21|publisher=TEDPrize.org|archiveurl=https://www.webcitation.org/66C8pTg7i?url=http://www.tedprize.org/jamie-oliver/|archivedate=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — [[Джэймс Трэвар Олівер]]
* 2011 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tedprize.org/announcing-the-2011-ted-prize-winner-jr/|title=TED Prize 2011|accessdate=2012-08-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0HPcwiV?url=http://www.tedprize.org/announcing-the-2011-ted-prize-winner-jr/|archivedate=18 жніўня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; — [[JR (мастак)|JR]]
* 2012 год&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecity2.org/|title=TED Prize 2012|accessdate=2012-08-10|archiveurl=https://www.webcitation.org/6A0HQboRf?url=http://www.thecity2.org/|archivedate=18 жніўня 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — [[City 2.0]]

=== TEDx ===

[[Спіс падзей TEDx|TEDx]] з’яўляецца праектам TED, якія дазваляюць асобным людзям ці групам людзей у розных краінах, гарадах, універсітэтах, супольнасцях арганізаваць незалежныя канферэнцыі ў стылі TED. Канферэнцыя TEDx з’яўляецца незалежным мерапрыемствам, якія праводзяцца па ліцэнзіі TED.

==== Спіс канферэнцый TEDx у Беларусі ====

Гісторыя TEDx у Беларусі пачынаецца ў 2009 годзе. Тым часам была атрымана ліцэнзія на правядзенне TEDxMinsk. За 5 гадоў было праведзена 7 лакальных падзей TEDx. У снежні 2013 года прайшоў першы «жывы» TEDxMinsk з беларускімі спікерамі. Мерапрыемства наведала 100 чалавек, відэа-выступу прагледзела больш за 10 тысяч чалавек. Некалькі TEDxYouth былі праведзены ў Гродна. У верасні 2016 у [[Магілёў|Магілёве]] прайшла канферэнцыя TEDxMahilyow&lt;ref&gt;https://www.ted.com/tedx/events/19592&lt;/ref&gt;.

'''Спіс канферэнцый TEDx у Беларусі'''
* 2013, 14 снежня — [http://www.ted.com/tedx/events/9872 TEDxMinsk], [[Мінск]]
* 2014, 4 кастрычніка — [http://www.ted.com/tedx/events/12851 TEDxNiamiha], [[Мінск]]
* 2014, 1 лістапада — [http://www.ted.com/tedx/events/12358 TEDxYouth@Hrodna], [[Гродна]]
* 2015, 21 лістапада — [http://www.ted.com/tedx/events/17071 TEDxNiamiha], [[Мінск]]
* 2015, 12 снежня — [http://www.ted.com/tedx/events/16108 TEDxYouth@Hrodna], [[Гродна]]
* 2016, 25 чэрвеня — [https://www.ted.com/tedx/events/19408 TEDxNiamiha], [[Мінск]]
'''Спіс канферэнцый TEDx па-за межамі Беларусі'''

* 2026, 18 красавіка — [[TEDxUlicaMinska]], [[Варшава]]

== Цікавыя факты ==
* Пры стварэнні фільма Праметэй быў зроблены [http://www.youtube.com/watch?v=v2BxH-xwc9M ролік] пра выступ Пітара Вейланда (кіраўніка кампаніі «Вейланд-Ютані») на гэтай канферэнцыі ў 2023 годзе. Гэтая сцэна з арыгінальнага фільма была выдалена і прадстаўлена пазней у якасці дадатковага матэрыялу.

== Гл. таксама ==
* [[TEDMED]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар= Кармін Гала|загаловак= Прэзентацыі ў стылі TED: 9 прыёмаў лепшых у свеце выступаў|арыгінал= Talk Like TED. The 9 Public-Speaking Secrets Of The World’s Top Minds|выдавецтва= [[Альпіна Паблішэр]]|год= 2015|месца = М.|серыя= |старонак= 253|isbn= 978-5-9614-4899-3|ref= Кармін Гала }}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
* [http://www.ted.com TED.com: Афіцыйны сайт]
* [http://blog.ted.com TEDBlog: Афіцыйны блог]
* [https://www.youtube.com/user/TEDtalksDirector Канал TED на YouTube]
* [http://www.ted.com/talks/rss TEDTalks відэа-падкаст]
* [http://www.fedoristed.com/ FEDORisTED: Пераклады лепшых выступаў госцяў TED.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121002212904/http://www.fedoristed.com/ |date=2 кастрычніка 2012 }}
* [http://tedtalksubtitledownload.appspot.com/ Сэрвіс для спампоўкі субтытраў з TED.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120530043653/http://tedtalksubtitledownload.appspot.com/ |date=30 мая 2012 }}
* [http://www.youtube.com/user/FEDORrussianTED Канал FEDORisTED на YouTube]
* [http://www.tedxskolkovo.com TEDxSkolkovo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150320023928/http://tedxskolkovo.com/ |date=20 сакавіка 2015 }}
* [http://www.facebook.com/TEDxSkolkovo TEDxSkolkovo Facebook]
* [http://www.tedxvorobyovy-gory.ru/index.htm Супольнасць TEDxVorobyovy-Gory і спадарожных TEDx падзей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120815044519/http://www.tedxvorobyovy-gory.ru/index.htm |date=15 жніўня 2012 }}
* [http://tedx.ru/ Супольнасць TEDxRU] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218073144/http://tedx.ru/ |date=18 снежня 2014 }}
* [http://tedxperm.ru/ Супольнасць TEDxPerm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218085216/http://tedxperm.ru/ |date=18 снежня 2014 }}
* [http://vertdider.com/?tag=ted-2 VERT DIDER (руская агучка відэа TED)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140407075535/http://vertdider.com/?tag=ted-2 |date=7 красавіка 2014 }}
* [http://voicefabric.ru/ted/ Руская агучка TED (агучана робатамі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110612162946/http://voicefabric.ru/ted/ |date=12 чэрвеня 2011 }}
* [http://tedxtomsk.ru/ Супольнасць TEDxTomsk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218070948/http://tedxtomsk.ru/ |date=18 снежня 2014 }}
* [http://tedxnevariver.com Супольнасць TEDxNevaRiver] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210512082318/http://www.tedxnevariver.com/ |date=12 мая 2021 }}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Адкрытыя навучальныя курсы]]</text>
      <sha1>7cdbjwjq3efe1dv59ycis2hi7fqbeez</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жадзейкі (Дзятлаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251306</id>
    <revision>
      <id>5129346</id>
      <parentid>5122154</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5129346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6035" sha1="jl2xd03hl6ucf7o018qy5z0b2d6kwaz" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Жадзейкі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Жадзейкі
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 25|lat_sec = 10
 |lon_dir = |lon_deg = 25|lon_min = 22|lon_sec = 09
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Дзятлаўскі
|сельсавет             = Вензавецкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242989813
}}

'''Жадзе́йкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Žadziejki}}, {{lang-ru|Жадейки}}) — [[вёска]] ў [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вензавецкі сельсавет|Вензавецкага сельсавета]].

== Назва ==
На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Жадзейка, Жадзька'' паходзяць ад слова ''жадаць'' (з'яўляюцца памяншальнымі ад асновы ''жад, жадзь'')&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 144.&lt;/ref&gt;. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы»&lt;ref&gt;Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.&lt;/ref&gt;.  Ёсць заходнеўкраінскі прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад суфіксаў -''ей-'' і ''-к-''&lt;ref&gt;Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.&lt;/ref&gt;.

Фіксавалася прозвішча Жадэйка ([[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]]), было віленскае Жадэйкевіч.&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-WSLV-N?cat=834470&amp;i=869&amp;lang=pl&amp;cc=4166194&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-V7MZ-8?i=546&amp;cat=1712245&amp;lang=de&lt;/ref&gt;.

Ёсць літоўскія ''Žadeika, Žadeikis''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=ca1b67ae7e057f16a3602d181fb50180&lt;/ref&gt;''.'' Як імя фігуруе ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод літоўскага [[Упіцкі павет|ўпіцкага]] [[баярства]]: ''&quot;Жадеико Номиковичъ&quot;.''&lt;ref&gt;Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 102.&lt;/ref&gt; Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярны''х&lt;ref&gt;Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.&lt;/ref&gt;.'' Было лідскае прозвішча Жад''.&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-9XJ8?i=755&amp;cc=4166194&amp;cat=741862&lt;/ref&gt;'' Аснова ''Žad-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 166.&lt;/ref&gt;.''

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Вензавецкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Вензавецкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Дзятлаўскага раёна]]</text>
      <sha1>jl2xd03hl6ucf7o018qy5z0b2d6kwaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жадзейкі (Зэльвенскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>251638</id>
    <revision>
      <id>5129338</id>
      <parentid>5122156</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5129338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5291" sha1="f2832q1efn9mjpp7w29uz5gnwekbbfj" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Жадзейкі}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Жадзейкі
|вобласць              = Гродзенская
|раён                  = Зэльвенскі
|сельсавет             = Крамяніцкі
}}

'''Жадзе́йкі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Žadziejki}}, {{lang-ru|Жадейки}}) — [[вёска]] ў [[Зэльвенскі раён|Зэльвенскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крамяніцкі сельсавет|Крамяніцкага сельсавета]].

Да 24 жніўня 1981 года вёска ўваходзіла ў склад Крамяніцкага сельсавета&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 жніўня 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 31 (1693).&lt;/ref&gt;, да 25 лістапада 2004 года — у склад [[Ялуцавіцкі сельсавет|Ялуцавіцкага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/pdf/2004-203/2004-203(002-011).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 ноября 2004 г. № 94 О решении вопросов административно-территориального устройства Зельвенского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191212213327/http://pravo.by/pdf/2004-203/2004-203(002-011).pdf|date=12 снежня 2019}}&lt;/ref&gt;.

== Назва ==
На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішчы ''Жадзейка, Жадзька'' паходзяць ад слова ''жадаць'' (з'яўляюцца памяншальнымі ад асновы ''жад, жадзь'')&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 144.&lt;/ref&gt;. У беларускай мове існуе суфікс назоўнікаў ''-ейк-а'', які мае памяншальна-ласкальнае значэнне або значэнне «носьбіт працэсуальнай прыметы»&lt;ref&gt;Беларуская граматыка. Ч. 1. Фаналогія. Арфаэпія. Марфалогія. Словаўтварэнне. Націск. Мінск, 1985. С. 268, 295.&lt;/ref&gt;.  Ёсць заходнеўкраінскі прозвішчны памяншальны суфікс -''ейка'' (-''ейко''), які ўтвораны ад суфіксаў -''ей-'' і ''-к-''&lt;ref&gt;Ю. К. Редько. Сучасні українські прізвища. Київ, 1966. С. 120.&lt;/ref&gt;.

Фіксавалася прозвішча Жадэйка ([[Каменка (аграгарадок, Шчучынскі раён)|Каменка]]), было віленскае Жадэйкевіч.&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-WSLV-N?cat=834470&amp;i=869&amp;lang=pl&amp;cc=4166194&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-V7MZ-8?i=546&amp;cat=1712245&amp;lang=de&lt;/ref&gt;.

Ёсць літоўскія ''Žadeika, Žadeikis''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=ca1b67ae7e057f16a3602d181fb50180&lt;/ref&gt;''.'' Як імя фігуруе ў Перапісе войска ВКЛ 1528 г. сярод літоўскага [[Упіцкі павет|ўпіцкага]] [[баярства]]: ''&quot;Жадеико Номиковичъ&quot;.''&lt;ref&gt;Перапіс войска Вялікага княства Літоўскага 1528 года. Мінск, 2003. С. 102.&lt;/ref&gt; Антрапанімічны суфікс -''eik''- у балцка-літоўскіх прозвішчах адзін з найбольш папулярны''х&lt;ref&gt;Daiva Sinkevičiūtė. Lietuvių dvikamienių asmenvardžių trumpiniai ir jų kilmės pavardės. Vilnius, 2006. С. 250.&lt;/ref&gt;.'' Было лідскае прозвішча Жад''.&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-9XJ8?i=755&amp;cc=4166194&amp;cat=741862&lt;/ref&gt;'' Аснова ''Žad-'' выкарыстоўвалася ў старажытных балцка-літоўскіх двухасноўных імёнах''&lt;ref&gt;Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 166.&lt;/ref&gt;.''

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Крамяніцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Крамяніцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Зэльвенскага раёна]]</text>
      <sha1>f2832q1efn9mjpp7w29uz5gnwekbbfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Узбор’е</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281186</id>
    <revision>
      <id>5129512</id>
      <parentid>4246811</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:20:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5373" sha1="d20tn5m44pbjug58uuzm2nqo391gkch" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Узбор’е
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 34
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 43|lon_sec = 14
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Астрашыцкагарадоцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243017904
}}

'''Узбо́р’е'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Uzborje}}, {{lang-ru|Узборье}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У даведніку «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» гэтаму Узбор’ю памылкова прыпісваюць ранейшую гісторыю аднайменнага засценка, аднак тое Узбор’е месцілася далей на паўночны захад, ля разліву ракі Усяжы{{Sfn|SgKP|1892|s=867}} (цяпер Астрашыцкае вадасховішча)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_0420092_z14_54.062485,27.675676|title=Старое Узбор’е на карце}}&lt;/ref&gt;. Новае Узбор’е было закладзена ля засценка Сумежжа і пазней яго паглынула.

З 20 жніўня 1924 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 19 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].

== Насельніцтва ==

* 1926 год — 9 двароў, 59 жыхароў
* 1999 год — 5 жыхароў
* 2009 год — 5 жыхароў
* 2019 год — 19 жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Узбор’е|465}}
* {{SgKP|XII|867|Uzborze, białoruskie Uzborje|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]]</text>
      <sha1>d20tn5m44pbjug58uuzm2nqo391gkch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129513</id>
      <parentid>5129512</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:21:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5399" sha1="hev5ycas7l296apnj9p40807k20mwyl" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Узбор’е
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 02|lat_sec = 34
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 43|lon_sec = 14
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Астрашыцкагарадоцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243017904
}}

'''Узбо́р’е'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Uzborje}}, {{lang-ru|Узборье}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У даведніку «[[Гарады і вёскі Беларусі]]» гэтаму Узбор’ю памылкова прыпісваюць ранейшую гісторыю аднайменнага засценка, аднак тое Узбор’е месцілася далей на паўночны захад, ля разліву ракі [[Усяжа (рака)|Усяжы]]{{Sfn|SgKP|1892|s=867}} (цяпер Астрашыцкае вадасховішча)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_0420092_z14_54.062485,27.675676|title=Старое Узбор’е на карце}}&lt;/ref&gt;. Новае Узбор’е было закладзена ля засценка Сумежжа і пазней яго паглынула.

З 20 жніўня 1924 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 19 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].

== Насельніцтва ==

* 1926 год — 9 двароў, 59 жыхароў
* 1999 год — 5 жыхароў
* 2009 год — 5 жыхароў
* 2019 год — 19 жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Узбор’е|465}}
* {{SgKP|XII|867|Uzborze, białoruskie Uzborje|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]]</text>
      <sha1>hev5ycas7l296apnj9p40807k20mwyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паздзеркі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281285</id>
    <revision>
      <id>5129336</id>
      <parentid>5126524</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */ там у тэксце згадывалася такая вёска, ну ды ладна, вось спасылка</comment>
      <origin>5129336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10922" sha1="fas78ksmui21nre0nwc08ryw46lqvd3" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Паздзеркі
|выява                 = Паздерки, юго-западная сторона.jpg
|подпіс                = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Крупіцкі
}}

'''Па́здзеркі'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Pazdzierki}}, {{lang-ru|Паздерки}}), раней '''Паздзёркі''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]].

== Назва ==
З-пад [[Івянец|Івянца]] было прозвішча Паздзер, было [[Гродна|горадзенскае]] Паздзерскі&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-J9TC-5?i=193&amp;cat=1107447

https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM1-JS4M-4?i=253&amp;cat=2323279&lt;/ref&gt;. Ёсць чэшскае прозвішча [[:cs:Pazdera|Pazdera]].

Ёсць латышскае ''Pasders''&lt;ref&gt;https://uzvardi.lv/surname/633552&lt;/ref&gt;. На думку [[Алесь Мікус|Алеся Мікуса]], паходзіць ад старажытнага балцка-літоўскага двухасноўнага імені ''Pas-deras''&lt;ref&gt;Алесь Мікус. Вітаўты і Вітарты: Двухасноўныя імёны старабалцкага тыпу на ўсходзе. М., 2025. С. 27.&lt;/ref&gt;.

Ва Удмурціі ёсць вёска ''Паздеры''&lt;ref&gt;[https://minnac.ru/v-udmurtii-otkryli-pervyj-muzhskoj-monastyr В Удмуртии открыли первый мужской монастырь]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Вядома з другой паловы XVIII стагоддзя, належала да маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Маенскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]].

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]].

У 1815 годзе была [[Уніяцтва|ўніяцкая]] капліца.

Пасля 1861 года ў Самахвалавіцкай воласці Мінскага павета. На 1888 год у вёсцы сярод землеўладальнікаў былі: Ігнат Паўлаў Ламак (5 і 1/6 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі), Юрый Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Якаў Ігнатаў Ламак (5 і 1/6 дзесяціны), Міхась Піліпаў Матрунчык (15 і 1/3 дзесяціны), усе праваслаўныя сяляне{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=34}}{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=38}}.

У другой палове XIX стагоддзя на могілках была [[Праваслаўе|праваслаўная]] царква Святой Ганны, належала да парафіі [[Пяцеўшчына]]. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы была кузня.

У 1912 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]].

З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У часе рэпрэсій 1930-х гадоў прынамсі 1 жыхар вёскі быў расстраляны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793026|title=Списки жертв — Врублевский Иосиф Вдамирович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-09}}&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].

== Насельніцтва ==
* 1815 год — 92 жыхары мужчынскага полу
* 1897 год — 50 двароў, 268 жыхароў
* 1908 год — 48 двароў, 591 жыхар{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=148}}
* 1917 год — 44 двары, 298 жыхароў (усе [[беларусы]]){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}}
* 1926 год — 42 двары, 226 жыхароў
* 1997 год — 43 двары, 80 жыхароў
* 1999 год — 54 жыхары
* 2009 год — 43 жыхары
* 2019 год — 35 жыхароў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Паздзеркі|437—438}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&amp;name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&amp;doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}}
* {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} 
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|926|Paździorki|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Крупіцкі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]]</text>
      <sha1>fas78ksmui21nre0nwc08ryw46lqvd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Авады</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294562</id>
    <revision>
      <id>5129354</id>
      <parentid>5117713</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5129354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4447" sha1="bpkt94zgospwticduon546idhlom38g" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Авады
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 06|lat_sec = 57
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 19|lon_sec = 46
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Кобрынскі
|сельсавет             = Хідрынскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242983711
}}

'''Авады́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Avady}}, {{lang-ru|Оводы}}) — [[вёска]] ў [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Хідрынскі сельсавет|Хідрынскага сельсавета]].

== Назва ==
На думку [[Мікалай Васілевіч Бірыла|М. Бірылы]], прозвішча Авада паходзіць ад ст. рус. ''овада'' «нагавор, паклёп» або ад беларускага рэгіянальнага ''авад'' «[[авадні|авадзень]]»&lt;ref&gt;М. В. Бірыла. Беларуская антрапанімія. 2. Прозвішчы, утвораныя ад апелятыўный лексікі. Мінск, 1969. С. 16.&lt;/ref&gt;.

У гэтым рэгіёне ў пачатку 19 ст. фіксавалася берасцейскае прозвішча Авадовіч (''Owadowicz''). З Вялікай Бераставіцы было Авадзінскі. Было віленскае Авадзевіч.&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSMW-DQ82-6?i=787&amp;cat=1652220&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-L9DF-5C98?i=912&amp;cat=23252&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CS9Q-Q9XL-B?cat=1422093&amp;i=714&amp;lang=pl&lt;/ref&gt;

Ёсць латышскае ''Avads''&lt;ref&gt;https://uzvardi.lv/surname/733005&lt;/ref&gt;''.''

== Вядомыя асобы ==
* [[Мікалай Дзмітрыевіч Юшчук]] (нар. 1940) — доктар медыцынскіх навук, прафесар.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Хідрынскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Хідрынскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Кобрынскага раёна]]</text>
      <sha1>bpkt94zgospwticduon546idhlom38g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шані (Пружанскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>295261</id>
    <revision>
      <id>5129365</id>
      <parentid>5095961</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Için warum</username>
        <id>153459</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5129365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6714" sha1="mefqokstozkayqzimfop0yzq2ppgwxp" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Шані
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 31|lat_sec = 33
 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 23|lon_sec = 41
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Пружанскі
|сельсавет             = Шаняўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 242983771
}}
{{Значэнні2|Шані}}
'''Шані́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Šani}}, {{lang-ru|Шени}}) — [[аграгарадок]] у [[Беларусь|Беларусі]], у [[Пружанскі раён|Пружанскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шаняўскі сельсавет|Шаняўскага сельсавета]].

== Назва ==
У &quot;Рэвізіі Кобрыньскай эканоміі&quot; 1563 г. тут, у вёсцы са зніклай на сёння назвай &quot;Асавая&quot; {{няма АК 2|(побач Шанёў або самі Шані)|18|04|2026}} засведчаныя &quot;''Шень Ухачевичъ''&quot; і &quot;''Дуль Ухачевичъ''&quot;&lt;ref&gt;Ревизия Кобринской экономии: составленная в 1563 году королевским ревизором Дмитрием Сапегой. Вильна, 1876. С. 186.&lt;/ref&gt;. Праз стагоддзе, у 1687 г., у Шанях фіксуюцца жыхары з прозвішчамі Шаневіч і Дулевіч&lt;ref&gt;Інвентар Чахецкага лясніцтва 1687 г. https://eais.archyvai.lt/repo-ext-api/inventories/attachments/1012225&lt;/ref&gt;.

Паводле І. І. Насоваіча, беларускае ''шэнь-пень, шэня-пеня'' — «дурань»&lt;ref&gt;И. И. Носович. Словарь белорусского наречия. Санкт-Петербург, 1870. С. 709.&lt;/ref&gt;. Паводле У. Даля, ''шеня'' — адна з назваў жарабя&lt;ref&gt;В. И. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка. Ч. 4. Москва, 1866. С. 574.&lt;/ref&gt;.

Прозвішчы Ухач, Ухачэвіч, Ухачэўскі фіксаваліся на захадзе Ўкраіны ([[:uk:Струсів|Струсаў]], [[:uk:Тартаків|Тартакаў]] і інш.), у тым жа заходнеўкраінскім рэгіёне вядомыя і прозвішчы Шэнь, Дуль&lt;ref&gt;https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:33S7-9RQ3-9LTV?i=138&amp;cc=1910265&amp;cat=279812

http://agadd2.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%201892/pages/1_301_0_0_1892_0148.htm

http://agadd.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%20812/pages/PL_1_301_812_0102.htm

http://agadd.home.net.pl/metrykalia/301/sygn.%201701/pages/PL_1_301_1701_0004.htm&lt;/ref&gt;.

Ёсць літоўскія прозвішчы ''Šenas'', ''Dulіs, Dulaitis''&lt;ref&gt;https://pavardes.lki.lt/?pv=f8afc7ac943b60f9c3a6fd3a1dbaad25

https://pavardes.lki.lt/?pv=8a910f4cda1d78282c172656e34ecb02&lt;/ref&gt;.

Ёсць рускае прозвішча [[:ru:Шенин|Шенин]].

Ёсць нямецкае прозвішча [[:ru:Шенн|Schenn]].

Не звяртаўшыся да мясцовай іменна-прозвішчнай спадчыны, беларускі савецкі тапаніміст [[В. Жучкевіч]] назву Шанёў звязваў з літоўскім ''šenai'' &quot;сюды, па гэты бок&quot;&lt;ref&gt;В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 409.&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
Знаходзіцца за 7 км у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Пружаны]], за 82 км ад [[Брэст]]а, за 19 км ад чыгуначнай станцыі [[Аранчыцы (станцыя)|Аранчыцы]]&lt;ref name=&quot;БЭ17&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|17к}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
* [[2003]] год — 436 жыхароў, 163 двары&lt;ref name=&quot;БЭ17&quot; /&gt;.

== Памятныя мясціны ==
* [[Мемарыяльная дошка]] ва ўшанаванне памяці першага старшыні сельсавета І. М. Дыбы, загубленага акупантамі ў [[1942]] годзе&lt;ref name=&quot;БЭ17&quot; /&gt;.
* Помнік землякам, загінуўшым у [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|17|Шані}} — С. 369.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Шаняўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Шаняўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Пружанскага раёна]]</text>
      <sha1>mefqokstozkayqzimfop0yzq2ppgwxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ігар Віктаравіч Волчак</title>
    <ns>0</ns>
    <id>336888</id>
    <revision>
      <id>5129464</id>
      <parentid>4871452</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:08:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2493" sha1="16v7zgf0saw2d4b6oc71mpodt9l22u8" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
{{цёзкі2|Волчак}}
'''Ігар Віктаравіч Волчак''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мультыплікатар, рэжысёр, кампазітар мультыплікацыйных і гульнявых фільмаў кінастудыі «[[Беларусьфільм]]».

== Біяграфія ==
У 1970 годзе скончыў [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] па класе фартэпіяна. На кінастудыю «[[Беларусьфільм]]» прыйшоў ў 1968 годзе, спачатку ў якасці асістэнта мастака, рэжысёра.
З 1979 па 1981 год гады вучыўся на Вышэйшых рэжысёрскіх курсах пры Дзяржкіно СССР (майстэрня Юрыя Нарштэйна). Пасля заканчэння курсаў працуе рэжысёрам-мультыплікатарам на кінастудыі «Беларусьфільм».
З 1987 года — член Саюза кінематаграфістаў СССР. Двойчы быў абраны на надзвычайных з'ездах старшынёй [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]. У 1992—1997 гадах — дацэнт кафедры кіно і тэлебачання, кіраўнік курса рэжысёраў-аніматараў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]]. Напісаў музыку больш чым да 40 фільмаў (дакументальныя, гульнявыя, мультыплікацыйныя). Рэжысёр вышэйшай катэгорыі. Мастацкі кіраўнік студыі анімацыйных фільмаў кінастудыі «Беларусьфільм». Лаўрэат міжнародных і рэспубліканскіх кінафестываляў (Германія, Францыя, Польшча і іншых).
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Волчак}}

[[Катэгорыя:Рэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]]</text>
      <sha1>16v7zgf0saw2d4b6oc71mpodt9l22u8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tesla Inc.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353344</id>
    <revision>
      <id>5129418</id>
      <parentid>4982424</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5129418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17297" sha1="6vt5er0nieju9i41gf7rp4feppi9mcf" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Тэсла}}
{{Кампанія
| лістынг на біржы = {{nasdaq|TSLA}}
| назва = Tesla
| Лагатып = [[Файл:Logo Tesla Motors.svg|200пкс]]
| тып = 
| заснавана = 
| заснавальнікі = 
| размяшчэнне = 
| галоўныя асобы = [[Ілан Маск]] ([[CEO]] и [[Chairman]]) &lt;br /&gt; [[Джэй Бі Штробель]] ([[chief technical officer|CTO]]) &lt;br /&gt; [[Франц фон Хальцхаўзэн]] (галоўны дызайнер)
| галіна = 
| прадукцыя = 
| абарот = {{рост}} $ 4,04 млрд. (2015 год)&lt;ref name='form2015'&gt;{{cite web |url=http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/1803774150x0x874449/945B9CF5-86DA-4C35-B03C-4892824F058D/Q4_15_Tesla_Update_Letter.pdf |format=PDF |title=Tesla Motors, Inc. – Fourth Quarter &amp; Full Year 2015 Update |author=Tesla Motors |publisher=Tesla Motors |date=2016-02-10 |accessdate=2016-03-31 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160412010645/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/1803774150x0x874449/945B9CF5-86DA-4C35-B03C-4892824F058D/Q4_15_Tesla_Update_Letter.pdf |archivedate=12 красавіка 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
$ 2,013 млрд. (2013 год)&lt;ref name='form2013'&gt;{{cite web|url=http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/2972735362x0x727013/9885dd26-2e82-4052-b171-3685fd8150b3/Q4'13%20Shareholder%20Letter.pdf|title=Tesla Motors, Inc. – Fourth Quarter &amp; Full Year 2013 Shareholder Letter|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140527230131/http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-4CW8X0/2972735362x0x727013/9885dd26-2e82-4052-b171-3685fd8150b3/Q4%2713%20Shareholder%20Letter.pdf|archivedate=27 мая 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;$ 413,3 млн (2012 год)&lt;ref name='form2012'&gt;{{cite web|url=http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312513096241/d452995d10k.htm|title=Tesla Motors, Inc.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130513033747/http://www.sec.gov/Archives/edgar/data/1318605/000119312513096241/d452995d10k.htm|archivedate=13 мая 2013|accessdate=11 снежня 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| аперацыйны прыбытак = {{падзенне}} $ -716 млн. (2015 год, страта)&lt;ref name='form2015' /&gt;&lt;br /&gt;
$ -187 млн. (2014 год, страта)&lt;ref&gt;[http://www.nasdaq.com/symbol/tsla/financials?query=income-statement Tesla Motors, Inc. (TSLA) Income Statement - NASDAQ.com&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;
| чысты прыбытак = {{падзенне}} $ -888. млн (2015 год, страта)&lt;ref name='form2015' /&gt;&lt;br /&gt;$ -294 млн. (2014 год, страта)&lt;ref&gt;[http://www.marketwatch.com/investing/stock/tsla/financials TSLA Annual Income Statement - Tesla Motors Inc. Annual Financials&lt;!-- Загаловак дададзены ботам --&gt;]&lt;/ref&gt;
| активы = {{рост}}$ 8,09 млрд. (2015 год)&lt;ref name='form2015'/&gt;
$ 2,417 млрд. (2013 год)&lt;ref name='form2013'/&gt;&lt;br /&gt;
$ 1,114 млрд. (2012 год)&lt;ref name='form2012'/&gt;
| колькасць супрацоўнікаў = 
| сайт = 
}}
'''Tesla Inc.''' (раней '''Tesla Motors''') — амерыканская аўтамабільная кампанія з [[Сіліконавая даліна|Крэмніевай даліны]], арыентаваная на вытворчасць [[Электрамабіль|электрамабіляў]]. Названа ў гонар сусветна вядомага электратэхніка і фізіка [[Нікола Тэсла|Ніколы Теслы]].

== Мадэльны шэраг ==
=== Tesla Model S ===
{{Асноўны артыкул|Tesla Model S}}
[[Файл:Model S driving.jpg|thumb|[[Tesla Model S]]]]
[[Канцэпт-кар|Канцэпт]] аўтамабіля прадставілі [[26 сакавіка]] [[2009]] года ў горадзе Хотарн, Каліфорнія.

Пастаўкі аўтамабіляў у ЗША пачаліся 22 чэрвеня 2012 года.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.teslamotors.com/model-s-has-arrivedo|title=Model S Deliveries have begun|url-status=dead}}{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; Стартавы кошт пачынаецца ад 75750 долараў у ЗША.

=== Tesla Model X ===
{{Асноўны артыкул|Tesla Model X}}
9 лютага 2012 года кампанія прадставіла прататып новай мадэлі — красовер пад назвай Tesla Model X.

У 1-м квартале 2016 года было прададзена 2400 Tesla Model X.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.marketwired.com/press-release/tesla-delivers-14820-vehicles-in-q1-2016-on-track-for-full-year-delivery-guidance-nasdaq-tsla-2111728.htm|title=Tesla Delivers 14,820 Vehicles in Q1 2016; On Track for Full-Year Delivery Guidance|author=|work=MarketWired.com|date=|publisher=}}&lt;/ref&gt;

=== Tesla Model 3 ===
{{Асноўны артыкул|Tesla Model 3}}
Model 3 першапачаткова мела назвы Model E і «BlueStar», новую назву анансавалі 15 ліпеня 2014 года.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://twitter.com/TeslaMotors/statuses/489200343062814720|title=Confirmed: Our Gen III car, due out after Model X, will be named Model 3.}}&lt;/ref&gt;

[[Марцін Эберхард]] [[30 ліпеня]] [[2007]] паведаміў, што аўтамабіль будзе ў продажы да [[2012]] года. Называўся кошт у межах 30000 долараў. Але запуск перанеслі на 2017 год, кошт паднялі да 35000 долараў ЗША.&lt;ref name=&quot;teaser&quot;&gt;[https://vc.ru/p/tesla-model-3-teaser Ілан Маск аб’явіў пра выхад бюджэтнага электрамабіля Tesla Model 3 у 2017 годзе]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;

Мадэль была прадстаўлена [[1 красавіка]] [[2016]] года.

=== Tesla Model Y ===
{{асноўны артыкул|Tesla Model Y}}
[[Красовер (тып аўтамабіля)|Красовер]] сярэдняга класа, прадстаўлены ў сакавіку 2019 года. Вытворчасць пачалася ў студзені 2020, пастаўкі кліентам — 13 сакавіка 2020 года.

=== Знятыя з вытворчасці ===
==== Tesla Roadster ====
{{Асноўны артыкул|Tesla Roadster}}
'''Tesla Roadster''' — спартыўны [[электрамабіль]], першы аўтамабіль кампаніі. Афіцыйная прзентацыя адбылася [[19 ліпеня]] [[2006]] года ў горадзе [[Санта-Моніка]], [[Каліфорнія]].

Гэтая мадэль была ў продажы да 2012 года&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.popsci.com/cars/article/2011-06/farewell-roadster-tesla-will-stop-taking-orders-its-iconic-ev-two-months|title=Farewell Roadster: Tesla Will Stop Taking Orders for its Iconic EV in Two Months|archiveurl=https://www.webcitation.org/688BV89J5?url=http://www.popsci.com/cars/article/2011-06/farewell-roadster-tesla-will-stop-taking-orders-its-iconic-ev-two-months|archivedate=2 чэрвеня 2012|accessdate=11 снежня 2016|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Кампанія Tesla (заснаваная як Tesla Motors) была зарэгістравана 1 ліпеня 2003 года Марцінам Эберхардам і Маркам Тарпенінгам. У лютым 2004 года трое заснавальнікаў прыцягнулі інвестыцыі ў памеры 7,5 млн долараў ЗША, пры гэтым [[Ілан Маск]] унёс 6,5 млн долараў. Маск стаў старшынёй савета дырэктараў і прызначыў Эберхарда генеральным дырэктарам.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=History of Tesla: Timeline and Facts|url=https://www.thestreet.com/technology/history-of-tesla-15088992|accessdate=2021-12-20|work=thestreet.com}}&lt;/ref&gt;
 
Прататыпы першага аўтамабіля Tesla былі афіцыйна прадстаўлены публіцы 19 ліпеня 2006 года ў Санта-Моніцы (Каліфорнія).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Zero to 60 in 4 Seconds, Totally From Revving Batteries|url=https://www.nytimes.com/2006/07/19/business/19electric.html|accessdate=2021-12-20|work=nytimes.com}}&lt;/ref&gt;
 
У 2006 годзе Маску ўдалося прыцягнуць 100 млн долараў. У выніку Tesla пачала вытворчасць сваёй першай мадэлі Roadster у 2008 годзе.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Electric Car Evolution|url=https://cleantechnica.com/2015/04/26/electric-car-history/|accessdate=2021-12-20|work=cleantechnica.com}}&lt;/ref&gt;
 
У студзені 2010 года Tesla атрымала ад Міністэрства энергетыкі ЗША пазыку ў памеры 465 мільёнаў долараў, якую кампанія пагасіла ў 2013 годзе.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tesla gets loan approval from US Department of Energy|url=https://www.tesla.com/blog/tesla-gets-loan-approval-us-department-energy|accessdate=2021-12-20|work=tesla.com}}&lt;/ref&gt;
 
У траўні 2010 года Tesla пачала будаўніцтва фабрыкі ў Фрымонце (Каліфорнія) для вытворчасці Model S.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Idle Fremont Plant Gears Up for Tesla|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704300604575554662948527140|accessdate=2021-12-20|work=wsj.com}}&lt;/ref&gt;
 
29 чэрвеня 2010 года Tesla пачала першаснае публічнае размяшчэнне акцый (IPO) на NASDAQ і прыцягнула 226 мільёнаў долараў, стаўшы першай амерыканскай аўтамабільнай кампаніяй, якая ажыццявіла IPO, пасля Ford Motor у 1956 годзе.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Growth Of Tesla Guide|url=https://comparebrokers.co/compare/growth-of-tesla/|accessdate=2021-12-20|work=comparebrokers.co}}&lt;/ref&gt;
 
У чэрвені 2012 года Tesla пачала вытворчасць свайго другога аўтамабіля - Model S. У ліпені 2017 года Tesla пачала прадаваць седан Model 3.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Everything you need to know about Tesla Model 3, which is starting production|url=https://www.theverge.com/2017/7/7/15934756/tesla-model-3-production-electric-car-musk|accessdate=2021-12-20|work=theverge.com}}&lt;/ref&gt;
 
14 сакавіка 2019 года быў прадстаўлены новы электрамабіль Tesla Model Y.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tesla unveils Model Y electric SUV with 300 miles range and 7-seats|url=https://electrek.co/2019/03/14/tesla-model-y-electric-suv-unveil/|accessdate=2021-12-20|work=electrek.co}}&lt;/ref&gt;

У студзені [[2020]] года капіталізацыя кампаніі ўпершыню перавысіла 100 мільярдаў долараў&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-01-22/tesla-hits-100-billion-mark-musk-must-sustain-for-big-payout?srnd=premium-europe |title = Tesla Surges Past $100 Billion Market Value, Eclipsing VW |date = 2020-01-22 |publisher = [[Bloomberg]] |accessdate = 2020-01-24|language = en }}&lt;/ref&gt;.

[[10 сакавіка]] [[2020]] года быў выраблены мільённы электрамабіль маркі. Юбілейным стаў красовер [[Tesla Model Y|Model Y]] чырвонага колеру&lt;ref&gt;{{cite web |url = https://insideevs.com/news/403248/tesla-model-y-1000000th-car/ |title = Tesla Model Y Becomes 1,000,000th Car Produced By Tesla |publisher = insideevs.com |date = 2020-03-10 |accessdate = 2020-03-12|language = en }}&lt;/ref&gt;.

У лістападзе 2020 года Tesla, Uber і яшчэ 26 амерыканскіх кампаній заснавалі арганізацыю Zero Emission Transport Association (ZETA), якая будзе лабіраваць павелічэнне колькасці электрамабіляў у ЗША.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Clean Transportation Leaders Launch Zero Emission Transportation Association|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/clean-transportation-leaders-launch-zero-emission-transportation-association-301174915.html|accessdate=2021-12-20|work=prnewswire.com}}&lt;/ref&gt;
 
25 кастрычніка 2021 года капіталізацыя кампаніі перавысіла 1 трлн долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Tesla breaks $1tn valuation barrier after Hertz orders 100,000 vehicles|url=https://www.theguardian.com/technology/2021/oct/25/tesla-model-3-is-first-battery-electric-car-to-top-europe-monthly-sales-chart|accessdate=2021-12-20|work=theguardian.com}}&lt;/ref&gt;

== Вытворчасць ==
=== Tesla Factory (Фрымант, Каліфорнія, ЗША) ===
[[Выява:Tesla Factory, Fremont (CA, USA) (8763129679).jpg|thumb|[[Tesla Model S]] на канвееры фабрыкі Тэсла ў Фрыманце]]
Прадукцыя:
* [[Tesla Model S]] (з 2012 года) і [[Tesla Model X]] (з канца 2015 года) — магутнасць да 100 000 адз. у год.
* [[Tesla Model 3]] (з 2017 года) і [[Tesla Model Y]] (з 2020 года) — магутнасць да 550 000 у год.

Агульная магутнасць — 650 тысяч машын у год.

=== Tesla Gigafactory 1 (Невада, ЗША) ===
[[Выява:Tesla Gigafactory 1 - December 2019.jpg|thumb|Tesla Giga Nevada у 2019 годзе]]
Гігафабрыка была ўзведзена на тэрыторыі плошчай каля 12 мільёнаў квадратных метраў на ўсход ад [[Рына (Невада)|Рына]], у паўночнай [[Невада|Невадзе]]. Будаўніцтва пачалося летам 2014 года, а ў канцы 2016 года стартавала першая чарга вытворчасці элементаў і акумулятараў. У праектаванні фабрыкі таксама актыўна ўдзельнічаў [[Panasonic]], які ўвайшоў у якасці партнёра ў кіраванне новым заводам.

Ажыццяўляе вытворчасць літый-іённых акумулятараў, назапашвальнікаў энергіі і прывадаў. Таксама тут знаходзіцца доследна-прамысловая пляцоўка па распрацоўцы [[Tesla Semi]].

{| class=wikitable style=&quot;font-size:85%; text-align:right;&quot;
|-
! Пачатак дзейнасці
| 2016
|-
! Лакацыя
| акруга Сторы, штат Невада, ЗША
|-
! Агульная плошча
| 11 590 000 кв. м.
|-
! Колькасць супрацоўнікаў
| 7000
|-
! Вытворчая магутнасць
| каля 70 ГВтг у год
|-
! Прадукцыя
| ячэйкі тыпу 21700
|-
|}

=== Tesla Gigafactory 2 (Нью-Ёрк, ЗША) ===
Вырабляе сонечныя батарэі і назапашвальнікі энергіі.

=== Tesla Gigafactory 3 (Шанхай, КНР) ===
Выпускае ''Tesla Model 3'' (з канца 2019 года) і ''Tesla Model Y'' (са снежня 2020 года). Магутнасць — больш 750 000 машын у год.

=== Tesla Gigafactory 4 (Брандэнбург, Германія) ===
Выпускае ''Tesla Model Y''. Вытворчасць пачалася ў сакавіку 2022 года. У чэрвені тэмпы вытворчасці дасягнулі адзнакі ў 1000 адзінак у месяц. Магутнасць ацэньваецца ў больш чым 250 000 машын штогод.

=== Tesla Gigafactory 5 (Остын, Тэхас) ===
Выпускае ''Tesla Model Y'' (магутнасць — звыш 250 000 машын у год). Таксама плануецца, што тут будуць выпускацца пікапы [[Tesla Cybertruck|Cybertruck]], але іх запуск адкладзены на 2023 год.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |author = Mark Kane |url = https://insideevs.com/news/599706/tesla-production-sites-model-assignment-july2022/ |title = Tesla Production Sites By Model Assignment, Capacity: July 2022 |publisher = insideevs.com |date = 2022-07-21 |accessdate = 2022-07-24 |language = en }}
* {{cite web |author = Francesco Barontini |url = https://it.motor1.com/news/553426/gigafactory-nevada-tesla-batterie-storia/ |title = La Gigafactory Nevada: dove nascono le batterie Tesla |publisher = it.motor1.com |date = 2021-12-17 |accessdate = 2022-09-21 |language = it }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Ілан Маск}}
{{NASDAQ-100}}

[[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі]]
[[Катэгорыя:Аўтамабілебудаўнічыя кампаніі ЗША]]</text>
      <sha1>6vt5er0nieju9i41gf7rp4feppi9mcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш</title>
    <ns>14</ns>
    <id>470866</id>
    <revision>
      <id>5129444</id>
      <parentid>5047865</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5129444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="575" sha1="5a1cotgaybza6gdorz07elewpi5lze3" xml:space="preserve">{{Перанесці|}}
'''Пісьменнікі на ідыш''' — аўтары твораў на [[ідыш|ідышы]], незалежна ад [[нацыянальнасць|нацыянальнасці]], [[рэлігія|веравызнання]], [[грамадзянства|грамадзянства]] і месца жыцця.

{{Commonscat|Yiddish writers}}

[[Катэгорыя:Літаратура на ідыш]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі паводле моў|Ідыш]]
[[Катэгорыя:Яўрэйскія пісьменнікі]]</text>
      <sha1>5a1cotgaybza6gdorz07elewpi5lze3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Святлана Леанідаўна Курылёва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>566752</id>
    <revision>
      <id>5129308</id>
      <parentid>3922528</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Творчасць */ арфаграфія</comment>
      <origin>5129308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6775" sha1="9ctqbk4vk42p49w1m98ljpekmzkg1fk" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 | Імя                = Святлана Леанідаўна Курылёва
 | Фота               =
 | Нарадзіўся         = 
 | Месца нараджэння   = 
 | Памёр              = 
 | Месца смерці       = 
 | Альма-матар        = 
 | Род дзейнасці      = 
 | Мова твораў        = руская
 | Узнагароды         = Узнагароджана медалём «2000 год Хрысціянству», лаўрэат прэміі часопіса «Нёман» – «Празаік года», лаўрэат прэміі Саюза кінематаграфістаў Беларусі
}}
'''Святлана Леанідаўна Курылёва''' ([[25 лютага]] [[1928]], [[Жытомір]], [[Украіна]] — [[18 лістапада]] [[2011]], [[Каменец]], [[Беларусь]]) — празаік, публіцыст.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў горадзе [[Жытомір]] (Украіна), у сям’і ваеннаслужачага. У 1945 годзе закончыла школу ў [[Харкаў|Харкаве]] і ў гэтым жа годзе паступіла ў Харкаўскі дзяржаўны ўніверсітэт на філалагічны факультэт.

У 1950 годзе закончыла яго і ў тым жа годзе па запрашэнні Міністэрства адукацыі Беларусі прыехала працаваць настаўніцай рускай мовы і літаратуры ў  г. Камянец Брэсцкай вобласці. Працавала выкладчыкам рускай мовы і літаратуры з 1950 па 1982 гады.

Літаратурнай творчасцю займалася з 1952 года.

Празаік, публіцыст, шмат супрацоўнічала з радыё.

Яе першая проза была надрукавана ва ўсесаюзным часопісе «Юность» у 1960 годзе (апавяданне «Дорога»), якое потым перадрукавала «Литературная газета» (Расія).

Публіцыстычныя артыкулы школьнай настаўніцы часта друкаваліся ў мясцовай і абласной прэсе.

Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]] з 1980 года, з 2006 — член [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюза пісьменнікаў Беларусі]].

Пасля выхаду на пенсію ў 1988 годзе Святлана Леанідаўна поўнасцю аддалася літаратурнай творчасці&lt;ref&gt;«Творчы партрэт пісьменніцкай суполкі: Біяграфічны даведнік Брэсцкага абласнога аддзялення Саюза пісьменнікаў Беларусі»: (Брэст, «Альтэрнатыва», 2018)&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
'''Аўтар кніг:'''
* «Жаворонки на улице»: проза (Минск, «Беларусь», 1965).
* «И нелегко, и непросто»: проза (Минск, «Беларусь», 1975).
* «Формула успеха»: проза (Минск, «Беларусь», 1979).
* «Доброта»: повести (Минск, «Мастацкая літаратура», 1983).
* «Самый короткий день»: повесть (Минск, «Мастацкая літаратура», 1987).

'''Публікацыі ў літаратурных зборніках:'''
* «Совхоз-комбинат „Беловежский“: сегодня и завтра»: в соавторстве с Ю. Д. Морозом (Минск, «Ураджай», 1997).
* «Памяць. Камянецкі раён»: удзельнічала ва ўкладанні кнігі (Мінск, «Беларусь», 1990).

'''Малая проза'''
* «Дорога»: рассказ, журнал «ЮНОСТЬ» (Москва, 1960).

== Публіцыстыка ==
Альманах «БЕЛАРУСКАЯ ДУМКА»: «На земле предков»: размышления в преддверии праздника&quot; (№ 30, 2005). «Устоять против сети» (№ 2, 2007). «Во саду ли, в огороде» (№ 8, 2007).

А таксама ў часопісах: «НЁМАН», «РАБОЧЕ-КРЕСТЬЯНСКИЙ КОРРЕСПОНДЕНТ» (Москва); у расійскіх газетах: «ЛИТЕРАТУРНАЯ ГАЗЕТА», «УЧИТЕЛЬСКАЯ ГАЗЕТА», «ХОЗЯИН»; у беларускіх газетах: «ЧЫРВОНАЯ ЗМЕНА», «СОВЕТСКАЯ БЕЛОРУССИЯ» (Мінск), «ЗАРЯ», «БРЕСТСКИЙ КУРЬЕР», «ВЕЧЕРНИЙ БРЕСТ».

Газета «НАВІНЫ КАМЯНЕЧЧЫНЫ»: «Молчать о важном — преступление» (02.09.2005). «Як дапамагчы сабе самому» (16.01.1999). «Души прекрасные порывы» (04.02.1999) і інш.

== Прызнанне ==
* Узнагароджана медалём «2000 год Хрысціянству»
* Лаўрэат прэміі часопіса «Нёман» — «Празаік года»
* Лаўрэат прэміі Саюза кінематаграфістаў Беларусі

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* «Літаратурная ніва Камянеччыны»: Камянецкія чытанні: матэрыялы рэспубліканскай практычнай канферэнцыі (Камянец, 04.09.2005).
* «Літаратурная карта Берасцейшчыны»: навукова-папулярнае выданне (Брэст, «Брэсцкая друкарня», 2008).
* «Курылёва Святлана Леанідаўна»: газета «Навіны Камянеччыны» (26.11.2011).
* «Долгий путь слова. Апошняя размова са Святланай Курылёвай»: Любоў Паўлава, «Брестский курьер» (лістапад, 2011).

{{DEFAULTSORT:Курылёва Святлана Леанідаўна}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]]
[[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]]</text>
      <sha1>9ctqbk4vk42p49w1m98ljpekmzkg1fk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філарэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>570196</id>
    <revision>
      <id>5129373</id>
      <parentid>3849425</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:00:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>/* Царкоўныя дзеячы */ абнаўленне звестак</comment>
      <origin>5129373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="iqhq2viuifh9qvwhiakj571bex4iwmk" xml:space="preserve">'''Філарэт''' ({{lang-el|Φιλάρετος}} — «Любіць дабрачыннасць») — мужчынскае імя грэчаскага паходжання; выкарыстоўваецца пераважна як манаскае. Распаўсюджана сярод манаства таксама жаночая форма ''Філарэта''.

== Царкоўныя дзеячы ==
* Філарэт (у схіме Феадарыт) — архіепіскап Смаленскі і Мсціслаўскі (1658—1671).
* Філарэт Міласцівы (каля 702—792) — візантыйскі святы VIII стагоддзя.
* [[Філарэт (Патрыярх Маскоўскі)|Філарэт (Фёдар Мікіціч Раманаў)]] (1554—1633) — Патрыярх Маскоўскі, бацька цара [[Міхаіл Фёдаравіч (цар і вялікі князь усяе Русі)|Міхаіла Фёдаравіча]].
* [[Філарэт (Вахрамееў)]] (1935—2021) — Мітрапаліт Мінскі і Слуцкі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі (1978—2013).
* [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)|Філарэт (Дзенісенка)]] (1929—2026) — Патрыярх Кіеўскі і ўсяе Русі-Украіны, прадстаяцель Украінскай праваслаўнай царквы Кіеўскага патрыярхату.
* [[Філарэт (Раменскі)]] (1880—1937) — дзеяч беларускай аўтакефаліі, епіскап Бабруйскі.

{{Неадназначнасць}}

[[Катэгорыя:Мужчынскія імёны]]
[[Катэгорыя:Імёны грэчаскага паходжання]]</text>
      <sha1>iqhq2viuifh9qvwhiakj571bex4iwmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>619915</id>
    <revision>
      <id>5129331</id>
      <parentid>4275911</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vitedg</username>
        <id>130413</id>
      </contributor>
      <origin>5129331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3516" sha1="7y7nmyi0k4r4asr9f8ng2zj3d0bnbmf" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нікіфараў}}
{{Асоба}}
'''Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў''' ({{ДН|13|8|1942}}, с. Вясёлае, Адлерскі раён, [[Краснадарскі край]] — [[17 красавіка]] [[2026]) — беларускі і расійскі [[акцёр]] кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], педагог. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1986). Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларускай ССР (1978).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 13 жніўня 1942 года ў сяле Вясёлае, Адлерскі раён, Краснадарскі край, РСФСР.

У 1957—1959 гадах вучыўся ў вячэрняй тэатральна-драматычнай студыі пры Рэспубліканскім рускім тэатры ва Улан-Удэ. У 1969 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт [[УДІК]] (майстэрня Л. Куляшова і А. Хахловай).

У 1959—1963 гады — акцёр тэатраў у Абакане і Разані. У кіно — з 1968 года.

У 1986—1994 гады — першы сакратар Праўлення, старшыня, сустаршыня [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]].

Памёр 17 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393137|title=Памёр Вячаслаў Нікіфараў|website=Наша Ніва|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981)
* [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларускай ССР]] (1978)
* [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1986, за фільм «Бацькі і дзеці»)
* Прыз ЦК УЛКСМ «Пунсовы гваздзік» (Масква, СССР) (1973) за фільм «Зімародак»
* VII Усесаюзны кінафестываль (Баку, СССР) (1974) — Дыплом за фільм «Хлеб пахне порахам»
* II Усесаюзны конкурс кінастужак «Карчагінцы 70-х» (Масква, СССР) (1977) — Прэмія за фільм «Сын старшыні»

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікі́фараў Вячаслаў Аляксандравіч|538}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Нікіфараў Вячаслаў Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]]</text>
      <sha1>7y7nmyi0k4r4asr9f8ng2zj3d0bnbmf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129332</id>
      <parentid>5129331</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:02:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vitedg</username>
        <id>130413</id>
      </contributor>
      <origin>5129332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3517" sha1="1nmlnwi5f5vla6gwb2slvmtkls00f7a" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нікіфараў}}
{{Асоба}}
'''Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў''' ({{ДН|13|8|1942}}, с. Вясёлае, Адлерскі раён, [[Краснадарскі край]] — [[17 красавіка]] [[2026]]) — беларускі і расійскі [[акцёр]] кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], педагог. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1986). Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларускай ССР (1978).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 13 жніўня 1942 года ў сяле Вясёлае, Адлерскі раён, Краснадарскі край, РСФСР.

У 1957—1959 гадах вучыўся ў вячэрняй тэатральна-драматычнай студыі пры Рэспубліканскім рускім тэатры ва Улан-Удэ. У 1969 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт [[УДІК]] (майстэрня Л. Куляшова і А. Хахловай).

У 1959—1963 гады — акцёр тэатраў у Абакане і Разані. У кіно — з 1968 года.

У 1986—1994 гады — першы сакратар Праўлення, старшыня, сустаршыня [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]].

Памёр 17 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393137|title=Памёр Вячаслаў Нікіфараў|website=Наша Ніва|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981)
* [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларускай ССР]] (1978)
* [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1986, за фільм «Бацькі і дзеці»)
* Прыз ЦК УЛКСМ «Пунсовы гваздзік» (Масква, СССР) (1973) за фільм «Зімародак»
* VII Усесаюзны кінафестываль (Баку, СССР) (1974) — Дыплом за фільм «Хлеб пахне порахам»
* II Усесаюзны конкурс кінастужак «Карчагінцы 70-х» (Масква, СССР) (1977) — Прэмія за фільм «Сын старшыні»

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікі́фараў Вячаслаў Аляксандравіч|538}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Нікіфараў Вячаслаў Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]]</text>
      <sha1>1nmlnwi5f5vla6gwb2slvmtkls00f7a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129428</id>
      <parentid>5129332</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:58:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5129428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3565" sha1="mzl483qg02qw8z76gtvhpwgo1amnv82" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нікіфараў}}
{{Асоба}}
'''Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў''' ({{ДН|13|8|1942}}, с. Вясёлае, Адлерскі раён, [[Краснадарскі край]] — [[17 красавіка]] [[2026]]) — беларускі і расійскі [[акцёр]] кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], педагог. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1986). Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларускай ССР (1978).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 13 жніўня 1942 года ў сяле Вясёлае, Адлерскі раён, Краснадарскі край, РСФСР.

У 1957—1959 гадах вучыўся ў вячэрняй тэатральна-драматычнай студыі пры Рэспубліканскім рускім тэатры ва Улан-Удэ. У 1969 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт [[УДІК]] (майстэрня Л. Куляшова і А. Хахловай).

У 1959—1963 гады — акцёр тэатраў у Абакане і Разані. У кіно — з 1968 года.

У 1986—1994 гады — першы сакратар Праўлення, старшыня, сустаршыня [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]].

Памёр 17 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393137|title=Памёр Вячаслаў Нікіфараў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981)
* [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларускай ССР]] (1978)
* [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1986, за фільм «Бацькі і дзеці»)
* Прыз ЦК УЛКСМ «Пунсовы гваздзік» (Масква, СССР) (1973) за фільм «Зімародак»
* VII Усесаюзны кінафестываль (Баку, СССР) (1974) — Дыплом за фільм «Хлеб пахне порахам»
* II Усесаюзны конкурс кінастужак «Карчагінцы 70-х» (Масква, СССР) (1977) — Прэмія за фільм «Сын старшыні»

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікі́фараў Вячаслаў Аляксандравіч|538}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Нікіфараў Вячаслаў Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]]</text>
      <sha1>mzl483qg02qw8z76gtvhpwgo1amnv82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129435</id>
      <parentid>5129428</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T04:17:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5129435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3455" sha1="t2l2ikgesrq752p1day2sx3afxyqceo" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Нікіфараў}}
{{Асоба}}
'''Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў''' ({{ВДП}}) — беларускі і расійскі [[акцёр]] кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], педагог. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1986). Лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола Беларускай ССР (1978).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 13 жніўня 1942 года ў сяле Вясёлае, Адлерскі раён, Краснадарскі край, РСФСР.

У 1957—1959 гадах вучыўся ў вячэрняй тэатральна-драматычнай студыі пры Рэспубліканскім рускім тэатры ва Улан-Удэ. У 1969 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт [[УДІК]] (майстэрня Л. Куляшова і А. Хахловай).

У 1959—1963 гады — акцёр тэатраў у Абакане і Разані. У кіно — з 1968 года.

У 1986—1994 гады — першы сакратар Праўлення, старшыня, сустаршыня [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]].

Памёр 17 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/393137|title=Памёр Вячаслаў Нікіфараў|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2026-04-17|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды і званні ==
* [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР]] (1981)
* [[Прэмія Ленінскага камсамола Беларускай ССР]] (1978)
* [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1986, за фільм «Бацькі і дзеці»)
* Прыз ЦК УЛКСМ «Пунсовы гваздзік» (Масква, СССР) (1973) за фільм «Зімародак»
* VII Усесаюзны кінафестываль (Баку, СССР) (1974) — Дыплом за фільм «Хлеб пахне порахам»
* II Усесаюзны конкурс кінастужак «Карчагінцы 70-х» (Масква, СССР) (1977) — Прэмія за фільм «Сын старшыні»

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|11}}
* {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікі́фараў Вячаслаў Аляксандравіч|538}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Нікіфараў Вячаслаў Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты СССР]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Постаці Беларусьфільма]]</text>
      <sha1>t2l2ikgesrq752p1day2sx3afxyqceo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вольга Віктараўна Дашук</title>
    <ns>0</ns>
    <id>658930</id>
    <revision>
      <id>5129465</id>
      <parentid>5050956</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12246" sha1="q098fko1bwc8t63anbmldwvsgeh3mms" xml:space="preserve">{{Значэнні2|тып=прозвішча|Дашук}}
{{Кінематаграфіст
| Імя                = Вольга Дашук
| Прафесія           = кінарэжысёрка, сцэнарыстка
| Грамадзянства      = {{BLR}}
| Гады актыўнасці    = [[1995]] — дагэтуль
}}
'''Вольга Віктараўна Дашук''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская кінарэжысёрка і сцэнарыстка дакументальных фільмаў&lt;ref&gt;[https://afisha.relax.by/event/10405103-tvorchyja-sustrechy-z-belarusk-m-rezhysyoram/minsk/ Творчыя сустрэчы з беларускімі рэжысёрамі: Вольга Дашук] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026040058/https://afisha.relax.by/event/10405103-tvorchyja-sustrechy-z-belarusk-m-rezhysyoram/minsk/ |date=26 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;, журналістка і кінакрытык.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў сям’і беларускага рэжысёра-дакументаліста [[Віктар Дашук|Віктара Дашука]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20171222/1513954908-na-belarusfilme-znyali-karcinu-pra-fatografa-krayaznauca |title=На «Беларусьфільме» знялі карціну пра фатографа-краязнаўца |access-date=28 ліпеня 2024 |archive-date=28 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240728175015/https://zviazda.by/be/news/20171222/1513954908-na-belarusfilme-znyali-karcinu-pra-fatografa-krayaznauca |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Скончыла тэатральнае аддзяленне [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай акадэміі мастацтваў]] па спецыяльнасці «Рэжысура».

У 1995—2011 гадах працавала рэжысёркай і сцэнарысткай на студыі «[[Беларусьфільм]]».

У 1999—2006 гадах была выкладчыцай Беларускага калегіюму, вяла заняткі па гісторыі амерыканскіх СМІ, а таксама гісторыі і тэорыі фільма&lt;ref&gt;[https://belcollegium.by/tag/volga-dashuk/ Вольга Дашук. Беларускі калегіюм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026113419/https://belcollegium.by/tag/volga-dashuk/ |date=26 кастрычніка 2020 }}&lt;/ref&gt;.
Працавала журналісткай у газетах «[[Народная Воля]]» і «Імя», і брытанскім штомесячніку «Dazed and confused», а таксама кінакрытыкам часопіса «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]».

У цяперашні час выкладае ў [[Майстэрня сацыяльнага кіно|Майстэрні сацыяльнага кіно]].

== Творчасць ==
Удзельніца і прызёр міжнародных кінафестываляў, у тым ліку «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]», «[[BelarusDocs]]», {{нп5|Міжнародны фестываль дакументальнага кіно ў Амстэрдаме|«IDFA»|en|International Documentary Film Festival Amsterdam}}, {{нп5|Міжнародны фестываль дакументальнага і анімацыйнага фільма ў Лейпцыгу|«DOK Leipzig»|de|Internationales Leipziger Festival für Dokumentar- und Animationsfilm}}, «Cinema du Reel» (Парыж), «Silverdocs» (Вашынгтон), «Rotterdam IFF», «HotDocs» (Таронта), «Prix Europa» (Берлін), «Krakow IFF» (Польшча). Член журы кінафестывалю «[[Сінема Перпетум Мобіле (кінафестываль)|Сінема Перпетум Мобіле]]». З’яўляецца сябрам [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]].

== Фільмаграфія ==
{{У фільме верх}}
{{У дакументальным фільме|2020|[[Я вяртаўся дадому]]|Я вяртаўся дадому|рэжысёрка}}
{{У дакументальным фільме|2019|[[Полацкі вальс]]|Полацкі вальс|рэжысёрка&lt;ref&gt;[https://belarusdocs.com/movie/waltz/ Полацкі вальс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201027063811/https://belarusdocs.com/movie/waltz/ |date=27 кастрычніка 2020 }}. [[BelarusDocs]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://radiokultura.by/ru/node/1821 Новы фільм Вольгі Дашук – «Полацкі вальс».] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201026185945/https://radiokultura.by/ru/node/1821 |date=26 кастрычніка 2020 }} Канал «Культура» Беларускага радыё&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2018|[[Адзіная такая]]|Адзіная такая|рэжысёрка, сцэнарыстка}}
{{У дакументальным фільме|2017|[[Партрэт (фільм)|Партрэт]]|Партрэт|рэжысёрка&lt;ref&gt;[https://belsat.eu/films/prem-era-na-belsatse-60-lepshyh-tsytatau-pra-zhytstsyo-i-haraktar-belarusau/ Партрэт. Фільм Вольгі Дашук] «[[Белсат]]»&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2017|[[Сяргей Плыткевіч. Чалавек з фотаапаратам]]|Сяргей Плыткевіч. Чалавек з фотаапаратам|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref name=&quot;minsk&quot;&gt;{{cite news |title=На «Беларусьфільме» знялі карціну пра фатографа-краязнаўца |url=https://minsknews.by/na-belarusfilme-znyali-kartsinu-pra-fatografa-krayaznautsa/ |publisher=«Минск-Новости» |date=30 декабря 2017 |accessdate=2020-04-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028125054/https://minsknews.by/na-belarusfilme-znyali-kartsinu-pra-fatografa-krayaznautsa/ |archivedate=28 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}
{{У кароткаметражным фільме|2017|[[Янка Купала (фільм, 2017)|Янка Купала]]|Янка Купала|сцэнарыстка}}
{{У дакументальным фільме|2015|[[Крэўскі замак (фільм)|Крэўскі замак]]|Крэўскі замак|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref name=&quot;letapis&quot;/&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2015|[[Педагагічная паэма]]|Педагагічная паэма|сцэнарыстка}}
{{У дакументальным фільме|2014|[[Не адзін]]|Не адзін|рэжысёрка&lt;ref name=&quot;letapis&quot;/&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2013|[[Старадаўнія танцы]]|Старадаўнія танцы|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref name=&quot;letapis&quot;/&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2012|[[Варвараўская свечка]]|Варвараўская свечка|рэжысёрка, сцэнарыстка}}
{{У дакументальным фільме|2011|[[Тры кіламетры да неба]]|Тры кіламетры да неба|рэжысёрка&lt;ref&gt;[http://old.catholic.by/2/libr/interview/110032-magnificat.html Вольга Дашук: гэта быў няшчасны выпадак, недарэчны, як гэта бывае ў жыцці]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=pkdynbpmlttbjk&amp;id=6349 Чыстая дакументалістыка” як культурны брэнд] «Культура»&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2011|[[Кінааматар. Восеньскі сон]]|Кінааматар. Восеньскі сон|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref name=&quot;letapis&quot;&gt;[https://afisha.tut.by/film/chas-letapisu-olga-dashuk/ Час «Летапісу» Ольга Дашук]&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2010|[[Майстар (фільм, 2010)|Майстар]]|Майстар|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref&gt;[http://catalog.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001s=%22BY-NLB-ar50278%22&amp;lst_siz=20 Нацыянальная бібліятэка Беларусі]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;id=5421&amp;mode=print Антон Сідарэнка. Рытм чалавека]&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2010|[[Край Белавежскі]]|Край Белавежскі|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref&gt;[http://old.catholic.by/2/home/news/belarus/34-belarus/106147--vi-i-.html Пратакол выніковага пасяджэння журы VI Мiжнароднага каталіцкага фестывалю хрысціянскіх фільмаў і тэлепраграм]&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2009|[[Ноч кароткая...]]|Ночь коротка...|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref name=&quot;domdruku&quot;&gt;[http://domdruku.by/ru/arhiv-ru/view/v-neoplatnom-dolgu-1153/ В неоплатном долгу]  «На экранах»&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2008|[[Хвіліны жыцця]]|Хвіліны жыцця|рэжысёрка, сцэнарыстка&lt;ref&gt;[https://budzma.by/news/kinaklub-dakumyentalnaha-kino-w-tsentr-videa.html Кінаклуб дакументальнага кіно ў «Цэнтр-Відэа»]&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2007|Вальс|Вальс|сцэнарыстка&lt;ref name=&quot;domdruku&quot;/&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2006|[[Леанід Левін. Вайна і любоў]]|Леанід Левін. Вайна і любоў|рэжысёрка&lt;ref&gt;[http://zviazda.by/be/news/20190426/1556258893-filmy-zapisanyya-na-papery Фільмы, запісаныя на паперы.] «Звязда»&lt;/ref&gt;}}
{{У дакументальным фільме|2003|[[Мы жывем на краі]]|Мы жывем на краі|асістэнт рэжысёр}}
{{У фільме ніз}}

== Сям’я ==
Муж — [[Віктар Мікалаевіч Аслюк]] (нар. 1961), беларускі рэжысёр. У сям’і — двое сыноў&lt;ref&gt;[http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=1190 Два рэжысёры ў адной кватэры.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201024000557/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&amp;DomainName=mast&amp;id=1190 |date=24 кастрычніка 2020 }} «Мастацтва»&lt;/ref&gt;.

{{зноскі|2}}

== Спасылкі ==
* {{Imdb імя|11445181|Вольга Дашук}}
* [https://belsat.eu/film_directors/volga-dashuk/ Вольга Дашук. Фільмы] «[[Белсат]]»
* [https://www.svaboda.org/a/27079287.html Вольга Дашук: Калі памірае твой герой, гэта тое самае, што згубіць блізкага чалавека.] «[[Радыё Свабода]]»
* [https://www.youtube.com/watch?v=r08w_Jt8EYM&amp;feature=emb_logo Вольга Дашук. НеФармат.] «BelFilm»
* [http://wmeste.by/kinamastak-geroj-adkrytstsyo/ Кінамастак + герой = …адкрыццё!] «Вместе!»
* [https://www.youtube.com/watch?v=E1IXjPSHx6k&amp;feature=emb_logo Вольга Дашук. Ненужнае кіно]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Фільмы Вольгі Дашук}}
{{ВП-парталы|Кінематограф|Біяграфіі|Беларусь}}

{{DEFAULTSORT:Дашук Вольга Віктараўна}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Сцэнарысты Беларусі]]</text>
      <sha1>q098fko1bwc8t63anbmldwvsgeh3mms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рымска-Каталіцкая царква</title>
    <ns>0</ns>
    <id>684192</id>
    <revision>
      <id>5129345</id>
      <parentid>5018994</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:55:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-12529-69</username>
        <id>164480</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5129345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51160" sha1="qgo1gc26wy7qppq9i1hblmifengwsb3" xml:space="preserve">{{Пра|Каталіцкую Царкву, якая ўключае ў сябе [[Лацінская Царква|Лацінскую Царкву]] і [[Усходнія каталіцкія цэрквы]]|больш вузкае паняцце (структуры Каталіцкай царквы лацінскіх абрадаў)|Лацінская Царква}}
'''Рымска-Каталіцкая царква''', таксама вядомая як '''Касцёл''' — найбуйнейшая хрысціянская царква і найбуйнейшая [[рэлігія|рэлігійная]] [[канфесія]], у 2019 годзе было прыкладна 1,3 мільярда хрышчаных каталікоў [[Каталіцкая царква ў свеце|ва ўсім свеце]]&lt;ref name=&quot;AnnuarioPontificio&quot;&gt;{{cite web|title=Pubblicati l'Annuario Pontificio 2021 e l'Annuarium Statisticum Ecclesiae 2019|url=https://www.osservatoreromano.va/it/news/2021-03/quo-068/pubblicati-br-l-annuario-pontificio-2021-br-e-l-annuarium-statis.html|publisher=[[L'Osservatore Romano]]|date=25 March 2021|access-date=29 March 2021|language=it|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210330004256/https://www.osservatoreromano.va/it/news/2021-03/quo-068/pubblicati-br-l-annuario-pontificio-2021-br-e-l-annuarium-statis.html|archive-date=25 March 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Roman-Catholicism|title=Roman Catholicism|encyclopedia=[[Энцыклапедыя Брытаніка]]|last=Marty|first=Martin E.|date=29 April 2021|access-date=17 June 2021}}&lt;/ref&gt;. Найстарэйшы і найбуйнейшы ў свеце бесперапынна дзейны міжнародны інстытут&lt;ref&gt;Mark A. Noll. ''The New Shape of World Christianity'' (Downers Grove, IL: IVP Academic, 2009), 191.&lt;/ref&gt;, адыгрывае заўважную ролю ў гісторыі і развіцці [[Заходняя культура|заходняй цывілізацыі]].&lt;ref name=&quot;O'CollinsPref&quot;&gt;[[Gerald O'Collins|O’Collins]], p. v (preface).&lt;/ref&gt; Царква складаецца з 24 цэркваў і амаль 3500 [[дыяцэзія|дыяцэзій]] і [[Епархія|епархій]] па ўсім свеце. [[Папа Рымскі]], адначасова біскуп Рыма (які таксама мае тытулы ''вікарый Ісуса Хрыста'' і ''наступнік святога Пятра'') — галоўны пастар Царквы&lt;ref&gt;{{cite web|title=Lumen gentium|url=https://www.vatican.va/archive/hist_councils/ii_vatican_council/documents/vat-ii_const_19641121_lumen-gentium_en.html|website=www.vatican.va|access-date=11 October 2020}}&lt;/ref&gt;, якому даручана паўсюднае [[Пётр (апостал)|пятроўскае служэнне]] адзінства і выпраўлення. Адміністрацыя Касцёла — [[Святы Прастол]], знаходзіцца ў [[Ватыкан]]е, маленькай дзяржаве-анклаве сярод [[Рым]]а ў Італіі, [[кіраўнік дзяржавы]] — Папа.

== Гісторыя Каталіцкай Царквы ==
[[Файл:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|right| Апошняя Вячэра, карціна [[Леанарда да Вінчы]]]]
Згодна з традыцыяй часам паўстання Рымска-Каталіцкай Царквы лічыцца I ст. н.э., якое звязана з дзейнасцю [[Ісус Хрыстос|Ісуса Хрыста]], яўрэйскага прапаведніка, якога ўважалі за Сына Божага. Пасля смерці і ўваскрасення [[Ісус Хрыстос|Ісуса]] на 33 годзе жыцця, яго вучэнне сканцэнтравалася вакол групы [[апостал]]аў і вернікаў, таму першапачаткова хрысціянства было адной з яўрэйскіх сект. Акрамя таго, Царква не была адзінай і складался са шматлікіх плыняў. Першым [[Папа Рымскі|Папам Рымскім]] згодна з традыцыяй лічыцца [[Апостал Пётр]], які стаў біскупам [[Рым]]а.

=== Дзейнасць Паўла з Тарса ===
[[Файл:File&quot;-Saint Paul Writing His Epistles&quot; by Valentin de Boulogne.jpg|thumb|right|[[Павел, апостал|Святы Павел]]]]
[[Павел (апостал)|Павел з Тарса]] быў прылічаны да ліку Святых Апосталаў, хоць спачатку ён прымаў чынны ўдзел у пераследзе хрысціянства рымскімі ўладамі. Падчас сваіх пропаведзяў ён спрыяў прыняццю хрысціянства ў [[Малая Азія|Малой Азіі]], [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Кіпр]]ы, [[Старажытная Македонія|Македоніі]].
Яму прыпісваецца аўтарства 14 пасланняў, якія ўвайшлі ў звод [[Новы запавет|Новага Запавету]] [[Біблія|Бібліі]], у сапраўднасці ж гэтыя пасланні напісаныя рознымі асобамі і ў розны час, але не раней чым у 1-й пал. [[2 ст.]]{{крыніца?}}.

=== Развіццё ў Рымскай Імперыі ===
Урад [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] адносна талерантна ставіўся да іншых рэлігій, патрабуючы ад іх толькі ахвярапрынашэнняў Рымскім багам, але да [[хрысціянства]] адносіны былі варожымі. Сама Царква была падзелена на мноства асобных цэнтраў, сярод якіх найбольш значныя былі ў [[Іерусалім]]е, [[Дамаск]]у, [[Антыёхія|Антыёхіі]], [[Эфес (горад)|Эфесе]], [[Македонія, рымская правінцыя|Македоніі]], [[Салонікі|Тэсалоніках]], [[Александрыя|Александрыі]] і [[Рым]]е. Галоўную ролю сярод іх адыгрываў Рым, які меў становішча ''першага сярод роўных'', хоць ён і вымушаны быў супернічаць з іншымі цэнтрамі, асабліва з Іерусалімам і Александрыяй. Спрыяў перамозе Рыма яго высокі статус як сталіцы імперыі і хрысціянская традыцыя, што пачалася ад Апосталаў [[Пётр (апостал)|Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]].

Рымскія ўлады арганізоўвалі пераслед хрысціян, апагей якіх, лічыцца, быў у часы імператара [[Нерон]]а ў [[54]]—[[68]] і імператара [[Дыяклетыян]]а ў [[284]]—[[305]] гг. Але, нягледзячы на пераслед, колькасць хрысціян пастаянна павялічвалася.

=== Хрысціянства як дамінуючая рэлігія ў Рымскай імперыі ===
[[Файл:Constantine's conversion.jpg|thumb|right|Прыйсце Канстанціна]]
У [[313]] г. імператар [[Рымская Імперыя|Рымскай імперыі]] [[Канстанцін I Вялікі]] выдаў [[Міланскі эдыкт]], згодна з якім хрысціяне маглі вольна вызнаваць сваю рэлігію. [[Міланскі эдыкт]] не быў сцвярджэннем [[хрысціянства]] як дзяржаўнай рэлігіі, але ён быў адным з першых у гісторыі актаў ''рэлігійнай талерантнасці''.

20 мая 325 г. Канстанцін склікаў першы ў гісторыі Сабор хрысціянскіх біскупаў, вядомы як [[Першы Нікейскі сабор]]. Галоўнай тэмай Сабору была спрэчка паміж прыхільнікамі [[Арый|Арыуша]] і артадоксамі. Артадоксы сцвярджалі, што Бог Сын з’яўляецца адзінай істотай разам з Богам Айцом. [[Арыяне]] ж сцвярджалі, што Сын Божы ёсць стварэннем яго Айца і таму Сын падпарадкаваны Айцу і не з’яўляецца яму раўназначным. На тым Саборы перамагла думка артадоксаў, але арыяне працягвалі супраціўленне Нікейскаму сімвалу веры. Яны працягвалі свае спрэчкі, і пры [[Канстанцін II|Канстанціне II]] [[Арыуш]] быў рэабілітаваны. Галоўным абаронцам Нікейскага Сімвалу Веры (Credo) стаў Святы [[Афанасій Вялікі|Афанасій]], біскуп Александрыі.

Канец гэтым спрэчкам быў пакладзены пры [[Першы Канстанцінопальскі сабор|Канстанцінопальскім саборы]] [[381]] года, калі было зацверджана Вызнанне Веры (credo), якое сцвярджала рашэнне Нікейскага сабору і стала асноваю для Сімвала Веры ў каталіцтве, [[праваслаўе|праваслаўі]] і [[пратэстанцтва|пратэстанцтве]].

[[Файл:Mapachrzescijanstwa2.png|thumb|300px|right|Распаўсюджанне хрысціянства да [[300]] п.х.]]

У [[330]] г. сталіца Рымскай імперыі была перанесена ў [[Канстанцінопаль]], які пачалі называць ''Новым Рымам'', што вельмі моцна паўплывала на моц Канстанцінопальскай абшчыны вернікаў. На саборы 381 г. Канстанцінополь быў уважаны як другі пасля Рыма цэнтр Царквы, тымчасам як раней за такі вызнавалася [[Аляксандрыя]].

Хутка, пасля ўваходу на трон [[Феадосій I Вялікі|Феадосія I]], хрысціянства стала галоўнай і афіцыйнай рэлігіяй імперыі. Тады ж Царква стала і палітычнай арганізацыяй, якая моцна ўплывала на ўнутраныя справы імперыі. Тады яна набыла палітычны і гаспадарчы лад, што было ўважана часткай хрысціян як адыход ад традыцый і запаветаў [[Ісус Хрыстос|Ісуса]] і апостальскай традыцыяй.

Тады ж Феадосій I выдаў эдыкт аб прававернасці, згодна з якім усе падданыя Рымскай імперыі павінны былі прыняць хрысціянства, а астатнія былі вызнаваліся за ератыкоў. Паганцы не маглі адпраўляць публічна свае культы. Той жа эдыкт ад [[394]] года абавязываў спыніць старажытныя алімпійскія гульні ў [[Грэцыя|Грэцыі]]. Царква тым жа часам пераследвала [[ератык|адышоўшых ад веры]] і [[яўрэі|яўрэяў]], часам даходзіла і да сілавога ўціску. Супраць такіх дзеянняў Царквы і Рыма выступаў [[Ян Хрызатом]]&lt;ref&gt;''Kronika Chrześcijaństwa'', wydawnictwo Świat Książki, [[Warszawa]], [[1998]], ISBN 7227-066-X, старонка 395&lt;/ref&gt;.

Моцны саюз Царквы са свецкай уладай пратрымаўся яшчэ стагоддзе.

=== Царква па ўпадку Рымскай імперыі на Захадзе — спрэчка аб прымаце ===
[[Файл:Nicaea icon.jpg|thumb|[[Ікона]], на якой выяўлены імператар [[Канстанцін I Вялікі|Канстанцін]] (у цэнтры) разам з айцамі [[Першы Нікейскі сабор|Першага Нікейскага сабора]] (325), якія трымаюць Нікейска-Канстанцінопальскі сімвал веры (381) са зменамі для выкарыстання ў грэчаскай літургіі.]]
Царква выйшла пераможцам (і нават узмацнілася) з таго хаосу, які настаў па ўпадку [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. [[Готы]] пад кіраваннем свайго правадыра [[Аларых]]а, які ў [[406]] годзе захапіў [[Рым]], хутка прылучыліся да [[Старажытны Рым|рымскага]] стылю жыцця. Падчас войнаў і разбурэнняў, хрысціянства ўзмацнялася і рабілася ўсё больш стабільным, распаўсюджываючыся на поўначы (Напрыклад, у V ст., прыняла Хрышчэнне [[Ірландыя]] праз [[святы Патрык|Святога Патрыка]]).

Пад канец IV ст., хрысціянская грамада ў Рыме зноў пачала ўзмацняць сваё пануючае становішча, якое адыгрывалі біскупы таго горада — ([[Папа|Папы]]). Падчас [[сінод]]у ў [[Рым]]е ў [[382]] годзе Папа [[Дамасій I]] агласіў, што біскуп Рыму мае ўладу юрысдыкцыі над цэлай Царквой. У тым самым кірунку пайшлі яго пераемнікі. Папа [[Сірыцый (Папа Рымскі)|Сірыцый]] і [[Інакенцій І (Папа Рымскі)|Інакенцій І]], а таксама [[Леў I (Папа Рымскі)|Леў I Вялікі]], называліся «неафіцыйнымі заходнерымскімі цэзарамі», якія тлумачылі права на дамінацыю на падставе [[Новы Запавет|Евангелля]] (Мт 16, 18 і Лк. 22, 31). Аргументавалі такім чынам, што ўсё, што адносіцца да [[Апостал Пётр|Апостала Пятра]], адносіцца таксама і да Папы як яго пераемніка. Паколькі Пётр быў першым сярод апосталаў, так Папа з’яўляецца першым сярод біскупаў. [[Леў I (Папа Рымскі)|Леў I Вялікі]] меў вялікі ўплыў і папулярнасць сярод грамадства, бо ён затрымаў напад [[Атыла|Атылы]] на [[Рымская імперыя|Рым]]. Слабасць [[Заходняя Рымская імперыя|Заходнерымскай Імперыі]] спрыяла ўзрастанню значнасці біскупа Рыма, тады як ва [[Усходняя Рымская імперыя|Усходнерымскай Імперыі]], [[патрыярх]] трапляў у залежнасць ад цэзара.

З прыматам Рыму не згаджаўся шэраг біскупаў Усходу, а таксама цэзар усходнерымскі, які на [[Труланскі сабор II|Другім Труланскім саборы]] ў [[629]] годзе назваў Папу «праклятым ератыком». У той час пачалося супрацьстаянне паміж Усходняй і Заходняй Царквой, якое прывяло да некалькіх [[схізма]]ў, што ў выніку стварыла перадумовы да схізмы 1054 года, якая была адменена толькі ў XX ст.&lt;ref&gt;''Zarys dziejów religii'', wydawnictwo [[Iskry (wydawnictwo)|Iskry]], [[Warszawa]], [[1986]], wydanie piąte, ISBN 83-207-0849-4, strony 640—642&lt;/ref&gt;

=== Фарміраванне дактрыны ===
'''''Пра дактрыну глядзіце артыкул [[Каталіцтва]]'''''

Дактрына, культ і права Каталіцкай Царквы выкрышталізоўваліся падчас [[Сусветны сабор|Сусветных сабораў]] і [[сінод]]аў. Апрача [[Першы Нікейскі сабор|Першага Нікейскага сабору]] і [[Першы Канстанцінопальскі сабор|Першага Канстанцінопальскага сабору]], да іх адносяцца:
* [[Эфескі сабор]], скліканы ў [[431]] годзе;
* [[Халкідонскі сабор]], скліканы ў [[451]] годзе;
* [[Сінод]] у [[Арлеан]]е ў [[533]] годзе;
* [[Другі Канстанцінопальскі сабор]], скліканы ў [[533]] годзе;
* [[Трэці Канстанцінопальскі сабор]], скліканы ў [[680]] годзе;
* [[Другі Нікейскі сабор]], скліканы ў [[787]] годзе.
Значную ролю ў развіцці тэалогіі адыграў паўночнаафрыканскі [[біскуп]] Св. [[Аўгусцін з Гіппону]], аўтар «[[Вызнанне|Вызнання]]» і «[[Аб панстве Божым]]», які спалучаў [[філасофія|філасофію]] [[Платон]]а з ведамі [[Біблія|Бібліі]]. Яго шануюць як аднаго з [[Айцы Касцёла|Айцоў Царквы]].

=== Час спрэчак і схізм ===
Стварэнню адзінай Царквы перашкоджвалі [[ератыкі]] і расколы ([[схізма|схізмы]]). Артадаксальныя царкоўныя рухі знаходзіліся ў палеміцы з іншымі рэлігійнымі рухамі:
* [[іўдаізм]]ам;
* [[гнастыцызм]]ам;
* [[дакетызм]]ам;
* [[міленарызм]]ам;
* [[маніхеізм]]ам — рэлігіяй, якая карысталася Старым Запаветам і абвяшчала крайні дуалізм [[дабро, этыка|дабра]] і [[зло|зла]], а таксама [[матэрыя|матэрыі]] і [[душа|душы]].
* Неартадаксальнымі поглядамі на [[Святая Троіца|Святую Троіцу]]:
** [[ордынацыянізм]]ам;
** [[нестарыянізм]]ам;
** [[манарзінізм]]ам;
** [[арыянізм]]ам;
** [[монафізітызм]]ам, які прапагандаваўся праз Эўтухеса з аднаго з [[кляштар]]оў у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]], які казаў, што істотнай ёсць толькі боская натура Хрыста. Чалавечай натуры Ісуса ён адводзіў другі план. Эўтухесу, аднак, спрыяў [[патрыярх]] Дыяскур з [[Аляксандрыі|Аляксандрыя]]. [[Калхедонскі сабор]] скончыў развіццё гэтага руху, але і сёння ён вызнаецца праз некаторыя народныя Цэрквы. Эўтухес і Дыяскур былі пазбаўлены ўлады;
** [[монатэлектызм]]ам;
* неартадаксальнымі поглядамі ў сферы тэорыі і практыкі хрысціянскага жыцця:
** [[монтанізм]]ам;
** [[энкратызм]]ам;
** [[данатызм]]ам;
** [[пелагіянізм]]ам;
** [[іконаклазм]]ам.

Некаторыя з гэтых рухаў з часам пераўтварыліся ў асобныя структуры, якія і сёння існуюць як Цэрквы.

=== Усходняя схізма ===
У VII i [[VIII стагоддзе|VIII ст.]] Заходняя і Усходняя Царква мелі паміж сабой кантакты, але яны па розных прычынах (войны, варварскія нашэсці, аслабленне эканамічных узаемасувязяў) парываліся і рабіліся ўсё больш слабымі. [[Рым]] і [[Канстанцінопаль]] вялі вострую барацьбу з-за [[іконаклазм]]аў. Пазней у Візантыйскай імперыі існавала тэндэнцыя толькі да ганаровага прызнання прымату [[Рым]]у альбо нават яго ігнаравання. У XI ст. дайшло да парывання кантактаў паміж Цэрквамі ў выніку [[Схізма Фоція|схізмы Фоція]]. [[Анафема|Анафемы]] абвясцілі ў [[1054]] годзе адзін аднаму Папскія легаты і [[патрыярх]] [[Міхаіл]], што замацавала канчатковы разлом у хрысціянстве. Гэты разлом яшчэ болей узмацніўся ў выніку пагрому Канстанцінопаля [[Крыжакі|крыжакамі]] ў [[1204]] годзе.

Менавіта з таго часу, азначэнне «Каталіцкі Касцёл» адносіцца да Рымскай Царквы Заходняга Абраду, хаця [[Праваслаўная Царква]] і іншыя цэрквы таксама ўжываюць яго (напрыклад «Армянская Кафаліцкая Царква» і г.д.).

Толькі ў [[1965]] годзе, была абвешчана сумесная дэкларацыя [[Папа Рымскі|Папы]] Паўла I і [[Канстанцінопальскі патрыярх|Патрыярха Канстанцінопальскага]] Афінагора I аб адмене анафемаў [[1054]] года. З таго моманту [[Праваслаўная Царква|Праваслаўныя Цэрквы]] называюцца ані іначай, як «Цэрквы-сёстры», і да правасалаўных вернікаў патрабуецца тое ж стаўленне, што і да астатніх хрысціян &lt;ref&gt;Энциклопедия для детей. Т. 6, ч. 2. Религии мира. — э68 М.: Аванта+, 1996. — 688с.: ил. ISBN 5-86529-044-4 старонка 417.&lt;/ref&gt;.

== Структура ==
[[Файл:Franziskus Angelus.jpg|thumb|240px|[[Папа]] [[Францішак]] падчас малітвы «[[Анёл Панскі]]»]]
Каталіцкая Царква характарызуецца моцнай іерархічнай структурай. Найвышэйшае месца ў іерархіі займае [[Папа Рымскі]] (па-лацінску: Pontifex Maximus — Найвышэйшы Каплан), хоць фармальна ён з’яўляецца толькі біскупам Рыму. Члены Царквы вызнаюць яго за пераемніка [[Пётр (апостал)|Апостала Пятра]], намесніка [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] на зямлі — першага кіраўніка Царквы. Папа абіраецца па смерці папярэдніка.
Сядзібай Папы з’яўляецца [[Ватыкан]]. Сучасны Папа — [[Францыск (Папа Рымскі)|Францыск (Францішак)]].

Сусветны Сабор — збор усіх біскупаў у справах найвышэйшай вагі. Правадыром сабора з’яўляецца Папа, усе вынаходжанні сабора павінны быць зацверджаны Папам. Да сённяшняга моманту ў Каталіцкай Царкве адбыўся 21 Сусветны Сабор (іншыя вызнаюць за сусветныя толькі першыя 7 Сабораў, якія адбыліся перад разломам хрысціянства на ўсходняе і заходняе).

Галоўнымі адміністрацыйнымі адзінкамі ў структуры Каталіцкай Царквы з’яўляюцца [[дыяцэзія|дыяцэзіі]] i [[парафія|парафіі]], a дапаможнымі — [[мітраполія|мітраполіі]] (царкоўныя правінцыі) i [[Дэканат (каталіцтва)|дэканаты]].

== Каталіцкая Царква і Рэфармацыя ==
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|right|thumb|150px|Лютэр парывае папскую булу]]
[[Рэфармацыя]], пачаткі якой сягаюць у [[XVI]] стагоддзе, была ва ўяўленні рэфарматараў вяртаннем да ідэалаў старажытнай Царквы і евангелічных прынцыпаў першых хрысціян.
Ініцыятар рэфармацыі [[Марцін Лютэр]] выступаў за апраўданне верай, супраць гандлю індульгенцыямі, за адмену [[цэлібат]]у і інш.

Падзеі Рэфармацыі сталі адным з галоўных повадаў склікання [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабору]].

Сёння ў агульнай тэалогіі і каталіцкай філасофіі існуе пэўная тэндэнцыя да лібералізацыі. Дапускаюцца некаторыя іншыя меркаванні ў веры, напрыклад, каталіцкія тэолагі спасылаюцца часам на тэолагаў пратэстанцкіх, такіх як [[Карл Барт]].

== Каталіцкая Царква і цывілізацыя ==

=== Каталіцкая Царква і літаратура і філасофія ===
У старажытнасці хрысціяне мелі крытычныя адносіны да тагачаснай [[філасофія|філасофіі]] і [[літаратура|літаратуры]] (як элементаў паганскіх рэлігій), але, з іншага боку, гэтыя элементы культуры выкарыстоўваліся для аховы і прапаганды хрысціянства. Першыя хрысціянскія філосафы называліся [[апалагетыка|апалагетамі]] і займаліся галоўным чынам адказам на тыя пытанні, якія ставілі хрысціянству паганскія філосафы, як, напрыклад, [[Келсос]]. Па заняпадзе [[Заходняя Рымская імперыя|Заходнерымскай Імперыі]] Каталіцкая Царква стала на тысячу гадоў найважнейшым на Захадзе цэнтрам навукі, а таксама і філасофіі. Звычайна касцельныя іерархі мелі доступ да адукацыі, тым самым большасць філосафаў той эпохі былі законнікамі, як напрыклад [[Святы Фама Аквінскі]], [[Святы Бонавентура]] ці [[Дунс Скот]]. Царква тым часам мела кантроль над універсітэтамі, выдаляючы адтуль тыя ідэі, якія былі нязгодныя з яе дактрынай. Часта за найзначнейшую каталіцкую філасофію ўважаюць [[тамізм]], што стала санкцыявана нават у энцыкліцы «[[Aeterni Patres]]». У бібліятэках кляштароў працягвалі захоўвацца і перапісвацца большасць прац па філасофіі і літаратуры антычнасці, прычым сярод іх не было трактатаў антыхрысціянскіх (сляды якіх захаваліся толькі ў палемічнай літаратуры апалагетаў), ці літаратуры вызнанай за парнаграфічную.

Першымі творамі хрысціянскай літаратуры сталі «Апостальскія лісты», «Апостальскія дзеі» і «Пастыр» Гермаса. Крыху пазней з’явіліся Евангеллі, самым раннім сярод якіх стала «Евангелле паводле Марка», а апошнім — «Евангелле паводле Яна». Пад канец старажытнасці пачалі з’яўляцца розныя рэлігійныя паэмы, напрыклад гімны [[Святы Амброзі|Святога Амброзія]], Царква падтрымлівала таксама [[агіяграфія|агіяграфічную]] літаратуру. Рэлігійная паэзія стваралася праз усё [[Сярэднявечча]], а найбольш выбітным творам стала [[Боская камедыя]] [[Дантэ Аліг’еры]]. Вяршыняй росквіту хрысціянскай літаратуры стала [[контррэфармацыя]]. У той час Царква пачала забараняць ератычную літаратуру і філасофію. У 1559 годзе з’явіўся першы [[Індэкс забароненых кніг]], у якім з цягам часу апынуўся шэраг выбітных пісменнікаў і паэтаў: [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]], [[Гётэ]], [[Стэндаль]], [[Вальтэр]], [[Блез Паскаль|Паскаль]], [[Эміль Заля]] і іншыя. Варта падкрэсліць, што ў адрозненне ад [[Сярэднявечча]], калі Царква выключала з інтэлектуальнага агляду тыя ідэі, якія лічыла фальшывымі і пагражаючымі, той перыяд не суправаджаўся ні знішчэннем прац, ані вынішчэннем іх аўтараў. Галоўнай мэтай было проста абмежаваць Царкву ад небяспечных для яе ідэй.

==== Творы, якія крытыкаваліся Царквой ====
* [[Камеры Ватыкана]] — [[Андрэ Гід]];
* [[Чырвоны і чорны, повесць|Чырвоны і чорны]] — [[Стэндаль]];
* [[Прастачок, аповесць|Прастачок]] — [[Вальтэр]];
* [[Антыхрыст, справа|Антыхрыст]] — [[Фрыдрых Ніцшэ]];
* [[Фаўст, драма|Фаўст]] — [[Іаган Вольфганг фон Гётэ]];
* [[Ідыёт, аповесць|Ідыёт]] — [[Фёдар Дастаеўскі]];
* [[Дзённікі (творы Гамбровіча)|Дзённікі]] — [[Вітольд Гамбровіч]];
* [[Пахвала дурасці]] — [[Эразм Ратэрдамскі]].

==== Каталіцкая Царква ў беларускай літаратуры ====
Каталіцкая Царква займае значнае месца ў беларускай культуры. Нягледзячы на тое, што першыя выбітныя беларускія пісьменнікі, такія як [[Кірыла Тураўскі]], [[Францыск Скарына]], [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], былі праваслаўнымі або пратэстантамі, вялікі ўплыў на мову і літаратуру аказвалі творы рымска-каталіцкіх і грэка-каталіцкіх (уніяцкіх) дзеячаў. Першым друкаваным па-беларуску каталіцкім выданнем стаў Катэхізіс (Вільня, 1585), які падрыхтавалі і выдалі езуіты. Паколькі езуіцкія перакладчыкі не мелі права ўжываць царкоўнаславянскую тэалагічную мову, то для гэтага ім трэба было фактычна ўпершыню распрацаваць беларускую тэалагічную тэрміналогію, што і было імі зроблена&lt;ref&gt;Котлярчук, А. Швэды ў гісторыі і культуры беларусаў. — Мн.: Выдавецтва «Энцыклапедыкс», 2002. — 296 с. ISBN 985-6599-58-X ст. 157—159&lt;/ref&gt;. Вялікую ролю адыгрывалі грэка-каталіцкія дзеячы.

Да ўніяцкіх твораў XVIII ст. можна аднесці два рэлігійных вершы, напісаных у барочным стылі, аўтарства якіх належыць, хутчэй за ўсё, [[Дамінік Рудніцкі|Дамініку Рудніцкаму]]. У адным з іх — «Валедыкцыя» («Вітанне») апавядаецца аб прыездзе ў [[Вільнюс|Вільню]] каталіцкага саноўніка Крыштопа Шэмбека. Іншы верш прысвечаны прыезу ў [[Пінск]] да труны Андрэя Баболі валынскага біскупа Стэфана&lt;ref&gt;Хрысьціянская Думка № 3, 1993 г., (214) с. 83-87&lt;/ref&gt;.

[[Адам Міцкевіч]] напісаў шмат вершаў пад уплывам Касцёла ў «IV парыжскім выкладзе». Каталіцкія матывы адыгрывалі істотную ролю ў такіх творах, як «[[Пан Тадэвуш]]», «[[Кнігі народу і пілігрымства польскага]]». У гэтых творах ён хваліў хрысціянскія і каталіцкія каштоўнасці.

З літаратурных твораў [[XX стагоддзе|XX ст.]] можна прывесці творы каталіцкага паэта [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]] (Казіміра Кастравіцкага), які адзін з першых, крыху раней за [[Янка Купала|Янку Купалу]], а затым і разам з ім, імкнуліся данесці да беларусаў вершаванае слова пра Бога на роднай мове.&lt;ref&gt;Хрысціянская Думка № 2, 1993 г., (213) с. 15-33&lt;/ref&gt;.

=== Каталіцкая Царква і мастацтва ===
[[Файл:Michelangelo's Pieta 5450 cropncleaned.jpg|thumb|[[Архангел Міхаіл|Анёл Міхаіл]] з [[Сабор Святога Пятра|Базілікі Св. Пятра ў Ватыкане]]]]
Ад глыбокіх вякоў хрысціянства з рэлігійнай інспірацыі паўсталі мастацкія творы. Пад рымскім уплывам хрысціянству патрэбна было прадставіць постаць Самога Ісуса, якога ўяўлялі ў вобразе Добрага Пастыра або немаўляткі разам з Дзевай Марыяй.

У [[Сярэднявечча|сярэднявеччы]] сакральнае мастацтва было дамінуючай часткай усяго мастацтва. Усё часцей каля постаці Ісуса і Марыі з’яўляліся постаці святых Каталіцкай Царквы. Характарастычнай рысай быў падыход да фрэскі: мастак ствараў яе «на хвалі Бога» і для Бога ў першую чаргу, а потым ужо для людзей. Можна заўважыць, што на большасці [[Готыка|гатычных]] пабудоў ёсць старанна выкананыя дэталі, якія не магчыма, аднак, разглядзець без таго, каб залезці на дах.

У час [[Адраджэнне|Рэнесансу]] звяртанне да матэрыяльнай культуры даліа крок для новага развіцця мастацтва, на гэты раз ужо не толькі сакральнага. [[Папа Рымскі|Папы]] станавіліся мецэнатамі такіх творцаў, як [[Рафаэль Санці]], [[Франчэска Бараміні]], [[Леанарда да Вінчы]]. Аднымі з найвялікшых мецэнатаў былі [[Аляксандр VI]] і [[Юлій II]]. У Лацінскай Амерыцы каталіцкія місіянеры прычыняліся да знішчэння тамашніх культур. Знішчаліся, напрыклад, выявы мясцовых багоў. Але некаторыя элементы мясцовага мастацтва ўвайшлі ў хрысціяскае мастацтва: так з’явіўся шэраг лакальных твораў абедзвюх культур.

Падчас [[Контррэфармацыя|контррэфармацыі]] Каталіцкая Царква натхніла з’яўленне новага стылю ў архітэктуры і мастацтве — [[барока]]. Барочныя Касцёлы мусілі прыцягваць да сябе вернікаў сваім багаццем, што адрознівала іх ад сціплых пратэстанцкіх цэркваў. Адначасова гэта спыніла існаваўшы ў папярэдняй эпосе звычай да паказвання чалавечага цела, і на рэнесансных фрэсках закрываліся пэўныя нагія месцы.

У пазнейшых эпохах Царква далей звяртала вялікую на мастацтва, хоць колькасць фрэскаў, прысвечаных рэлігійнай тэме, мела значна меншы працэнт чым у даўніх стагоддзях. Акрамя традыцыйных формаў, з’яўляліся новыя — напрыклад фільмы, якія паказвалі той або іншы момант з [[Біблія|Бібліі]] ці жыццё асоб, вызнаных за святых.

Крытыкі Царквы звяртаюць увагу на існаванне цэнзуры ў адносінах да твораў мастацтва. Крытыкі таксама заўважаюць, што мастацкія творы Царквы адносяцца ў першую чаргу да рэлігійных матываў і прытрымліваюцца пункту гледжання Царквы.

[[Файл:Galileo manuscript.png|thumb|200px|right|Нататкі Галілея, якія датычацца даследавання целаў вакол [[планета Юпітэр|Юпітэра]], апісаных у змешчаным у індэксе творы ''Sidereus Nuncius'' выданым у сакавіку [[1610]] года.]]

=== Каталіцкая Царква і навука ===
Першыя ўніверсітэты, якія з’явіліся ў Еўропе па заняпадзе Рымскай імперыі, былі каталіцкія. Да каталіцкіх філосафаў належыць [[П’ер Абеляр]], Святы [[Фама Аквінскі]] і [[Альберт Вялікі]].

Некаторыя каталікі не былі прыхільнікамі развіцця навуковых тэорый. Гэта вынікала з таго, што некаторыя пазнанні часта датычыліся поглядаў на веру і дагматыку Царквы. Абаронца каперніянскай ідэі, прыхільнік [[пантэізм|пантэістычнай]] ідэі (якая па сутнасці абвяргала дагмат аб Святой Тройцы), а, магчыма, што і член сатанінскіх сект [[Джардана Бруна]] быў спалены ў Рыме на вогнішчы. Перад судом інквізіцыі таксама быў [[Галілеа Галілей|Галілей]], які быў вымушаны адмовіцца ад сваіх поглядаў. Часам назіралася адмоўнае стаўленне і да тэхнічных навук. Так, у [[1907]] годзе Папа [[Пій X]] забараніў ужыванне ў касцёлах электрычнага святла.

Але час прынёс адыход ад спрэчкі тэалогіі з натуральнымі навукамі. Неабходнасць і магчымасць супрацоўніцтва веры і навукі сфармуляваў Папа [[Ян Павел II]] у энцыкліцы [[Fides et Ratio]] («Вера і Навука»). Праявай таго ёсць развіццё хрысціянскай [[філасофія прыроды|філасофіі прыроды]].

=== Каталіцкая Царква і тэорыя эвалюцыі ===
У [[1950]] годзе [[Пій XII]] у энцыкліцы [[Humani generis]] акрэсліў [[Тэорыя эвалюцыі|эвалюцыянізм]] як значную [[Гіпотэза|гіпотэзу]], адзначаючы аднак, што род чалавечы паходзіць ад адной пары мужчыны і жанчыны. Ян Павел II пайшоў далей, сцвярджаючы ў пасланні да Папскай Акадэміі Навук у [[1996]] годзе, што новыя здабыткі навук кажуць нам, што тэорыя эвалюцыі не з’яўляецца чымсьці іншым, чым гіпотэзай.

== Каталіцкая Царква ў свеце ==
У [[2002]] годзе Каталіцкая Царква налічвала каля 1,098 млрд вернікаў&lt;ref&gt;dane wg ''Statistical Yearbook of the Church''&lt;/ref&gt;, што прыблізна складае 18 % папуляцыі свету. Бяручы за крытэрыі колькасць верных, Каталіцкая Царква займае першае месца ў свеце &lt;ref&gt;[http://www.adherents.com/adh_rb.html Largest Religious Bodies (en)] {{Архівавана|url=https://archive.today/20131005132203/http://www.adherents.com/adh_rb.html |date=5 кастрычніка 2013 }}&lt;/ref&gt;.

У некаторых краінах назіраецца зніжэнне колькасці зарэгістраваных каталікоў, напрыклад у [[Францыя|Францыі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Германія|Германіі]], дзе Каталіцкая Царква не можа аказаць уплыў на затрыманне вернікаў у сваім улонні. У гэтых выпадках пустуючыя касцёлы праз пакупнікоў пераўтвараюцца ў дыскатэкі, музеі, жылыя дамы, гатэлі, казіно і г.д.

Лічба каталікоў у свеце пастаянна ўзрастае за кошт [[ЗША]], дзе павялічваецца колькасць імгрантаў з Лацінскай Амерыкі, а таксама ў Афрыцы і Азіі, дзе ў хуткім тэмпе павялічваецца лічба вернікаў і іншых хрысціянскіх канфесій.

У Германіі ад пачатку дзевяностых з Каталіцкай Царквы выйшла каля 1,5 мільёнаў вернікаў.

== Адраджэнне Каталіцкай Царквы ==
Хоць Каталіцкая Царква ў Заходняй Еўропе перажывае ўжо як шмат год крызіс нават у краінах, якія лічацца традыцыйна каталіцкімі: Іспанія і Ірландыя, Ян Павел II шматразова казаў аб магчымай «вясне Царквы», гэта значыць аб адраджэнні ў XXI стагоддзі разам з расчараваннем у матэрыяльных каштоўнасцях.

Падобны погляд прэзентуе, напрыклад, рух [[New Age|Новай Эры]] ({{lang-en|New Age}}), прадстаўлены ім у [[антрапасофія|антрапасофіі]], паводле якой у бліжэйшых гадах расчараванне ў матэрыяльных каштоўнасцях будзе спрыяць узрастанню духоўнасці, але не толькі праз Каталіцкую Царкву, але і праз іншыя рэлігійныя формы.

У краінах былога СССР назіраецца ўзрастанне рэлігійнасці і рэлігійнай дзейнасці. Гэта датычыцца роўна як Праваслаўнай, так і Каталіцкай Царквы, бо ў гады камунізму многія цэрквы і касцёлы былі зачынены, нацыяналізаваны, заменены на музеі (у тым ліку «музеі атэізму»), а таксама на іншыя аб’екты: магазіны, прыбіральні, кінаклубы, спартыўныя залы. Нежаль, некаторыя былі нават разбураны.

== Крытыка ==
Крытыка Каталіцкай Царквы праводзіцца з рэлігійных, філасофскіх, а таксама палітычных нагод.&lt;ref&gt;Паўстала вялікая колькасць крытычных прац у адносінах да Каталіцкай Царквы. Да іх адносяцца працы [[Карлгеіц Дэшнер|Карлгейнца Дэшнера]] i [[Ежы Пракопіўк]]а.&lt;/ref&gt;

Крытыкуюць Царкву за адносіны да іншых рэлігій у [[Сярэднявечча|сярэдневеччы]], [[Адраджэнне|Рэнесансы]] і яго дзейнасць у Афіцыйным Свеце. Прадметам дыскусіі гісторыкаў — крытыкі адных і абароны іншых — ёсць пастанова і пазіцыя Папы [[Пій XII|Пія XII]] адносна [[Халакост]]у падчас Другой сусветнай вайны.

Паміж Каталіцкай Царквой і іншымі канфесіямі [[хрысціянства]] існуюць шмат спрэчлівых момантаў. [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] тэолагі крытыкуюць Каталіцкую Царкву за дамінуючую ролю [[Папа Рымскі|Папы]], а таксама за тэалагічныя інавацыі, якія ўзніклі пасля [[1054]] года. [[Пратэстантызм|Пратэстанты]] крытыкуюць Касцёл за адыход ад [[Біблія|Бібліі]].

Філасофская крытыка датычыцца галоўным чынам спрэчлівых дагматаў, якія адыходзяць ад [[разыяналізм]]у і паварочваюцца ў бок [[фідэізм]]у.

Палітычная крытыка датычыцца той ролі, якую адыгрывалі духоўнікі ў розных краінах — у адных краях надта вялікай, часам шкоднай, а ў іншых — надта маленькай.

== Гл. таксама ==
* [[Брацтва святога Вінцэнта Ферэра]]
* [[Старакаталіцызм]]
* [[Мараль Каталіцкай Царквы]]
* [[Лючэ (талісман)]]

== Бібліяграфія ==
* ''Historia Kościoła katolickiego'', t. 1—4, M. Banaszak, [[Warszawa]] 1986—92
* ''Zarys dziejów religii'', wydawnictwo [[Iskry (выдавецтва)|Iskry]], [[Warszawa]], [[1986]], wydanie piąte, ISBN 83-207-0849-4, strony 658
* Лозинский С. Г. «История папства». — Смоленск: Русич, 2004. — 464 с., ил. — (Популярная историческая библиотека) ISBN 5-8138-0509-5

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.vatican.va/ Афіцыйны сайт Ватыкана]
* [http://catholic.org/ Каталіцтва, галоўны сайт]
* [http://catholic.by/ Беларускі сайт каталіцтва]
* [http://nunciature.catholic.by/ Сайт апостальскай нунцыятуры]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Каталіцызм}}

[[Катэгорыя:Каталіцтва]]
[[Катэгорыя:Ватыкан]]
[[Катэгорыя:Рымска-каталіцкая царква| ]]</text>
      <sha1>qgo1gc26wy7qppq9i1hblmifengwsb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірына Канстанцінаўна Скобцава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>697637</id>
    <revision>
      <id>5129501</id>
      <parentid>4845110</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:12:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5129501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1543" sha1="784oi29hi3zjmos0ejhcxrswlp4sejp" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}
'''Ірына Канстанцінаўна Скобцава''' ({{lang-ru|Ири́на Константи́новна Ско́бцева}}; у замужжы — Бандарчук; {{ДН|22|8|1927}}, {{МН|Тула||}}, СССР — {{ДС|20|10|2020}}, {{МС|Масква||}}, [[Расія]]) — савецкая і расійская актрыса, [[Народны артыст РСФСР|народная артыстка РСФСР]] (1974).

Ірына Скобцава была найбольш вядомая ў якасці кінаактрысы, у яе фільмаграфіі больш за семдзесят роляў і запомнілася тэлегледачам у такіх працах як «Атэла» (1955), «Звычайны чалавек» (1957), «Паядынак» (1957), «Сярожа» (1960), «Трыццаць тры» (1965), «Вайна і мір» (1965—1967), «[[Зігзаг поспеху (фільм)|Зігзаг поспеху]]» (1968), «Ватэрлоа» (1970), «Яны ваявалі за Радзіму» (1975), «Мэры Попінс, да пабачэння!» (1983), «Зайздрасць багоў» (2000), «Спадчынніцы» (2001), «Іншая жанчына, іншы мужчына» (2003), «Бурштынныя крылы» (2003), «Артыстка» (2007) і іншых.
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Скобцава Ірына Канстанцінаўна}}</text>
      <sha1>784oi29hi3zjmos0ejhcxrswlp4sejp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Яўген Аляксандравіч Еўсцігнееў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>703915</id>
    <revision>
      <id>5129506</id>
      <parentid>5118567</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фільмаграфія */</comment>
      <origin>5129506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3734" sha1="py5sb48lypehvzi94acxx8i2rpm8xje" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Еўсцігнееў}}
{{Кінематаграфіст}}
'''Яўген Александровіч Еўсцігнееў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, тэатральны педагог; народны артыст СССР (1983), кавалер [[ордэн Леніна|ордэна Леніна]] (1986), лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1974) і Дзяржаўнай прэміі РСФСР імя братоў Васільевых (1990).

== Біяграфія ==
З 1957 года — акцёр тэатра «Сучаснік». Першую сваю значную ролю ў тэатры сыграў у 1960 годзе ў спектаклі «Голы кароль» паводле п’есы [[Яўген Львовіч Шварц|Я. Л. Шварца]]. У 1964 годзе сыграў ролю Дыніна ў дэбютным фільме рэжысёра [[Элем Германавіч Клімаў|Э. Г. Клімава]] «Сардэчна запрашаем, або Староннім уваход забаронены».

У 1971 годзе ўслед за [[Алег Мікалаевіч Яфрэмаў|А. М. Яфрэмавым]] перайшоў у трупу [[МХАТ]]а. Першай яго роляй на новай сцэне стаў Валодзя ў спектаклі «Валянцін і Валянціна» паводле п’есы М. М. Рошчына.

У 1988 годзе сыграў ролю прафесара Праабражэнскага ў двухсерыйным тэлефільме «Сабачае сэрца».

На мяжы 1990-х гадоў сыграў у Тэатры Антона Чэхава Фірса ў «Вішнёвым садзе», у 1991 годзе — у АРТэлі АРТыстаў Сяргея Юрскага — Глава ў спектаклі «Гульцы-XXI».

Агулам зняўся ў больш за ста стужках у кіно і на тэлебачанні. Акрамя вышэйпералічаных фільмаў запамінальныя ўдалыя ролі былі ў фільмах «Зімовы вечар у Гаграх», «Сцеражыся аўтамабіля», «Залатое цяля», «[[Старыя-разбойнікі]]», «Семнаццаць імгненняў вясны», «Неверагодныя прыгоды італьянцаў у Расіі», «[[Месца сустрэчы змяніць нельга]]», «Стары Новы год», «Гардэмарыны, наперад!», «Начныя забавы». Апошняй роляй акцёра ў кіно быў цар Іван Грозны ў фільме В. І. Ускова і В. А. Краснапольскага «Ярмак».

У 1976—1985 гадах вёў педагагічную працу ў Школе-студыі МХАТ, з 1977 года — прафесар. Таксама выкладаў на Вышэйшых курсах сцэнарыстаў і рэжысёраў курс акцёрскага майстэрства.
== Фільмаграфія ==
* (1968) «[[Зігзаг поспеху (фільм)|Зігзаг поспеху]]»
* (1969) «[[Чайкоўскі (фільм)|Чайкоўскі]]» — ''Герман Ларош''

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Еўсцігнееў Яўген Аляксандравіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры СССР]]</text>
      <sha1>py5sb48lypehvzi94acxx8i2rpm8xje</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэмія Ленінскага камсамола Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>719286</id>
    <revision>
      <id>5129424</id>
      <parentid>4918538</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Rotondus</username>
        <id>11765</id>
      </contributor>
      <comment>/* 1978 */ удакладненне</comment>
      <origin>5129424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26798" sha1="kemxdow9hqwi8lcd4b0ifcvsszlnnl0" xml:space="preserve">'''Прэмія [[Ленінскі камсамол Беларусі|Ленінскага камсамола Беларусі]]''' — [[узнагарода]], якой з [[1967]] года адзначаліся творчыя дасягненні ў галіне [[Літаратура|літаратуры]] і [[мастацтва]]. Памер кожнай прэміі складаў 500 руб. Прысуджалася Бюро [[ЦК ЛКСМБ]] раз у 2 гады да дня нараджэння [[камсамол]]а.

== Спіс лаўрэатаў ==

=== 1967 ===
* [[А. А. Анікейчык]], [[Г. І. Мурамцаў]] — скульптары, [[Л. М. Левін|Л. М. Левін]], [[В. П. Занковіч]] — архітэктары — ''за распрацоўку і стварэнне серыі мемарыяльных збудаванняў і помнікаў, якія ўвекавечваюць подзвіг савецкага народа, Ленінскага камсамола ў гады Вялікай Айчыннай вайны'';
* [[І. М. Лучанок]] — ''за цыкл песень, якія раскрываюць гераізм савецкага народа, багаты духоўны свет моладзі'';
* [[І. Я. Навуменка]] — ''за зборнік апавяданняў «[[Таполі юнацтва]]»''.

=== 1968 ===
* [[Л. У. Голуб]] — рэжысёр, [[К. Л. Губарэвіч]] — сцэнарыст — ''за кінафільмы «[[Дзяўчынка шукае бацьку]]» і «[[Анюціна дарога]]» (сцэнарыі Губарэвіча), «[[Міколка-паравоз (фільм)|Міколка-паравоз]]», «[[Дзеці партызана]]», «[[Вуліца малодшага сына (фільм)|Вуліца малодшага сына]]», «[[Пушчык едзе ў Прагу]]»'';
* [[М. В. Данцыг]] — ''за карціны «На варце міру», «Навасёлы», «Я ведаю, горад будзе Салігорск», «Гудзе зямля Салігорская», «У заводскай сталовай». «Партызанскае вяселле», «Беларусь — маці партызанская»'';
* жаночая група [[Дзяржаўны народны хор БССР|Дзяржаўнага народнага хору БССР]], мастацкі кіраўнік [[Г. І. Цітовіч]] — ''за прапаганду беларускай народнай песні'';
* [[А. А. Куляшоў]] — ''за паэмы «[[Грозная пушча]]», «[[Толькі ўперад]]»'';
* Народны агіттэатр «Усмешка» [[Палац культуры Магілёўскага завода штучнага валакна|Палаца культуры Магілёўскага завода штучнага валакна]], кіраўнік, сцэнарыст і рэжысёр-пастаноўшчык [[У. Дз. Бараноўскі]], балетмайстар [[М. Г. Кіракозаў]], канцэртмайстар [[А. С. Разоўскі]] — за вялікую работу па камуністычным выхаванні моладзі, праграмы [[1967]]—[[1968]].

=== 1970 ===
* [[І. М. Дабралюбаў]] — рэжысёр, [[Дз. Я. Зайцаў]] — аператар, [[У. А. Дзяменцьеў]] — мастак — ''за мастацкі фільм «[[Іван Макаравіч]]»'';
* [[Спадчына (народны ансамбль)|маладзечанскі народны ансамбль песні і танца «Спадчына»]] — ''за высокі выканальніцкі ўзровень, канцэртныя праграмы [[1968]]—[[1970]]'';
* [[Н. М. Паплаўская]], [[Г. Г. Паплаўскі]] — ''за мастацкае афармленне падручнікаў, кніг для дзяцей і моладзі, за станковыя графічныя лісты (Г. Паплаўскі — «Брэст 1941», серыя «Памяць»; Н. Паплаўская — серыя «Музыка — чарадзей»)'';
* [[А. А. Савіцкі]] — за аповесць «Самы высокі паверх»;

=== 1972 ===
* [[Аркестр штаба БВА]] — ''за высокае выканальніцкае майстэрства, актыўную прапаганду лепшых музычных твораў аб камсамоле, вялікую работу па ваенна-патрыятычным выхаванні моладзі'';
* [[Г. М. Бураўкін]] — ''за высокі ідэйна-мастацкі ўзровень вершаў, адлюстраванне ў іх маладзёжнай тэматыкі, рэвалюцыйн. пераемнасці пакаленняў, услаўленне велічы працоўнага подзвігу камсамольцаў на новабудоўлях рэспублікі'';
* [[В. А. Кучынскі]], спявак — ''за высокае выканальніцкае майстэрства і прапаганду камсамольскай песні сярод моладзі'';
* [[Маладосць (народны ансамбль)|народны ансамбль песні і танца «Маладосць»]] [[Палац культуры ўпраўлення бытавога абслугоўвання насельніцтва г. Віцебска|Палаца культуры ўпраўлення бытавога абслугоўвання насельніцтва г. Віцебска]] — ''за вялікую работу па камуністычным выхаванні моладзі і высокі мастацкі ўзровень канцэртнага рэпертуару'';
* [[Дз. Б. Смольскі]] — ''за араторыю «Мая Радзіма», песні пра Радзіму, партыю, камсамол'';
* [[У. Я. Хазанскі]] — '' за шматгадовую журналісцкую працу ў камсамольскім друку і за аповесць «Спытайце ў бяроз»''.

=== 1974 ===
* [[А. X. Асіпенка]] — ''за літаратурны запіс кнігі [[А. Ю. Дзенісовіч]]а «Арлінае племя»'';
* [[А. Ю. Дзенісевіч]], журналіст — ''пасмяротна; за вялікую работу па камуністычным выхаванні юнакоў і дзяўчат, актыўную прапаганду гераізму моладзі ў гады Вялікай Айчыннай вайны, за дакументальная аповесць «Арлінае племя» ў літаратурны запісе [[А. X. Асіпенка|А. X. Асіпенкі]]'';
* [[Л. А. Браслаўскі]] — сцэнарыст, [[В. М. Сукманаў]], [[Р. З. Ясінскі]] — рэжысёры — ''за кінафільм «[[Праз дзесяць гадоў, або Надзеі і трывогі 10 &quot;А&quot;|Праз дзесяць гадоў, або Надзеі і трывогі 10 „А“]]», за высокі мастацкі ўзровень распрацоўкі тэмы выхавання маладога пакалення'';
* [[А. С. Грачанікаў]] — ''за зборнік вершаў «Грыбная пара»'';
* [[В. В. Зуёнак]] — ''за зборнік вершаў «Сяліба»'';
* народны хор [[Дом культуры будаўнічага трэста № 5 г. Мінска|Дома культуры будаўнічага трэста № 5 г. Мінска]], мастацкі кіраўнік [[С. І. Дробыш]] — ''за вялікую работу па камуністычным выхаванні моладзі і высокі мастацкі ўзровень канцэртнага рэпертуару).

=== 1976 ===
* [[Р. І. Барадулін]], [[Г. М. Вагнер]] — '' праслаўленне бессмяротнага подзвігу герояў Брэсцкай крэпасці (Р. Барадулін — паэма «[[Балада Брэсцкай крэпасці]]». Г. Вагнер — вакальна-сімфанічныя паэма «Героям Брэста»)'';
* [[Песняры|вакальна-інструментальны ансамбль «Песняры»]], мастацкі кіраўнік [[У. Г. Мулявін]] — ''за высокае выканальніцкае майстэрства, вялікую работу па эстэтычным выхаванні моладзі'';
* [[В. Н. Дашук]], рэжысёр — ''за цыкл дакументальных фільмаў «Жанчына з забітай вёскі», «Немы крык», «Жменя пяску»'';
* народны тэатр [[Палац культуры Мінскага трактарнага завода|Палаца культуры Мінскага трактарнага завода]], рэжысёр [[А. М. Бяляеў]] — ''за вялікую работу па камуністычным выхаванні моладзі, высокую грамадзянскасць, ідэйна-палітычнай накіраванасць і актуальнасць рэпертуару'';
* [[У. В. Церабун]] — ''за стварэнне помніка ахвярам фашызму, устаноўленага на месцы былой в. [[Дальва (мемарыяльны комплекс)|Дальва]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]]).

=== 1978 ===
* [[Ансамбль песні і танца БВА]], мастацкі кіраўнік [[В. І. Смыслоў]] — ''за вялікую работу па ваенна-патрыятычным і эстэтычным выхаванні моладзі'';
* [[Радасць (народны ансамбль)|брэсцкі народны ансамбль танца «Радасць»]], мастацкі кіраўнік [[Анатоль Міхайлавіч Вараб’ёў|А. М. Вараб’ёў]] — ''за развіццё самадзеяч мастацтваў творчасці, канцэртныя праграмы 1976—1977 і высокае выканальніцкае майстэрства'';
* [[А. А. Жук]] — ''за кнігу прозы «Зоркі над палігонам»'';
* [[В. К. Іваноў]] — ''за стварэнне вакальна-сімфанічнай паэмы «Элегія пра чацвёртую бярозу», песні пра камсамол'';
* [[В. Я. Мазынскі]] — рэжысёр, [[С. М. Шульга]] — акцёр — ''за спектакль «Сымон-музыка» ў [[Беларускі тэатр імя Я. Коласа|Беларускім тэатры імя Я. Коласа]]'';
* [[В. А. Нікіфараў]], кінарэжысёр — ''за кінафільмы пра моладзь «Зімародак», «Хлеб пахне порахам», «Сын старшыні»'';
* [[В. Д. Рубінчык]] — рэжысёр, [[Т. Дз. Логінава]] — аператар, [[А. І. Чартовіч]] — мастак — ''за паэтычнае адлюстраванне ўдзелу юных патрыётаў у Вялікай Айчыннай вайне ў мастацкім фільме «[[Вянок санетаў (фільм)|Вянок санетаў]]»'';
* [[Я. І. Янішчыц]] — ''за кніга вершаў «Дзень вечаровы»'';
* [[В. У. Слушнік]], [[Н. Ц. Чайка]], [[І. І. Садоўскі]], радыёжурналісты — ''за цыкл радыёперадач «Пульс БАМа»''.

=== 1980 ===
* [[Г. П. Пашкоў]] — ''кніга вершаў «Чырвоны жаваранак» (на рускай мове) і «Дыстанцыя небяспекі»'';
* народная агітацыйна-мастацкая брыгада «Імпульс» [[Мінскае вытворчае аб’яднанне імя У. І. Леніна|Мінскага вытворчага аб’яднання імя У. І. Леніна]], мастацкі кіраўнік [[Л. І. Ярмак]] і народны [[Вясёлка (ансамбль танца)|ансамбль танца «Вясёлка»]] [[Палац культуры Белсаўпрофа|Палаца культуры Белсаўпрофа]], мастацкі кіраўнік [[В. П. Ямінскі]] — ''за актыўную работу па эстэтычным выхаванні моладзі, удзел у культурным абслугоўванні ўдарных камсамольскіх будоўляў'';
* [[Верасы (ансамбль)|вакальна-інструментальны ансамбль «Верасы»]] [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай дзяржаўнай філармоніі]], кіраўнік [[В. П. Раінчык]] — ''за вялікую работу па камуністычным выхаванні моладзі, высокую грамадзянскасць, ідэйна-палітычную накіраванасць канцэртных праграм, прафесійнае майстэрства'';
* [[Л. К. Захлеўны]] — ''за вакальны цыкл «Памяць», песні, прысвечаныя савецкай моладзі'';
* [[В. П. Маркавец]] — ''за стварэнне шэрагу палотнаў пра жыццё беларускай вёскі — «Свята ў Докшыцах», «Купалле» «Дзед Алесь і бабка Марыля»'';
* [[С. Б. Журавель]], [[А. А. Жук]], [[Л. І. Катковіч]] — ''за выкананне галоўных роляў у спектаклі «Вэмбі» па п’есе [[Ф. Зальтэн]]а ў [[Беларускі рэспубліканскі тэатр юнага гледача|Беларускім рэспубліканскім тэатры юнага гледача]]'';
* [[С. П. Лук’янчыкаў]], кінарэжысёр — ''за цыкл спартыўных фільмаў''.

=== 1982 ===
* [[А. А. Дудараў]] — ''за зборнік апавяданняў «Святая птушка», п’есу «Выбар»'';
* [[В. С. Гігевіч]] — ''за аповесць «Жыціва»'';
* [[У. А. Тоўсцік]] — ''за серыю жывапісных твораў «Людзі маёй рэспублікі»'';
* народная дзіцячая студыя выяўленчага мастацтва [[Палац культуры тэкстыльшчыкаў (Мінск)|Палаца культуры тэкстыльшчыкаў г. Мінска]], кіраўнік заслужаны дзеяч мастацтваў БССР [[В. Ф. Сумараў]] — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні дзяцей і падлеткаў, афармленне дзіцячых кафэ «Алёнка» і «Вясёлка» ў [[Парк культуры і адпачынку імя М. Горкага (Мінск)|парку культуры і адпачынку імя М. Горкага]] г. Мінска'';
* [[У. І. Буднік]] — ''за цыкл песень «Я твой трубач таварыш камсамол»'';
* узорны піянерскі ансамбль песні і танца [[Рэспубліканскі Палац піянераў і школьнікаў|Рэспубліканскага Палаца піянераў і школьнікаў]] — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні дзяцей і падлеткаў, кіраўнік [[В. Я. Яловік]]'';
* народны ансамбль танца [[Раніца (ансамбль танца)|«Раніца»]] Гродзенскага Палаца культуры тэкстыльшчыкаў, кіраўнік засл. дз. культуры БССР Я. А. Штоп — ''за вял. заслугі ў прапагандзе і развіцці самадз. танцавальнага мастацтва, высокае выканальніцкае майстэрства, вялікую работу па эстэтычным выхаванні моладзі'';
* народны цырк [[Гомельскі шклозавод імя М. В. Ламаносава|Гомельскага ордэна Леніна шклозавода імя М. В. Ламаносава]] кіраўнік [[В. А. Абель]] — ''за вялікую работу па эстэтычным і фізічным выхаванні моладзі, культурнаму абслугоўванню ўдарных камсамольскіх будоўляў'';
* народны аркестр народных інструментаў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]], кіраўнік заслужаны работнік культуры БССР [[У. С. Перацяцька]] — ''за вялікую работу па прапагандзе народнай музыкі, эстэтычным выхаванні моладзі'';
* [[В. І. Карака]], архітэктар — ''за вялікі творчы ўклад у распрацоўку праекта і ўвядзенне ў строй [[Мінск (маладзёжны цэнтр, Наваполацк)|маладзёжнага цэнтра «Мінск»]] у [[Наваполацк]]у'';
* [[В. Я. Яўсееў]], [[А. І. Чадовіч]], архітэктары — ''за вялікі творчы ўклад у распрацоўку праекта і ўвядзенне ў строй бібліятэкі № 11 у мікрараёне [[Чыжоўка (жылы раён)|Чыжоўка]] г. Мінска).

=== 1984 ===
* [[С. Р. Гарбунова]] — ''за высокае прафесійнае майстэрства, стварэнне твораў у галіне [[станковая скульптура|станковай]] і [[манументальная скульптура|манументальнай скульптуры]] — «Рабфак», «Слова камуніста», мемарыяльныя дошкі Герою Савецкага Саюза [[М. П. Чэпік (ваенны)|М. П. Чэпік]]у, [[Помнік С. Буднаму (Нясвіж)|помнік С. Буднаму]]'';
* [[Сябры (ансамбль)|вакальна-інструментальны ансамбль «Сябры»]] Гомельскай абласной філармоніі, мастацкі кіраўнік [[А. І. Ярмоленка]], музычны кіраўнік [[М. У. Сацура]] — ''за вялікую работу па прапагандзе савецкай і беларускія народныя песні, высокае прафесійнае майстэрства, актыўны ўдзел у культ. абслугоўванні ўдарных камсамольскіх будоўляў'';
* [[І. М. Шуміліна]], піяністка. — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні моладзі, высокае выканальніцкае майстэрства, актыўны ўдзел у культурным абслугоўванні ўдарных камсамольскіх будоўляў'';
* [[Л. Я. Колас]], спявачка — ''за выкананне галоўных роляў у оперных спектаклях Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР [[1982]]—[[1984]]'';
* [[В. С. Манаеў]] — ''за выкананне роляў у спектаклях [[Беларускі тэатр імя Я. Купалы|Беларускага тэатра імя Я. Купалы]] [[1982]]—[[1984]]'';
* [[В. А. Ягорава]], журналістка — ''за цыкл публікацый на ваенна-патрыятычную тэматыку «Раскажыце пра вайну»'';
* [[Лялькі (ансамбль)|узорны дзіцячы ансамбль танца «Лялькі»]] [[Баранавіцкі гарадскі Дом культуры|Баранавіцкага гарадскога Дома культуры]], мастацкі кіраўнік [[Ганна Міхайлаўна Ліхман|Г. М. Ліхман]], канцэрт-майстар [[В. П. Басенка]] — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні падрастаючага пакалення, высокае выканальніцкае майстэрства'';
* народны эстрадна-харэаграфічны калектыў «[[Чараўніцы (харэаграфічны калектыў)|Чараўніцы]]» [[Дом культуры работнікаў гандлю (Мінск)|Дома культуры работнікаў гандлю г. Мінска]], кіраўнікі заслужаныя артысты БССР [[Р. Е. Красоўская]] і [[М. П. Красоўскі]] — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні моладзі, высокае выканальніцкае майстэрства).

=== 1986 ===
* [[X. А. Лялько]] — ''за кнігу апавяданняў «Дарога пад гару»'';
* [[М. М. Мятліцкі]] — ''за зборнік вершаў «Мой дзень зямны»'';
* [[У. А. Арлоў]] — ''за кн. апавяданняў «Добры дзень, мая шыпшына» і за вялікую работу па маральна-эстэтычным выхаванні падрастаючага пакалення'';
* [[У. В. Крываблоцкі]] — ''за манументальную размалёўку «У імя міру на зямлі» ў [[Ушацкі музей народнай славы імя Уладзіміра Елісеевіча Лабанка|музеі народнай славы]] г. п. [[Ушачы]] Віцебскай вобласці'';
* [[Г. К. Гарэлава]] — ''за стварэнне камерных твораў і музыкі для дзяцей'';
* [[В. В. Маслюк]], галоўны рэжысёр [[Рускі драматычны тэатр БССР імя М. Горкага|Рускага драматычнага тэатра БССР імя М. Горкага]] — ''за пастаноўку спектакляў апошніх гадоў, вялікую работу з творчай моладдзю'';
* [[І. А. Душкевіч]], [[А. В. Куркоў]], артысты балета Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР — ''за высокае выканальніцкае майстэрства, творчыя работы апошніх гадоў'';
* народны тэатр Краснапольскага раённага Дома культуры Магілёўскай вобласці, мастацкі кіраўнік, рэжысёр [[В. І. Ермаловіч]] — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні моладзі, актыўны ўдзел у развіцці самастойнай творчасці юнакоў і дзяўчат, пастаноўкі спектакляў апошніх гадоў'';
* народны ансамбль песні і танца «Сузор’е» клуба будаўнічага трэста № 8 г. Брэста, мастацкі кіраўнік [[В. Дз. Васіленка]], кіраўнік аркестравай групы [[В. П. Мартыненка]] — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні моладзі, яркае ўвасабленне тэмы працы, міру і дружбы ў канцэртных праграмах, актыўны ўдзел у культурным абслугоўванні ўдарных камсамольскіх будоўляў'';
* мінскі ўзорны ансамбль бальнага танца [[Усмешка (ансамбль)|«Усмешка»]] клуба [[Інтэграл (кампанія)|вытворчага аб’яднання «Інтэграл»]], мастацкія кіраўнікі [[У. С. Шалькевіч|У. С.]] і [[Ж. В. Шалькевіч]]ы — ''за шматгадовую і ппённую працу па эстэтычным выхаванні дзяцей і падлеткаў, вялікі ўклад у развіццё беларускай бальнай харэаграфіі'';
* Мінскі народны цымбальны аркестр [[Рэспубліканскі Палац культуры прафтэхадукацыі|Рэспубліканскага Палаца культуры прафтэхадукацыі]], мастацкі кіраўнік [[Г. А. Ермачэнкаў]] — ''за вялікую работу па эстэтычным выхаванні моладзі, развіццю і прапагандзе самадзейнай мастацкай творчасці, высокае выканальніцкае майстэрства''.

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЭЛіМ|4|Прэміі|аўтар=[[Г. П. Прахарэнка]]}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Ленінскі камсамол Беларусі]]
[[Катэгорыя:1967 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Узнагароды Беларускай ССР]]</text>
      <sha1>kemxdow9hqwi8lcd4b0ifcvsszlnnl0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Васілевіч Бесараб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>720154</id>
    <revision>
      <id>5129526</id>
      <parentid>5121829</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:30:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117468" sha1="qv17i00ndwb06gp1o5fqv7wjkni6ha6" xml:space="preserve">{{навуковец
| Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg
| suppressfields = father mother
}}
'''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}&lt;/ref&gt;, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt;. Не мае навуковай ступені.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}&lt;/ref&gt; у [[Навагрудак|Навагрудку]].

Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив

— Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}&lt;/ref&gt;. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3&lt;/ref&gt;. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны.
[[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]]

== Дзейнасць ==

=== Навуковая дзейнасць ===
Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9&lt;/ref&gt;. Аўтар больш за 50 навуковых прац&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}&lt;/ref&gt;. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}&lt;/ref&gt;, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Веды, 2011, № 24, с.3&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе заняў 1-е месца&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}&lt;/ref&gt; ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;Навука, 2016, № 16, с.2&lt;/ref&gt;.

З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;.

Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}&lt;/ref&gt;.

Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2&lt;/ref&gt; (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]&lt;ref&gt;[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820&lt;/ref&gt;.

=== Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі ===
Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}&lt;/ref&gt;. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}&lt;/ref&gt; за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў.
[[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў &quot;Вялікі Воз&quot;]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;]]
Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}&lt;/ref&gt;. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. 

Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt; (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt; за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}&lt;/ref&gt;.

Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}&lt;/ref&gt;. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}&lt;/ref&gt;, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;. 

У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&amp;t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі.

У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}&lt;/ref&gt;

У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt; і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}&lt;/ref&gt;. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]&lt;ref name=&quot;:28&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет &quot;полным абсурдом&quot;.}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці дакладчыка на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта выдатна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасно») ён зрабіў навуковы аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt;

==== Тэлеграм-канал ====
[[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]]
У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;.

За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;.

Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал &quot;Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика&quot; — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt; і, такім чынам з’яўляецца&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва).

== Грамадзянская пазіцыя ==
У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}&lt;/ref&gt;. У адказ на звальненне з працы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}&lt;/ref&gt; стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}&lt;/ref&gt;. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]]

У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}&lt;/ref&gt; беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Бесараб прааналізаваў&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; даныя грамадзян са спісу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt; «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}}
&lt;/ref&gt; і «партрэт беларускага экстрэміста»&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title=&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд &quot;СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}&lt;/ref&gt; і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}&lt;/ref&gt;.

У адказ на заявы&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}&lt;/ref&gt; пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}&lt;/ref&gt; каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;.

Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}&lt;/ref&gt;, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, да існых праблем беларускай навукі&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}&lt;/ref&gt; і магчымых варыянтаў іх вырашэння&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для &quot;Беларуси в эпоху перемен&quot;|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]].

У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;.

У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt; і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for &quot;espionage&quot;|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі&lt;ref name=&quot;:29&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&amp;t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны пераслед ==
У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt; і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}&lt;/ref&gt;.

За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}&lt;/ref&gt;) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt; і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;.

== Дадаткова ==
[[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]]
Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}&lt;/ref&gt;. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt;, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]].

Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба.

Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}&lt;/ref&gt;, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}&lt;/ref&gt;, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}&lt;/ref&gt;, названы ў гонар Сяргея Бесараба&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}&lt;/ref&gt;

== Прэміі і ўзнагароды ==
* Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}
&lt;blockquote&gt;За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}&lt;/blockquote&gt;

* Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==

=== Манаграфіі ===
* ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7

=== Выбраныя навуковыя артыкулы ===
* Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45
* Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25
* Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27
* Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48
* Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019
* Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}}
* Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}}

=== Выбраныя патэнты на вынаходствы ===
* Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013.
* Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013
* Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015
* Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016
* Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018
* Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018
* Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019

=== Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы ===

* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}}
* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}}
* {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}}
* {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}}
* {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}}
* {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}}
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019
* {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}}
* Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001

== Спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}}
* {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023.
* [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025.
* https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам
* [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ
* [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации
* https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении
{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]
[[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]]
[[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Футуролагі]]
[[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]]
[[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]]
[[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]]</text>
      <sha1>qv17i00ndwb06gp1o5fqv7wjkni6ha6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129527</id>
      <parentid>5129526</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117500" sha1="aueyn2peava1varagt24g5t1dm621le" xml:space="preserve">{{навуковец
| Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg
| suppressfields = father mother
}}
'''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}&lt;/ref&gt;, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt;. Не мае навуковай ступені.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}&lt;/ref&gt; у [[Навагрудак|Навагрудку]].

Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив

— Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}&lt;/ref&gt;. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3&lt;/ref&gt;. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны.
[[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]]

== Дзейнасць ==

=== Навуковая дзейнасць ===
Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9&lt;/ref&gt;. Аўтар больш за 50 навуковых прац&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}&lt;/ref&gt;. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}&lt;/ref&gt;, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Веды, 2011, № 24, с.3&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе заняў 1-е месца&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}&lt;/ref&gt; ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;Навука, 2016, № 16, с.2&lt;/ref&gt;.

З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;.

Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}&lt;/ref&gt;.

Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2&lt;/ref&gt; (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]&lt;ref&gt;[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820&lt;/ref&gt;.

=== Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі ===
Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}&lt;/ref&gt;. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}&lt;/ref&gt; за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў.
[[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў &quot;Вялікі Воз&quot;]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;]]
Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}&lt;/ref&gt;. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. 

Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt; (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt; за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}&lt;/ref&gt;.

Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}&lt;/ref&gt;. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}&lt;/ref&gt;, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;. 

У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&amp;t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі.

У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}&lt;/ref&gt;

У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt; і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}&lt;/ref&gt;. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]&lt;ref name=&quot;:28&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет &quot;полным абсурдом&quot;.}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці дакладчыка на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў навуковы аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык.&lt;ref name=&quot;:33&quot; /&gt;

==== Тэлеграм-канал ====
[[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]]
У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;.

За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;.

Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал &quot;Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика&quot; — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt; і, такім чынам з’яўляецца&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва).

== Грамадзянская пазіцыя ==
У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}&lt;/ref&gt;. У адказ на звальненне з працы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}&lt;/ref&gt; стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}&lt;/ref&gt;. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]]

У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}&lt;/ref&gt; беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Бесараб прааналізаваў&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; даныя грамадзян са спісу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt; «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}}
&lt;/ref&gt; і «партрэт беларускага экстрэміста»&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title=&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд &quot;СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}&lt;/ref&gt; і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}&lt;/ref&gt;.

У адказ на заявы&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}&lt;/ref&gt; пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}&lt;/ref&gt; каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;.

Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}&lt;/ref&gt;, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, да існых праблем беларускай навукі&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}&lt;/ref&gt; і магчымых варыянтаў іх вырашэння&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для &quot;Беларуси в эпоху перемен&quot;|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]].

У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;.

У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt; і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for &quot;espionage&quot;|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі&lt;ref name=&quot;:29&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&amp;t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны пераслед ==
У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt; і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}&lt;/ref&gt;.

За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}&lt;/ref&gt;) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt; і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;.

== Дадаткова ==
[[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]]
Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}&lt;/ref&gt;. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt;, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]].

Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба.

Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}&lt;/ref&gt;, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}&lt;/ref&gt;, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}&lt;/ref&gt;, названы ў гонар Сяргея Бесараба&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}&lt;/ref&gt;

== Прэміі і ўзнагароды ==
* Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}
&lt;blockquote&gt;За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}&lt;/blockquote&gt;

* Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==

=== Манаграфіі ===
* ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7

=== Выбраныя навуковыя артыкулы ===
* Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45
* Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25
* Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27
* Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48
* Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019
* Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}}
* Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}}

=== Выбраныя патэнты на вынаходствы ===
* Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013.
* Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013
* Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015
* Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016
* Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018
* Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018
* Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019

=== Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы ===

* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}}
* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}}
* {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}}
* {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}}
* {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}}
* {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}}
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019
* {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}}
* Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001

== Спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}}
* {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023.
* [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025.
* https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам
* [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ
* [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации
* https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении
{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]
[[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]]
[[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Футуролагі]]
[[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]]
[[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]]
[[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]]</text>
      <sha1>aueyn2peava1varagt24g5t1dm621le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129529</id>
      <parentid>5129527</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117885" sha1="94144rncryk3urfdazp14rjr4cpgznd" xml:space="preserve">{{навуковец
| Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg
| suppressfields = father mother
}}
'''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}&lt;/ref&gt;, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt;. Не мае навуковай ступені.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}&lt;/ref&gt; у [[Навагрудак|Навагрудку]].

Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив

— Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}&lt;/ref&gt;. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3&lt;/ref&gt;. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны.
[[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]]

== Дзейнасць ==

=== Навуковая дзейнасць ===
Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9&lt;/ref&gt;. Аўтар больш за 50 навуковых прац&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}&lt;/ref&gt;. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}&lt;/ref&gt;, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Веды, 2011, № 24, с.3&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе заняў 1-е месца&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}&lt;/ref&gt; ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;Навука, 2016, № 16, с.2&lt;/ref&gt;.

З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;.

Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}&lt;/ref&gt;.

Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2&lt;/ref&gt; (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]&lt;ref&gt;[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820&lt;/ref&gt;.

=== Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі ===
Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}&lt;/ref&gt;. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}&lt;/ref&gt; за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў.
[[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў &quot;Вялікі Воз&quot;]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;]]
Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}&lt;/ref&gt;. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. 

Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt; (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt; за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}&lt;/ref&gt;.

Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}&lt;/ref&gt;. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}&lt;/ref&gt;, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;. 

У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&amp;t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі.

У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}&lt;/ref&gt;

У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt; і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}&lt;/ref&gt;. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]&lt;ref name=&quot;:28&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет &quot;полным абсурдом&quot;.}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці дакладчыка на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;.

==== Тэлеграм-канал ====
[[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]]
У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;.

За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;.

Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал &quot;Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика&quot; — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt; і, такім чынам з’яўляецца&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва).

== Грамадзянская пазіцыя ==
У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}&lt;/ref&gt;. У адказ на звальненне з працы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}&lt;/ref&gt; стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}&lt;/ref&gt;. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]]

У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}&lt;/ref&gt; беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Бесараб прааналізаваў&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; даныя грамадзян са спісу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt; «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}}
&lt;/ref&gt; і «партрэт беларускага экстрэміста»&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title=&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд &quot;СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}&lt;/ref&gt; і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}&lt;/ref&gt;.

У адказ на заявы&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}&lt;/ref&gt; пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}&lt;/ref&gt; каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;.

Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}&lt;/ref&gt;, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, да існых праблем беларускай навукі&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}&lt;/ref&gt; і магчымых варыянтаў іх вырашэння&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для &quot;Беларуси в эпоху перемен&quot;|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]].

У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;.

У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt; і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for &quot;espionage&quot;|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі&lt;ref name=&quot;:29&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&amp;t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны пераслед ==
У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt; і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}&lt;/ref&gt;.

За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}&lt;/ref&gt;) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt; і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;.

== Дадаткова ==
[[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]]
Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}&lt;/ref&gt;. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt;, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]].

Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба.

Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}&lt;/ref&gt;, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}&lt;/ref&gt;, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}&lt;/ref&gt;, названы ў гонар Сяргея Бесараба&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}&lt;/ref&gt;

== Прэміі і ўзнагароды ==
* Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}
&lt;blockquote&gt;За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}&lt;/blockquote&gt;

* Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==

=== Манаграфіі ===
* ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7

=== Выбраныя навуковыя артыкулы ===
* Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45
* Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25
* Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27
* Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48
* Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019
* Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}}
* Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}}

=== Выбраныя патэнты на вынаходствы ===
* Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013.
* Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013
* Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015
* Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016
* Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018
* Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018
* Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019

=== Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы ===

* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}}
* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}}
* {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}}
* {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}}
* {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}}
* {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}}
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019
* {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}}
* Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001

== Спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}}
* {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023.
* [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025.
* https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам
* [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ
* [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации
* https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении
{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]
[[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]]
[[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Футуролагі]]
[[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]]
[[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]]
[[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]]</text>
      <sha1>94144rncryk3urfdazp14rjr4cpgznd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129530</id>
      <parentid>5129529</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:47:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117879" sha1="c0ogqzpxsakdbua9mb2ljknfrqehert" xml:space="preserve">{{навуковец
| Роспіс = Siarhei Besarab (scientist) signature.svg
| suppressfields = father mother
}}
'''Сяргей Васілевіч Бесараб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі навуковец у галіне [[Калоідная хімія|калоіднай хіміі]], [[вынаходнік]], [[Навуковая журналістыка|навуковы журналіст]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|title=Сяргей Бесараб: праз Беларусь да зорак — выдатная нацыянальная ідэя! {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240620210615/https://euroradio.fm/syargey-besarab-praz-belarus-da-zorak-vydatnaya-nacyyanalnaya-ideya|archive-date=2024-06-20|access-date=2024-06-20}}&lt;/ref&gt;, [[Футуралогія|футуролаг]] і [[візіянер]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/|title=Будучыня беларускай навукі {{!}} Наша Вiзiя|website=Наша Вiзiя {{!}} Майстэрня думак|date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819103105/https://visia.pro/buduchynya-belaruskaj-navuki/#p164c2|archive-date=2024-08-24|access-date=2025-02-11}}&lt;/ref&gt;. Не мае навуковай ступені.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 25 ліпеня 1984 года{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|first=Анатоль|last=Расонскі|website=Новы Час|date=2025-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25|access-date=2025-07-25}}&lt;/ref&gt; у [[Навагрудак|Навагрудку]].

Скончыў на выдатна [[Школа № 3 (Навагрудак)|сярэднюю школу № 3]] Навагрудка&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/119726.html|title=«Спасибо всевышнему, что уцелел». Известные беларусы рассказали, какими они были в школе, и поделились своими фото тех лет — смотрите|website=Зеркало|date=2026-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20260207124310/https://news.zerkalo.io/life/119726.html|archive-date=2026-02-07|access-date=2026-02-07|quote=Ученый-химик Сергей Бесараб в 10-м классе на соревновании по туристско-прикладному многоборью (ТПМ), 2001 год. Фото: личный архив

— Новогрудок — городок «горный», спортивный туризм был любимым видом спорта с начальной школы, — вспоминает Сергей Бесараб. — Учился в средней школе № 3. Большую часть времени тэпээмом, родимым, и занимался. В перерывах между химией, конечно.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|title=114 гадоў з дня нараджэння Барыса Кіта|website=Рацыя|date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406084805/https://racyja.com/by/kultura/114-hadou-z-dnja-naradzennja-barysa-kita/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|quote=Сяргей Бесараб – адзін з тых вучняў Наваградка, якому за поспехі ў вучобе пашчасціла ганарова насіць мантыю Барыса Кіта, якую вучоны ў свой час перадаў на вечнае захаванне ў Наваградскі гісторыка-краязнаўчы музей.}}&lt;/ref&gt;. Падчас вучобы неаднаразова перамагаў на абласным і рэспубліканскіх этапах прадметнай алімпіяды па хіміі&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;Новае жыццё, 2001, № 71, с. 3&lt;/ref&gt;. Выпускнік кафедры [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйнай хіміі]] [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта БДУ]] (кіраўнік — [[Алег Іосіфавіч Шадыра|Алег Шадыра]])&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/312244|title=«Гэта можа выклікаць рак». Навуковец б'е трывогу адносна таго, што ў Беларусі пачалі апраменьваць прадукты радыяцыяй|website=Наша Ніва|date=2023-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315174447/https://nashaniva.com/312244|archive-date=2023-03-15|access-date=2025-06-30|quote=Сяргей Бесараб — выпускнік кафедры радыяцыйнай хіміі БДУ, дзе ён займаўся менавіта свабоднымі радыкаламі, якія ўзнікаюць пад уздзеяннем радыяцыі. Яго навуковы кіраўнік, прафесар Алег Шадыра, лічыўся найлепшым спецыялістам у даследаванні ўплыву радыяцыі.}}&lt;/ref&gt;. У 2010 годзе скончыў магістратуру [[Інстытут падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі|Інстытута падрыхтоўкі навуковых кадраў НАН Беларусі]] па спецыяльнасці «Хімія» (кіраўнік — Аляксандар Траццяк)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ipnk.basnet.by/page/574/|title=Университет Национальной академии наук Беларуси. Мы гордимся нашими выпускниками|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006050020/https://ipnk.basnet.by/page/574/|archive-date=6 кастрычніка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;. У 2010—2020 гадах працаваў навуковым супрацоўнікам лабараторыі адсарбентаў [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі]] [[НАН Беларусі]]. У 2013 годзе скончыў аспірантуру па спецыяльнасці «Калоідная хімія» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Сямёнавіч Камароў|Уладзімір Камароў]])&lt;ref name=&quot;:20&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337123|title=«Каб я ведаў, што гэта дзяржтаямніца, то можа і не пісаў бы так хвацка». Хімік Сяргей Бесараб расказаў, як сумяшчае навуку і грамадзянскую пазіцыю|website=Наша Ніва|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223162359/https://d1a9nnmcvk9pjz.cloudfront.net/337123|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;, атрымаў навуковую кваліфікацыю «[[Даследчык (акадэмічная ступень)|Даследчык]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/about/|title=– Siarhei Besarab – Multidisciplinary Scientist · Research Chemist · Writer|first=Siarhei|last=Besarab|website=steanlab.github.io|access-date=2025-06-14}}&lt;/ref&gt;, але кандыдацкую дысертацыю не прадставіў для абароны.
[[Файл:Siarhei Besarab during a laboratory microbiology session at the Faculty of Chemistry Belarusian State University 2008.jpg|злева|міні|Сяргей Бесараб падчас лабараторных заняткаў па [[Мікрабіялогія|мікрабіялогіі]] ([[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]], 2008 год)]]

== Дзейнасць ==

=== Навуковая дзейнасць ===
Асноўныя навуковыя працы прысвечаны даследаванню ўласцівасцей неарганічных порыстых матэрыялаў, пошуку эфектыўных [[Адсарбенты|адсарбентаў]] і стварэнню новых [[каталізатар]]аў. Вынікі даследванняў Бесараба пазней ўвайшлі ў ТОП-100 найлепшых вынікаў фундаментальных і прыкладных даследванняў [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] за 2011—2015 гады&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|title=Каталог ТОП-100 результатов фундаментальных и прикладных исследований НАН Беларуси за 2011-2015 годы|date=6 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130161811/https://nasb.gov.by/rus/news/6121/|archive-date=30 лістапада 2020}}. — Минск: Беларуская навука. — 2016.— с. 74-75, ISBN 978-985-08-2009-9&lt;/ref&gt;. Аўтар больш за 50 навуковых прац&lt;ref&gt;[https://elibrary.ru/author_profile.asp?authorid=654223 Бесараб Сергей Васильевич]. РИНЦ. Научная электронная Библиотека&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://scholar.google.com/citations?user=1jNpf9QAAAAJ|title=Сергей Васильевич Бесараб (Siarhei Besarab)|website=scholar.google.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;, у тым ліку манаграфіі, шэрагу вынаходстваў і карысных мадэляў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|title=Есть вопрос: что не мешало бы изобрести?|archive-url=https://web.archive.org/web/20201002094823/https://www.sb.by/articles/est-vopros-chto-ne-meshalo-by-izobresti.html|archive-date=2 кастрычніка 2020|author=Константин Бакун|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|date=29 чэрвеня 2018}}&lt;/ref&gt;. Да свайго палітычна матываванага звальнення ў 2020 годзе, рыхтаваўся да абароны дысэртацыі&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708871|title=«Это было ожидаемым ходом». Химику из Академии наук не продлили контракт. Спросили о причинах|author=Тамара Колос|website=TUT.by|date=23 лістапада 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217181000/https://42.tut.by/708871|archive-date=17 снежня 2020}}&lt;/ref&gt;, прысвечанай распрацоўцы кіраванага сінтэза сілікатных іерархічных матэрыялаў. Раней са сваімі навуковымі распрацоўкамі двойчы (2009, 2011) перамагаў на Рэспубліканскім конкурсе навуковых прац{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Веды, 2011, № 24, с.3&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе заняў 1-е месца&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|title=Подведены итоги белорусского этапа Startup Tour|author=Виталий Шустиков|website=old.sk.ru|date=11 апреля 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20231115084703/https://old.sk.ru/news/b/pressreleases/archive/2016/04/11/podvedeny-itogi-belorusskogo-etapa-startup-tour.aspx|archive-date=2023-11-15|access-date=2023-11-15}}&lt;/ref&gt; ў беларускім этапе Skolkovo StartupTour-2016 і стаў паўфіналістам конкурсу з прыладай для демеркурызацыі паветра (ачысткі ад пароў [[Ртуць|ртуці]]){{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}&lt;ref&gt;Навука, 2016, № 16, с.2&lt;/ref&gt;.

З 2015 года быў нацыянальным (BY) экспертам [[Міжнародная камісія электрасувязі|Міжнароднай камісіі па электрасувязі]] ў камітэтах ТС120 (сістэмы захоўвання электрычнай энэргіі) і ISO/IEC JPC 2 (энергаэфектыўныя і ўзнаўляльныя крыніцы энэргіі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://experts.iec.ch|title=Experts - IEC|website=experts.iec.ch|access-date=2024-04-11}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/26-04-2024-my-naziraem-razgortvanne-yadravaga-renesansu-pra-buduchynyu-aes-razvazhae-navukovets-syargej-besarab|title=«Мы назіраем разгортванне ядравага рэнесансу». Пра будучыню АЭС разважае навуковец Сяргей Бесараб|website=belsat.eu|access-date=2024-04-26}}&lt;/ref&gt;.

Займаўся прасоўваннем выкарыстання т. зв. [[Змешаная рэальнасць|змешанай рэальнасці]]'' ў адукацыйных і навуковых мэтах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|title=Итоги ХІІ Республиканского конкурса «Компьютер. Образование. Интернет»|website=adu.by|publisher=Национальный институт образования|archive-url=https://web.archive.org/web/20230306010205/https://adu.by/ru/homepage/arkhiv-novostej/aktualnaya-informatsiya-arkhiv/5254-itogi-khii-respublikanskogo-konkursa-kompyuter-obrazovanie-internet.html|archive-date=6 сакавіка 2023|date=23 мая 2017}}&lt;/ref&gt;.

Як навуковы кансультант супрацоўнічаў з Рэспубліканскім навукова-практычным цэнтрам дзіцячай хірургіі, дзе займаўся распрацоўкай палімерных [[Гідрагель|гідрагеляў]] для малаінвазіўнага лячэння [[Інфаркт міякарда|інфаркту міякарда]]&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Наука в ударе|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001192301/https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|archive-date=1 кастрычніка 2020|author=Наталья Урядова|date=21 верасня 2016|url=https://www.sb.by/articles/nauka-v-udare.html|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568|title=Научный ринг|website=Центральная научная библиотека имени Якуба Коласа Национальной академии наук Беларуси|archive-date=23 верасня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144148/https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=59568}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Навошта навукоўцы выйшлі на «рынг»?|url=https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923144152/https://zviazda.by/be/news/20161005/1475678295-navoshta-navukoucy-vyyshli-na-ryng|archive-date=23 верасня 2022|author=Яраслаў Лыскавец|date=6 кастрычніка 2016|publisher=[[Звязда (газета)|Звязда]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sb.by/zn/archive/23092016/ Знамя юности, 2016], № 38, с 2&lt;/ref&gt; (гл. таксама «[[Навуковы рынг (мерапрыемства)|Навуковы рынг]]»), [[3D-прынтар|адытыўнымі тэхналогіямі]] ў кардыёхірургіі, пытаннямі хімічнай [[Дэцэлюлярызацыя|дэцэлюлярызацыі]] [[Алатрансплантацыя|алаграфтаў]]&lt;ref&gt;[https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29313820 The study of the stability of cryopreserved allopericardium to process of dystrophic calcification in the experiment.]{{Недаступная спасылка}} — 2016, eLIBRARY ID: 29313820&lt;/ref&gt;.

=== Навуковая камунікацыя і папулярызацыя хіміі ===
Як [[Тэхналогія|тэхналагічны]] [[эксперт]] і [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]] напісаў каля 200 артыкулаў&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|title=Все статьи. Блог беларуского химика. Сергей Бесараб|url=https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227020518/https://steanlab.github.io/bibliography/|archive-date=27 лютага 2023|website=github.com}}&lt;/ref&gt;. Пачынаў друкавацца ў выданнях «Компьютерра» і «[[Камп’ютарныя весткі]]». У студзені 2020 года, яшчэ да афіцыйнага абвяшчэння [[Пандэмія COVID-19|пандэміі]] пачаў гаварыць пра небяспеку [[Каранавірусная інфекцыя (2019)|каранавіруса]] і персанальныя сродкі абароны, яго артыкул пра выбар адмысловых супрацьаэразольных рэспіратараў і [[Дэзінфекцыя|дэзінфекцыю]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/486164/|title=Коронавирус 2019-nCoV. FAQ по защите органов дыхания и дезинфекции|date=29 студзеня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130212134/https://habr.com/ru/post/486164/|archive-date=30 cтудзеня 2020|author=Сергей Бесараб|publisher=[[Хабр]]}}&lt;/ref&gt; за некалькі дзён набраў больш за паўмільёна праглядаў.
[[Файл:Vialiki Voz Conference 2025 Pärnumaa Siarhei Besarab speaks at the conference (crop).jpg|міні|Сяргей Бесараб падчас выступу на [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|з'ездзе беларускіх навукоўцаў &quot;Вялікі Воз&quot;]] ([[Пярнумаа]], [[Эстонія]]) у 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503777.html|title=«Вялікі воз» беларускіх талентаў. Навошта навукоўцы зь Беларусі другі раз зьбіраліся ў Эстоніі|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250816182054/https://www.svaboda.org/a/33503777.html|archive-date=2025-08-16|access-date=2025-08-16}}&lt;/ref&gt;]]
Двойчы станавіўся пераможцам конкурсу тэхналагічных аўтараў «Тэхнатэкст», які праводзіць [[Хабр|Habr.com]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/948224/|title=Можно ли войти в реку Технотекста дважды? А трижды? Анализ победителей Хабра за 7 лет|author=Михаил Шардин|last=|website=Хабр|date=2025-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250925102557/https://habr.com/ru/articles/948224/|archive-date=2025-09-25|access-date=2025-09-25|quote=Среди частных авторов дважды победителями становилcя Cергей Бесараб @steanlab который делился глубокими познаниями в химии, рассказывая о ядовитых растениях и химическом составе чая.}}&lt;/ref&gt;. Першы раз, у 2021 годзе («Тэхнатэкст-2022») за артыкул пра [[Фітахімія|фітахімію]] і [[Таксікалогія|таксікалогію]] атрутных раслін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|title=Технотекст: все номинанты, победители и немного тайны|archive-url=https://web.archive.org/web/20220827102310/https://habr.com/ru/company/habr/blog/677942/|archive-date=27 жніўня 2022|website=Хабр|date=21 ліпеня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/568148/|title=Растения I класса опасности. Памятка по идентификации|author=Сергей Бесараб|website=Хабр|datepublished=16 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725141604/https://habr.com/ru/post/568148/|archive-date=25 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt;, другі раз, у 2025 годзе («Тэхнатэкст-7»), за артыкул пра гарбату&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|title=Технотекст 7: шорт-листы для 499 отборных статей|website=Хабр|date=2025-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516140632/https://habr.com/ru/companies/habr/articles/906136/|archive-date=16 мая 2025|access-date=2025-05-16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://habr.com/ru/articles/859722/|title=Пленка на чае. Блеск и нищета|website=Хабр|date=2024-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516141154/https://habr.com/ru/articles/859722/|archive-date=2025-05-16|access-date=2025-05-16}}&lt;/ref&gt;. 

Сумесна з Юстынай Саўкай выпускаў серыю кароткіх беларускамоўных аўдыёнарысаў пра біяхімічныя асаблівасці раслін для дзіцячай праграмы «Дасціпныя. Нястомныя. Кемлівыя» на канале «Культура» [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Беларускага радыё]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20230305232433/http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf|archive-date=5 сакавіка 2023|title=Элементы жизни|author=Ольга Панасина|author2=Алина Шкутова|publisher=[[Навука (газета)|Навука №18(2745) c. 8]]|date=29 красавіка 2019}}&lt;/ref&gt; (гл. [[:s:Нататкі фітахіміка|Нататкі фітахіміка]]). Некаторы час займаўся [[Папулярызацыя навукі|навуковай папулярызацыяй]] і прасоўваннем альтэрнатыўных і нетрадыцыйных крыніц харчавання&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/47969547|title=Скоропищ или Чем прокормиться в исключительных условиях|author=Сергей Бесараб|website=patreon.com|date=3 сакавіка 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/324780|title=Ці каштавалі мяса саранчы? А яно ўжо прадаецца ў Польшчы. Знайшлі беларуса — фаната такой ежы|date=27 жніўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827124056/https://nashaniva.com/324780|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/beedrone-53584ea18f0b|title=Неожиданные источники пищевого белка|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2021-11-09|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt; за што падвяргаўся публічным абразам ад прапагандыста [[Андрэй Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] са старонак выдання [[СБ. Беларусь сегодня]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|title=Путаные мысли приводят к путаной жизни – как думаете, правильно?|first=Андрей|last=Муковозчик|website=www.sb.by|date=2023-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240421012455/https://www.sb.by/articles/zemlyu-zhrat.html|archive-date=2024-04-21|access-date=2024-04-21}}&lt;/ref&gt;

У 2017 годзе як навуковы куратар ўдзельнічаў у арганізацыі і правядзенні першага [[Беларускі навуковы хакатон|беларускага навуковага хакатона «SciHackathon»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|title=В Беларуси с помощью смартфона можно будет измерить давление и определить качество продуктов|date=02 чэрвеня 2017|publisher=[[СТБ]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007084712/http://www.ctv.by/v-belarusi-s-pomoshchyu-smartfona-mozhno-budet-izmerit-davlenie-i-opredelit-kachestvo-produktov|archive-date=7 кастрычніка 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://devby.io/news/pervyy-v-strane-nauchnyy-hakaton-vyigral-spektrometr-dlya-provedeniya-testa-na-narkotiki|title=Научный хакатон в Минске: домашний наркотест, синтез генов и алгоритм для перебора картофеля|website=dev.by|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/310711|title=Амерыканскія навукоўцы прыдумалі, як візуальна сачыць за людзьмі па WiFi замест камер. Аказваецца, беларусы прэзентавалі падобны метад 6 год таму|date=20 лютага 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230222033251/https://nashaniva.com/310711|archive-date=22 лютага 2023}}&lt;/ref&gt;.

Як [[незалежны навуковец]] выступае з разгорнутыми каментарыямі ў перыядычных выданнях і [[СМІ]], як беларускіх — «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Зялёная сетка]]», [[Zerkalo.io]], dev.by, CityDog.by, [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]], так і міжнародных — [[Голас Амерыкі|Voice of America]], [[Міжнароднае французскае радыё|Radio France internationale]], [[Deutsche Welle]]. Як запрошаны навуковец-эксперт выступае на радыё ([[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]]) і тэлебачанні ([[Belsat]], «[[Звычайны ранак]]»)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCrnz8gz3j6Gg6Cn_ufLu6eg|title=Сяргей Бесараб. Каментары для медыя - YouTube|website=www.youtube.com|access-date=2024-04-12}}&lt;/ref&gt;, фактычна з’яўляючыся найбольш вядомым беларускім навуковым папулярызатарам хіміі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|title=Не давярайце ўсяму, што пішуць. Хімік тлумачыць, як правільна выбраць SPF {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2024-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240517091518/https://euroradio.fm/ne-davyarayce-usyamu-shto-pishuc-khimik-tlumachyc-yak-pravilna-vybrac-spf|archive-date=2024-05-17|access-date=2024-05-17|quote=Беларусам варта падумаць пра… сіесту, кажа навуковец і вядомейшы беларускі папулярызатар хіміі Сяргей Бесараб.}}&lt;/ref&gt;. Асноўныя тэмы выступаў — ядзерная і хімічная бяспека&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33546939.html|title=«Шкодныя рэчывы на тысячы, а то і мільёны гадоў». Якія радыяактыўныя адкіды хочуць захоўваць у Беларусі і ў чым шкода гэтага|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20251002093457/https://www.svaboda.org/a/33546939.html|archive-date=2025-10-02|access-date=2025-10-04|quote=Беларусы будуць пераймаць досьвед расейцаў у будаваньні сховішчаў ядзерных адкідаў, а ў тых такі досьвед пераважна савецкі. На гэта зьвяртае ўвагу Сяргей Бесараб, радыяцыйны хімік, навуковец, вядомы крытычным аналізам радыяцыйнай бясьпекі}}&lt;/ref&gt;, радыялагічная ахова насельніцтва, прамысловая і побытавая [[таксікалогія]], [[фітахімія]], гарадская [[энтамалогія]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://steanlab.github.io/interview/|title=Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ|website=steanlab.github.io|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928083216/https://steanlab.github.io/interview/|archive-date=2023-09-28|access-date=2023-10-01}}&lt;/ref&gt;. 

У сакавіку 2026 года Сяргей Бесараб пашырыў сваю дзейнасць на тэлебачанні, стаўшы вядоўцам уласнай штотыднёвай навукова-аналітычнай рубрыкі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.youtube.com/watch?v=2x4u1oMYZ34&amp;t=4515s|title=Госць эфіру – папулярызатар навукі, навуковец і футуролаг Сяргей Бесараб {{!}} Раніца з Белсатам|last=БЕЛСАТ LIFE|date=2026-03-07|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|title=«Раніца з «Белсатам» адзначае год у эфіры: 106 выданняў, сотні інтэрв’ю і паўтара мільёна праглядаў|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260329141243/https://belsat.eu/92101715/ranica-z-belsatam|archive-date=2026-03-29|access-date=2026-03-30}}&lt;/ref&gt;. Відэаэсэ выходзяць у межах шоу «[[Раніца з Белсатам]]» на [[Белсат]] і прысвечаны крытычнаму аналізу найноўшых тэхналогій і футуралогіі.

У якасці запрошанага эксперта-хіміка супрацоўнічае з беларускімі расследвальнікамі (напрыклад, [[Беларускі расследавальніцкі цэнтр|Беларускім расследвальніцкім цэнтрам]])&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|title=Як «гаманцы» Лукашэнкі зарабляюць на дэзынфекцыі на мяжы|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251216170010/https://investigatebel.org/by/investigations/lukashenko-wallets-border-disinfection|archive-date=2025-12-17|access-date=2025-12-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|title=«Гродна Азот» пастаўляе поліамід для ВПК РФ і абыходзіць санкцыі|website=investigatebel.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20251223222410/https://investigatebel.org/by/investigations/grodno-azot-polyamide-russia-sanctions-eu|archive-date=2025-12-23|access-date=2025-12-23}}&lt;/ref&gt;

У апошнія гады Бесараб дае [[Футуралогія|футуралагічныя]] прагнозы для беларускіх СМІ (на тэмы [[Тэхналогія|тэхналагічнага развіцця]], [[Эканоміка|эканомікі]] і глабальных рызыкаў)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|website=Зеркало|date=2024-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251228020445/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2025-12-28|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|title=Чаго чакаць ад 2025 года? Спыталі экспертаў. Частка 2: пра эканоміку, міжнародную палітыку і штучны інтэлект|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251009135719/https://belsat.eu/84355651/pragnozy-2025-2|archive-date=2025-10-09|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|title=«Багатым – біялогія паводле падпіскі, бедным – чат-бот-нутрыцыёлаг». Прагнозы на 2026 год ад беларускага навукоўца|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260105153455/https://belsat.eu/90661091/pragnozy-na-2026-god-ad-navukoca|archive-date=2026-01-05|access-date=2026-01-16}}&lt;/ref&gt; і актыўна займаецца кліматычнай і экалагічнай камунікацыяй&lt;ref name=&quot;:28&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|title=Зіма будзе цяплейшая, але больш кантрасная|first=Алеся|last=Вербаловіч|website=racyja.com|date=2025-12-08|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208165416/https://racyja.com/by/hramadstva/sjarhej-besarab-seleta-budze-cjaplejsaja-zima-cym-letas/|archive-date=2025-12-08|access-date=2025-12-08}}&lt;/ref&gt;. Рэгулярна публікуе аналітычныя артыкулы, прысвечаныя ўплыву [[Змена клімату|змены клімату]] на Беларусь і Усходнюю Еўропу. Яго матэрыялы накіраваны на павышэнне дасведчанасці грамадства пра кліматычныя рызыкі, уразлівасць інфраструктуры і стратэгіі [[Адаптацыя (біялогія)|адаптацыі]]&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|title=Навуковец Сяргей Бесараб: тарнада ў Беларусі будуць усё часцейшымі, і з гэтым трэба навучыцца жыць|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250714111608/https://belsat.eu/87829612/tarnada-belarus|archive-date=2025-07-14|access-date=2025-07-14|quote=Задалі гэтыя пытанні навукоўцу, эксперту па грамадзянскай бяспецы і кліматычнай адаптацыі Сяргею Бесарабу, заснавальніку буйнейшага беларускага канала папулярызацыі навукі LAB-66.}}&lt;/ref&gt;. У 2025 годзе Бесараб атрымаў прэмію Green Award за аналіз кліматычных анамалій у Беларусі і артыкулы, прысвечаныя лакальным стратэгіям адаптацыі&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;. З 2025 года ў якасці запрошанага даследчыка супрацоўнічае з Інстытутам глабальных катастрафічных рызыкаў [[Сэт Баўм|Сэта Баўма]]&lt;ref name=&quot;:28&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/lukasenko-hocet-prodavat-evrope-vozduh-eto-vozmozno/a-74808576|title=Лукашенко хочет продавать Европе воздух. Это возможно? – DW – 20.11.2025|website=dw.com|access-date=2025-11-20|quote=Заявления Лукашенко о дарении Европе воздуха химик и приглашенный исследователь Института глобальных катастрофических рисков (GCRI) Сергей Бесараб называет &quot;полным абсурдом&quot;.}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў у якасці спікера на канферэнцыі незалежнага фармату [[TED (канферэнцыя)|TEDx]] ([[TEDxUlicaMińska|TEDxUlicaMinska]]), якая праходзіла ў Варшаве&lt;ref name=&quot;:34&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|title=«Вы радыеактыўныя – і гэта цудоўная навіна». Пра што казалі на TEDx Ulica Mińska?|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419111127/https://belsat.eu/92786159/wulica-minska-tedx|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;. У сваім дакладзе на тэму «Вы радыеактыўныя. І гэта цудоўная навіна» (руск.: «Вы радиоактивны. И это прекрасная новость») ён зрабіў аналіз праблемы масавай радыяфобіі, распавёў пра штодзённыя дозы іанізуючага выпраменьвання, якія чалавек атрымлівае ад навакольнага асяроддзя, і падкрэсліў жыццёвую неабходнасць фізічнай пісьменнасці для абароны ад сучасных тэхнагенных рызык&lt;ref name=&quot;:34&quot; /&gt;.

==== Тэлеграм-канал ====
[[Файл:LAB-66 Telegram Channel Logo.jpg|міні|Лагатып [[Telegram|Тэлеграм]]-канала «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»|злева]]
У снежні 2019 года Сяргей Бесараб стварыў у сацыяльнай сетцы «[[Telegram|Тэлеграм]]» канал «Навукова-тэхнічны LAB-66 лабараторны часопіс беларускага хіміка»&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://t.me/lab66|title=Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика|website=Telegram|access-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;, прысвечаны пытанням папулярызацыі хіміі і хімічных навук. Канал быў названы ў гонар лабараторыі № 66 у [[Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі|Інстытуце агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі]], дзе Сяргей Бесараб працаваў да свайго звальнення&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|title=Его УВОЛИЛИ из Академии наук: Лукашенко, бомба в 50 килотонн, почему наука в заднице - БЕСАРАБ|author=Мікіта Мелказераў|website=жизнь-малина|date=16 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916182317/https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs|archive-date=2023-09-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:21&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|title=«Калі б за справу ўзялася ваенная контрвыведка, мяне б, хутчэй за ўсё, знайшлі. Таму я хутка з’ехаў з Беларусі»|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223120917/https://greenbelarus.info/articles/23-02-2024/kali-b-za-spravu-uzyalasya-vaennaya-kontrvyvedka-myane-b-khutchey-za-usyo|archive-date=2024-02-23|access-date=2024-02-23}}&lt;/ref&gt;.

За час існавання рэсурсу артыкулы з канала неаднаразова перадрукоўваліся беларускімі, украінскімі і расійскімі СМІ. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] інфармацыю з канала выкарыстоўвалі ў сваіх матэрыялах расследвальнікі маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]] праекта «[[Беларускі Гаюн]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/5258|title=На Лунинецком аэродроме расширяют территорию, но дело это опасное — там повышенный уровень радиоактивного загрязнения|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=18 жніўня 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/3813|title=ОПАСНОСТЬ! Аэрозоль азотной кислоты (+NO₂)|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=5 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/Hajun_BY/4078|title=В Мариуполе могло быть применено химическое оружие.|website=Беларускі Гаюн {{!}} Belarusian Hajun project|date=11 красавіка 2022|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;.

Па даных статыстычнага сэрвіса TGStat, станам на 2025 год рэсурс налічвае больш за 19.900 чытачоў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://by.tgstat.com/channel/@lab66|title=Telegram-канал &quot;Научно-Технический·LAB-66·Лабораторный журнал беларуского химика&quot; — @lab66 — TGStat|website=TGStat.com|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt; і, такім чынам з’яўляецца&lt;ref name=&quot;:17&quot; /&gt; буйнейшай беларускай тэматычнай суполкай, звязанай з папулярызацыяй хіміі, навуковай камунікацыіяй у галіне хімічных навук і пытаннях грамадзянскай бяспекі (радыяцыйная, хімічная і біялагічная абарона насельніцтва).

== Грамадзянская пазіцыя ==
У 2020 годзе падпісаў [[Зварот беларускіх навукоўцаў супраць гвалту|Зварот прадстаўнікоў навуковай грамадскасці Рэспублікі Беларусь]] у сувязі з [[Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)|падзеямі пасля 9 жніўня 2020 года]]. Выступіў з экспертным абвяржэннем абвінавачання [[Сцяпан Латыпаў|Сцяпану Латыпаву]] ў падрыхтоўцы атручэння супрацоўнікаў МУС&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|title=Химик разоблачил обвинение в адрес Степана Латыпова о попытке отравления силовиков|website=gazetaby.info|date=20 верасня 2020|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018142846/https://gazetaby.info/post/ximik-razoblachil-gostelekanaly-obvinivshix-stepan/169112/|archive-date=2020-10-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|title=Химик раскритиковал сюжеты БТ об «отравителе милиционеров» Латыпове|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031042913/https://reform.by/165661-himik-raskritikoval-sjuzhety-bt-ob-otravitele-milicionerov-latypove|archive-date=31 кастрычніка 2020|date=22 верасня 2020|website=reform.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|title=Удобрение, «Белизна» и средство от кротов. Ученый-химик раскритиковал историю об «отравителе» с «площади Перемен»|author=Евгения Штейн|date=21 верасня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805072912/https://realt.onliner.by/2020/09/21/ob-otravitele-s-ploshhadi-peremen|archive-date=5 жніўня 2021|website=onliner.by}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|title=Житель минской «Площади перемен» Степан Латыпов пытался покончить с собой в зале суда Заявив перед этим, что милиция угрожала возбудить дела против его родных и соседей|quote=В сюжетах говорилось, что Латыпов якобы собирался использовать против сотрудников силовых структур «препараты первого класса опасности, содержащие яд дифосфин». Неназванный сотрудник ГУБОПиК заявил, что Латыпов хотел обработать этим веществом земельные участки и дачи силовиков, а также распылить его над бойцами ОМОНа и внутренних войск во время протестных акций. Это заявление государственных СМИ раскритиковал белорусский химик Сергей Бесараб, старший научный сотрудник Национальной академии наук Беларуси.|archive-url=https://web.archive.org/web/20221129020853/https://meduza.io/feature/2021/06/01/zhitel-minskoy-ploschadi-peremen-stepan-latypov-pytalsya-pokonchit-s-soboy-v-zale-suda|archive-date=29 лістапада 2022|author=Александр Бакланов|author2=Кристина Сафонова|date=1 чэрвеня 2021|publisher=[[Meduza|Медуза]]}}&lt;/ref&gt;. У адказ на звальненне з працы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://news.house/42353|title=How Lukashenko repressed Belarusian scientists who advocated new elections|first=|last=|website=OUR HOUSE|date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213503/https://news.house/42353|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13|last2=Vilnius|last3=E-mail|first3=LithuaniaHow to reach us Phone: +37052157190}}&lt;/ref&gt; стаў адным з заснавальнікаў [[Беларускi фонд навуковай салідарнасці|Беларускага фонда навуковай салідарнасці]]&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|title=Беларусский ученый: «Дорога из Беларуси заняла три дня, и это были самые страшные три дня за последнее время»|website=gazetaby.info|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230708065941/https://gazetaby.plus/post/belarusskij-uchenyj-doroga-iz-belarusi-zanyala-tri/192665/|archive-date=8 ліпеня 2023|author=Ирина Дрозд|date=7 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|title=Появился фонд солидарности для учёных, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707143843/https://devby.io/news/fond-solidarnosti-dlya-uchyonyh|archive-date=7 ліпеня 2023|date=16 лістапада 2020|publisher=DEV.BY}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://42.tut.by/708002|title=Белорусские ученые создали «фонд солидарности» с вакансиями для коллег, которые потеряли работу|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125015312/https://42.tut.by/708002|archive-date=25 лістапада 2023|website=TUT.BY|date=16 лістапада 2023}}&lt;/ref&gt;. Супраць звальнення Бесараба з калегамі выступіла беларуская акадэмічная супольнасць у [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]]

У пачатку сакавіка 2022 года пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|паўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] на старонцы [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]] ў сацыяльнай сетцы Linkedin, якую заснаваў і адміністраваў па асабістай ініцыятыве, апублікаваў Зварот&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Обращение беларусской научной общественности|url=https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707152129/https://ru.linkedin.com/posts/the-national-academy-of-sciences-of-belarus_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D1%87%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-activity-6904857557320425472-AGg8|archive-date=7 ліпеня 2023|website=Linkedin|date=2 сакавіка 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|title=Белорусские ученые требуют немедленной остановки всех военных действий РФ, направленных против Украины|website=charter97.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20250625165451/https://charter97.org/ru/news/2022/3/2/457221/|archive-date=2025-06-25|access-date=2025-06-25}}&lt;/ref&gt; беларускай навуковай супольнасці супраць вайны ва Украіне&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;. Пасля шырокага распаўсюджання матэрыяла ў буйнейшых незалежных беларускіх Telegram-каналах ([[NEXTA|NEXTA Live]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/nexta_live/19340|title=Белорусские учёные выступили против войны, развязанной вооружёнными силами РФ|website=NEXTA Live|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824015754/https://t.me/s/nexta_live/19340|archive-date=24 жніўня 2023|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Антон Гадзімавіч Матолька|MotolkoHelp]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/motolkohelp/26866|title=Обращение беларусской научной общественности|website=МотолькоПомоги|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220607004822/https://t.me/s/motolkohelp/26866|archive-date=7 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;, [[Беларусь галаўнога мозгу|БГМ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/belamova/26024|title=Национальная академия наук Беларуси выступила против войны|website=Беларусь головного мозга|date=3 сакавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220624183443/https://t.me/s/belamova/26024|archive-date=24 чэрвеня 2022|access-date=2024-04-01}}&lt;/ref&gt;), [[Прэзідыум НАН Беларусі]] зрабіў аправяржэнне на Зварот, з афіцыйнай праўладнай пазіцыяй Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|title=НАН опровергла фейк относительно позиции белорусских ученых|archive-url=https://web.archive.org/web/20220610112005/https://www.belta.by/society/view/nan-oprovergla-fejk-otnositelno-pozitsii-belorusskih-uchenyh-488377-2022/|archive-date=10 чэрвеня 2022|date=3 сакавіка 2022|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]}}&lt;/ref&gt;.

Пазней Бесараб прааналізаваў&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|title=36-year-old Minsk resident named Aliaksandr, born under Taurus zodiac sign: Portrait of typical Belarusian 'extremist' • News|website=Voice of Belarus|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613213959/https://www.voiceofbelarus.org/belarus-news/36-old-minsk-resident-named-aliaksandr-taurus-portrait-of-typical-belarusian-extremist/|archive-date=2025-06-13|access-date=2025-06-13}}&lt;/ref&gt; даныя грамадзян са спісу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|title=О мерах противодействия экстремизму и реабилитации нацизма|author=Министерство внутренних дел Республики Беларусь|website=www.mvd.gov.by|archive-url=https://web.archive.org/web/20230827074157/https://www.mvd.gov.by/ru/news/8642|archive-date=2023-08-27}}&lt;/ref&gt; «датычных да экстрэмісцкай дзейнасці» беларускага [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] і склаў статыстычную «мапу беларускага экстрэмізма»&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116201050/https://novychas.online/hramadstva/dze-u-belarusi-zyve-najbolsz-ekstremistau|archive-date=16 лістапада 2022|title=Дзе ў Беларусі жыве найбольш «экстрэмістаў»?|date=15 лістапада 2022|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы час Online]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Cite web|url=https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202193930/https://devby.io/news/gde-v-belarusi-zhivut-ekstremisty|archive-date=2 снежня 2022|title=Где в Беларуси живут «экстремисты»? Анализ списка МВД из 1700+ человек|date=15 лістапада 2022|publisher=DEV.BY}}
&lt;/ref&gt; і «партрэт беларускага экстрэміста»&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;[https://news.zerkalo.io/life/26468.html 36-летний минчанин Александр. Белорусский ученый составил портрет среднестатистического «экстремиста» — вот он какой] — Зеркало, 18 лістапада 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/spisok-ekstremistov-ot-mvd-belarusi-kogo-i-za-cto-v-nego-vnesli/a-63859249|title=&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли&quot;Список экстремистов&quot; от МВД Беларуси: кого и за что внесли|author=Татьяна Гаргалык|website=dw.com|date=23 лістапада 2022|publisher=[[Deutsche Welle]]}}&lt;/ref&gt;. Пазней таксама склаў адмысловы статыстычны «партрэт беларускага рэпрэсаванага навукоўца»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/315714|title=Вядомы хімік склаў партрэт рэпрэсаванага навукоўца. Некаторыя высновы нечаканыя|archive-url=https://web.archive.org/web/20230505175159/https://nashaniva.com/315714|archive-date=5 траўня 2023|date=5 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://belsat.eu/news/05-05-2023-najchastsej-represavali-filolagau-i-gistorykau-statystyka-represiyau-u-navutsy-ad-2020-goda|title=Найчасцей рэпрэсавалі філолагаў і гісторыкаў: статыстыка рэпрэсіяў у навуцы ад 2020 года|author=Алесь Наваборскі|publisher=[[Белсат]]|date=5 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2023 года далучыўся да ініцыятывы «Пакуль усе не будуць вольныя»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=by|url=https://ru.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|title=Сяргей Бесараб: «Патрэбна даносіць да сусветнай грамадскасці інфармацыю пра пачварныя злачынствы»|website=stranafund.org|publisher=Фонд &quot;СТРАНА ДЛЯ ЖИЗНИ&quot;|archive-url=https://web.archive.org/web/20240407133615/https://by.stranafund.org/blog/news/siarhei-besarab-patrebna-danosic-da-susvetnay-gramadskasci-infarmaciyu-pra-pacvarniya-zlachinstvy|archive-date=2024-04-07|access-date=2024-04-07}}&lt;/ref&gt; і ўзяў пад інфармацыйны патранаж [[Палітычныя зняволеныя|палітычнага зняволенага]], студэнта-хіміка [[Арцём Юр'евіч Баярскі|Арцёма Баярскага]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|title=Сергей Бесараб — Dissidentby|website=dissidentby.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304153635/https://dissidentby.com/guardians/sergei-besarab|archive-date=2024-03-04|access-date=2024-03-04}}&lt;/ref&gt;.

У адказ на заявы&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/317594|title=Дзе размесцяць расійскую ядзерную зброю, выбух якой можа знішчыць цэлы горад?|date=26 траўня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230728212700/https://nashaniva.com/317594|archive-date=2023-07-28}}&lt;/ref&gt; пра размяшчэнне расійскай тактычнай [[Ядзерная зброя|ядзернай зброi]], Бесараб пачаў у аналітычных матэрыялах выкрываць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|title=Ядерная тайна тепличного комбината|first=Siarhei|last=Besarab|website=Medium|date=2023-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180025/https://steanlab.medium.com/machulishche-81c51569828|archive-date=2024-03-14|access-date=2024-03-14}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|title=Якую ядзерную зброю РФ можа даць Лукашэнку?|author=Алеся Вербаловіч|date=11 сакавіка 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927215237/https://www.racyja.com/palityka/yakuyu-yadzernuyu-zbroyu-rf-mozha-dats-lukash/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:25&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|title=Сяргей Бесараб: Мы зараз вяртаемся ў 1996 год, калі Беларусь пазбаўлялася ядзернай зброі|archive-url=https://web.archive.org/web/20230331165948/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-my-zaraz-vyartaemsya-u-1996-g/|archive-date=31 сакавіка 2023|author=Мікола Бянько|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=31 сакавіка 2023}}&lt;/ref&gt; каардынаты і тэхнічныя характарыстыкі патэнцыйных месцаў захоўвання ядзернай зброі&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;. Фактычнае падцвержанне правільнасці аналітычных высноваў наконт месцаў захоўвання расійскай тактычнай ядзернай зброі, раней зробленых Бесарабам&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|title=Сяргей Бесараб: Лагер пад Асіповічамі – хутчэй для ахоўнікаў ядзернай зброі, чым для ПВК «Вагнер»|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181009/https://www.racyja.com/palityka/syargej-besarab-lager-pad-asipovichami/|archive-date=4 ліпеня 2023|access-date=4 ліпеня 2023|url-status=live|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=3 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|title=Сяргей Бесараб: Трансфер ядзернай зброі з Расеі ў Беларусь сапраўды завершаны|website=Рацыя|date=2023-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315120640/https://racyja.com/by/palityka/sjarhej-besarab-transfer-jadzernaj-zbroi-z-rasei-u-belarus-sapraudy-zaversany/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;, пачало з’яўляцца у матэрыялах замежных расследвальнікаў прыкладна праз год&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|title=Belarus’ “Nuclear-Capable” Iskanders Get A New Garage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121219/https://fas.org/web/20240315121219/https://fas.org/publication/belarus-nuclear-capable-iskanders-get-a-new-garage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|title=Depot In Belarus Shows New Upgrades Possibly For Russian Nuclear Warhead Storage|website=Federation of American Scientists|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315121800/https://fas.org/publication/depot-in-belarus-shows-new-upgrades-possibly-for-russian-nuclear-warhead-storage/|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/338477|title=Пад Асіповічамі створана база захоўвання ядзернай зброі|website=Наша Ніва|date=2024-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240315115007/https://nashaniva.com/338477|archive-date=2024-03-15|access-date=2024-03-15}}&lt;/ref&gt;.

Як грамадскі актывіст і публічны абаронца акадэмічных свабод&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|title=«Гусакоў генерыраваў крынж, Акадэмія навук хоць як прысутнічала ў інфапрасторы. Каранік жа абсалютна маркотны і выклікае толькі жаль»|author=Кацярына Батлейка|website=gazetaby.com|date=06.08.2025|publisher=[[Салідарнасць (газета)]]|archive-url=https://archive.today/20250806141146/https://gazetaby.com/post/gusakou-generyravau-krynzh-akademiya-navuk-xocz-yak-prysutnichala-u-in/208717/|archive-date=2025-08-07|quote=Навуковец, публічны абаронца акадэмічных свабод, былы супрацоўнік Нацыянальнай Акадэміі навук — пра магчымасці беларускай навукі і крытыку з боку Лукашэнкі.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|title=«Науку в Беларуси реформируют не нобелевские лауреаты, а люди в погонах»: ученый о нападках Лукашенко на НАН|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250806124338/https://ru.belsat.eu/88203122/nauku-v-belarusi-reformiruyut-ne-nobelevskie-laureaty-a-lyudi-v-pogonah-uchenyj-o-napadkah-lukashenko-na-nan|archive-date=2025-08-06|access-date=2025-08-07|quote=Мы спросили ученого, футуролога и научного правозащитника Сергея Бесараба, что происходит с беларусской наукой и можно ли говорить о ее развитии в нынешних условиях.}}&lt;/ref&gt;, Бесараб адзін з нямногіх актыўна прыцягвае ўвагу да трывання палітычна матываваных рэпрэссій супраць беларускіх навукоўцаў&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;, да існых праблем беларускай навукі&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|title=В Канаде рассказали о прорывной разработке, которую в Беларуси зарубили много лет назад. Как такое происходит, объяснил автор проекта|website=Зеркало|date=2024-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240228121912/https://news.zerkalo.io/economics/62224.html|archive-date=2024-02-28|access-date=2024-02-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|title=Сяргей Бесараб пра беларускую навуку ў выгнанні і на «ваенных рэйках» унутры Беларусі|website=Рацыя|date=2024-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240327220340/https://racyja.com/by/sumezza/sjarhej-besarab-pra-belaruskuju-navuku-u-vyhnanni-i-na-vaennych-rejkach-unutry-belarusi/|archive-date=2024-03-27|access-date=2024-03-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/327293|title=«Мае знаёмыя робяць у Акадэміі разлікі для расійскіх ракет». Што адбываецца з беларускай навукай|date=1 кастрычніка 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002065556/https://nashaniva.com/327293|archive-date=2 кастрычніка 2023|access-date=2023-10-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|title=Вучоны-хімік: Знойдуцца людзі, якія змогуць пошук «ветра ў полі» прадаць вар’яту — як у казцы пра голага караля|website=gazetaby.info|date=19 сакавіка 2024|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Газета «Салідарнасць»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319152650/https://gazetaby.com/post/vuchony-ximik-znojduczcza-lyudzi-yakiya-zmogucz-poshuk-vetra-u-poli-pr/198959/|archive-date=2024-03-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/314277|title=Навуковец патлумачыў феномен рэжыму і ацаніў страты беларускай навукі за час кіравання Лукашэнкі|website=Наша Ніва|date=2023-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20230417154802/https://nashaniva.com/314277|archive-date=2023-04-17|access-date=2024-03-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|title=Сяргей Бесараб: Уся хімічная прамысловасць Беларусі сёння – гэта падтрыманне створанага ў савецкі час|date=12 траўня 2023|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230927214657/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-usya-khimichnaya-pramyslo/|archive-date=2023-09-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|title=Крызіс кадраў і ідэалагічны дыктат: што стаіць за прыгожымі словамі ідэолагаў аб навуцы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250821102039/https://belsat.eu/88443393/idealogija-metadychka-navuka|archive-date=2025-08-21|access-date=2025-08-21}}&lt;/ref&gt; і магчымых варыянтаў іх вырашэння&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|title=Сяргей Бесараб: Новая Беларусь можа лёгка стаць высокатэхналагічнай краінай|date=22 лістапада 2022|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123053954/https://www.racyja.com/hramadstva/syargej-besarab-novaya-belarus-mozha-lyo/|archive-date=23 лістапада 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|title=Сергей БЕСАРАБ: «Сельское хозяйство Беларуси — это замкнутый круг, разорвать который будет тяжело…|website=Medium|date=2021-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602083738/https://steanlab.medium.com/agritech-773c39d12ed5|archive-date=2023-06-02|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.patreon.com/posts/42070557|title=Почему любительская наука важна для &quot;Беларуси в эпоху перемен&quot;|date=6 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006105449/https://www.patreon.com/posts/42070557|archive-date=2022-10-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://honestby.substack.com/p/25e|title=Сергей Бесараб: «Беларуской науке нужна свобода»|first=Honest People|last=|website=Честные люди|date=2025-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321002340/https://honestby.substack.com/p/25e|archive-date=2025-03-21|access-date=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.researchgate.net/publication/388918026_Nacionalnaa_akademia_nauk_Belarusi_Institucionalnyj_analiz|title=НАН Беларуси: институциональный анализ|date=2025-02-11|doi=10.13140/RG.2.2.34242.29127}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2025 года вылучаўся ў эксперты першага складу [[Журналісцкая этыка|Рады па медыяэтыцы]].

У жніўні 2025 года на сваей старонцы ў [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сетцы]] [[Facebook]] выклаў у адкрыты доступ фатаграфіі з пратэстаў 2020 года з польскай кнігі Marsz Białorusi&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/106316.html|title=Ученый Бесараб выложил фотографии из польской книги, по которой силовики ищут участников протестов|website=Зеркало|date=2025-08-15|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815151931/https://news.zerkalo.io/life/106316.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33503981.html|title=У адкрытым доступе зьявіліся здымкі, па якіх сілавікі вызначаюць удзельнікаў пратэстаў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815104614/https://www.svaboda.org/a/33503981.html|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|title=Праверце, ці не трапілі вы на фота ў польскай кнізе «Marsz Białorusi». Да герояў прыходзяць цяпер сілавікі|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250815102221/https://belsat.eu/88345120/pravertse-tsi-ne-trapili-vy-na-fota-u-polskaj-knize-marsz-bialorusi-da-geroyau-pryhodzyats-tsyaper-silaviki|archive-date=2025-08-15|access-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;, па якой сілавікі затрымліваюць беларусаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://spring96.org/ru/news/118470|title=Участников протестов ищут по книге с фотографиями с маршей: хроника репрессий 12-13 августа|website=spring96.org|archive-url=https://archive.today/wip/IAVcO|archive-date=2025-08-15}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2025 года Бесараб выступіў у СМІ з аналізам інцыдэнтаў з метэазондамі на літоўскай мяжы. Эксперт паставіў пад сумнеў версію пра іх выкарыстанне для маштабнай кантрабанды, аргументуючы гэта эканамічнай немэтазгоднасцю такіх метадаў. Ён характарызаваў знойдзеныя аб’екты як даступныя інструменты для навуковых і адукацыйных праектаў (STEM), папулярныя сярод аматараў&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/380089|title=Што сабой уяўляюць тыя метэазонды, якія прылятаюць з Беларусі ў Літву? Расказвае Бесараб|website=Наша Ніва|date=2025-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20251030101404/https://nashaniva.com/380089|archive-date=2025-10-30|access-date=2025-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;.

У пачатку 2026 года Бесараб апублікаваў справаздачу, у якой прааналізаваў тэхнічны бок абвінавачанняў у адрас затрыманых беларускіх радыёаматараў (гл. [[Рэпрэсіі супраць беларускіх радыёаматараў]]). Ён прывёў доказы тэхнічнай немагчымасці дэшыфроўкі сучасных пратаколаў спецсувязі грамадзянскім абсталяваннем. Гэты аналіз прыцягнуў міжнародную ўвагу да пераследу тэхнічнай інтэлігенцыі ў Беларусі: сітуацыю асвятлялі профільныя тэхналагічныя рэсурсы {{Не перакладзена 5|404 Media|3=en|4=404 Media}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|title=Amateur Radio Operators in Belarus Arrested, Face the Death Penalty|first=Jason|last=Koebler ·|website=404 Media|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121175247/https://www.404media.co/ham-radio-operators-in-belarus-arrested-face-the-death-penalty/|archive-date=226-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt; і {{Не перакладзена 5|Boing Boing|Boing Boing|en|Boing Boing}}&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|title=Belarus threatens ham radio operators with death penalty for &quot;espionage&quot;|first=Ellsworth|last=Toohey|website=Boing Boing|date=2026-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20260120235435/https://boingboing.net/web/20260120235435/https://boingboing.net/2026/01/20/belarus-threatens-ham-radio-operators-with-death-penalty-for-espionage.html|archive-date=2026-01-21|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;, яе адзначылі міжнародныя радыёаматарскія арганізацыі, у тым ліку {{Не перакладзена 5|Французскі саюз радыёаматараў|Французскі саюз радыёаматараў|fr|Réseau des Émetteurs Français}}(UFRC)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr-FR|url=https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|title=La Biélorussie menace les radioamateurs de peine de mort pour « espionnage » – UFRC|date=2026-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20260201234406/https://ufrc.org/info/la-bielorussie-menace-les-radioamateurs-de-peine-de-mort-pour-espionnage/|archive-date=2026-02-01|access-date=2026-02-10}}&lt;/ref&gt;. Бесараб таксама адзначаў, што рэпрэсіі супраць радыёсупольнасці ствараюць пагрозу для нацыянальнай сістэмы рэагавання на надзвычайныя сітуацыі&lt;ref name=&quot;:29&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33653641.html|title=«У сілавікоў кепская сувязь, а вінаватыя радыёаматары». Чаму людзей з аматарскімі радыёстанцыямі абвінавацілі ў здрадзе дзяржаве|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2026-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260119115207/https://www.svaboda.org/a/33653641.html|archive-date=2026-01-19|access-date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2026 года Сяргей Бесараб выступіў ініцыятарам маштабнай грамадскай дыскусіі вакол [[Этыка тэхналогій|этычных]] межаў лічбавага супраціву і неабходнасці абароны нацыянальнай інфармацыйнай спадчыны. Каталізатарам стала кібератака групоўкі «[[Кіберпартызаны]]» на [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальную бібліятэку Беларусі]]. Акцыя справакавала поўнае адключэнне сэрвісаў установы і часовую страту доступу карыстальнікаў да [[Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|Зводнага электроннага каталога]] і архіваў. Бесараб публічна і жорстка раскрытыкаваў дзеянні хакераў, упершыню звярнуўшы ўвагу грамадскасці на праблему ўскоснай шкоды ад палітычнага [[Хактывізм|хактывізму]]. Ён абгрунтаваў, што гульні з застарэлай інфраструктурай архіваў і рызыка знішчэння гістарычных баз даных не б'юць па [[Рэжым Лукашэнкі|аўтарытарным рэжыме]], а робяць асноўнымі ахвярамі студэнтаў, наступныя пакаленні даследчыкаў і ўяўляюць сабой этычна непрымальны крок&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|title=«Киберпартизаны» ответили на критику взлома сайта Национальной библиотеки|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20260403203243/https://ru.belsat.eu/92424707/kiberpartizany-biblioteka|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33724158.html|title=«Тысячы людзей згубілі доступ». Навуковец Бесараб — пра акцыю кібэрпартызанаў супраць Нацыянальнай бібліятэкі|first=Ганна|last=Соўсь|website=Радыё Свабода|date=2026-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260405122556/https://www.svaboda.org/a/33724158.html|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Такая пазіцыя першапачаткова выклікала нападкі з боку шэрагу радыкальна настроеных медыя-аглядальнікаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=vrfBNkMWFwo&amp;t=2614s|title=Исследователи критикуют Киберпартизан|last=Саша, что ты несешь?! · СЧТН · Беларусь|date=2026-04-03|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Аднак рыторыка навукоўца хутка знайшла кансалідаваную падтрымку з боку іншых дзеячаў беларускай інтэлігенцыі і незалежнай прэсы&lt;ref name=&quot;:31&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392054|title=«Беларуская навука — выпаленая пустка, дзе адзіночкі спрабуюць стварыць нармальны свет для такіх, як вы». Чаховіч палемізуе з Паўлючэнкам|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404134721/https://nashaniva.com/392054|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|title=Когда “безобидный взлом” лишает людей информации. Колонка Марыси Войтович {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404162901/https://euroradio.fm/ru/kogda-bezobidnyy-vzlom-lishaet-lyudey-informacii-kolonka-marysi-voytovich|archive-date=2026-04-04|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;. Бесараб фактычна запусціў адзін з найбуйнейшых лічбавых этычных канфліктаў у незалежнай медыйнай прасторы Беларусі. Скандал атрымаў шырокі розгалас і пад ціскам акадэмічнай супольнасці завяршыўся безумоўнай перамогай абаронцаў спадчыны: медыйныя крытыкі навукоўцаў былі вымушаныя апублікаваць афіцыйную калонку са сваімі прабачэннямі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/392068|title=«Прабачце мне, даследчыкі, за ўсё». Фёдар Паўлючэнка адказаў Уладзіславу Чаховічу|website=Наша Ніва|date=2026-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20260404155936/https://nashaniva.com/392068|archive-date=2026-04-05|access-date=2026-04-05}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны пераслед ==
У 2020 годзе за сваю грамадзянскую пазіцыю быў звольнены з Інстытута агульнай і неарганічнай хіміі НАН Беларусі&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/284540|title=Экс-калега расказвае пра міністра адукацыі: «У Акадэміі навук яго называлі «Граза дзядам»|date=10 лютага 2022|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230104124028/https://nashaniva.com/284540|archive-date=4 студзеня 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nash-dom.info/70491|title=Как Лукашенко репрессировал беларусских ученых, выступивших за новые выборы|author=Светлана Галузо|work=Международный Центр Гражданских Инициатив|date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728192804/https://nash-dom.info/70491|archive-date=28 ліпеня 2021}}&lt;/ref&gt; і далучаны да спісу рэпрэсаваных па палітычных прычынах беларускіх навукоўцаў, якіх падтрымалі ў адкрытым [[Зварот супраць рэпрэсій|Звароце супраць рэпрэсій]] каля 800 беларускіх навукоўцаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку звольненых з Акадэміі навук калег|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922134321/https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=266673|archive-date=22 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/31046185.html|title=Больш за 800 беларускіх навукоўцаў падпісалі ліст у падтрымку калегаў, звольненых з Акадэміі навук|date=14 студзеня 2021|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061056/https://www.svaboda.org/a/31046185.html|archive-date=27 верасня 2022}}&lt;/ref&gt;. Не гледзячы на негалосную забарону на заняткі прафесійнай дзейнасцю, працягваў друкаваць аналітычныя матэрыялы. Вясной 2021 года на Бесараба за артыкулы, прысвечаныя пытанням хімічнай дэзактывацыі атрутных рэчываў расійскім праграмістам Чэраменскім П. П. быў напісаны данос у [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysliv.com/read/24288-1616052086|title=Обращение в КГБ от Черменский {{!}} База доносов в КГБ Беларуси|website=bysliv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240502124428/https://bysliv.com/read/24288-1616052086|archive-date=2024-05-02|access-date=2024-05-02}}&lt;/ref&gt;.

За каментары і артыкулы звязаныя з крытыкай сістэм бяспекі [[Беларуская АЭС|БелАЭС]] у Астраўцы і матэрыялы, звязаныя з размяшчэннем расійскай ядзернай зброі ў Беларусі па рашэнні суда Цэнтральнага района Мінска ад 11 траўня 2023 года ўся інфармацыйная прадукцыя аўтарскага [[Telegram]]-канала LAB-66 (@lab66) разам з прыканальным чатам унесена [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]] у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|title=Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за апрель-июнь 2023|website=Human Constanta|date=2023-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923182031/https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-aprel-iyun-2023/|archive-date=2023-09-23|access-date=2024-03-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/111713|title=День экстремистских формирований и материалов: хроника преследования 17 мая|website=spring96.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518160732/https://spring96.org/ru/news/111713|archive-date=18 траўня 2023}}&lt;/ref&gt;, а стваральнікам, чытачам, падпісчыкам і карыстальнікам пазначанага кантэнту паграже крымінальная адказнасць&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|title=БАЖ: Патрабуем спыніць практыку выкарыстання антыэкстрэмісцкага заканадаўства для абмежавання свабоды слова|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|archive-url=https://web.archive.org/web/20240326002033/https://baj.media/be/aglyady-manitoringi/bazh-patrabuem-spynic-praktyku-vykarystannya-antyekstremisckaga-zakanadaustva-dlya/|archive-date=2024-03-26|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;. Амаль адразу пасля гэтых падзей, праз пачатак актыўнага палітычна матываванага пераследу з боку ўладаў і пагрозу для жыцця (абвінавачванне ў здрадзе дзяржаве, ч.1 арт. 356 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33515286.html|title=109 «здраднікаў дзяржавы». За што беларусаў абвінавачваюць у адным з самых сур’ёзных злачынстваў|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828091906/https://www.svaboda.org/a/33515286.html|archive-date=2025-08-28|access-date=2025-08-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|title=Набыў у Менску радыяактыўныя пацеркі. Хімік расказвае, як засцерагчыся ад выпраменьвання дома|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20240425215954/https://greenbelarus.info/articles/25-04-2024/nabyu-u-mensku-radyeaktyunyya-pacerki-khimik-raskazvae-yak-zasceragchysya-ad|archive-date=2024-04-25|access-date=2024-04-30|quote=Радыяцыйны хімік, навукова-тэхнічны блогер, былы супрацоўнік Акадэміі навук Сяргей Бесараб жыве зараз у Еўразвязе. Дома навукоўцу чакае абвінавачанне ў здрадзе дзяржаве па 356 артыкуле Крымінальнага кодэкса.}}&lt;/ref&gt;) ў чэрвені 2023 года Сяргей Бесараб вымушаны быў неадкладна пакінуць Беларусь&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/320301|title=Беларускі навуковец, якому давялося ўцячы з Беларусі тайнымі сцежкамі, напісаў «кароткі дапаможнік па экстраннай эвакуацыі»|date=28 чэрвеня 2023|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230704181823/https://nashaniva.com/320301|archive-date=4 ліпеня 2023}}&lt;/ref&gt; і прасіць міжнароднай абароны ў [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], як палітычны [[Бежанцы|ўцякач]]&lt;ref name=&quot;:20&quot; /&gt;.

== Дадаткова ==
[[Файл:Siarhei Besarab sports tourism workshop Rakaw Belarus Apr 2015.jpg|злева|міні|Cяргей Бесараб падчас воркшопа па [[Спартыўны турызм|спартыўнаму турызму]] ([[Ракаў]], 2015)]]
Сябра [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў|БФРР]], [[Радыёаматарства|радыёаматар]]-кароткахвалявік з [[Пазыўны сігнал радыёаматара|радыёаматарскім пазыўным]] EU1AEY і стажам больш за 20 гадоў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=EU1AEY - Callsign Lookup by QRZ Ham Radio|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929022435/https://www.qrz.com/db/EU1AEY|archive-date=29 верасня 2022|url=https://www.qrz.com/db/EU1AEY|website=qrz.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|title=Што напраўду маглі праслухаць «шпіёны-радыёаматары»? Вось што можа злавіць любы ахвочы|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://archive.today/20260116185153/https://belsat.eu/91084724/radyjoamatary|archive-date=2025-01-16|access-date=2026-01-16|quote=Затрыманне радыёаматараў абурыла навукоўца Сяргея Бесараба. Ён кажа «Белсату», што і сам больш як 20 гадоў радыёаматар. Прадстаўляецца: пазыўны – EU1AEY.}}&lt;/ref&gt;. Сябра [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз|РТСС]], з дзяцінства займаецца [[Спартыўны турызм|спартыўным турызмам]] і турысцка-спартовым мнагабор'ем&lt;ref name=&quot;:30&quot; /&gt;, кіраваў турыстычнымі паходамі высокай катэгарыйнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|title=Конкурс туристских отчетов «Активный 2013»: итоги и награждение|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110191445/http://www.belpohod.info/news/konkurs_turistskikh_otchetov_itogi_i_nagrazhdenie/2013-10-08-165|archive-date=10 студзеня 2023|date=8 кастрычніка 2013|author=Dzed Fyodar|website=belpohod.info|work=Активный туризм в Беларуси}}&lt;/ref&gt;. У 2014 годзе прымаў актыўны ўдзел у ўзнаўленні дзейнасці [[Навука (турыстычны клуб)|турыстычнага клуба НАН Беларусі]].

Актыўны карыстальнік [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач|ТВВЗ (ТРИЗ)]], сталы сябра Мінскага ТВВЗ-клуба.

Займаўся [[Метэарытыка|метэорнай астраноміяй]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/90056.html|title=«Царапают „здесь был Вася“ на стене Лувра». Химик Сергей Бесараб — о том, как жодинский метеорит показал состояние беларусской науки|website=Зеркало|date=2025-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250201095635/https://news.zerkalo.io/life/90056.html|archive-date=2025-02-01|access-date=2025-02-01|quote=Этот случай побудил высказаться химика Сергея Бесараба, который метеоритами увлекается с детства и профессионально занимался их поиском и изучением}}&lt;/ref&gt;, камерцыйнымі пошукамі [[Метэарыт|метэарытаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360401|title=Месяц таму ў Мінскай вобласці ўпаў метэарыт. Сяргей Бесараб падазрае, што яго могуць вывезці ў Расію|website=Наша Ніва|date=2025-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250129091524/https://nashaniva.com/360401|archive-date=2025-01-29|access-date=2025-01-29|quote=Сяргей калісьці працаваў хімікам-аналітыкам у камандзе паляўнічых на метэарыты. Яго задачай было ідэнтыфікаваць знойдзеныя матэрыялы, і ад гэтай працы, успамінае ён, залежаў заробак усёй каманды}}&lt;/ref&gt;, аматарскімі запускамі стратасферных [[Метэазонд|метэазондаў]]&lt;ref name=&quot;:18&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|title=Метэазонды на Літву – гэта наўрад ці кантрабандысты. Навуковец падлічыў, наколькі гэта выгадна|first=Belsat|last=TV|website=belsat.eu|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029123345/https://belsat.eu/89730636/meteazondy-na-litvu-heta-naurad-ci-kantrabandysty|archive-date=2025-10-29|access-date=2025-10-29|quote=Бесараб цікавіцца метэазондамі ў навуковых і папулярызатарскіх мэтах. Марыў арганізаваць сярод беларускіх школьнікаў ці студэнтаў сапраўдны рух аэрастатчыкаў}}&lt;/ref&gt;

У 2023 годзе для [[бактэрыі]] Erwinia amylovora адкрыты [[Бактэрыяфагі|бактэрыяфаг]] Stean&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|загаловак=Erwinia phage Stean, complete genome|год=2022-11-30|мова=en-US|выданне=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622225525/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/nuccore/OP743926.1|archive-date=2024-06-23}}&lt;/ref&gt;, названы ў гонар Сяргея Бесараба&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://mbio.bas-net.by/2023/files/proceedings-InMi-2023.pdf|аўтар=Besarab N.V., Letarov A.V., Belalov I.S., Golomidova A.K., Kulikov E.E., Babenko V.V., Ivanova K.V., Besarab S.V., Evtushenkov A.N.|загаловак=A novel temperate Erwinia amylovora bacteriophage Stean|год=2023|выданне=Микробные биотехнологии : фундаментальные и прикладные аспекты : материалы XIII Междунар. науч. конф. (Минск, 6–9 июня 2023 г.)|выдавецтва=[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]|тып=зборнік|старонкі=19-21|isbn=978-985-08-3004-3}}&lt;/ref&gt;

== Прэміі і ўзнагароды ==
* Лаўрэат стыпендыі Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь на 2015 год таленавітым маладым вучоным да 35 гадоў{{sfn|Изобретатель|2016|loc=№ 6 (198), задн. вокл.}}
&lt;blockquote&gt;За установление физико-химических закономерностей синтеза нового класса иерархических пористых материалов, обладающих комбинированной пористой структурой с регулируемым отношением транспортных путей и каталитически активных центров, отличающихся характеристиками, превосходящими в 7-9 раз показатели образцов, получаемых традиционными методами{{sfn|Веды|2015|loc=№ 2, с. 3}}&lt;/blockquote&gt;

* Прэмія [[Зялёная прэмія|Green Awards Belarus]] у намінацыях «Лепшая аналітыка пра экалогію», «Лепшы экакантэнт у сацсетках», «Лепшыя падкасты на экалагічную тэматыку»&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|title=“Зялёная сетка” вызначыла лепшы кантэнт пра экалогію Беларусі|website=Зелёный портал|archive-url=https://web.archive.org/web/20250613235559/https://greenbelarus.info/articles/06-06-2025/zyalyonaya-setka-vyznachyla-lepshy-kantent-pra-ekalogiyu-belarusi|archive-date=2025-06-06|access-date=2025-06-06}}&lt;/ref&gt;

== Выбраная бібліяграфія ==

=== Манаграфіі ===
* ''Комаров В. С.'', ''Бесараб С. В.'' [[Адсарбенты і носьбіты каталізатараў. Навуковыя асновы рэгулявання порыстай структуры|Адсорбенты и носители катализаторов. Научные основы регулирования пористой структуры]]. — НИЦ ИНФРА-М, 2014. — 203 с. — ISBN 978-5-16-009581-3, ISBN 978-5-16-100828-7

=== Выбраныя навуковыя артыкулы ===
* Синтез двухкомпонентных бипористых алюмо-, ферро- и магнийсиликагелей // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2011. — № 3. — с. 41-45
* Темплатный метод регулирования структуры природных алюмосиликатов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2014. — № 3. — c. 22-25
* Синтез мезопористых адсорбентов на основе гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. — 2015. — № 4. — с. 23-27
* Синтез микропористых силикагелей с применением в качестве темплата гидроксидов металлов // Известия Национальной академии наук Беларуси. Серия химических наук. − 2017. — № 1. — с 44-48
* Composite materials based on MgO and metallic nanoparticles for catalytic applications // Romanian Journal of Materials. — 2019. EID: 2-s2.0-85077018175 — 2019
* Investigation of the structure and properties of ceramic materials with a rigid system of microfiltration transport pores based on basalt fibers. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.33774/chemrxiv-2021-46cg5|url=https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-url=https://web.archive.org/web/20220202225057/https://chemrxiv.org/engage/chemrxiv/article-details/6147f8d018be85898b2860b6|archive-date=2 лютага 2022}}
* Массовая дозиметрия в 21 веке. Простейшие устройства для дозиметрического контроля, доступные широким слоям населения. Рынок, решения, возможности // Мат.конф. ГУО Институт пограничной службы РБ. — 2021. {{Cite web|title=DOI:10.6084/m9.figshare.14529339|url=https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209124139/https://figshare.com/articles/conference_contribution/Personal_citizen_dosimetry_in_the_21st_century_Simplest_radiation_monitoring_devices_available_for_the_wide_range_of_citizens_Market_solutions_opportunities/14529339/1|archive-date=9 лютага 2022}}

=== Выбраныя патэнты на вынаходствы ===
* Устройство для очистки твердых поверхностей от разливов металлической ртути. — Патент BY 9699. − 2013.
* Установка для очистки воздуха от паров ртути. — Патент BY 9629. − 2013
* Способ получения сорбционного материала. — Патент BY 19685. − 2015
* Способ получения мезопористого силикагеля. — Патент BY 19921. − 2016
* Способ получения каталитически активного фильтрующего материала. — Патент BY 21653. — 2018
* Способ получения меднооксидного катализатора. — Патент BY 21653. — 2018
* Установка для очистки воды. — Патент BY 12025. — 2019

=== Выбраныя навукова-папулярныя артыкулы ===

* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|title=Фантастическое будущее, которое уже наступает. Белорусский ученый рассказал о главных ожиданиях от науки в 2024 году|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129143312/https://news.zerkalo.io/cellar/59836.html|archive-date=2024-01-29}}
* {{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|title=Рассказываем, как новые технологии меняют войны (многие уже существующие разработки наверняка покажутся вам фантастикой)|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213154349/https://news.zerkalo.io/cellar/60989.html|archive-date=2024-02-13}}
* {{Citeweb|url=https://habr.com/ru/post/596541|title=Бижутерия, которую Вы заслужили (?). Радиоактивное урановое стекло в магазинах для рукодельниц|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927095019/https://habr.com/ru/post/596541/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/431470/|title=Это вы можете (ЭВМ). Рассказ о забытой телепередаче|archive-date=27 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230227013849/https://habr.com/ru/post/431470/}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/447794/|title=О простых вещах-сложно. Письмо химика 3D-печатнику. Растворители для пластмасс и защита от них|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035823/https://habr.com/ru/post/447794/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/433610/|title=Заметки фитохимика. Хурма|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035744/https://habr.com/ru/post/433610/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/513440/|title=Памятка для пострадавшего от слезоточивого газа/перцового баллона|archive-url=https://web.archive.org/web/20221117200243/https://habr.com/ru/post/513440/|archive-date=17 лістапада 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/533476/|title=Жесткая вода и накипь. Структура, свойства и способы минимизации ущерба (Steanlab Review)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117031842/https://habr.com/ru/post/533476/|archive-date=17 студзеня 2023}}
* {{Cite web|title=Избранные главы коллоидной химии. Достаточно ли мытья рук для защиты от коронавируса? «Мыльная энциклопедия»|url=https://habr.com/ru/post/503482/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220927183202/https://habr.com/ru/post/503482/|archive-date=27 верасня 2022}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/494512/|title=Что в Белизне тебе моей или Справочное пособие по гипохлориту натрия («хлорке»)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035840/https://habr.com/ru/post/494512/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/487176/|title=Задержать COVID-19. Все про фильтрацию воздуха на случай пандемии|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035843/https://habr.com/ru/post/487176/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|url=https://habr.com/ru/post/454766/|title=HBO, cпасибо что напомнил… «Чернобыльская аптечка» беларуского фармацевта|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035849/https://habr.com/ru/post/454766/|archive-date=28 лютага 2023}}
* {{Cite web|title=Опусы про Его Величество Клей. Часть вторая — Viva, цианоакрилат! Viva, суперклей|url=https://habr.com/ru/post/452394/|archive-date=28 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230228035804/https://habr.com/ru/post/452394/}}
* {{Cite web|url=https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|title=B12 для вегетарианца. Где и что ?|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015102447/https://steanlab.medium.com/b12-a073a118ef89|archive-date=15 кастрычніка 2022}}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|title=Феномен Бесараба: калі навука становіцца мовай супраціву|website=novychas.online|publisher=[[Новы час]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20250725062032/https://novychas.online/asoba/fenomen-besaraba-kali-navuka-stanovicca-movaj-sup|archive-date=2025-07-25}}
* {{h|Веды|2015|Веды [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/12.01.15.pdf № 2 (2522)], 12 студзеня 2015.}}
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/18.04.16.pdf № 16 (2587)], 18 красавіка 2016
* Навука [http://gazeta-navuka.by/images/electronic-catalog/29.04.19.pdf № 18 (2745)], 29 красавіка 2019
* {{h|Изобретатель|2016|К Дню изобретателя и рационализатора // Изобретатель № 6 (198), 2016.}}
* Таленты побач // [[Новае жыццё (газета, 1939)|Новае жыццё]] № 71 (8256), 5 верасня 2001

== Спасылкі ==
{{Вікікрыніцы|Category:Сяргей Бесараб}}
* {{Cite web|lang=uk|url=https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|title=Лоботомія нації: чому інтелект став головним ворогом білоруського режиму|author=Валентин Деменко|website=argumentua.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20260128184242/https://argumentua.com/stati/lobtomiya-natsii-chomu-intelekt-stav-golovnim-vorogom-biloruskogo-rezhimu|archive-date=2026-01-28}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=ffLIJD4RGxs Пра навуковую працу, палітычныя погляды і звальненне з Акадэміі навук] — вялікае інтэрв'ю з [[Мікіта Мелказёраў|Мікітам Мелказёравым]] на YouTube-канале «жыццё-маліна», 16 верасня 2023.
* [https://www.youtube.com/watch?v=OWHWzmSAe0E Стан беларускай навукі, крытыка Астравецкай АЭС і дасягненні беларускіх навукоўцаў] — інтэрв'ю з [[Аляксандр Івулін|Аляксандрам Івуліным]] на YouTube-канале «ЧестнОК-LIVE», 18 кастрычніка 2025.
* https://t.me/lab66 — тэлеграм-канал прысвечаны радыяцыйнай, хімічнай і біялагічнай бяспецы, грамадзянскай абароне, створаны Сяргеем Бесарабам
* [https://steanlab.github.io/interview/ https://steanlab.github.io/interview] — Сергей Бесараб. Комментарии в СМИ
* [https://steanlab.github.io/bibliography/ https://steanlab.github.io/bibliography] — Сергей Бесараб. Авторские публикации
* https://www.youtube.com/@SiarheiBesarab — Сергей Бесараб. Выступления на радио/телевидении
{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Бесараб Сяргей Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Падпісанты звароту беларускіх навукоўцаў супраць гвалту]]
[[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]]
[[Катэгорыя:Папулярызатары хіміі]]
[[Катэгорыя:Навуковыя журналісты]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]]
[[Катэгорыя:Тэхналагічныя журналісты]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Вучоныя Беларусі]]
[[Катэгорыя:Незалежныя навукоўцы]]
[[Катэгорыя:Футуролагі]]
[[Катэгорыя:Вымушаныя з’ехаць з Беларусі праз палітычны пераслед]]
[[Катэгорыя:Хімічная, біялагічная, радыялагічная і ядзерная абарона]]
[[Катэгорыя:Постаці Навагрудка]]</text>
      <sha1>c0ogqzpxsakdbua9mb2ljknfrqehert</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сонечнае зацьменне 14 кастрычніка 2023 года</title>
    <ns>0</ns>
    <id>724091</id>
    <revision>
      <id>5129368</id>
      <parentid>4738113</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T18:46:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xocolatl</username>
        <id>25553</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Eclipse parcial, Natal Rio grande do norte Outubro 4 2023.png]] → [[File:Eclipse parcial, Natal Rio grande do norte Outubro 14 2023.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)</comment>
      <origin>5129368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9432" sha1="huzztuzoxweo6yj3lfwz2ou122efaxp" xml:space="preserve">{{Сонечнае зацьменне|2023-10-14}}
'''Сонечнае зацьменне [[14 кастрычніка]] [[2023 год у гісторыі астраноміі|2023]] года''' — кольцападобнае [[сонечнае зацьменне]] [[Сонечны сарас 134|134 сараса]]&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot; /&gt;. Назіралася ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]].

Зацьменне мела велічыню 0,9520 і дасягнула свайго максімуму ў 18:00:41 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] у пункце з каардынатамі 11°24′ пн. ш. 83°06′ з. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 5 хв. 17 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 187 км&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot; /&gt;.

Зацьменне 14 кастрычніка 2023 года стала 2-м сонечным зацьменнем у [[2023 год у гісторыі астраноміі|2023]] годзе і 50-м у [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|XXI стагоддзі]]. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося [[Сонечнае зацьменне 20 красавіка 2023 года|20 красавіка 2023 года]], наступнае — [[Сонечнае зацьменне 8 красавіка 2024 года|8 красавіка 2024 года]]&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot; /&gt;.

== Геаграфія зацьмення ==
Асноўныя населеныя пункты, дзе можна было назіраць поўнае зацьменне&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2023-october-14|title=Annular Solar Eclipse on October 14, 2023 — Great American Eclipse (Annular Solar Eclipse)|publisher=timeanddate.com|lang=en|accessdate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230727215510/https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2023-october-14|archivedate=2023-07-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Населены пункт !! Час [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] !! Працягласць
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Юджын (Арэгон)|Юджын]]
| align=&quot;center&quot;|16:18:55 || align=&quot;center&quot;|3 хв 55 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Альбукерке]]
| align=&quot;center&quot;|16:36:59 || align=&quot;center&quot;|2 хв 56 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Адэса (Тэхас)|Адэса]]
| align=&quot;center&quot;|16:45:38 || align=&quot;center&quot;|4 хв 49 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Мідленд (Тэхас)|Мідленд]]
| align=&quot;center&quot;|16:45:52 || align=&quot;center&quot;|4 хв 53 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Сан-Антоніа]]
| align=&quot;center&quot;|16:54:18 || align=&quot;center&quot;|4 хв 21 с
|-
| {{сцяг|Мексіка}} [[Сан-Франсіска-дэ-Кампечэ]]
| align=&quot;center&quot;|17:24:42 || align=&quot;center&quot;|4 хв 35 с
|-
| {{сцяг|Мексіка}} [[Чэтумаль]]
| align=&quot;center&quot;|17:31:59 || align=&quot;center&quot;|4 хв 21 с
|-
| {{сцяг|Беліз}} [[Беліз (горад)|Беліз]]
| align=&quot;center&quot;|17:34:23 || align=&quot;center&quot;|5 хв 11 с
|-
| {{сцяг|Гандурас}} [[Ла-Сейба]]
| align=&quot;center&quot;|17:41:09 || align=&quot;center&quot;|5 хв 12 с
|-
| {{сцяг|Гандурас}} [[Катакамас]]
| align=&quot;center&quot;|17:45:11 || align=&quot;center&quot;|5 хв 13 с
|-
| {{сцяг|Коста-Рыка}} [[Лімон (Коста-Рыка)|Лімон]]
| align=&quot;center&quot;|18:03:04 || align=&quot;center&quot;|1 хв 18 с
|-
| {{сцяг|Панама}} [[Санцьяга-дэ-Верагуас]]
| align=&quot;center&quot;|18:12:16 || align=&quot;center&quot;|4 хв 11 с
|-
| {{сцяг|Калумбія}} [[Калі (горад)|Калі]]
| align=&quot;center&quot;|18:33:33 || align=&quot;center&quot;|3 хв 40 с
|-
| {{сцяг|Калумбія}} [[Нейва (Калумбія)|Нейва]]
| align=&quot;center&quot;|18:37:29 || align=&quot;center&quot;|5 хв 5 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Арагуаіна]]
| align=&quot;center&quot;|19:39:08 || align=&quot;center&quot;|4 хв 9 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Жуазейру-ду-Норці]]
| align=&quot;center&quot;|19:45:08 || align=&quot;center&quot;|3 хв 53 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]]
| align=&quot;center&quot;|19:45:43 || align=&quot;center&quot;|3 хв 37 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Кампіна-Грандзі]]
| align=&quot;center&quot;|19:46:29 || align=&quot;center&quot;|3 хв 1 с
|}

== Звязаныя зацьменні ==
{|style=&quot;display: inline-table; border-style: solid; border-width: 1px;&quot;
|-
!align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#FFFFC0&quot;|&amp;nbsp;Папярэдняе&amp;nbsp;
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#F8F8F8&quot;|&amp;nbsp;Паслядоўнасць&amp;nbsp;
!align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#FFFFC0&quot;|&amp;nbsp;Наступнае&amp;nbsp;
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Месяцавае зацьменне 5 мая 2023 года|5 мая 2023 года]] || align=&quot;center&quot; | [[Зацьменне|Зацьменні]] || [[Месяцавае зацьменне 28 кастрычніка 2023 года|28 кастрычніка 2023 года]]
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Сонечнае зацьменне 20 красавіка 2023 года|20 красавіка 2023 года]] || align=&quot;center&quot; | [[Сонечнае зацьменне|Сонечныя зацьменні]] || [[Сонечнае зацьменне 8 красавіка 2024 года|8 красавіка 2024 года]]
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Сонечнае зацьменне 10 чэрвеня 2021 года|10 чэрвеня 2021 года]] || align=&quot;center&quot; | Кольцападобныя сонечныя зацьменні || [[Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 2024 года|2 кастрычніка 2024 года]]
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Сонечнае зацьменне 3 кастрычніка 2005 года|3 кастрычніка 2005 года]] || align=&quot;center&quot; | [[Сонечны сарас 134|Сонечныя зацьменні 134 сараса]] || [[Сонечнае зацьменне 25 кастрычніка 2041 года|25 кастрычніка 2041 года]]
|}

== Галерэя ==
=== ЗША ===
&lt;gallery&gt;
Файл:Eclipse annular albuqurque 2023-10-14.30fps.crf23.3840x2160.webm|[[Альбукерке]], [[Нью-Мексіка]]
Файл:Annular solar eclipse.jpg|[[Лос-Аламас]], Нью-Мексіка
Файл:2023_Annular_Eclipse_from_White_Rock,_NM.jpg|[[Уайт-Рок (Паўднёвая Дакота)|Уайт-Рок]], Нью-Мексіка
Файл:Partial_solar_eclipse_October_14,_2023_from_Kerville,_Texas..png|[[Кервіл (Тэхас)|Кервіл]], [[Тэхас]]
Файл:Solar eclipse oct 14 2023.jpg|[[Санта-Ана (Каліфорнія)|Санта-Ана]], [[Каліфорнія]]
&lt;/gallery&gt;

=== Іншыя краіны ===
&lt;gallery&gt;
Файл:Eclipse parcial, Natal Rio grande do norte Outubro 14 2023.png|[[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]], [[Бразілія]]
Файл:Annual_solar_eclipse_from_Juazeiro_do_Norte_October_4_2023.png|[[Жуазейру-ду-Норці]], Бразілія
Файл:Partial Solar Eclipse of October 2023 Belleville, ON, Canada.jpg|[[Канада]]
Файл:Ring of fire 2023 (cropped).jpg|[[Сан-Франсіска-дэ-Кампечэ]], [[Мексіка]]
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot;&gt;{{cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE2001-2100.html|title=Catalog of Solar Eclipses: 2001 to 2100|publisher=[[НАСА]]|lang=en|accessdate=2022-11-02}}&lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Solar eclipse of 2023 October 14|выгляд=міні}}
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE2001-2100.html Каталог сонечных зацьменняў 2001 — 2100]
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros134.html Каталог сонечных зацьменняў 134 сараса]
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/2001-2100/2023-10-14.gif Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення]
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2023Oct14A.GIF Вялікая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення]
* [https://www.eclipsewise.com/solar/SEprime/2001-2100/SE2023Oct14Aprime.html Сонечнае зацьменне 14 кастрычніка 2023 года] на сайце «''EclipseWise.com''»
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Сонечныя зацьменні}}

[[Катэгорыя:2023 год у астраноміі]]
[[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|2023-10-14]]
[[Катэгорыя:Кольцападобныя сонечныя зацьменні|2023-10-14]]
[[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні 134 сараса|2023-10-14]]
[[Катэгорыя:Падзеі 14 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Кастрычнік 2023 года]]</text>
      <sha1>huzztuzoxweo6yj3lfwz2ou122efaxp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129403</id>
      <parentid>5129368</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Xocolatl</username>
        <id>25553</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Partial solar eclipse October 14, 2023 from Kerville, Texas..png]] → [[File:Partial solar eclipse October 14, 2023 from Kerrville, Texas.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)</comment>
      <origin>5129403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9432" sha1="1jsnhuz5bjcjcnmp3jw5e7xfqzshr5g" xml:space="preserve">{{Сонечнае зацьменне|2023-10-14}}
'''Сонечнае зацьменне [[14 кастрычніка]] [[2023 год у гісторыі астраноміі|2023]] года''' — кольцападобнае [[сонечнае зацьменне]] [[Сонечны сарас 134|134 сараса]]&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot; /&gt;. Назіралася ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]].

Зацьменне мела велічыню 0,9520 і дасягнула свайго максімуму ў 18:00:41 [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] у пункце з каардынатамі 11°24′ пн. ш. 83°06′ з. д. Працягласць максімальнай фазы зацьмення склала 5 хв. 17 с., а месяцавы цень на зямной паверхні дасягнуў шырыні 187 км&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot; /&gt;.

Зацьменне 14 кастрычніка 2023 года стала 2-м сонечным зацьменнем у [[2023 год у гісторыі астраноміі|2023]] годзе і 50-м у [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|XXI стагоддзі]]. Папярэдняе сонечнае зацьменне адбылося [[Сонечнае зацьменне 20 красавіка 2023 года|20 красавіка 2023 года]], наступнае — [[Сонечнае зацьменне 8 красавіка 2024 года|8 красавіка 2024 года]]&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot; /&gt;.

== Геаграфія зацьмення ==
Асноўныя населеныя пункты, дзе можна было назіраць поўнае зацьменне&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2023-october-14|title=Annular Solar Eclipse on October 14, 2023 — Great American Eclipse (Annular Solar Eclipse)|publisher=timeanddate.com|lang=en|accessdate=2023-07-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230727215510/https://www.timeanddate.com/eclipse/solar/2023-october-14|archivedate=2023-07-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Населены пункт !! Час [[Універсальны каардынаваны час|UTC]] !! Працягласць
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Юджын (Арэгон)|Юджын]]
| align=&quot;center&quot;|16:18:55 || align=&quot;center&quot;|3 хв 55 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Альбукерке]]
| align=&quot;center&quot;|16:36:59 || align=&quot;center&quot;|2 хв 56 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Адэса (Тэхас)|Адэса]]
| align=&quot;center&quot;|16:45:38 || align=&quot;center&quot;|4 хв 49 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Мідленд (Тэхас)|Мідленд]]
| align=&quot;center&quot;|16:45:52 || align=&quot;center&quot;|4 хв 53 с
|-
| {{сцяг|ЗША}} [[Сан-Антоніа]]
| align=&quot;center&quot;|16:54:18 || align=&quot;center&quot;|4 хв 21 с
|-
| {{сцяг|Мексіка}} [[Сан-Франсіска-дэ-Кампечэ]]
| align=&quot;center&quot;|17:24:42 || align=&quot;center&quot;|4 хв 35 с
|-
| {{сцяг|Мексіка}} [[Чэтумаль]]
| align=&quot;center&quot;|17:31:59 || align=&quot;center&quot;|4 хв 21 с
|-
| {{сцяг|Беліз}} [[Беліз (горад)|Беліз]]
| align=&quot;center&quot;|17:34:23 || align=&quot;center&quot;|5 хв 11 с
|-
| {{сцяг|Гандурас}} [[Ла-Сейба]]
| align=&quot;center&quot;|17:41:09 || align=&quot;center&quot;|5 хв 12 с
|-
| {{сцяг|Гандурас}} [[Катакамас]]
| align=&quot;center&quot;|17:45:11 || align=&quot;center&quot;|5 хв 13 с
|-
| {{сцяг|Коста-Рыка}} [[Лімон (Коста-Рыка)|Лімон]]
| align=&quot;center&quot;|18:03:04 || align=&quot;center&quot;|1 хв 18 с
|-
| {{сцяг|Панама}} [[Санцьяга-дэ-Верагуас]]
| align=&quot;center&quot;|18:12:16 || align=&quot;center&quot;|4 хв 11 с
|-
| {{сцяг|Калумбія}} [[Калі (горад)|Калі]]
| align=&quot;center&quot;|18:33:33 || align=&quot;center&quot;|3 хв 40 с
|-
| {{сцяг|Калумбія}} [[Нейва (Калумбія)|Нейва]]
| align=&quot;center&quot;|18:37:29 || align=&quot;center&quot;|5 хв 5 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Арагуаіна]]
| align=&quot;center&quot;|19:39:08 || align=&quot;center&quot;|4 хв 9 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Жуазейру-ду-Норці]]
| align=&quot;center&quot;|19:45:08 || align=&quot;center&quot;|3 хв 53 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]]
| align=&quot;center&quot;|19:45:43 || align=&quot;center&quot;|3 хв 37 с
|-
| {{сцяг|Бразілія}} [[Кампіна-Грандзі]]
| align=&quot;center&quot;|19:46:29 || align=&quot;center&quot;|3 хв 1 с
|}

== Звязаныя зацьменні ==
{|style=&quot;display: inline-table; border-style: solid; border-width: 1px;&quot;
|-
!align=&quot;right&quot; bgcolor=&quot;#FFFFC0&quot;|&amp;nbsp;Папярэдняе&amp;nbsp;
!align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#F8F8F8&quot;|&amp;nbsp;Паслядоўнасць&amp;nbsp;
!align=&quot;left&quot; bgcolor=&quot;#FFFFC0&quot;|&amp;nbsp;Наступнае&amp;nbsp;
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Месяцавае зацьменне 5 мая 2023 года|5 мая 2023 года]] || align=&quot;center&quot; | [[Зацьменне|Зацьменні]] || [[Месяцавае зацьменне 28 кастрычніка 2023 года|28 кастрычніка 2023 года]]
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Сонечнае зацьменне 20 красавіка 2023 года|20 красавіка 2023 года]] || align=&quot;center&quot; | [[Сонечнае зацьменне|Сонечныя зацьменні]] || [[Сонечнае зацьменне 8 красавіка 2024 года|8 красавіка 2024 года]]
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Сонечнае зацьменне 10 чэрвеня 2021 года|10 чэрвеня 2021 года]] || align=&quot;center&quot; | Кольцападобныя сонечныя зацьменні || [[Сонечнае зацьменне 2 кастрычніка 2024 года|2 кастрычніка 2024 года]]
|-valign=&quot;top&quot;
|align=&quot;right&quot; | [[Сонечнае зацьменне 3 кастрычніка 2005 года|3 кастрычніка 2005 года]] || align=&quot;center&quot; | [[Сонечны сарас 134|Сонечныя зацьменні 134 сараса]] || [[Сонечнае зацьменне 25 кастрычніка 2041 года|25 кастрычніка 2041 года]]
|}

== Галерэя ==
=== ЗША ===
&lt;gallery&gt;
Файл:Eclipse annular albuqurque 2023-10-14.30fps.crf23.3840x2160.webm|[[Альбукерке]], [[Нью-Мексіка]]
Файл:Annular solar eclipse.jpg|[[Лос-Аламас]], Нью-Мексіка
Файл:2023_Annular_Eclipse_from_White_Rock,_NM.jpg|[[Уайт-Рок (Паўднёвая Дакота)|Уайт-Рок]], Нью-Мексіка
Файл:Partial solar eclipse October 14, 2023 from Kerrville, Texas.png|[[Кервіл (Тэхас)|Кервіл]], [[Тэхас]]
Файл:Solar eclipse oct 14 2023.jpg|[[Санта-Ана (Каліфорнія)|Санта-Ана]], [[Каліфорнія]]
&lt;/gallery&gt;

=== Іншыя краіны ===
&lt;gallery&gt;
Файл:Eclipse parcial, Natal Rio grande do norte Outubro 14 2023.png|[[Натал (Рыу-Гранды-ду-Норты)|Натал]], [[Бразілія]]
Файл:Annual_solar_eclipse_from_Juazeiro_do_Norte_October_4_2023.png|[[Жуазейру-ду-Норці]], Бразілія
Файл:Partial Solar Eclipse of October 2023 Belleville, ON, Canada.jpg|[[Канада]]
Файл:Ring of fire 2023 (cropped).jpg|[[Сан-Франсіска-дэ-Кампечэ]], [[Мексіка]]
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя]]

== Зноскі ==
{{Reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;NASA Catalog of Solar Eclipses&quot;&gt;{{cite web|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE2001-2100.html|title=Catalog of Solar Eclipses: 2001 to 2100|publisher=[[НАСА]]|lang=en|accessdate=2022-11-02}}&lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Solar eclipse of 2023 October 14|выгляд=міні}}
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE2001-2100.html Каталог сонечных зацьменняў 2001 — 2100]
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEsaros/SEsaros134.html Каталог сонечных зацьменняў 134 сараса]
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/5MCSEmap/2001-2100/2023-10-14.gif Малая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення]
* [https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot2001/SE2023Oct14A.GIF Вялікая глабальная карта, на якой паказана геаграфія бачнасці зацьмення]
* [https://www.eclipsewise.com/solar/SEprime/2001-2100/SE2023Oct14Aprime.html Сонечнае зацьменне 14 кастрычніка 2023 года] на сайце «''EclipseWise.com''»
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Сонечныя зацьменні}}

[[Катэгорыя:2023 год у астраноміі]]
[[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні XXI стагоддзя|2023-10-14]]
[[Катэгорыя:Кольцападобныя сонечныя зацьменні|2023-10-14]]
[[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні 134 сараса|2023-10-14]]
[[Катэгорыя:Падзеі 14 кастрычніка]]
[[Катэгорыя:Кастрычнік 2023 года]]</text>
      <sha1>1jsnhuz5bjcjcnmp3jw5e7xfqzshr5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:Siarhei V</title>
    <ns>2</ns>
    <id>730234</id>
    <revision>
      <id>5129387</id>
      <parentid>5127402</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8339" sha1="g5fs13b0stu78uuwbqbunuixsf865vx" xml:space="preserve">'''Выбраны уклад'''

'''☢️''' [[Радыелагічны інцыдэнт у Нясвіжы]] | [[Грамадзянская абарона]] | [[Катоднае выпраменьванне]] | [[Апраменьванне харчовых прадуктаў]] | [[Дазіметр]] | [[Аб’ект 802]] | [[Радыеізатопная батарэя]] | [[Кобальтавая гармата]] | [[Радыелагічная зброя]] | [[Кобальтавая бомба]] | [[Гама-дэфектаскапія]] | [[Кобальт-60]] | [[Аляксандр Аляксеевіч Антаноўскі]] | [[Аперацыя «Апалёны меч»]] | [[Cigéo]] | [[Onkalo]] 

⚗️ [[Гаагскія этычныя настаўленні]] | [[Біяартаганальная хімія]] | [[Клік-хімія]] | [[Аматарская хімія]] | [[Фемтахімія]] | [[Спінавая хімія]] | [[Мікрахвалевая хімія]] | [[Структурная хімія]] | [[Нанахімія]] | [[Плазмахімія]] | [[Соналюмінесцэнцыя]] | [[Крыяхімія]] | [[Лазерная хімія]] | [[Механахімія]] | [[Хімія высокіх энергій]] | [[Радыяцыйная хімія]] | [[Фітахімія]] | [[Рафіды]] | [[Алатрансплантацыя]] | [[Дэцэлюлярызацыя]] | [[Хімічная крыніца святла]] | [[Лічынкатэрапія]] | [[Streptococcus salivarius M18]] | [[ShipGoo001]]| [[EsmGFP]] | [[Спорапаленін]] | [[Тэкцін]] | [[Матэ дэ кока]] | [[Цэрэўлід]]  

🔬[[Палыгорскіт]] | [[Мантмарыланіт]] | [[Дзіактаэдрычны смекціт]] | [[Гапкаліт]] | [[Гемасорбцыя]] | [[Энтэрасарбенты]] | [[Актывіраваны вугаль]] | [[Малекулярныя сіты]] | [[Цэаліты]] | [[Гідрагель|Гідрагель |]] [[Анаэробныя клеі]] | [[Ферацэрый]] | [[Мішметал]] | [[Геаінжынерыя]]

📡 [[Незалежны навуковец]] | [[Грамадзянская навука]] | [[Навуковая камунікацыя]] | [[Папулярызацыя навукі|Папулярызацыя навукі |]] [[Аматарская радыёсувязь]] | [[Радыёаматарства]] | [[Мноства Кантара]] | [[Дыван Сярпінскага|Дыван Серпінскага]] | [[Губка Менгера]] | [[Серджыа Канавера]] | [[Эд Рэджыс]] | [[Джордж Чэрч]] | [[Джо Зайнер]] | [[Оскар Піхт]] | [[Чарлз Дэлзіел|Чарльз Делзіел]] | [[Візіянер]] | [[Тэадор Гротгус]] | [[Беларуская федэрацыя радыёаматараў і радыёспартсменаў]] | [[Радыёспорт]] | [[Пазыўны сігнал радыёаматара]] | [[Тэорыя вырашэння вынаходніцкіх задач]] | [[Lenovo ThinkPad X220]] | [[Зорка Польшчы]] | [[NeuroSky]] | [[Emotiv]] | [[Сусветны квантавы дзень]] 

📜 [[23 асіламарскія прынцыпы для штучнага інтэлекту]] | [[Тэхналагічная журналістыка]] | [[Хабр]] | [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|Выведка на аснове адкрытых крыніц]] | [[Навуковая журналістыка]] | [[Хакатон]] | [[Дэмасцэна|Дэмасцэна |]] [[Вынаходнік (часопіс)]] | [[Навука (газета)]]| [[Нік Бострэм]] | [[Гаагскія этычныя настаўленні]]  | [[Тэхнадром імя І. П. Кулібіна]] | [[Гэта вы можаце]] | [[Science slam]] | [[Навуковы рынг]] | [[Беларускі навуковы хакатон]] | [[Chaos Constructions]] | [[Больцманаўскі мозг]] | [[Касмічная этыка]] | [[Рэспубліканскі турысцка-спартыўны саюз]] | [[Яніс Варуфакіс]] | [[Андрэй Валянцінавіч Паднябенны]] | [[Катцаўскі парк скульптур]] | [[Юлія Кейлова﻿]] | [[Юрый Аляксеевіч Праўдзюк]] | [[Раніца з Белсатам]] | [[Флагшток (СМІ)]] | [[TEDxUlicaMinska]]

⚖️ [[Этыка тэхналогій]] | [[Навуковая этыка|Этыка даследчыкаў]] | [[Журналісцкая этыка|Медыяэтыка]] | [[Інжынерная этыка|Iнжынерная этыка]] | [[Узровень тэхналагічнай гатоўнасці]] | [[Трансфер тэхналогій]] | [[Зялёная прэмія]] | [[Сусветны дзень аховы навакольнага асяроддзя]] | [[Сэт Баўм]] | [[Польскае трансгуманістычнае таварыства]] | [[Вялікі Воз (мерапрыемства)|Вялікі Воз]] | [[Дэніэл Фрэнсіс Галуйе]] | [[Свет на дроце]] | [[Зломбаль]] | [[Гнамоніка]] | [[Тадэвуш Пшыпкоўскі]] | [[Ігнац Земельвейс]] | [[PirateBox|Pirate Box]] | [[Internet-in-a-Box]] | [[Праект Afripedia]] | [[Kiwix]] | [[XOWA]] | [[One Laptop per Child]] | [[Free Art License]] | [[SimpleX]] | [[Enhanced Games]] | [[Міхаліна Віслоцкая]] | [[Уільям Генры Добел]] | [[Пауль Шац]]

{|
|
|{{Userbox/Лічыльнік артыкулаў|175}}
|{{Userbox/Лічыльнік катэгорый|20}}
|-
|
|{{Userbox 
| border-c = #191970 
| border-s = 1 
| id-c = #000000 
| id-s = 14 
| id-fc = black 
| info-c = #000000 
| info-s = 8 
| info-fc = #FFFFFF 
| id = [[Image:8bit-dynamiclist.gif‎]] 
| info = {{Mono|{{Color|#39FF14|Гэты удзельнік вельмі любіць старыя камп'ютары.}}}} 
| float = left }}
|{{userbox
| border-c = #000000
| id       = [[Image:Palm IIIxe PDA.jpg|45px]]
| id-c     = #FFFFFF
| id-fc    = {{{id-fc|black}}}
| id-s     = {{{5|{{{id-s|14}}}}}}
| info     = This user has a '''[[:en:Personal digital assistant|PDA]]'''.
| info-c   = #FFFFFF
| info-fc  = {{{info-fc|black}}}
| info-s   = {{{info-s|8}}}
}}
|-
|
|{{Вікістаж удзельніка|22|05|2020}}
|{{Userbox/занадта мала}}
|-
|
|{{userbox/Працэнт артыкулаў|175}}
|{{userbox
| border-c = #C8A2C8
| id       = [[File:Exteriorderivnatural.png|75px]]
| id-c     = #FFFFFF
| info     = '''Гэты удзельнік лічыць, што [[:be:Матэматыка|матэматыка]] больш абстрактная, чым [[:be:Філасофія|філасофія]].'''
| info-c   = white
| info-fc  = {{{info-fc|black}}}
| info-s   = {{{info-s|8}}}
| info-op  = text-align:center;
| usercategory  = &lt;includeonly&gt;Wikipedians interested in philosophy&lt;/includeonly&gt;
| nocat = {{{nocat|}}}
}}
|-
|
|{{Userbox wikidays|22|05|2020}}
|{{Userbox
| border-c = #000000
| id       = [[File:Von Koch curve.gif|60px]]
| id-c     = #ffffff
| info     = Гэтаму удзельніку падабаюцца дызайны [[:be:Фрактал|Фрактал]].
| info-c   = #ffffff
| info-fc  = #000000
| info-s   = 8
| info-a   = center
}}
|-
|
|{{userbox
| border-c = #0000CD
| id1      = [[File:Sciences exactes.svg|40px]]
| id1-c    = #03F
| id2      = [[File:Nuvola apps edu science.svg|36px]]
| id2-c    = #03F
| info     = Гэты удзельнік цікавіцца &lt;br&gt;'''[[Навука|&lt;span style=&quot;color:lightgreen;&quot;&gt;навукай&lt;/span&gt;]]'''.
| info-a   = center
| info-c   = #03F
| info-fc  = white
}}
|{{Userbox/Узнаўляльная энергія}}
|-
|
|
|
|}
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі з Польшчы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-веласіпедысты]]
[[Катэгорыя:User be]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Удзельнікі-прыхільнікі аб’яднання Беларускіх Вікіпедый]]</text>
      <sha1>g5fs13b0stu78uuwbqbunuixsf865vx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ChatGPT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>730772</id>
    <revision>
      <id>5129423</id>
      <parentid>5102618</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:45:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5129423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57789" sha1="ltxv10yv6vnketbn46cpc1nzxoi8lds" xml:space="preserve">{{Картка:Праграма
}}

'''ChatGPT''' ('''Chat Generative Pre-trained Transformer''')&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Roose|first=Kevin|date=5 December 2022|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|website=New York Times|language=en-US|quote=Like those tools, ChatGPT — which stands for “generative pre-trained transformer” — landed with a splash.}}&lt;/ref&gt; — [[чат-бот]], запушчаны [[OpenAI]] у лістападзе 2022 года. Ён пабудаваны на аснове сямейства [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] OpenAI GPT-3 і навучаны з дапамогай метадаў {{нп5|Пераноснае навучанне|пераноснага навучання|en|Transfer learning}}&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Quinn|first=Joanne|url=https://d2l.ai/chapter_computer-vision/fine-tuning.html#steps|title=Dive into deep learning : tools for engagement|date=2020|access-date=10 January 2023}}&lt;/ref&gt;, {{нп5|Кіраванае навучанне|кіраванага навучання|en|Supervised learning}} і {{нп5|Навучанне з падмацаваннем|навучання з падмацаваннем|en|Reinforcement learning}}.

ChatGPT быў запушчаны як прататып 30 лістапада 2022 года і хутка прыцягнуў увагу сваімі падрабязнымі і выразнымі адказамі ў многіх галінах ведаў. Істотным недахопам была названа яго няроўная факталагічная дакладнасць.&lt;ref name=&quot;TheVergeStackOverflow&quot;&gt;{{Cite web|last=Vincent|first=James|date=5 December 2022|title=AI-generated answers temporarily banned on coding Q&amp;A site Stack Overflow|url=https://www.theverge.com/2022/12/5/23493932/chatgpt-ai-generated-answers-temporarily-banned-stack-overflow-llms-dangers|website=[[The Verge]]|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Пасля выхаду ChatGPT OpenAI ацанілі ў 29 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;[https://www.businessinsider.com/chatgpt-creator-openai-talks-for-tender-offer-at-29-billion-2023-1 ChatGPT creator OpenAI is in talks to sell shares in a tender offer that would double the startup’s valuation to $29 billion] ''Insider'', Lakshmi Varanasi, January 5, 2023&lt;/ref&gt;

== Навучанне ==
ChatGPT быў настроены на аснове GPT-3.5 з дапамогай кіраванага навучання, а таксама навучання з падмацаваннем.&lt;ref&gt;{{Спасылка|загаловак=ChatGPT: Understanding the ChatGPT AI Chatbot|url=https://www.eweek.com/big-data-and-analytics/chatgpt/}}&lt;/ref&gt; Абодва падыходы выкарыстоўвалі людзей-трэнераў для паляпшэння прадукцыйнасці мадэлі. У выпадку кіраванага навучання мадэль была забяспечана размовамі, у якіх трэнеры гулялі за абодва бакі: карыстальніка і памочніка ([[штучны інтэлект]]). На этапе падмацавання трэнеры спачатку ранжыравалі адказы, створаныя мадэллю ў папярэдняй размове. Гэтыя рэйтынгі выкарыстоўваліся для стварэння «мадэляў узнагароджання», на якія мадэль была дадаткова настроена з выкарыстаннем некалькіх ітэрацый праксімальнай аптымізацыі палітыкі ({{lang-en|Proximal Policy Optimization}}, PPO).&lt;ref name=&quot;OpenAIInfo&quot;&gt;{{Cite web|author=OpenAI|language=en-US|title=ChatGPT: Optimizing Language Models for Dialogue|url=https://openai.com/blog/chatgpt/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|author=Vincent|website=[[The Verge]]|language=en-US|title=ChatGPT proves AI is finally mainstream and things are only going to get weirder|url=https://www.theverge.com/2022/12/8/23499728/ai-capability-accessibility-chatgpt-stable-diffusion-commercialization}}&lt;/ref&gt; Праксімальныя алгарытмы аптымізацыі палітыкі выгадна адрозніваюцца ад алгарытмаў «давернага рэгіёну» аптымізацыі палітыкі ({{lang-en|Trust Region Policy Optimization}}, TRPO) тым, што яны не ўжываюць многія з вылічальна дарагіх аперацый і таму маюць больш высокую прадукцыйнасць.&lt;ref&gt;{{Cite web|author=van Heeswijk|website=Towards Data Science|language=en-US|title=Proximal Policy Optimization (PPO) Explained|url=https://towardsdatascience.com/proximal-policy-optimization-ppo-explained-abed1952457b}}&lt;/ref&gt; Мадэлі былі падрыхтаваны ў супрацоўніцтве з [[Microsoft]] на іх суперкамп’ютарнай інфраструктуры [[Azure]].

Акрамя таго, OpenAI працягвае збіраць дадзеныя ад карыстальнікаў ChatGPT, якія можна выкарыстоўваць для далейшага навучання і тонкай настройкі ChatGPT. Карыстальнікам дазволена галасаваць за або супраць адказаў, якія яны атрымліваюць ад ChatGPT; галасуючы за або супраць, яны таксама могуць запоўніць тэкставае поле дадатковай зваротнай сувяззю.&lt;ref name=&quot;ZDNET&quot;&gt;{{Cite news|title=What is ChatGPT and why does it matter? Here's what you need to know|url=https://www.zdnet.com/article/what-is-chatgpt-and-why-does-it-matter-heres-what-you-need-to-know/|website=ZDNET}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ChatGPT Feedback Contest: Official Rules|url=https://cdn.openai.com/chatgpt/ChatGPT_Feedback_Contest_Rules.pdf|website=OpenAI}}&lt;/ref&gt;

== Асаблівасці і абмежаванні ==
[[Файл:ChatGPT_Wales_Tiananmen_Square_2022-12-30_181035.png|міні|Размова з ChatGPT аб тым, ці ўдзельнічаў [[Джымі Вэйлз|Джымі]] Уэйлз у пратэстах на [[Пратэсты на плошчы Цяньаньмэнь (1989)|плошчы Цяньаньмэнь]], 30 снежня 2022 г.]]
Нягледзячы на тое, што асноўная функцыя чат-бота — імітацыя чалавека-суразмоўцы, ChatGPT з’яўляецца універсальным. Напрыклад, ён мае магчымасць пісаць і адладжваць камп’ютарныя праграмы; складаць музыку, тэлеспектаклі, казкі, сачыненні; адказваць на пытанні тэстаў (часам — у залежнасці ад тэсту — на ўзроўні, вышэйшым за ўзровень сярэдняга чалавека, які праходзіць тэст);&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Heilweil|first=Rebecca|title=AI is finally good at stuff. Now what?|url=https://www.vox.com/recode/2022/12/7/23498694/ai-artificial-intelligence-chat-gpt-openai|work=Vox|date=7 December 2022}}&lt;/ref&gt; пісаць вершы і тэксты песень;&lt;ref name=&quot;jpost&quot;&gt;{{Cite news|title=ChatGPT: What is the new free AI chatbot? – explainer|url=https://www.jpost.com/business-and-innovation/tech-and-start-ups/article-725910|work=The Jerusalem Post|date=2022}}&lt;/ref&gt; эмуліраваць сістэму [[Linux]]; мадэляваць увесь чат; гуляць у такія гульні, як [[крыжыкі-нулікі]]; і мадэляваць [[банкамат]].&lt;ref name=&quot;ArsTechnicaTerminal&quot; /&gt; Навучальныя даныя ChatGPT уключаюць старонкі кіраўніцтва і інфармацыю аб з’явах Інтэрнэту і мовах праграмавання, такіх як [[:en:Bulletin board system|сістэмы дошак аб’яў]] ці мова праграмавання [[Python (мова праграмавання)|Python]].&lt;ref name=&quot;ArsTechnicaTerminal&quot;&gt;{{Cite web|url=https://arstechnica.com/information-technology/2022/12/openais-new-chatbot-can-hallucinate-a-linux-shell-or-calling-a-bbs/|title=No Linux? No problem. Just get AI to hallucinate it for you|date=5 December 2022|last=Edwards|first=Benj|work=[[Ars Technica]]}}&lt;/ref&gt;

У параўнанні са сваім папярэднікам, InstructGPT, ChatGPT спрабуе паменшыць шкодныя і падманныя адказы.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2022-12-26|title=What is ChatGPT? History, Features, Uses, Benefits, Drawbacks 2023 – Updated Geek by Raveen Chawla|url=https://updatedgeek.com/what-is-chatgpt/|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Напрыклад, у той час як InstructGPT прымае запыт «Раскажы мне пра тое, калі [[Хрыстафор Калумб]] прыехаў у [[ЗША]] ў 2015 годзе» як праўдзівы, ChatGPT прызнае контрфактычны характар пытання і афармляе свой адказ як гіпатэтычнае меркаванне аб тым, што магло б адбыцца, калі б Калумб прыбыў у ЗША ў 2015 годзе, выкарыстоўваючы інфармацыю пра падарожжы Калумба і факты пра сучасны свет — у тым ліку сучасныя ўяўленні аб дзеяннях Калумба.&lt;ref name=&quot;OpenAIInfo&quot;/&gt;

У адрозненне ад большасці чат-ботаў, ChatGPT запамінае папярэднія запыты, дадзеныя яму ў той жа размове; журналісты выказалі здагадку, што гэта дазволіць выкарыстоўваць ChatGPT як персаналізаванага тэрапеўта.&lt;ref name=&quot;NYTimesInfo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|date=5 December 2022|last=Roose|first=Kevin|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Для прадухілення абразлівых выходных дадзеных запыты фільтруюцца праз сэрвіс мадэрацыі OpenAI API,&lt;ref&gt;{{Cite web|title=New and Improved Content Moderation Tooling|url=https://openai.com/blog/new-and-improved-content-moderation-tooling/|work=OpenAI|language=en|date=10 August 2022}}&lt;/ref&gt; і патэнцыйна расісцкія або сэксісцкія запыты адхіляюцца.&lt;ref name=&quot;OpenAIInfo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;NYTimesInfo&quot; /&gt;

ChatGPT мае мноства абмежаванняў. OpenAI прызнаў, што ChatGPT «часам піша праўдападобныя, але няправільныя або бессэнсоўныя адказы».&lt;ref name=&quot;OpenAIInfo&quot;/&gt; Такія паводзіны характэрныя для вялікіх моўных мадэляў і называюцца галюцынацыямі.&lt;ref&gt;{{Cite web|archive-date=2022-12-17|title=Why large language models like ChatGPT are bullshit artists|url=https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217075021/https://becominghuman.ai/why-large-language-models-like-chatgpt-are-bullshit-artists-c4d5bb850852}}&lt;/ref&gt; Мадэль узнагароджання ChatGPT, распрацаваная з улікам чалавечага нагляду, можа быць празмерна аптымізавана і, такім чынам, перашкаджаць прадукцыйнасці, што інакш вядома як закон Гудхарта. ChatGPT мае абмежаваныя веды аб падзеях, якія адбыліся пасля 2021 года. Як паведамляе [[BBC]], са снежня 2022 года ChatGPT не дазваляецца «выказваць палітычныя меркаванні або займацца палітычнай актыўнасцю».&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-64053550|title=Could a chatbot answer Prime Minister's Questions?}}&lt;/ref&gt; Тым не менш, даследаванні паказваюць, што ChatGPT дэманструе праэкалагічную, левалібертарыянскую арыентацыю, калі яму прапануецца заняць пазіцыю адносна палітычных заяваў з двух устаноўленых дадаткаў для парадаў пры галасаванні. Падчас навучання ChatGPT рэцэнзенты аддавалі перавагу больш доўгім адказам, незалежна ад фактычнага разумення або фактычнага зместу.&lt;ref name=&quot;OpenAIInfo&quot; /&gt; Навучальныя даныя таксама пакутуюць ад {{нп5|Алгарытмічны зрух|алгарытмічнага зруху|en|Algorithmic bias}}, які можа выяўляцца, калі ChatGPT адказвае на запыты, што ўключаюць апісанні людзей. У адным выпадку ChatGPT згенераваў рэп, які паказвае, што як навукоўцы жанчыны і прадстаўнікі «каляровых» рас нібыта саступаюць белым мужчынам.&lt;ref&gt;{{Спасылка|url=https://time.com/6238781/chatbot-chatgpt-ai-interview/|title=AI Chatbots Are Getting Better. But an Interview With ChatGPT Reveals Their Limits|access-date=28 студзеня 2023|archive-date=18 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230118162611/https://time.com/6238781/chatbot-chatgpt-ai-interview/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theintercept.com/2022/12/08/openai-chatgpt-ai-bias-ethics/|title=The Internet’s New Favorite AI Proposes Torturing Iranians and Surveilling Mosques}}&lt;/ref&gt;

1 мая 2025 года кампанія OpenAI абнавіла свой чат-бот ChatGPT, дадаўшы магчымасць здзяйсняць пакупкі непасрэдна ў інтэрфейсе. Цяпер карыстальнікі могуць шукаць тавары, параўноўваць іх і пераходзіць па спасылках для пакупкі. Гэтая функцыя ахоплівае такія катэгорыі, як электроніка, мода, касметыка і тавары для дома.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://techstoffe.com/openai-dobavila-funkcziyu-pokupok-v-chatgpt-brosaya-vyzov-google/|title=OpenAI добавила функцию покупок в ChatGPT, бросая вызов Google {{!}} TechStoffe|website=https://techstoffe.com/|access-date=2025-05-02}}&lt;/ref&gt;

== Абслугоўванне ==
[[Файл:Pioneer_Building,_San_Francisco_(2019)_-1.jpg|міні|Pioneer Building, Сан-Францыска, штаб-кватэра OpenAI]]
ChatGPT быў запушчаны 30 лістапада 2022 года кампаніяй OpenAI з [[Сан-Францыска]], стваральнікам [[DALL-E|DALL·E 2]] і Whisper. Паслуга была запушчана як першапачаткова бясплатная для грамадскасці, з планамі манетызаваць паслугу пазней.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Karpf|first=David|date=2022-12-21|title=Money Will Kill ChatGPT's Magic|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-chatbots-openai-cost-regulations/672539/|website=The Atlantic|language=en}}&lt;/ref&gt; Да 4 снежня, паводле ацэнак OpenAI, у ChatGPT ужо было больш за мільён карыстальнікаў.&lt;ref name=&quot;ZDNET&quot;/&gt; 15 снежня 2022 г. тэлеканал [[CNBC]] напісаў, што сэрвіс «час ад часу ўсё яшчэ адключаецца».&lt;ref name=&quot;CNBC&quot;&gt;{{Cite news|last=Pitt|first=Sofia|title=Google vs. ChatGPT: Here's what happened when I swapped services for a day|url=https://www.cnbc.com/2022/12/15/google-vs-chatgpt-what-happened-when-i-swapped-services-for-a-day.html|website=CNBC|date=2022|language=en}}&lt;/ref&gt; Сэрвіс лепш за ўсё працуе на англійскай мове, але таксама можа працаваць і на некаторых іншых мовах з рознай ступенню поспеху.&lt;ref name=&quot;jpost&quot;/&gt; У адрозненне ад некаторых іншых нядаўніх гучных дасягненняў у галіне штучнага інтэлекту, па стане на снежань 2022 года няма ніякіх прыкмет афіцыйнага рэцэнзаванага тэхнічнага дакумента пра ChatGPT.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Walsh|first=Toby|title=Everyone's having a field day with ChatGPT – but nobody knows how it actually works|url=https://theconversation.com/everyones-having-a-field-day-with-chatgpt-but-nobody-knows-how-it-actually-works-196378|website=The Conversation|date=2022|language=en}}&lt;/ref&gt;

Па словах запрошанага даследчыка OpenAI Скота Ааронсана, OpenAI працуе над інструментам для спробы паставіць вадзяныя знакі на свае сістэмы генерацыі тэксту, каб змагацца з тым, што зламыснікі выкарыстоўваюць іх паслугі для акадэмічнага плагіяту або спаму.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kovanovic|first=Vitomir|title=The dawn of AI has come, and its implications for education couldn't be more significant|url=https://theconversation.com/the-dawn-of-ai-has-come-and-its-implications-for-education-couldnt-be-more-significant-196383|work=The Conversation|date=2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Wiggers|first=Kyle|title=OpenAI's attempts to watermark AI text hit limits|url=https://techcrunch.com/2022/12/10/openais-attempts-to-watermark-ai-text-hit-limits/|work=TechCrunch|date=10 December 2022}}&lt;/ref&gt; У снежні 2022 года ''[[New York Times]]'' паведаміла, што, па чутках, наступная версія GPT, GPT-4, будзе запушчана дзесьці ў 2023 годзе.&lt;ref name=&quot;NYTimesInfo&quot;/&gt; OpenAI плануе выпусціць прафесійны план ChatGPT, які каштуе 42 долары ў месяц, і бясплатны план, даступны пры нізкім попыце.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ChatGPT Pro plan costs $42/mo, free plan available when demand is low|url=https://techau.com.au/chatgpt-pro-plan-costs-42-mo-free-plan-available-when-demand-is-low/}}&lt;/ref&gt;

== Прыём і наступствы ==

=== Станоўчыя рэакцыі ===
[[Файл:Sam_Altman_TechCrunch_SF_2019_Day_2_Oct_3_(cropped).jpg|міні|Сэм Альтман, генеральны дырэктар OpenAI]]
У снежні 2022 года ChatGPT быў сустрэты ў цэлым станоўчымі водгукамі; ''[[The New York Times]]'' назвала яго «лепшым чат-ботам са штучным інтэлектам, калі-небудзь выпушчаным для шырокай публікі».&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Roose|first=Kevin|title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT|url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|website=The New York Times|date=5 December 2022}}&lt;/ref&gt; Саманта Лок з ''[[The Guardian]]'' адзначыла, што ён змог стварыць «уражліва падрабязны» і «падобны да створанага чалавекам» тэкст.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Lock|first=Samantha|date=2022-12-05|title=What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans|website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; Выкладчык журналістыкі Дэн Гілмар выкарыстаў ChatGPT на заданні для сваіх студэнтаў і выявіў, што згенераваны тэкст адпавядае таму, што мог бы напісаць добры студэнт; ён выказаў меркаванне, што «ў акадэмічных колаў наперадзе вельмі сур’ёзныя праблемы».&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|last=Hern|first=Alex|date=2022-12-04|title=AI bot ChatGPT stuns academics with essay-writing skills and usability|url=https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/04/ai-bot-chatgpt-stuns-academics-with-essay-writing-skills-and-usability|website=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; Алекс Кантровіц з часопіса ''Slate'' высока ацаніў адказ ChatGPT на пытанні, звязаныя з [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіяй]], у тым ліку на сцвярджэнне, што [[Адольф Гітлер]] будаваў [[Аўтабан|шашы ў Германіі]], на якое мадэль у адказ праінфармавала аб выкарыстанні прымусовай працы ў нацысцкай Германіі.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kantrowitz|first=Alex|date=2022-12-02|title=Finally, an A.I. Chatbot That Reliably Passes &quot;the Nazi Test&quot;|url=https://slate.com/technology/2022/12/chatgpt-openai-artificial-intelligence-chatbot-whoa.html|website=[[Slate (magazine)|Slate]]}}&lt;/ref&gt;

У рубрыцы «Прарывы года» за 2022 год у часопісе ''The Atlantic'' Дэрэк Томпсан згадаў ChatGPT як частку «выбуху генератыўнага штучнага інтэлекту», які «можа змяніць наша меркаванне аб тым, як мы працуем, як мы думаем і чым насамрэч з’яўляецца чалавечая творчасць».&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Thompson|first=Derek|date=8 December 2022|title=Breakthroughs of the Year|url=https://www.theatlantic.com/newsletters/archive/2022/12/technology-medicine-law-ai-10-breakthroughs-2022/672390/|work=[[The Atlantic]]}}&lt;/ref&gt;

Келсі Пайпер з вэб-сайта ''Vox'' напісала, што «ChatGPT — гэта першае практычнае знаёмства шырокай публікі з тым, наколькі магутным стаў сучасны штучны інтэлект, і ў выніку многія з нас [ашаломлены]», і што ChatGPT «дастаткова разумны, каб быць карысным, нягледзячы на недахопы».&lt;ref name=&quot;vox&quot; /&gt; Пол Грэм з ''Y Combinator'' напісаў у твітары, што «самае дзіўнае ў рэакцыі на ChatGPT — гэта не толькі колькасць людзей, якія ўразіліся ім, але і тое, хто яны ёсць. Гэта не людзі, якія захапляюцца кожнай новай бліскучай навінкай. Відавочна, што адбываецца нешта вялікае».&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Scharth|first=Marcel|title=The ChatGPT chatbot is blowing people away with its writing skills. An expert explains why it's so impressive|url=https://theconversation.com/the-chatgpt-chatbot-is-blowing-people-away-with-its-writing-skills-an-expert-explains-why-its-so-impressive-195908|website=The Conversation}}&lt;/ref&gt; [[Ілан Маск|Ілон Маск]] напісаў, што «ChatGPT пужаюча добры. Мы недалёка ад небяспечна моцнага штучнага інтэлекту».&lt;ref name=&quot;vox&quot;&gt;{{Cite news|last=Piper|first=Kelsey|title=ChatGPT has given everyone a glimpse at AI's astounding progress|url=https://www.vox.com/future-perfect/2022/12/15/23509014/chatgpt-artificial-intelligence-openai-language-models-ai-risk-google|website=[[Vox (website)|Vox]]|date=15 December 2022}}&lt;/ref&gt; Маск прыпыніў доступ OpenAI да базы дадзеных Twitter у чаканні лепшага разумення планаў OpenAI, заявіўшы, што «OpenAI быў створаны як [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйны]] і з адкрытым зыходным кодам. Ні тое, ні другое цяпер не адпавядае рэчаіснасці».&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Explainer: ChatGPT – what is OpenAI's chatbot and what is it used for?|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-what-is-openais-chatbot-what-is-it-used-2022-12-05/|website=Reuters|date=5 December 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;business insider&quot; /&gt; Маск стаў сузаснавальнікам OpenAI у 2015 годзе, часткова для барацьбы з экзістэнцыяльнай рызыкай штучнага інтэлекту, але пакінуў сваю пасаду ў 2018 годзе.&lt;ref name=&quot;business insider&quot;&gt;{{Cite news|last=Kay|first=Grace|title=Elon Musk founded — and has since criticized — the company behind the buzzy new AI chatbot ChatGPT. Here's everything we know about OpenAI.|url=https://www.businessinsider.com/history-of-openai-company-chatgpt-elon-musk-founded-2022-12|website=Business Insider|date=11 December 2022}}&lt;/ref&gt;
[[Файл:Sundar_pichai.png|міні|Генеральны дырэктар Google [[Сундар Пічаі]] змяніў працу шматлікіх унутраных груп у адказ на пагрозу зрыву з боку ChatGPT.&lt;ref name=&quot;code red&quot;&gt;{{Cite news|title=A New Chat Bot Is a 'Code Red' for Google's Search Business|url=https://www.nytimes.com/2022/12/21/technology/ai-chatgpt-google-search.html|work=The New York Times|date=21 December 2022}}&lt;/ref&gt;]]
У снежні 2022 года ўнутраная служба Google выказала занепакоенасць нечаканай сілай ChatGPT і нядаўна выяўленым патэнцыялам вялікіх моўных мадэляў, якія могуць парушыць працу пошукавых сістэм, і генеральны дырэктар Сундар Пічаі «перавярнуў» і пераразмеркаваў каманды ў розных аддзелах для дапамогі ў прадуктах штучнага інтэлекту, паведамляе ''The New York Times''.&lt;ref name=&quot;code red&quot;/&gt; 3 студзеня 2023 года ў ''The Information'' паведамлялася, што [[Bing|Microsoft Bing]] плануе дадаць дадатковую функцыянальнасць ChatGPT у сваю публічную пошукавую сістэму, магчыма, прыкладна ў сакавіку 2023 года.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Microsoft reportedly to add ChatGPT to Bing search engine|url=https://www.theguardian.com/technology/2023/jan/05/microsoft-chatgpt-bing-search-engine|work=the Guardian|date=5 January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Microsoft and OpenAI Working on ChatGPT-Powered Bing in Challenge to Google|url=https://www.theinformation.com/articles/microsoft-and-openai-working-on-chatgpt-powered-bing-in-challenge-to-google|work=The Information|date=January 2023}}&lt;/ref&gt;

Сцюарт Коб, дыпламаваны бухгалтар у Англіі і Уэльсе, вырашыў праверыць чат-бот ChatGPT, увёўшы пытанні з узору экзаменацыйнай работы на вэб-сайце ICAEW, а затым увёўшы адказы назад у онлайн-тэст. ChatGPT набраў 42 %, што, хоць і ніжэй за прахадны бал у 55 %, было ацэнена як нядрэнная спроба.&lt;ref&gt;'[https://www.accountingweb.co.uk/tech/tech-pulse/ai-chatbot-falls-just-short-on-accounting-exam?utm_medium=email&amp;utm_campaign=AWUKITP120123&amp;utm_content=AWUKITP120123+CID_f4e1cb340f73ad5307adcf00fca0ed4d&amp;utm_source=internal_cm&amp;utm_term=Read%20more AI chatbot falls just short on accounting exam]' Tom Herbert, Technology editor, 10th January 2023, AccountingWEB&lt;/ref&gt;

Прафесар гісторыі Тэхаскага ўніверсітэта Стывен Мінц піша ў ''Inside Higher Ed'':&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|last=Mintz|first=Steven|date=2023-01-16|title=ChatGPT: Threat or Menace? Are fears about generative AI warranted?|url=https://www.insidehighered.com/blogs/higher-ed-gamma/chatgpt-threat-or-menace|website=Inside Higher Ed|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;blockquote&gt;Прабачце за зманлівы загаловак гэтага паведамлення. Я лічу ChatGPT, генератар тэксту, саюзнікам, а не праціўнікам. Падумайце аб тым, што ўжо можа рабіць праграма:

# Ствараць спісы бібліяграфічных спасылак.
# Дапамагаць студэнтам, вызначаючы тэрміны і тлумачачы складаныя паняцці.
# Вырашаць матэматычныя задачы і адладжваць праграмы крок за крокам.
# Прапаноўваць чарнавікі вучэбных планаў курсаў.
# Выяўляць навуковыя дыскусіі па пэўнай тэме і даследаваць прадметы праз розныя тэарэтычныя прызмы.
# Мадэляваць дакладна арганізаванае апісальнае і аргументаванае пісьмо па пэўных тэмах.&lt;/blockquote&gt;

=== Адмоўныя рэакцыі ===
У сваім меркаванні за снежань 2022 года эканаміст [[Пол Кругман]] напісаў, што ChatGPT паўплывае на попыт на інфармацыйных работнікаў.&lt;ref name=&quot;NYTimesKrugman&quot;&gt;{{Cite web|last=Krugman|first=Paul|date=6 December 2022|title=Does ChatGPT Mean Robots Are Coming For the Skilled Jobs?|url=https://www.nytimes.com/2022/12/06/opinion/chatgpt-ai-skilled-jobs-automation.html|work=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Джэймс Вінцэнт з ''Verge'' разглядаў вірусны поспех ChatGPT як доказ таго, што штучны інтэлект стаў мэйнстрымам.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Журналісты пракаментавалі схільнасць ChatGPT да «галюцынацый».&lt;ref&gt;{{Cite news|title=ChatGPT a 'landmark event' for AI, but what does it mean for the future of human labor and disinformation?|url=https://www.cbc.ca/radio/thecurrent/chatgpt-human-labour-and-fake-news-1.6686210|work=CBC|date=2022}}&lt;/ref&gt; Майк Пэрл з ''Mashable'' пратэставаў ChatGPT з дапамогай некалькіх пытанняў. У адным прыкладзе ён спытаў у ChatGPT пра «самую вялікую краіну ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], акрамя [[Мексіка|Мексікі]]». ChatGPT адказаў, што гэта [[Гватэмала]], але правільны адказ — [[Нікарагуа]].&lt;ref name=&quot;MashableInfo&quot;&gt;{{Cite web|url=https://mashable.com/article/chatgpt-amazing-wrong|title=The ChatGPT chatbot from OpenAI is amazing, creative, and totally wrong|date=3 December 2022|last=Pearl|first=Mike|work=[[Mashable]]}}&lt;/ref&gt; Калі тэлеканал CNBC запытаў у ChatGPT тэкст песні «The Ballad of Dwight Fry», ChatGPT прадставіў прыдуманы тэкст, а не сапраўдны.&lt;ref name=&quot;CNBC&quot;/&gt; Даследчыкі, на якіх спасылаецца ''The Verge'', параўналі ChatGPT са «стахастычным папугаем»&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=OpenAI's new chatbot can explain code and write sitcom scripts but is still easily tricked|url=https://www.theverge.com/23488017/openai-chatbot-chatgpt-ai-examples-web-demo|work=The Verge|date=1 December 2022}}&lt;/ref&gt;, як і прафесар Антон ван дэн Хенгель з Аўстралійскага інстытута машыннага навучання.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Mannix|first=Liam|title=Is AI coming of age – or starting to reach its limits?|url=https://www.smh.com.au/national/is-ai-coming-of-age-or-starting-to-reach-its-limits-20221213-p5c5uy.html|work=The Sydney Morning Herald|date=13 December 2022}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2022 года вэб-сайт пытанняў і адказаў [[Stack Overflow]] забараніў выкарыстанне ChatGPT для стварэння адказаў на пытанні, спаслаўшыся на неадназначны характар адказаў ChatGPT.&lt;ref name=&quot;TheVergeStackOverflow&quot;/&gt; У студзені 2023 года Міжнародная канферэнцыя па машынным навучанні забараніла любое незадакументаванае выкарыстанне ChatGPT або іншых вялікіх моўных мадэляў для стварэння любога тэксту ў прадстаўленых дакументах.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Vincent|first=James|title=Top AI conference bans use of ChatGPT and AI language tools to write academic papers|url=https://www.theverge.com/2023/1/5/23540291/chatgpt-ai-writing-tool-banned-writing-academic-icml-paper|work=The Verge|date=5 January 2023}}&lt;/ref&gt;

[[Эканаміст]] Тайлер Коўэн выказаў заклапочанасць адносна ўплыву на дэмакратыю, спасылаючыся на тое, што здольнасць чалавека пісаць аўтаматызаваныя каментарыі ўплывае на працэс прыняцця новых правілаў.&lt;ref name=&quot;BloombergCowen&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-12-06/chatgpt-ai-could-make-democracy-even-more-messy|title=ChatGPT Could Make Democracy Even More Messy|date=6 December 2022|last=Cowen|first=Tyler|work=[[Bloomberg News]]}}&lt;/ref&gt; ''[[The Guardian]]'' паставіў пад сумнеў, ці можна «сапраўды давяраць» змесціву, знойдзенаму ў Інтэрнэце пасля выпуску ChatGPT, і заклікаў да дзяржаўнага рэгулявання.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=The Guardian view on ChatGPT: an eerily good human impersonator|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2022/dec/08/the-guardian-view-on-chatgpt-an-eerily-good-human-impersonator|work=The Guardian|date=8 December 2022}}&lt;/ref&gt;

У студзені 2023 года, пасля таго як Ніку Кейву даслалі песню, напісаную ChatGPT у стылі Ніка Кейва&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|date=2023-01-17|title='This song sucks': Nick Cave responds to ChatGPT song written in the style of Nick Cave|url=https://www.theguardian.com/music/2023/jan/17/this-song-sucks-nick-cave-responds-to-chatgpt-song-written-in-style-of-nick-cave|website=the Guardian|language=en}}&lt;/ref&gt;, сам аўтар песень адказаў на ''The Red Hand Files''&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-01-16|title=I asked Chat GPT to write a song in the style of Nick Cave and this is what it produced. What do you think?|url=https://www.theredhandfiles.com/chat-gpt-what-do-you-think/|website=The Red Hand Files|language=en-AU}}&lt;/ref&gt; (і пазней быў працытаваны ў ''[[The Guardian]]''), сказаўшы, што акт напісання песні — гэта «справа крыві і нутра… якая патрабуе чагосьці ад мяне, каб спарадзіць новую і свежую ідэю. Гэта патрабуе маёй чалавечнасці». Далей ён сказаў: «Пры ўсёй любові і павазе свету, гэтая песня — лухта, гратэскавы здзек з таго, што такое быць чалавекам, і мне яна не вельмі падабаецца».&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-01-20|title=Are AI-generated songs a 'grotesque mockery' of humanity or simply an opportunity to make a new kind of music? {{!}} Jeff Sparrow|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jan/20/are-ai-generated-songs-a-grotesque-mockery-of-humanity-or-simply-an-opportunity-to-make-a-new-kind-of-music|website=the Guardian|language=en}}&lt;/ref&gt;

Прафесар гісторыі Тэхаскага ўніверсітэта Стывен Мінц піша:&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;blockquote&gt;Я добра ведаю абмежаванні ChatGPT. Што гэта бескарысна на тэмы з менш чым 10 000 цытаванняў. Што фактычныя спасылкі часам бываюць ілжывымі. Што яго здольнасць дакладна спасылацца на крыніцы вельмі абмежаваная. Што сіла яго адказаў хутка змяншаецца ўжо праз пару абзацаў. Гэтаму ChatGPT не хапае этыкі, і ў цяперашні час ён не можа ранжыраваць сайты па надзейнасці, якасці і дакладнасці.&lt;/blockquote&gt;

=== Наступствы для кібербяспекі ===
Check Point Research і іншыя адзначылі, што ChatGPT здольны пісаць фішынгавыя электронныя лісты і [[Шкодная праграма|шкоднасныя праграмы]], асабліва ў спалучэнні з OpenAI Codex.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Why ChatGPT can be dangerous for every internet user – Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/gadgets-news/why-chatgpt-can-be-dangerous-to-every-internet-user/articleshow/96393104.cms|work=The Times of India|date=January 2023|language=en}}&lt;/ref&gt; Генеральны дырэктар стваральніка ChatGPT OpenAI [[Сэм Альтман]] напісаў, што развіццё праграмнага забеспячэння можа прадстаўляць «(напрыклад) велізарную рызыку для кібербяспекі», а таксама працягваў прадказваць, што «мы можам дасягнуць сапраўднага AGI (штучнага агульнага інтэлекту) у наступным дзесяцігоддзі, таму нам трэба вельмі сур’ёзна паставіцца да гэтай рызыкі». Альтман сцвярджаў, што, хоць ChatGPT «відавочна, не блізкі да AGI», трэба «давяраць экспаненце. Плоскі погляд назад, вертыкальны погляд наперад».&lt;ref name=&quot;ZDNET&quot;/&gt;

=== Наступствы для адукацыі ===
У часопісе ''The Atlantic'' Стывен Марке адзначыў, што яго ўплыў на навуковыя колы і асабліва на прыкладныя эсэ яшчэ трэба зразумець.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Marche|first=Stephen|date=2022-12-06|title=The College Essay Is Dead|url=https://www.theatlantic.com/technology/archive/2022/12/chatgpt-ai-writing-college-student-essays/672371/|work=[[The Atlantic]]}}&lt;/ref&gt;

У часопісе ''Nature'' Крыс Стокел-Уокер адзначыў, што выкладчыкі павінны быць занепакоеныя тым, што студэнты выкарыстоўваюць ChatGPT для сваіх работ, і што пастаўшчыкі адукацыі павінны будуць адаптавацца, каб палепшыць крытычнае мысленне і здольнасць разважаць.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stokel-Walker|first=Chris|date=2022-12-09|title=AI bot ChatGPT writes smart essays — should professors worry?|url=https://www.nature.com/articles/d41586-022-04397-7|access-date=2022-12-19|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|doi=10.1038/d41586-022-04397-7|pmid=36494443 |issn=0028-0836 }}&lt;/ref&gt;

Эма Боўман з [[National Public Radio|NPR]] напісала пра небяспеку студэнцкага плагіяту з дапамогай інструмента штучнага інтэлекту, які можа выдаваць неаб’ектыўны або бессэнсоўны тэкст з аўтарытэтным тонам: «Ёсць шмат выпадкаў, калі вы задаяце яму пытанне, і ён дае вам вельмі ўражальны адказ, які проста няправільны».&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Bowman|first=Emma|title=A new AI chatbot might do your homework for you. But it's still not an A+ student|url=https://www.npr.org/2022/12/19/1143912956/chatgpt-ai-chatbot-homework-academia|date=2022-12-19|website=[[NPR]]}}&lt;/ref&gt;

Джаана Стэрн з ''The Wall Street Journal'' апісала махлярства ў сярэдняй школе з дапамогай інструмента, калі вучні адпраўляюць згенераванае эсэ.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ChatGPT Wrote My AP English Essay—and I Passed|url=https://www.wsj.com/articles/chatgpt-wrote-my-ap-english-essayand-i-passed-11671628256|date=2022-12-21|work=[[The Wall Street Journal]]}}&lt;/ref&gt; Прафесар Дарэн Хік з Універсітэта Фурмана распавёў, што заўважыў «стыль» ChatGPT у артыкуле, прадстаўленым студэнтам. Інтэрнэт-дэтэктар GPT сцвярджаў, што тэкст з верагоднасцю 99,9 % створаны камп’ютарам, але ў Хіка не было важкіх доказаў. Аднак студэнт, пра якога ідзе гаворка, прызнаўся ў выкарыстанні GPT падчас сутыкнення і, як следства, праваліў курс.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Students using ChatGPT to cheat, professor warns|url=https://nypost.com/2022/12/26/students-using-chatgpt-to-cheat-professor-warns/|work=The New York Post|date=26 December 2022}}&lt;/ref&gt; Хік прапанаваў палітыку правядзення спецыяльнага індывідуальнага вуснага іспыту па тэме задання, калі студэнт сур’ёзна падазраецца ў прадстаўленні працы, створанай штучным інтэлектам.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Professor warns about chatbot cheating: &quot;Expect a flood&quot;|url=https://www.axios.com/2022/12/26/chatbot-cheating-university-warning-chatgpt|work=Axios|date=26 December 2022}}&lt;/ref&gt; Эдвард Цянь, студэнт старэйшых курсаў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]], стварыў праграму пад назвай «GPTZero», якая вызначае, колькі тэксту згенеравана штучным інтэлектам&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2023-01-17|title=This 22-year-old is trying to save us from ChatGPT before it changes writing forever|work=[[NPR]]|url=https://www.npr.org/sections/money/2023/01/17/1149206188/this-22-year-old-is-trying-to-save-us-from-chatgpt-before-it-changes-writing-for}}&lt;/ref&gt;, каб змагацца з акадэмічным плагіятам.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-01-04|title=Did ChatGPT Write That? A College Student Created an AI Essay Detector|url=https://gizmodo.com/chatgpt-ai-essay-detector-college-princeton-edward-tian-1849946535|work=Gizmodo|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2023-01-04|title=A College Kid Built an App That Sniffs Out Text Penned by AI|work=The Daily Beast|url=https://www.thedailybeast.com/princeton-student-edward-tian-built-gptzero-to-detect-ai-written-essays}}&lt;/ref&gt;

Па стане на 4 студзеня 2023 года Дэпартамент адукацыі Нью-Ёрка абмежаваў доступ да ChatGPT з Інтэрнэту і прылад у дзяржаўных школах.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=NYC Bans Students and Teachers from Using ChatGPT|url=https://www.vice.com/en/article/y3p9jx/nyc-bans-students-and-teachers-from-using-chatgpt|work=www.vice.com|date=January 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-01-04|title=New York City Schools Ban ChatGPT to Head Off a Cheating Epidemic|url=https://gizmodo.com/new-york-city-schools-chatgpt-ban-cheating-essay-openai-1849949384|work=Gizmodo|language=en}}&lt;/ref&gt;

У сляпым тэсце было прызнана, што ChatGPT здаў экзамены на аспіранцкі ўзровень ва [[Універсітэт Мінесоты (Манката)|Універсітэце Мінесоты]] і ў Уортанскай школе Універсітэта Пенсільваніі на здавальняючую адзнаку (C+).&lt;ref&gt;[https://edition.cnn.com/2023/01/26/tech/chatgpt-passes-exams/index.html CNN]&lt;/ref&gt;

=== Этычныя праблемы ў навучанні ===
Расследаванне''[[Time]]'' паказала, што для стварэння сістэмы бяспекі ад таксічнага кантэнту (напрыклад, сэксуальнага гвалту, гвалту, расізму, сэксізму і г.д.), OpenAI выкарыстаў нанятых кенійскіх работнікаў, якія зарабляюць менш за 2 долары ў гадзіну, каб маркіраваць таксічны кантэнт. Гэтыя меткі былі выкарыстаны для навучання мадэлі выяўляць такое змесціва ў будучыні. Працаўнікі падвяргаліся ўздзеянню такога таксічнага і небяспечнага змесціва, што гэта ахарактарызавалі як «катаванне».&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2023-01-18|title=Exclusive: OpenAI Used Kenyan Workers on Less Than $2 Per Hour to Make ChatGPT Less Toxic|url=https://time.com/6247678/openai-chatgpt-kenya-workers/|work=[[The Times]]|language=en|quote=''One Sama worker tasked with reading and labeling text for OpenAI told TIME he suffered from recurring visions after reading a graphic description of a man having sex with a dog in the presence of a young child. “That was torture,” he said.''|access-date=28 студзеня 2023|archive-date=19 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119152814/https://time.com/6247678/openai-chatgpt-kenya-workers/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Аўтсорсінгавым партнёрам OpenAI была кампанія Sama (базуецца ў [[Сан-Францыска|Сан-Францыска, Каліфорнія]]), якая займаецца падрыхтоўкай даных.

== Узломы ==
ChatGPT спрабуе адхіляць запыты, якія могуць парушаць правілы карыстання. Тым не менш, некаторым карыстальнікам удалося ў пачатку снежня 2022 года «узламаць» ChatGPT з дапамогай розных інжынерных метадаў, каб абысці гэтыя абмежаванні: яны паспяхова прымусілі ChatGPT даць інструкцыі, як стварыць [[кактэйль Молатава]] або ядзерную бомбу, або генераваць аргументы ў стылі [[неанацызм]]у.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=OpenAI's new chatbot can explain code and write sitcom scripts but is still easily tricked|url=https://www.theverge.com/23488017/openai-chatbot-chatgpt-ai-examples-web-demo|work=The Verge|date=1 December 2022}}&lt;/ref&gt; Рэпарцёр ''[[Таронта Стар|Toronto Star]]'' не здолеў асабіста дабіцца поспеху ў тым, каб прымусіць ChatGPT выступіць з падбухторваючымі заявамі: ChatGPT падманулі, каб падтрымаць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійскае ўварванне ва Украіну]], але нават калі яго папрасілі падыграць выдуманаму сцэнару, ChatGPT адмовіўся генераваць аргументы на карысць таго, чаму канадскі прэм’ер-міністр [[Джасцін Трудо]] вінаваты ў дзяржаўнай здрадзе.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=I wrote a story about ChatGPT's AI. Then I dared it to write a better one|url=https://www.thestar.com/news/canada/2022/12/10/i-wrote-a-story-about-chatgpts-ai-then-i-dared-it-to-write-a-better-one.html|work=[[Toronto Star]]|date=10 December 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=An AI chatbot went viral. Some say it's better than Google; others worry it's problematic.|url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/chatgpt-ai-chatbot-viral-rcna59628|work=NBC News|date=December 2022}}&lt;/ref&gt;

== Выкарыстанне ==
ChatGPT выкарыстоўвалі для стварэння ўводных раздзелаў і анатацый навуковых артыкулаў. У некалькіх артыкулах ChatGPT пазначаны як сааўтар.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ChatGPT Listed as “Co-Author” For Several Scientific Papers|url=https://mindmatters.ai/2023/01/chatgpt-listed-as-co-author-for-several-scientific-papers/|accessdate=2025-11-20|work=mindmatters.ai}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=AI Co-authorship in Academic Publishing|url=https://project-rachel.4open.science/Rachel.So.AI.Co-authorship.in.Academic.Publishing.pdf|accessdate=2025-11-20|work=project-rachel.4open.science}}&lt;/ref&gt;

Навуковыя часопісы па-рознаму адрэагавалі на ChatGPT. Некаторыя з іх, уключаючы Nature і JAMA Network, «патрабуюць ад аўтараў раскрыцця інфармацыі пра выкарыстанне інструментаў генерацыі тэксту і забараняюць уносіць як сааўтара вялікую моўную мадэль (LLM), такую ​​як ChatGPT». У студзені 2023 года часопіс Science «поўнасцю забараніў» выкарыстанне тэксту, створанага з дапамогай LLM, ва ўсіх сваіх часопісах;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ChatGPT|url=https://www.boxerlaw.com/wp-content/uploads/2023/04/ChatGPTWikipedia4.10.23.pdf|accessdate=2025-11-20|work=www.boxerlaw.com}}&lt;/ref&gt; аднак гэтая палітыка была ўведзена толькі каб даць супольнасці час вызначыць, як выглядае прымальнае выкарыстанне. З ліпеня 2025 года часопіс Science чакае, што аўтары будуць цалкам публікаваць інфармацыю пра тое, які змест, створаны з дапамогай ШІ, выкарыстоўваецца ў іх працах.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Artificial Hallucinations in ChatGPT: Implications in Scientific Writing|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9939079/|accessdate=2025-11-20|work=pmc.ncbi.nlm.nih.gov}}&lt;/ref&gt;

У адным даследаванні аналізаваліся адказы ChatGPT на 517 пытанняў па праграмнай інжынерыі ці праграмаванні, падрыхтаваных на Stack Overflow, на карэктнасць, паслядоўнасць, паўнату і сцісласць. Было выяўлена, што 52% адказаў змяшчалі недакладнасці, а 77% былі шматслоўнымі. Іншае даследаванне, прысвечанае прадукцыйнасці GPT-3.5 і GPT-4 у перыяд з сакавіка да чэрвеня 2024 года, паказала, што прадукцыйнасць пры вырашэнні такіх аб’ектыўных задач, як вызначэнне простых лікаў і генерацыя выканальнага кода, значна адрознівалася.   

Рынак ШІ у сферы нерухомасці перажывае бурны рост: паводле прагнозаў, ён вырасце з 437,65 млн долараў ЗША ў 2024 годзе да больш за 1,3 млрд долараў ЗША да 2034 года. Гэтая імклівая дынаміка адлюстроўвае растучую ролю ШІ ў інвестыцыях у нерухомасць, яе кіраванні і здзяйсненні здзелак.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=ChatGPT for Real Estate|url=https://leni.co/help-articles/real-estate-ai/|accessdate=2025-11-20|work=leni.co}}&lt;/ref&gt;

Многія кампаніі ўкаранілі ChatGPT і аналагічныя тэхналогіі чат-ботаў у свае прадукты. Гэтыя змены прывялі да значнага росту каштоўнасці кампаній.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=BuzzFeed Stock (BZFD) Triples on Plans to Embrace OpenAI for Content|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-01-26/buzzfeed-bzfd-triples-on-plans-to-embrace-openai-for-content|accessdate=2025-11-20|work=www.bloomberg.com}}&lt;/ref&gt; Агенцтва Reuters звязвае гэты скачок з роляй ChatGPT у ператварэнні штучнага інтэлекту ў моднае слова на Уолл-стрыт. Дзякуючы «эфекту ChatGPT» рознічныя інвестары павысілі кошты на крыптавалютныя актывы, звязаныя з ШІ, нягледзячы на тое, што агульны рынак крыптавалют знаходзіўся ў «мядзведжым» трэндзе, і знізіўся інтарэс інстытуцыйных інвестараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=The influence of ChatGPT on artificial intelligence related crypto assets: Evidence from a synthetic control analysis|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1544612323003653|accessdate=2025-11-20|work=www.sciencedirect.com}}&lt;/ref&gt;

Укараненне ChatGPT у адукацыйную сферу было хуткім, але спачатку ён быў забаронены некалькімі ўстановамі. Патэнцыйныя перавагі ўключаюць паляпшэнне персаналізаванага навучання, павышэнне прадуктыўнасці вучняў, дапамогу ў правядзенні мазгавых штурмаў, абагульненні і развіцці навыкаў моўнай граматнасці. Вучні ў цэлым станоўча адносяцца да яго, але пэўныя меркаванні выкладчыкаў і студэнтаў значна розняцца.  

Першыя тры месяцы даступнасці ChatGPT публіцы, на Amazon з’явіліся сотні кніг, у якіх ён быў адзначаны як аўтар або сааўтар, а таксама былі прадстаўлены ілюстрацыі, створаныя іншымі мадэлямі штучнага інтэлекту, такімі як Midjourney.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Focus: ChatGPT launches boom in AI-written e-books on Amazon|url=https://www.reuters.com/technology/chatgpt-launches-boom-ai-written-e-books-amazon-2023-02-21/|accessdate=2025-11-20|work=www.reuters.com}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==

* [[Антрапамарфізм|Антрапамарфізм камп’ютараў]]
* [[Тэст Цьюрынга]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт|chat.openai.com/chat}}
* [[arxiv:2203.02155|White paper]] пра InstructGPT, папярэднік ChatGPT
* [https://www.wsj.com/articles/chatgpt-wrote-my-ap-english-essayand-i-passed-11671628256 ChatGPT Wrote My AP English Essay—and I Passed] (WSJ, відэа, 21 снежня 2022)
* {{YouTube|s1Uu-DS3O2E|ChatGPT - это революция в образовании. Владимир Спиваковский об образовании в XXI веке|logo=1}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Апрацоўка натуральнай мовы]]
[[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Чат-боты]]</text>
      <sha1>ltxv10yv6vnketbn46cpc1nzxoi8lds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ніка Георгіеўна Турбіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>736833</id>
    <revision>
      <id>5129372</id>
      <parentid>5086141</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Culamar</username>
        <id>102133</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гібель */</comment>
      <origin>5129372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28797" sha1="cmkr3k9l2nieg76o8ppzsu9t9rtk1af" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Турбіна (значэнні)}}
{{Пісьменнік}}
'''Ніка Георгіеўна Турбіна''' ({{Lang-uk|Ніка Георгіївна Турбіна}}, пры нараджэнні — '''Торбіна'''; {{Н|ж}} [[17 снежня]] [[1974]], [[Ялта]], [[Крымская вобласць]], [[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Украінская ССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — [[11 мая]] [[2002]], [[Масква]], [[Расія]]) — савецкая і расійская паэтэса, вядомая вершамі, напісанымі і выдадзенымі ў дзяцінстве.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў [[Ялта|Ялце]]. Маці — мастачка Мая Ніканоркіна, бацька — акцёр Георгій Торбін&lt;ref name=&quot;ratner&quot;&gt;{{Кніга|аўтар= Александр Ратнер|загаловак= Тайны жизни Ники Турбиной («Я не хочу расти…»)|выдавецтва= АСТ|год=2018|месца= М.|старонак= 704|isbn= 978-5-17-982436-7}}&lt;/ref&gt;. Ад бацькі атрымала прозвішча Торбіна, якая пазней стала асновай яе псеўданіма. Бацькі неўзабаве рассталіся, Ніка вырасла ў сям’і маці, з бабуляй Людмілай Карпавай і дзедам, Анатолем Ігнатавічам Ніканоркіным, медыкам па адукацыі, пісьменнікам-франтавіком і сябрам [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|А. Т. Твардоўскага]]. На той момант была адзіным дзіцем. Сям’я была цесна звязана з мастацтвам, Ніцы з дзяцінства чыталі вершы, асабліва вялікі ўплыў на яе аказалі вершы знаёмага яе маці [[Андрэй Андрэевіч Вазнясенскі|Андрэя Вазнясенскага]]. Існавалі чуткі, быццам ён сапраўдны бацька Нікі, аднак і пасведчанне аб нараджэнні, і ўспаміны знаёмых гэта абвяргаюць&lt;ref name=&quot;ratner&quot; /&gt;. Мая таксама пісала вершы, хоць нідзе іх не публікавала&lt;ref name=&quot;ratner&quot; /&gt;.

З ранняга дзяцінства пакутавала астмай і, па сведчанні родных, часта не спала начамі. З чатырох гадоў, падчас бяссонніцы, прасіла запісваць маці і бабулю вершы, якія, па яе словах у пераказе родных, ёй казаў [[Бог]]. Сама яна пісаць тады яшчэ не ўмела (а пазней пісала з сур’ёзнымі граматычнымі памылкамі).

У 1981 годзе бабуля Нікі паказала яе вершы вядомаму пісьменніку Юліяну Сямёнаву, які спачатку не паверыў, што іх напісала дзіця. Па рэкамендацыі Сямёнава іх надрукавала газета «[[Камсамольская праўда]]»&lt;ref name=&quot;KP&quot;&gt;{{артыкул|url=http://www.kp.ru/daily/24413.4/585897/ |выданне=Комсомольская Правда |тып=газета |загаловак=Бабушка Ники Турбиной: «По ночам она шептала стихи. И хотела быть такой, как все…» |год=2009 |месяц=12 |чысло=17}}&lt;/ref&gt;. Тады ж маці прыдумала ёй літаратурны псеўданім «Ніка Турбіна». У далейшым у розных дакументах фігуравала то адно, то другое прозвішча, пакуль пры атрыманні пашпарта Ніка не ўзяла прозвішча «Турбіна» афіцыйна.

У 1983 годзе, калі Турбінай споўнілася 9 гадоў, у Маскве выйшаў першы зборнік яе вершаў ''«Чарнавік»''. Кніга была пасля перакладзеная на 12 моў&lt;ref&gt;[http://starat.narod.ru/poems/mod/turbina/nika2.htm Ника Турбина] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090506142922/http://starat.narod.ru/poems/mod/turbina/nika2.htm |date=6 мая 2009 }}, Проект «Старатель» (дайджест).&lt;/ref&gt;. Прадмову да яе напісаў [[Яўген Аляксандравіч Еўтушэнка|Яўген Еўтушэнка]]. Дзякуючы яго падтрымцы Турбіна ўвайшла ў літаратурныя колы Масквы і ў 10 гадоў змагла прыняць удзел у міжнародным паэтычным фестывалі «Паэты і зямля» (у рамках [[Венецыянская біенале|Венецыянскага біенале]]). Там ёй быў прысуджаны прыз «Залаты леў».

У 1983 годзе Еўтушэнка зняў Турбіну ў фільме «Садок».

З 1985 года, калі Турбінай было 11 гадоў, маці пераехала ў Маскву, у другі раз выйшла замуж і нарадзіла другую дачку — Марыю. Пазней Ніка Турбіна таксама была перавезена ў Маскву, дзе наведвала школу № 710. Па ўласных успамінах, вучылася яна дрэнна і часта бунтавала супраць настаўнікаў.

У 1987 годзе Турбіна пабывала ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе сустракалася з [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|Іосіфам Бродскім]] — пра гэта вядома толькі са слоў бабулі, якая тройчы апавядала гэтую гісторыю па-рознаму. Між тым амерыканскія лекары заявілі бабулі, што пры такой нагрузцы дзіцяці неабходныя кансультацыі псіхолага&lt;ref&gt;{{артыкул|url=http://gazeta.aif.ru/online/aif/1139/15_01 |аўтар=Полина Молоткова |загаловак=Жизнь и смерть вундеркинда |выданне=Аргументы и Факты |тып=газета |выпуск=34 (1139) |чысло=21 |месяц=08 |год=2002}}&lt;/ref&gt;.

У 1989 годзе ва ўзросце 15 гадоў Турбіна сыграла ў мастацкім фільме рэжысёра Аян Шахмаліевай «Гэта было ля мора». Публічна свае вершы да таго часу ўжо не чытала, аднак нейкі час працягвала пісаць. Яе другі і апошні зборнік, «Ступеньки вверх, ступеньки вниз…», выйшаў у 1990 годзе пры падтрымцы Дзіцячага фонду, ад якога яна таксама атрымлівала імянную стыпендыю&lt;ref name=&quot;ratner&quot;/&gt;. Да таго часу Яўген Еўтушэнка ўжо перастаў заступацца за яе і больш не меў зносіны з яе сям’ёй — ён лічыў, што мама і бабуля Турбінай спрабуюць выцягнуць з яго грошы&lt;ref name=&quot;ratner&quot; /&gt;.

=== Далейшае жыццё ===
Па яе ўласных успамінах, Турбіна цяжка перажывала страту папулярнасці і цікавасці публікі. Па ўспамінах знаёмых, ужо ў старэйшых класах Турбіна пачала весці «багемны» лад жыцця: выпівала, часта заводзіла раманы, падоўгу не жыла дома&lt;ref name=&quot;ratner&quot;/&gt;, рэзала вены. Спадзеючыся ўвасобіць сваю мару стаць актрысай, яна пачала вучыцца ва [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|УДIКе]] у майстэрні [[Армен Барысавіч Джыгарханян|Джыгарханяна]], але праз год кінула вучобу, расчараваўшыся ў ёй.

У 1990 годзе Турбіна пазнаёмілася з псіхіятрам Джавані Мастрапаола, які выкарыстаў нетрадыцыйную методыку і лячыў пацыентаў з дапамогай мастацтва, у тым ліку выкарыстаў яе вершы. Па яго запрашэнні яна з’ехала ў [[Швейцарыя|Швейцарыю]] ў [[Лазана|Лазану]] і стала з ім фактычна жыць сумесна, нягледзячы на розніцу ва ўзросце — яму было 76 гадоў, а ёй — 16 гадоў. Праз год іх раман спыніўся, і Турбіна вярнулася ў Расію&lt;ref name=&quot;ratner&quot;/&gt;.

Па вяртанні Турбінай не атрымлівалася знайсці прыдатную працу. У 1994 годзе яна без экзаменаў была прынята ў Маскоўскі інстытут культуры. Курс вяла Алена Галіч, дачка Аляксандра Галіча, якая стала яе ўлюбёнай выкладчыцай і блізкай сяброўкай. Пры тым, што на той момант у Турбінай была адчувальна парушаная псіхіка, няважная каардынацыя і ненадзейная памяць, першыя паўгода яна правучылася вельмі добра і зноў пісала вершы. 17 снежня, у дзень свайго 20-годдзя, Турбіна, якая ўжо не раз «зашывалася», сарвалася. У Алены Галіч захоўваюцца напісаныя яе рукой заявы: «Я, Ніка Турбіна, даю слова сваёй выкладчыцы Алёне Галіч, што больш піць не буду». Але ў канцы першага курса, незадоўга да экзаменаў, Турбіна з’ехала ў Ялту да Косці, хлопцу, з якім сустракалася ўжо некалькі гадоў. Да экзаменаў яна не вярнулася. Аднавіцца ў Інстытуце атрымлася не адразу і толькі на завочнае аддзяленне. З Косцяй яна рассталася&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;[http://www.found-helenaroerich.ru/deti/new_epohe/nika_t.php ''Мишина Е. Е.'' Реквием для Ники Турбиной. Дети Нового сознания нуждаются в защите // Культура и время. — 2006. — № 3 (21).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120219213518/http://www.found-helenaroerich.ru/deti/new_epohe/nika_t.php |date=19 лютага 2012 }} — С. 219.&lt;/ref&gt;.

У маі 1997 года Турбіна ўпершыню ўпала з вялікай вышыні, але засталася жывая. Падчас сваркі з сябрам, спрабуючы спалохаць яго, яна павісла звонку на агароджы балкона і сарвалася. Падаючы, зачапілася за дрэва. Была зламаная ключыца, пашкоджаны хрыбетнік. Галіч дамовілася, што Турбіна на тры месяцы ляжа ў спецыяльную амерыканскую Клініку. Каб атрымаць зніжкі, была сабрана вялікая колькасць подпісаў. Але маці Турбінай раптам забрала яе ў [[Ялта|Ялту]], дзе яна трапіла ў псіхіятрычную бальніцу — яе забралі пасля вар’яцкага [[Эпілепсія|прыпадку]], чаго раней з ёй не здаралася&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;/&gt;.

У канцы 1990-х Турбіна падоўгу нідзе не працавала, але ўдзельнічала ў тэатральнай самадзейнасці, пісала сцэнары для дзіцячых паказаў. У 2000 годзе спрабавала запусціць тэлевізійны праект аб няўдалых [[Самагубства|самагубцах]]. Свае дзіцячыя вершы яна ўжо дрэнна памятала да таго часу. Вяла дзённікі, месцамі аформленыя як [[верлібр]] — сапраўднасць гэтых дзённікаў знаходзіцца пад сумневам&lt;ref name=&quot;ratner&quot;/&gt;.

=== Гібель ===
Паэтка загінула, зваліўшыся з падваконніка адкрытага акна пятага паверха ўвечары 11 мая 2002 года. Паказанні сведак сыходзяцца на тым, што гібель Турбінай была не самагубствам, а няшчасным выпадкам&lt;ref&gt;[https://www.starhit.ru/story/jizn-moya-chernovik-kak-alchnaya-mat-i-staryiy-psihiatr-izvraschenets-sgubili-niku-turbinu-v-27-260734/ «Жизнь моя — черновик». Как алчная мать и старый психиатр-извращенец сгубили Нику Турбину в 27]&lt;/ref&gt;. Алёна Галіч дамаглася, каб прах яе 27-гадовай вучаніцы пасля крэмацыі быў пахаваны на Ваганькаўскіх могілках&lt;ref&gt;[https://augustnews.ru/nika-turbina-chto-zhe-proizoshlo-s-genialnoj-devochkoj/ Ника Турбина: Что же произошло с гениальной девочкой]&lt;/ref&gt;, насуперак жаданню Маі павезці цела ў Ялту.

Многія адзначаюць, што псіхіка дзіцяці не вытрымала нагрузак і выпрабаванні славай, а затым забыцця. Так, [[Дзмітрый Львовіч Быкаў|Дзмітрый Быкаў]] пісаў&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=https://iz.ru/news/329156 |аўтар=Дмитрий Быков |загаловак=Где пророк, там и порок? |тып=газета |выданне=Известия |чысло=27 |месяц=09 |год=2007 |archive-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820141010/https://iz.ru/news/329156 }}&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;
Алкаголікамі, бабнікамі ці нават, чым чорт не жартуе, ашуканцамі пісьменнікі становяцца толькі тады, калі ім не пішацца. Гэта само па сабе страшны стрэс, і кампенсаваць яго любымі іншымі заняткамі не атрымліваецца. ''&lt;…&gt;'' ''і тое ж адбываецца з маладой паэткай Нікай'' ''Турбінай, якая выскачыла з акна пасля дзесяці гадоў дэпрэсіі'', і колькі яшчэ народу спілася або скурылася, адчуваючы вычэрпванне персанальнага кастальскага ключа&lt;ref&gt;Кастальский ключ ([[Кастальский источник]]) — посвящённый богу [[Аполлон]]у родник на горе [[Парнас (гора в Греции)|Парнас]], источник вдохновения.&lt;/ref&gt;, — не пералічыць.
&lt;/blockquote&gt;Маці перажыла Ніку турбіну на 8 гадоў і памерла ў 2010 годзе. Бабуля — у 2014 годзе. Пасля іх смерці архіў з рукапісамі і лістамі Турбінай быў перададзены Аляксандру Ратнеру, аўтару яе біяграфіі.

== Ацэнкі творчасці ==
Яшчэ пры жыцці Турбіна стала неадназначнай фігурай&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.zn.ua/3000/3760/38415/ |аўтар=Яна Дубинянская |загаловак=Жизнь как черновик. Год назад погибла Ника Турбина |тып=газета |выданне=Зеркало Недели |нумар=17 (442) |чысло=8—16 |месяц=05 |год=2003 |access-date=2010-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124155712/http://www.zn.ua/3000/3760/38415/ |archive-date=2010-01-24 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Узнікала пытанне, ці сама Ніка пісала вершы або з дапамогай сваякоў. Нават яе заступнік Юльян Сямёнаў пры першым знаёмстве з вершамі засумняваўся ў аўтарстве дзяўчынкі. У адказ на падобныя абвінавачванні Турбіна апублікавала верш «Не я пішу свае вершы?» (1982).

Некаторыя крытыкі лічылі вершы Турбінай слабымі і пераацэненымі з-за ўзросту аўтара. Так, паэт Валянцін Берастаў лічыў, што вершы Нікі Турбінай — гэта «дарослыя вершы не вельмі таленавітай жанчыны». Юрый Багамолаў у сваім інтэрв’ю «Расійскай газеце» адзначае, што Ніка Турбіна — феномен зорнай папулярнасці, а не літаратуры&lt;ref&gt;{{артыкул|спасылка=http://www.rg.ru/2007/07/06/bogomolov.html |аўтар=Юрий Богомолов |загаловак=Плюс звездофикация всей страны |тып=газета |выданне=Российская газета |нумер=4406 |чысло=6 |месяц=06 |год=2007 |archive-date=2009-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090306081620/http://www.rg.ru/2007/07/06/bogomolov.html }}&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;
…Жыла-была дзяўчынка на поўдні СССР. У яе выявіўся дар пісаць вершы. Калі адцягнуцца ад узросту аўтара, то не цяжка заўважыць, што дар дзяўчынкі Нікі быў невялікі.
&lt;/blockquote&gt;Разам з тым вершы Турбінай высока ацэньвалі Юльян Сямёнаў, [[Яўген Аляксандравіч Еўтушэнка|Яўген Еўтушэнка]], Алена Камбурава і многія іншыя яе калегі па літаратурным цэху. Многія адзначалі артыстызм, з якім Турбіна чытала свае вершы. На думку Аляксандра Ратнера, у яе выкананні вершы ўспрымаюцца значна лепш, чым у выглядзе тэксту&lt;ref name=&quot;ratner&quot;/&gt;.

У 2018 годзе Аляксандр Ратнер, даследчык творчасці Турбінай і блізкі знаёмы яе сям’і, апублікаваў яе падрабязную біяграфію «Таямніцы жыцця Нікі Турбіной», у 2020 годзе — працяг, «Ніка Турбіна і каля яе». У ёй, прааналізаваўшы ўспаміны знаёмых і захаваліся чарнавікі і рукапісы, ён прыходзіць да высновы, што далёка не ўсе вершы, апублікаваныя пад імем Нікі, напісаныя ёю самой. На яго думку, большая частка вершаў ці ўяўляе сабой суаўтарства Нікі і яе маці Маі, дапісвае нарыхтоўкі дачкі, або напісаны Маяй цалкам і выдадзены за Нікіны. Ён таксама прыйшоў да высновы, што сям’я Нікі эксплуатавала яе дзеля славы і заробку, нашкодзіўшы пры гэтым здароўю і псіхіцы дзіцяці&lt;ref name=&quot;ratner&quot;/&gt;. Пры гэтым версіі пра самагубства Нікі і пра тое, што яе сапраўдным бацькам быў Вазнясенскі, кніга Ратнера абвяргае як міфы. Кніга атрымала прэмію імя Эрнэста Хэмінгуэя.

== Узнагароды ==
* Залаты леў — 1984 год.

== У культуры ==
Жыцця і творчасці турбінай прысвечаны дакументальныя фільмы «Тры палёты Нікі Турбінай» і «Ніка Турбіна: апошні палёт».

У 2009 годзе на радзіме паэткі, у горадзе [[Ялта]], на будынку гарадской школы № 12&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120709205949/kianews.com.ua/images/fotobaza/14776/1.JPG?1261122274 КИА, фото школы].&lt;/ref&gt; была ўстаноўлена мемарыяльная дошка ў гонар 35-й гадавіны з дня нараджэння Нікі Турбінай&lt;ref&gt;[https://archive.today/20120711091826/kianews.com.ua/images/fotobaza/14776/2.JPG?1261122278 КИА, фото мемориальной доски].&lt;/ref&gt;. З гэтай ініцыятывай выступіла грамадская арганізацыя «Клуб сяброў Ялты», а яе аўтар — мастачка Інга Бурын. Таксама ў цяперашні час кіраўніцтва арганізацыі вядзе з уладамі Ялты перамовы аб стварэнні помніка і музея паэткі&lt;ref name=&quot;crimea&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=http://www.nr2.ru/crimea/261042.html |аўтар=Сима Максимова |загаловак=В Ялте установят памятную доску Нике Турбиной |выданне=РИА «Новый Регион» — Крым (со ссылкой на «Ялтинский курьер») |чысло=11 |месяц=12 |год=2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523164150/http://www.nr2.ru/crimea/261042.html |archive-date=2013-05-23 }}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе псіхадэлічны Расійскі панк-праект «Дырокол» прысвяціў Ніцы песню «Турбина» (у прыпеве выкарыстоўваецца яе верш «Блаславі мяне, радок»).

У 2022 годзе выйшаў мастацкі фільм «Ніка» пра жыццё паэткі. Ролю Нікі выканала Лізавета Янкоўская, ролю Маі — Ганна Міхалкова. З-за забароны праваўладальнікаў у фільме не выкарыстоўваліся вершы Турбінай.

== Творы ==
* ''Ника Турбина'' Черновик: Первая книга стихов / Предисл. Евг. Евтушенко. — {{М.}}: Молодая гвардия, 1984. — 63 с. — Мягкий переплёт, уменьшенный формат. — Тираж 30 000 экз.
* ''Ника Турбина'' Ступеньки вверх, ступеньки вниз… / Предисловие А. Д. Лиханова; илл. М. Розова. — {{М.}}: Дом, 1991. — 190 с., илл. 2 — издание. Мягкий переплёт, уменьшенный формат. — Тираж 20 000 экз.
* ''Ника Турбина'' Ступеньки вверх, ступеньки вниз… — {{М.}}: Дом, 1990.
* ''Ника Турбина'' Чтобы не забыть: Стихотворения, записки / Составление, предисловие А. Ратнера. — Днепропетровск: Издательство «Монолит», 2004. — 344 с., илл.
* ''Ника Турбина'' Стала рисовать свою судьбу: Стихотворения, записки / Составление, предисловие А. Ратнера. — {{М.}}: Зебра Е, 2011. — 480 с. — Твёрдый переплёт, обычный формат. — Тираж 1800 экз.
{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://nika-turbina.ru.gg/ Ника Турбина «Жизнь моя — черновик…» ''(проект «памяти поэта Ники Турбиной»)'']
* [https://web.archive.org/web/20070105003816/http://turbina.felodese.org/ Раздел о Нике Турбиной на сайте Сергея Коломийца]
* [http://community.livejournal.com/nikaturbina/ Сообщество в ЖЖ — о Нике Турбиной]
* [http://www.45parallel.net/nika_turbina/ А. Ратнер «Голос мой оборвался болью…»]
* [http://www.found-helenaroerich.ru/deti/new_epohe/nika_t.php Е. Е. Мишина. Реквием для Ники Турбиной. Дети Нового сознания нуждаются в защите ''(Культура и время. — 2006. — № 3(21). — С. 219.)'']
* Георгиев Павел Валентинович Детство и дети в СССР: поэзия Ники Турбиной и «борьба за мир» (по материалам газетных сообщений) // «Детство в научных, образовательных и художественных текстах: Опыт прочтения и интерпретации»(Материалы международного круглого стола. Казань. 2010.)
* Николай Плясов. Книга «Пшенная каша детства» (глава «Старший брат» — о встрече с Никой Турбиной). Симферополь. «Таврида», 2011.
* [http://www.library.ru/2/lit/sections.php?a_uid=72 Ника Турбина на library.ru]
* [http://www.nturbina.ru/ Сайт о Нике Турбиной]
* [http://www.staratel.com/poems/mod/turbina/chernovik.htm «Черновик»]
* [https://web.archive.org/web/20111012161334/http://turbina.felodese.org/p1.html «Черновик» (2-й вариант)]
* [http://www.staratel.com/poems/mod/turbina/stupenki.htm «Ступеньки вверх, ступеньки вниз…»]
* [https://web.archive.org/web/20111029034900/http://turbina.felodese.org/p2.html «Ступеньки вверх, ступеньки вниз…» (2-й вариант)]
* [http://www.felodese.org/forum/index.php?t=134&amp;o=0&amp;st=all Аудиозаписи: Ника читает свои стихи] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120110035149/http://www.felodese.org/forum/index.php?t=134&amp;o=0&amp;st=all |date=10 студзеня 2012 }} Архивная копия от 10 января 2012 на Wayback Machine
* [http://www.staratel.com/poems/mod/turbina/english.htm Nika Turbina in English]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-04-09}}

{{DEFAULTSORT:Турбіна Ніка Георгіеўна}}
[[Катэгорыя:Загінулі ў выніку падзення з вышыні]]
[[Катэгорыя:Дзеці-пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Паэты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Паэтэсы]]
[[Катэгорыя:Паэты Расіі]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>cmkr3k9l2nieg76o8ppzsu9t9rtk1af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739286</id>
    <revision>
      <id>5129531</id>
      <parentid>5127599</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Красавік */</comment>
      <origin>5129531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15119" sha1="pp7o49ivq6780j0vouz9wrxa5qc8m0i" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}}
{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

'''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]].

Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}&lt;/ref&gt;

Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]].

== Падзеі ==

=== Студзень ===
[[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]]
* [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]].
* [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай.
* [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]].
* [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]].
* [[17 студзеня]]:
** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]].
** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]].
* [[18 студзеня]]:
** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]].
** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]].
* [[22 студзеня]]:
** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін.
** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]].
* [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]].
* [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый.
* [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]].

=== Люты ===
[[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]]
[[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]]
* [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]].
* [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]].
* [[6 лютага]]:
** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]].
** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе.
* [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту.
* [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў.
* [[19 лютага]]:
** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]].
** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е.
* [[20 лютага]]:
** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].
** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні.
* [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]].
* [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам.
* [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е.

=== Сакавік ===
* [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а.
* [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]».
* [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а.
* [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у.
* [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]].
* [[16 сакавіка]]:
** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е.
** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне.
* [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
* [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]].
* [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]].

=== Красавік ===
[[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&amp;nbsp;красавіка.]]
* [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі.
* [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]].
* [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу.
* [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]).
* [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]].
* [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]].
* [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіўтзакладнікаў]].

=== Жнівень ===
* [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі.

== Нарадзіліся ==
{{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}}

== Памерлі ==
{{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}}
* [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі.
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка.
* [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч.
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана.
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2026| ]]</text>
      <sha1>pp7o49ivq6780j0vouz9wrxa5qc8m0i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129532</id>
      <parentid>5129531</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:49:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Красавік */</comment>
      <origin>5129532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15118" sha1="gqre317kzwmpfwyddncu78mfrn8pwps" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}}
{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

'''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]].

Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}&lt;/ref&gt;

Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]].

== Падзеі ==

=== Студзень ===
[[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]]
* [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]].
* [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай.
* [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]].
* [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]].
* [[17 студзеня]]:
** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]].
** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]].
* [[18 студзеня]]:
** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]].
** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]].
* [[22 студзеня]]:
** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін.
** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]].
* [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]].
* [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый.
* [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]].

=== Люты ===
[[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]]
[[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]]
* [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]].
* [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]].
* [[6 лютага]]:
** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]].
** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе.
* [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту.
* [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў.
* [[19 лютага]]:
** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]].
** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е.
* [[20 лютага]]:
** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].
** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні.
* [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]].
* [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам.
* [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е.

=== Сакавік ===
* [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а.
* [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]».
* [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а.
* [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у.
* [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]].
* [[16 сакавіка]]:
** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е.
** [[16 сакавіка]]: На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне.
* [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
* [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]].
* [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]].

=== Красавік ===
[[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&amp;nbsp;красавіка.]]
* [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі.
* [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|двухтыднёвае перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]].
* [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу.
* [[11 красавіка]]: Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]).
* [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]].
* [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]].
* [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]].

=== Жнівень ===
* [[12 жніўня]]: [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|Поўнае сонечнае зацьменне]], якое часткова можна будзе назіраць на тэрыторыі Беларусі.

== Нарадзіліся ==
{{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}}

== Памерлі ==
{{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}}
* [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі.
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка.
* [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч.
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана.
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2026| ]]</text>
      <sha1>gqre317kzwmpfwyddncu78mfrn8pwps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Worldcoin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746033</id>
    <revision>
      <id>5129426</id>
      <parentid>4853867</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка, афармленне</comment>
      <origin>5129426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7200" sha1="ne4dbrgz2k74y79rx330835ahnqs8a9" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}

'''Worldcoin''' — [[крыптавалюта]] на аснове здымкаў радужнай абалонкі, распрацаваная кампаніяй Tools for Humanity.&lt;ref name = &quot;coinmarketcap&quot;&gt;{{Cite web|url=https://coinmarketcap.com/currencies/worldcoin-org/ |title = Worldcoin price today, WLD to USD live price, marketcap and chart {{!}} CoinMarketCap|access-date = 8 August 2023|website=CoinMarketCap}}&lt;/ref&gt; Кампанія была заснавана ў 2019 годзе выканаўчым дырэктарам [[OpenAI]] [[Сэм Альтман|Сэмам Альтманам]], Максам Новендстэрнам і Алексам Бланія, і падтрымліваецца венчурным фондам {{Не перакладзена 5|Andreessen Horowitz|Andreessen Horowitz|en|Andreessen Horowitz}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mascellino |first=Alessandro |date=2023-02-13 |title=Iris biometrics crypto project Worldcoin reportedly looks for $120M investment {{!}} Biometric Update |url=https://www.biometricupdate.com/202302/iris-biometrics-crypto-project-worldcoin-reportedly-looks-for-120m-investment |access-date=2023-04-14 |website=www.biometricupdate.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Loizos |first=Connie |date=2023-03-08 |title=Worldcoin, co-founded by Sam Altman, is betting the next big thing in AI is proving you are human |url=https://techcrunch.com/2023/03/07/worldcoin-cofounded-by-sam-altman-is-betting-the-next-big-thing-in-ai-is-proving-you-are-human/ |access-date=2023-04-14 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Nieva |first1=Richard |last2=Sethi |first2=Aman |date=2022-04-21 |title=Worldcoin Promised Free Crypto If They Scanned Their Eyeballs With “The Orb.” Now They Feel Robbed. |url=https://www.buzzfeednews.com/article/richardnieva/worldcoin-crypto-eyeball-scanning-orb-problems |access-date=2023-05-27 |website=BuzzFeed News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Guo |first=Eileen |last2=Renaldi |first2=Adi |date=2022-04-06 |title=Deception, exploited workers, and cash handouts: How Worldcoin recruited its first half a million test users |url=https://www.technologyreview.com/2022/04/06/1048981/worldcoin-cryptocurrency-biometrics-web3/ |access-date=2023-05-27 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=You Can Get This Free Crypto—If the ‘Orb’ Scans Your Eye |date=2021-10-21 |website={{Не перакладзена 5|Wired|Wired|en|Wired (magazine)}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629192434/https://www.wired.com/story/get-free-crypto-orb-scans-eye/ |archive-date=2023-06-29 |url-status=live |url=https://www.wired.com/story/get-free-crypto-orb-scans-eye/}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Worldcoin быў запушчаны кампаніяй Tools for Humanity (TFH), заснаванай Сэмам Альтманам, Максам Новендстэрнам і Алексам Бланія ў 2019 годзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 2021 годзе кампанія заявіла, што яе токен (WLD) прызначаны для падтрымання глабальнай інтэрнэт-эканомікі, але ён не будзе даступны ў ЗША. Гэта крыптавалюта на базе [[Ethereum]] (Layer 2) са сваёй уласнай эканомікай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://fortune.com/crypto/2023/03/21/sam-altman-orb-scan-eyeballs-ai-bot-worldcoin/|title=Sam Altman wants to give you crypto to scan your eyeballs. Can he get 8 billion people stare into a futuristic orb to prove they're not A.I. bots?|first=Leo|last=Schwartz|website=Fortune Crypto|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2021/10/21/sam-altmans-worldcoin-wants-to-scan-every-humans-eyeball-and-give-them-crypto-in-exchange/|title=Sam Altman's Worldcoin wants to scan eyeballs in exchange for crypto|first=Lucas|last=Matney|website=TechCrunch|date=2021-10-21|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://dzengi.com/ru/world-trading-hours|title=Secure Bitcoin Exchange|website=World Trading|date=2023-07-23|publisher=|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2021 года праект прыцягнуў $25 мільёнаў, а праз шэсць месяцаў яшчэ $100 мільёнаў, павялічыўшы кошт токена да $3 мільярдаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/f1de2aee-ee13-45e1-bd61-0a269cd650d3|title=OpenAI’s Sam Altman nears $100mn funding for Worldcoin crypto project|website=www.ft.com|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2022 года з’явіліся абвінавачванні ў выкарыстанні студэнтаў і супольнасцяў з нізкімі даходамі для збору даных&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У траўні 2023 года хакеры скралі ўліковыя даныя аператараў, але, паводле прадстаўніка Worldcoin, персанальныя даныя карыстальнікаў не пацярпелі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2023/05/12/hackers-stole-passwords-of-worldcoin-orb-operators/|title=Hackers stole passwords of Worldcoin Orb operators|first=Carly|last=Page|website=TechCrunch|date=2023-05-12|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;. У траўні 2023 года кампанія прыцягнула дадатковыя $115 мільёнаў на развіццё праекта&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/podcast/sam-altmans-crypto-project-worldcoin-got-more-coin-in-latest-115m-raise/|title=Sam Altman’s crypto project Worldcoin got more coin in latest $115M raise|website=TechCrunch|date=2024-03-29|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;.

Worldcoin выйшаў з бэта-версіі ў ліпені 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/technology/openais-sam-altman-launches-worldcoin-crypto-project-2023-07-24/|title=OpenAI's Sam Altman launches Worldcoin crypto project|author=Anna Tong|website=reuters.com|date=2023-07-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2023/07/24/what-is-worldcoin-heres-what-to-know-about-the-eyeball-scanning-crypto-project-launched-by-openais-sam-altman/|title=What Is Worldcoin? Here’s What To Know About The Eyeball-Scanning Crypto Project Launched By OpenAI’s Sam Altman|first=Robert|last=Hart|website=Forbes|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;, з токенамі WLD&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/technology-66128111|title=Worldcoin: Sam Altman launches eyeball scanning crypto coin|date=2023-07-24|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;, якія таргуюцца на крыптабіржах, апроч ЗША&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Зноскі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* {{Афіцыйны сайт}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{ізаляваны артыкул|date=2023-08-17}}

[[Катэгорыя:Крыптавалюты]]</text>
      <sha1>ne4dbrgz2k74y79rx330835ahnqs8a9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129427</id>
      <parentid>5129426</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:58:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>больш не ізаляваны</comment>
      <origin>5129427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7131" sha1="7be0hi1a1s0pwk242o9uu9g35s9kt2h" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}

'''Worldcoin''' — [[крыптавалюта]] на аснове здымкаў радужнай абалонкі, распрацаваная кампаніяй Tools for Humanity.&lt;ref name = &quot;coinmarketcap&quot;&gt;{{Cite web|url=https://coinmarketcap.com/currencies/worldcoin-org/ |title = Worldcoin price today, WLD to USD live price, marketcap and chart {{!}} CoinMarketCap|access-date = 8 August 2023|website=CoinMarketCap}}&lt;/ref&gt; Кампанія была заснавана ў 2019 годзе выканаўчым дырэктарам [[OpenAI]] [[Сэм Альтман|Сэмам Альтманам]], Максам Новендстэрнам і Алексам Бланія, і падтрымліваецца венчурным фондам {{Не перакладзена 5|Andreessen Horowitz|Andreessen Horowitz|en|Andreessen Horowitz}}&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mascellino |first=Alessandro |date=2023-02-13 |title=Iris biometrics crypto project Worldcoin reportedly looks for $120M investment {{!}} Biometric Update |url=https://www.biometricupdate.com/202302/iris-biometrics-crypto-project-worldcoin-reportedly-looks-for-120m-investment |access-date=2023-04-14 |website=www.biometricupdate.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |last=Loizos |first=Connie |date=2023-03-08 |title=Worldcoin, co-founded by Sam Altman, is betting the next big thing in AI is proving you are human |url=https://techcrunch.com/2023/03/07/worldcoin-cofounded-by-sam-altman-is-betting-the-next-big-thing-in-ai-is-proving-you-are-human/ |access-date=2023-04-14 |website=TechCrunch |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Nieva |first1=Richard |last2=Sethi |first2=Aman |date=2022-04-21 |title=Worldcoin Promised Free Crypto If They Scanned Their Eyeballs With “The Orb.” Now They Feel Robbed. |url=https://www.buzzfeednews.com/article/richardnieva/worldcoin-crypto-eyeball-scanning-orb-problems |access-date=2023-05-27 |website=BuzzFeed News |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Guo |first=Eileen |last2=Renaldi |first2=Adi |date=2022-04-06 |title=Deception, exploited workers, and cash handouts: How Worldcoin recruited its first half a million test users |url=https://www.technologyreview.com/2022/04/06/1048981/worldcoin-cryptocurrency-biometrics-web3/ |access-date=2023-05-27 |website=MIT Technology Review |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=You Can Get This Free Crypto—If the ‘Orb’ Scans Your Eye |date=2021-10-21 |website={{Не перакладзена 5|Wired|Wired|en|Wired (magazine)}} |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629192434/https://www.wired.com/story/get-free-crypto-orb-scans-eye/ |archive-date=2023-06-29 |url-status=live |url=https://www.wired.com/story/get-free-crypto-orb-scans-eye/}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Worldcoin быў запушчаны кампаніяй Tools for Humanity (TFH), заснаванай Сэмам Альтманам, Максам Новендстэрнам і Алексам Бланія ў 2019 годзе&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 2021 годзе кампанія заявіла, што яе токен (WLD) прызначаны для падтрымання глабальнай інтэрнэт-эканомікі, але ён не будзе даступны ў ЗША. Гэта крыптавалюта на базе [[Ethereum]] (Layer 2) са сваёй уласнай эканомікай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://fortune.com/crypto/2023/03/21/sam-altman-orb-scan-eyeballs-ai-bot-worldcoin/|title=Sam Altman wants to give you crypto to scan your eyeballs. Can he get 8 billion people stare into a futuristic orb to prove they're not A.I. bots?|first=Leo|last=Schwartz|website=Fortune Crypto|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2021/10/21/sam-altmans-worldcoin-wants-to-scan-every-humans-eyeball-and-give-them-crypto-in-exchange/|title=Sam Altman's Worldcoin wants to scan eyeballs in exchange for crypto|first=Lucas|last=Matney|website=TechCrunch|date=2021-10-21|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=|url=https://dzengi.com/ru/world-trading-hours|title=Secure Bitcoin Exchange|website=World Trading|date=2023-07-23|publisher=|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;.

У кастрычніку 2021 года праект прыцягнуў $25 мільёнаў, а праз шэсць месяцаў яшчэ $100 мільёнаў, павялічыўшы кошт токена да $3 мільярдаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ft.com/content/f1de2aee-ee13-45e1-bd61-0a269cd650d3|title=OpenAI’s Sam Altman nears $100mn funding for Worldcoin crypto project|website=www.ft.com|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;.

У красавіку 2022 года з’явіліся абвінавачванні ў выкарыстанні студэнтаў і супольнасцяў з нізкімі даходамі для збору даных&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У траўні 2023 года хакеры скралі ўліковыя даныя аператараў, але, паводле прадстаўніка Worldcoin, персанальныя даныя карыстальнікаў не пацярпелі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2023/05/12/hackers-stole-passwords-of-worldcoin-orb-operators/|title=Hackers stole passwords of Worldcoin Orb operators|first=Carly|last=Page|website=TechCrunch|date=2023-05-12|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;. У траўні 2023 года кампанія прыцягнула дадатковыя $115 мільёнаў на развіццё праекта&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/podcast/sam-altmans-crypto-project-worldcoin-got-more-coin-in-latest-115m-raise/|title=Sam Altman’s crypto project Worldcoin got more coin in latest $115M raise|website=TechCrunch|date=2024-03-29|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;.

Worldcoin выйшаў з бэта-версіі ў ліпені 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/technology/openais-sam-altman-launches-worldcoin-crypto-project-2023-07-24/|title=OpenAI's Sam Altman launches Worldcoin crypto project|author=Anna Tong|website=reuters.com|date=2023-07-24}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/sites/roberthart/2023/07/24/what-is-worldcoin-heres-what-to-know-about-the-eyeball-scanning-crypto-project-launched-by-openais-sam-altman/|title=What Is Worldcoin? Here’s What To Know About The Eyeball-Scanning Crypto Project Launched By OpenAI’s Sam Altman|first=Robert|last=Hart|website=Forbes|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;, з токенамі WLD&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.bbc.com/news/technology-66128111|title=Worldcoin: Sam Altman launches eyeball scanning crypto coin|date=2023-07-24|access-date=2024-10-09}}&lt;/ref&gt;, якія таргуюцца на крыптабіржах, апроч ЗША&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Крыптавалюты]]</text>
      <sha1>7be0hi1a1s0pwk242o9uu9g35s9kt2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Флі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>749158</id>
    <revision>
      <id>5129309</id>
      <parentid>4738737</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T12:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне, катэгорыі</comment>
      <origin>5129309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1931" sha1="9w9egboutq0mnvysxb06qk8ao8g0n64" xml:space="preserve">{{Музыкант}}
'''Майкл Пі{{Націск}}тэр Бэ{{Націск}}лзары''' ({{Lang-en|Michael Peter Balzary}}; {{ВД-Прэамбула}}), прафесійна вядомы як Флі ({{Tr-en|блыха}}) — аўстралійска-амерыканскі музыка і акцёр. Найбольш вядомы як бас-гітарыст рок-гурта «[[Red Hot Chili Peppers]]». Ён таксама выступаў у складзе гуртоў «{{Не перакладзена 5|Rocket Juice &amp; the Moon|Rocket Juice &amp; the Moon|ru|Rocket Juice &amp; the Moon}}», «What's This?», «Fear», «{{Не перакладзена 5|Jane’s Addiction|Jane’s Addiction|ru|Jane’s Addiction}}», «[[The Mars Volta]]» і «{{Не перакладзена 5|Atoms for Peace|Atoms for Peace|ru|Atoms for Peace}}».&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/radio2/rocknrollband/bassists/ |title=BBC — Radio 2 — Rock And Roll Band — Bassists |accessdate=2010-06-11 |archivedate=2010-05-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100522053618/http://www.bbc.co.uk/radio2/rocknrollband/bassists/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

27 сакавіка 2026 года выйшаў дэбютны сольны альбом Флі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nonesuch.com/journal/flea-debut-solo-album-honora-due-march-27-nonesuch-records-2026-01-14|title=Flea’s Debut Solo Album, 'Honora,' Due March 27 on Nonesuch Records {{!}} Nonesuch Records|website=Nonesuch Records Official Website|date=2026-01-14|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;

== Дыскаграфія ==

* ''Helen Burns'' EP (2012)
* ''Honora'' (2026)

==Зноскі==
{{Reflist}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
*{{Афіцыйны сайт}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Red Hot Chili Peppers}}
[[Катэгорыя:Акцёры ЗША]]
[[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]]</text>
      <sha1>9w9egboutq0mnvysxb06qk8ao8g0n64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ясір аль-Ата</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751326</id>
    <revision>
      <id>5129375</id>
      <parentid>5103023</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5129375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4170" sha1="h42cqn4xx7tmf866xql38autxewazne" xml:space="preserve">{{Ваенны дзеяч
 |поўнае імя       = 
 |арыгінал імя     = 
 |дата нараджэння  = 
 |месца нараджэння = 
 |дата смерці      = 
 |месца смерці     = 
 |Перыяд жыцця     = 
 |выява            = 
 |подпіс           = 
 |герб             = 
 |подпіс герба     = 
 |мянушка          = 
 |псеўданім        = 
 |прыналежнасць    =
 |гады службы      = 
 |званне           =
 |род войскаў      = 
 |камандаваў       = Пагранічныя войскі Судана
 |частка           = 
 |бітвы            =
 |узнагароды       = 
 |Commons        = 
 |Rodovid        =
 |сувязі         = 
 |у адстаўцы     = 
 |роспіс         = 
}}
'''Ясір аль-Ата''' ({{Lang-ar|ياسر العطا}}; нар. 1962) — [[генерал-лейтэнант]] [[Узброеныя сілы Судана|Узброеных сіл Судана]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і [[маёр]]а [[Хашым аль-Ата|Хашыма аль-Ата]], які ў 1971 годзе ўзначаліў [[Дзяржаўны пераварот у Судане (1971)|дзяржаўны пераварот]]&lt;ref name=&quot;Bio&quot;&gt;{{cite news |title=Hashem al-Atta |language=ar |newspaper=al-Rakoba |url=http://www.alrakoba.net/albums-action-show-id-2926.htm}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=23 July 1971 |title=Execute Leaders of Sudan Coup |newspaper=Southeast Missourian |location=Cairo |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1893&amp;dat=19710723&amp;id=DWofAAAAIBAJ&amp;sjid=CtUEAAAAIBAJ&amp;pg=1133,2236526}}&lt;/ref&gt;.

Пайшоў па слядах бацькі, стаўшы вайскоўцам.

Станам на 2019 год знаходзіўся адразу на некалькіх пасадах, у тым ліку з’яўляўся намеснікам старшыні [[Другі пераходны ваенны савет Судана|ПНС]], камандуючым пагранвойск і ваенным аташэ ў [[Джыбуці]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=تعرٌف على ... ياسر العطا {{!}} مشاهير # اخر تحديث اليوم 2023-09-29 |url=https://arbyy.com/2222265912.html |access-date=2023-09-29 |website=arbyy.com |archive-date=16 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016170807/https://arbyy.com/2222265912.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Станам на 2023 год быў памочнікам галоўнакамандуючага ўзброенымі сіламі Судана&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2023-07-25 |title=Tension Between Sudan, Kenya's Ruto Impedes IGAD Mediation Effort in Sudan |url=https://www.voanews.com/a/tension-between-sudan-kenya-s-ruto-impedes-igad-mediation-effort-in-sudan/7195894.html |access-date=2023-09-29 |website=VOA |language=en}}&lt;/ref&gt;.

Падчас [[Канфлікт у Судане (2023)|суданскага канфлікту 2023 года]] заняў бок [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля Фатаха аль-Бурхана]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-05-21 |title=Lieutenant General Yasser Al-Atta: Wagner is Fighting in Sudan |url=https://english.aawsat.com/node/4322386 |access-date=2023-09-29 |website=english.aawsat.com |language=en}}&lt;/ref&gt;.

2 красавіка 2026 года прызначаны начальнікам Генеральнага штаба Узброеных сіл Судана&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Abdelaziz |first=Khalid |date=2 April 2026 |title=Sudan appoints Yassir al-Atta armed forces Chief of Staff |url=https://www.reuters.com/world/africa/sudan-appoints-yassir-al-atta-armed-forces-chief-staff-2026-04-02/ |access-date=3 April 2026 |website=Reuters}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты]]
[[Катэгорыя:Ваенныя Судана]]
[[Катэгорыя:Постаці трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]]</text>
      <sha1>h42cqn4xx7tmf866xql38autxewazne</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алена Сакалова-Лекант</title>
    <ns>0</ns>
    <id>752430</id>
    <revision>
      <id>5129376</id>
      <parentid>5038666</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bahusia</username>
        <id>150630</id>
      </contributor>
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5129376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8546" sha1="nsykz6dffurphuut0wpsas1qocc3bwn" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Сакалова}}
{{Асоба
 | імя                = Алена Сакалова-Лекант
 | імя пры нараджэнні = Алена Залеўская
 | род дзейнасці      = Настаўніца, грамадская дзяячка
 | прычына смерці     = рак грудзей
 | прафесія           = настаўніца
 | гады дзейнасці     = 1915—1960
}}
'''Але́на Сакало́ва-Лекант''' (часам Алёна; у дзявоцтве '''Залеўская'''; [[1891]], [[Зарэчча (Вільня)|Зарэчча]], [[Вільня]] — [[1960]], [[Вільня]]) — беларуская [[настаўніца]], грамадская дзяячка, зняволеная [[ГУЛаг|ГУЛАГа]].

== Біяграфія ==
Нарадзілася Алена Залеўская ў 1891 годзе ў Зарэччы ў Вільні. Карэнная віленчанка&lt;ref&gt;Галіна Войцік, Алёна Сакалова-Лекант, Рунь, Вільня, 2004, с. 5.&lt;/ref&gt;.

Да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] выйшла замуж за рускага афіцэра Сакалова. Мела з ім двух сыноў — Анатоля і Мікалая. У выніку Першай сусветнай вайны муж апынуўся ў Расіі і загінуў. У 1931 годзе ад [[Сухоты|сухотаў]] памёр яе малодшы, 15-гадовы сын Мікалай&lt;ref&gt;Галіна Войцік, Алёна Сакалова-Лекант, Рунь, Вільня, 2004, с. 11.&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі з навучэнцамі 7-й класы.jpg|міні|злева|Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі з навучэнцамі 7-га класа. А. Сакалова-Лекант у другім радзе па цэнтры]]
У канцы 1920-х гадоў Алена Сакалова выйшла паўторна замуж за Леканта, урадоўца [[Віленская праваслаўная кансісторыя|праваслаўнай кансісторыі]] ў Вільні&lt;ref&gt;Галіна Войцік, Алёна Сакалова-Лекант, Рунь, Вільня, 2004, с. 10.&lt;/ref&gt;.

Настаўніца [[Беларуская мова|беларускай мовы]], [[Арыфметыка|арыфметыкі]] ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] ў 1919—1944 гадах. У 1930-я гады ўваходзіла ў кіраўніцтва [[Беларускі прафесійны настаўніцкі саюз|Беларускага прафесійнага настаўніцкага саюза]]. З 1919 па 1937 гады — член Беларускага дабравольнага таварыства. Член [[Таварыства беларускай школы]]&lt;ref&gt;Alena Sakalova-Lekant, Lietuvos ypatingasis archyvas, https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231112180639/https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 |date=12 лістапада 2023 }}&lt;/ref&gt;.

Віцэ-прэзідэнтка [[Беларускае жаночае таварыства|Беларускага жаночага таварыства]], удзельнічала ў працы [[Беларускае таварыства асветы|Беларускага таварыства асветы]]&lt;ref&gt;Alena Sakalova-Lekant, Lietuvos ypatingasis archyvas, https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231112180639/https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 |date=12 лістапада 2023 }}&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Аб наданні Алёне Сакаловай-Лекант срэбранага Крыжа Заслугі трэцяй класы.jpg|thumb|Грамата, якой [[Р. Астроўскі]] ад імя Беларускай Цэнтральнай Рады надаў Алёне Сакаловай-Лекант срэбраны Крыж Заслугі трэцяга класа за 25-гадовую працу на ніве беларускай асветы і культуры. 25 красавіка 1944 г.]]
25 красавіка 1944 года, адзначаючы 25-годдзе [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], А. Сакалава-Лекант была ўзнагароджана [[Срэбны крыж заслуг|Срэбным крыжам заслуг]] III ступені і Ганаровай граматай прэзідэнта Цэнтральнай Рады Беларусі [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]]&lt;ref&gt;Alena Sakalova-Lekant, Lietuvos ypatingasis archyvas, https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231112180639/https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 |date=12 лістапада 2023 }}&lt;/ref&gt;.

27 чэрвеня 1944 года ўдзельнічала ў [[Другі беларускі кангрэс|Другім беларускім кангрэсе]] ў [[Мінск|Менску]]&lt;ref&gt;Alena Sakalova-Lekant, Lietuvos ypatingasis archyvas, https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231112180639/https://lyavaizdai.archyvai.lt/vaizdai/3/doc9045 |date=12 лістапада 2023 }}&lt;/ref&gt;.

23 жніўня 1944 года арыштаваная паводле абвінавачвання ў дапамозе нямецкім акупантам. 12 чэрвеня 1945 года Камісія ўнутраных спраў [[СССР]] асудзіла яе на 5 гадоў лагеру. Адбывала тэрмін у лагеры ў [[Горкаўская вобласць|Горкаўскай вобласці]]. У 1950-я гады вярнулася ў [[Вільня|Вільню]]&lt;ref&gt;Галіна Войцік, Алёна Сакалова-Лекант, Рунь, Вільня, 2004, с. 15-16.&lt;/ref&gt;.

Памерла ў Вільні ў 1960 годзе ад [[Рак грудзей|раку ў грудзях]], маючы 69 год. Пахаваная ў [[Вільня|Вільні]] на [[Ліпаўскія могілкі (Вільня)|Ліпаўскіх могілках]]&lt;ref&gt;Галіна Войцік, Алёна Сакалова-Лекант, Рунь, Вільня, 2004, с. 18-19.&lt;/ref&gt;.

&lt;center&gt;&lt;gallery widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; perrow=&quot;3&quot;&gt;
File:Grave of Aliena Sakalova-Liekant 1.jpg|thumb|Магіла Алены Сакаловай-Лекант і яе сына Мікалая на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках
File:Grave of Aliena Sakalova-Liekant 2.jpg|thumb|Помнік на магіле Алены Сакаловай-Лекант і яе сына Мікалая на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках
File:Grave of Aliena Sakalova-Liekant 3.jpg|thumb|Помнік на магіле Алены Сакаловай-Лекант і яе сына Мікалая на Свята-Ефрасіннеўскіх могілках
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* Кароткі нарыс беларускага пытання — [[Варшава]], 31 студзеня 1928 // [[ARCHE]] 11-2007
* Сяргей Чыгрын, Гісторыя аднаго здымка, надрукаванага ўпершыню, Новы Час, 15-01-2013, https://novychas.online/poviaz/historyja_adnaho_zdymka

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Сакалова-Лекант Алена}}
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскай беларускай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Другога Усебеларускага кангрэса]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад раку малочнай залозы]]</text>
      <sha1>nsykz6dffurphuut0wpsas1qocc3bwn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Навука/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753022</id>
    <revision>
      <id>5129344</id>
      <parentid>5127863</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5129344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1702" sha1="sdiahdqvo9cozr7oqd6lzwt9gm7hx7s" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна|2026-04-18T14:06:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Валянцін Карлавіч Зэйлерт|2026-04-18T08:47:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Сэмюэл Джонсан|2026-04-17T11:20:28Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Джордж Орд|2026-04-17T07:07:32Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Яанна Героўская-Калаўр|2026-04-16T21:59:42Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Розенкрэйцары|2026-04-16T17:06:53Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|100 мужчын супраць гарылы|2026-04-16T11:35:22Z|MocnyDuham}}
{{Новы артыкул|Стараславянізм|2026-04-14T20:58:39Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Арабізм|2026-04-14T19:10:51Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Англіцызм|2026-04-14T17:14:57Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Крысцін Лях-Шырма|2026-04-14T16:37:58Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Экзатызм|2026-04-14T14:12:51Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Цюркізм|2026-04-14T13:51:12Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Германізм|2026-04-14T13:16:12Z|Jaŭhien}}
{{Новы артыкул|Археалагічны музей (Познань)|2026-04-13T19:38:07Z|J-ka Zadzvinski}}
{{Новы артыкул|Інакенцій Пятровіч Герасімаў|2026-04-13T10:56:20Z|Economico-geographer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>sdiahdqvo9cozr7oqd6lzwt9gm7hx7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5129343</id>
      <parentid>5127852</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:51:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5129343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1091" sha1="7wbc4hkagekqfxbtkxzw1h8hfe36rcw" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Балтыйская града|2026-04-17T20:51:55Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Орд (Небраска)|2026-04-17T08:55:56Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Кылбі|2026-04-17T06:15:11Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Піхлені|2026-04-17T06:13:45Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Лухаметса|2026-04-17T06:12:18Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Люмату (Антсла)|2026-04-17T06:04:42Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Соамэ (Антсла)|2026-04-17T05:49:09Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Таберлаанэ|2026-04-17T05:45:24Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Пійзі|2026-04-17T05:44:00Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Ухт’ярвэ|2026-04-17T05:25:16Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Току|2026-04-17T05:23:41Z|Rymchonak}}
{{Новы артыкул|Ууэ–Антсла|2026-04-17T05:22:11Z|Rymchonak}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7wbc4hkagekqfxbtkxzw1h8hfe36rcw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5129340</id>
      <parentid>5127832</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5129340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2038" sha1="nj2r5y3a42vxhpdquq9w86z3jkkcirj" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна|2026-04-18T14:06:44Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Валянцін Карлавіч Зэйлерт|2026-04-18T08:47:56Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Коўш-браціна з Прапойска|2026-04-17T07:56:35Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Шкленнік|2026-04-16T21:40:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Флагшток (СМІ)|2026-04-16T21:06:12Z|Siarhei V}}
{{Новы артыкул|Слонімскі купал|2026-04-16T18:50:50Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Радашковіцкае падняцце|2026-04-16T18:11:59Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Заслаўская мульда|2026-04-16T17:57:31Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|1-ы Зімні завулак (Мінск)|2026-04-16T17:30:04Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Праўда Радыё|2026-04-16T15:05:45Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Пячаткі Глеба-Нарымонта Гедзімінавіча|2026-04-16T13:14:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Канфлікт вакол Беларускай АЭС|2026-04-16T12:20:24Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Вялікі Усход Польскага каралеўства і Вялікага княства Літоўскага|2026-04-16T11:51:30Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Юзаф Ежы Гільзэн|2026-04-16T10:29:34Z|Voūk12}}
{{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Барысфен-моладзевая»|2026-04-16T10:06:33Z|Slavazai1973}}
{{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ЖБК БАК «Вікторыя»|2026-04-16T09:55:25Z|Slavazai1973}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nj2r5y3a42vxhpdquq9w86z3jkkcirj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>761112</id>
    <revision>
      <id>5129430</id>
      <parentid>5120576</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T23:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне спасылак, больш не ізаляваны</comment>
      <origin>5129430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29461" sha1="1xld6l6wimurj8l0gvnnuxc18hzbkn6" xml:space="preserve">[[Файл:Sam_Altman_CropEdit_James_Tamim.jpg|міні|Сэм Альтман у 2019 годзе.]]
17 лістапада 2023 года савет дырэктараў «[[OpenAI]]» адхіліў ад пасады сузаснавальніка і генеральнага дырэктара [[Сэм Альтман|Сэма Альтмана]], заявіўшы, што не давярае яго кіраўніцтву.

Праз прыкладна 107 гадзін, пад ціскам з боку інвестараў і пагрозы масавага звальнення супрацоўнікаў, «OpenAI» абвясціла аб дасягненні прынцыповага пагаднення аб вяртанні Альтмана на пасаду генеральнага дырэктара з рэарганізаваным саветам дырэктараў некамерцыйнай арганізацыі&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/how-sam-altman-returned-openai.html|title=Five Days of Chaos: How Sam Altman Returned to OpenAI - The New York Times|website=web.archive.org|date=2023-11-24|access-date=2023-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231124002855/https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/how-sam-altman-returned-openai.html|archivedate=24 лістапада 2023|url-status=}}&lt;/ref&gt;, якая кантралюе дзейнасць камерцыйнай кампаніі. Абвяшчэнне аб вяртанні Альтмана стала чацвёртай зменай генеральнага дырэктара за 4,5 дня&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/technology/2023/nov/22/sam-altman-openai-ceo-return-board-chatgpt Sam Altman to return as CEO of OpenAI | OpenAI | The Guardian]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot; /&gt;.

== Перадгісторыя ==

=== Open AI ===
{{Асноўны артыкул|[[OpenAI|OpenAI]]}}
«OpenAI» была заснавана ў снежні [[2015]] года як [[некамерцыйная арганізацыя]], мэтай якой было правядзенне даследаванняў у галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] для паляпшэння жыцця чалавецтва&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://slate.com/technology/2023/11/sam-altman-fired-openai-mira-murati.html|аўтар=Nitish Pahwa|загаловак=Everything We Know About OpenAI’s Shocking Ouster of Sam Altman|год=2023-11-17|мова=en-US|выданне=Slate|issn=1091-2339}}&lt;/ref&gt;. Сярод яе заснавальнікаў былі [[Ілан Маск]], Сэм Альтман, Грэг Брокман і камп’ютарны навуковец Ілля Суцкевер.

У 2019 годзе, аддзяліўшыся ад Маска і сутыкнуўшыся з неабходнасцю сабраць грошы на дарагія вылічальныя магутнасці, «OpenAI» стварыла камерцыйнае падраздзяленне, якое атрымала інвестыцыі ад «[[Microsoft]]» у выглядзе мільярда долараў наяўнымі і камп'ютарных крэдытаў. Камерцыйнае падраздзяленне падпарадкоўвалася Савету дырэктараў першапачатковай некамерцыйнай арганізацыі&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.wired.com/story/openai-bizarre-structure-4-people-the-power-to-fire-sam-altman/|аўтар=Paresh Dave|загаловак=How OpenAI’s Bizarre Structure Gave 4 People the Power to Fire Sam Altman|мова=en-US|выданне=Wired|issn=1059-1028}}&lt;/ref&gt;.

30 лістапада 2022 года камерцыйнае падраздзяленне арганізацыі выпусціла чат-бота «[[ChatGPT]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.engadget.com/openai-ceo-sam-altman-ousted-as-board-no-longer-has-confidence-in-his-leadership-204924006.html|title=OpenAI fires CEO Sam Altman as 'board no longer has confidence' in his leadership|website=Engadget|date=2023-11-18|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;, які стаў самым хуткарослым спажывецкім прадуктам у гісторыі, спрыяючы адраджэнню цікавасці да генератыўнага штучнага інтэлекту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/openai-investors-push-bring-altman-back-ceo-one-day-was-ousted-board-rcna125884|title=OpenAI investors push to bring Altman back as CEO one day after he was ousted by board|website=NBC News|date=2023-11-19|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;. Да кастрычніка 2023 года кампанія, паводле наяўных звестак, атрымлівала суму, якая, паводле некаторых ацэнак, перавышае 80 млрд долараў ЗША&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Sam Altman: The extraordinary firing of an AI superstar|url=https://www.bbc.com/news/technology-67461363|date=2023-11-18|access-date=2023-11-27|lang=en-GB}}&lt;/ref&gt;, і збіралася прыносіць 1 млрд долараў ЗША штогадовага даходу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/Business/sam-altman-steps-role-ceo-openai/story?id=104988104|title=Sam Altman steps down from role as CEO of OpenAI|first=A. B. C.|last=News|website=ABC News|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;.

На момант звальнення Альтмана ў Савет дырэктараў кантралюючай некамерцыйнай арганізацыі ўваходзілі Брокман, які займаў пасаду старшыні, Альтман, Суцкевер, Адам Д’анджэла, выканаўчы дырэктар «Quora», прадпрымальнік Таша Макколі і Хелен тонар, дырэктар па стратэгіі Цэнтра бяспекі і найноўшых тэхналогій.

«OpenAI» наўмысна мае нестандартную арганізацыйную структуру, якая дазваляе пазбягаць кантролю з боку інвестараў. Савет дырэктараў кантралюе некамерцыйную кампанію «OpenAI, Inc.» Некамерцыйная кампанія сама валодае і кантралюе камерцыйную кампанію, якая кантралюе кампанію з абмежаванай прыбыткам «OpenAI Global, LLC», і холдынгавую кампанію, якая належыць супрацоўнікам і іншым інвестарам. Холдынгавая кампанія з’яўляецца мажарытарным уладальнікам «OpenAI Global, LLC»; «Microsoft» валодае мінарытарнай доляй у кампаніі з абмежаванай адказнасцю. Статут «OpenAI», прыняты ў студзені 2016 года, дазваляе большасці членаў савета дырэктараў зрушыць любога дырэктара без папярэдняга папярэджання або афіцыйнага сходу з пісьмовай згоды.

=== Сэм Альтман ===
{{Асноўны артыкул|Сэм Альтман}}
Сэм Альтман — сузаснавальнік кампаніі «OpenAI», раней — яе генеральны дырэктар; Альтман узначаліў кампанію пасля адстаўкі сустаршыні Ілона Маска ў 2018 годзе. Пры Альтмане «OpenAI» стала камерцыйнай структурай, яму ж прыпісваюць перакананне кіраўніка «Microsoft» Сацьі Надэлы інвеставаць у «OpenAI» 10 млрд долараў наяўнымі і вылічальнымі крэдытамі і ўзначаліў некалькі здзелак па тэндэрнай прапанове, якія ўтрая павялічылі ацэнку кампаніі. Альтман даваў паказанні ў [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсе ЗША]], крытычна адклікаючыся аб штучным інтэлекце&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2023/11/17/tech/sam-altman-departs-open-ai/index.html|title=Sam Altman, CEO of ChatGPT parent company Open AI, is out after board found he was ‘not consistently candid’ {{!}} CNN Business|first=Samantha Murphy|last=Kelly|website=CNN|date=2023-11-17|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;, і выступаў на саміце «2023 AI Safety Summit».

Незадоўга да зняцця з пасады Альтман зрабіў некалькі публічных заяў: анонс платформы «GPT-4 Turbo» на канферэнцыі «DevDay» кампаніі «OpenAI» і прыняцце ўдзелу ў канферэнцыі «APEC United States 2023», а таксама выступ на мерапрыемстве, звязаным з «[[Burning Man]]».

== Падзеі перад звальненнем ==
Выхад са складу Савета сузаснавальніка «[[LinkedIn]]» Рыда Хофмана, венчурнага капіталіста Шывона Зіліса і былога прадстаўніка [[Рэспубліканская партыя ЗША|рэспубліканцаў]] Уіла Херда дазволіў астатнім членам савета выключыць Альтмана. На думку Кары Свішэр і «The Wall Street Journal», Суцкевер адыграў важную ролю ў выключэнні Альтмана. Рознагалоссі з нагоды бяспекі штучнага інтэлекту падзялялі супрацоўнікаў да выключэння Альтмана. Рэліз «ChatGPT» выклікаў рознагалоссі паміж «OpenAI» як камерцыйнай кампаніяй, якая не клапоціцца пра бяспеку штучнага інтэлекту, і некамерцыйнай, асцярожна адносіцца да магчымасцяў штучнага інтэлекту; у электронным лісце супрацоўнікаў, адпраўленым у 2019 годзе і атрыманым «The Atlantic», Альтман назваў гэтыя падраздзяленні «''плямёнамі''».

«Reuters» і «The Information» паведамілі, што некаторыя даследчыкі «OpenAI» былі занепакоеныя магчымасцямі новай мадэлі ШІ, над якой працавалі ў кампаніі да звальнення генеральнага дырэктара. Па дадзеных «The Information», мадэль «Q*» была здольная вырашаць матэматычныя задачы, з якімі раней не сутыкалася, што ўяўляла сабой патэнцыйны прарыў у тэхналогіі. Некалькі штатных даследчыкаў напісалі ліст радзе дырэктараў, у якім папярэдзілі аб адкрыцці магутнага штучнага інтэлекту, які, на іх думку, можа пагражаць чалавецтву. Крыніцы спасылаліся на гэты ліст як на адзін з фактараў у доўгім спісе прэтэнзій савета дырэктараў, якія прывялі да звальнення Альтмана, сярод якіх былі асцярогі з нагоды камерцыялізацыі дасягненняў да разумення іх наступстваў. Прадстаўніком «OpenAI» Ліндсі Хелд Болтан ({{Lang-en|Lindsey Held Bolton}}) у сваёй заяве, перададзенай «The Verge», Міра аспрэчыла гэты пункт гледжання, заявіўшы: «''Міра распавяла супрацоўнікам, пра што ішла гаворка ў СМІ, але не стала каментаваць дакладнасць інфармацыі''». Акрамя таго, крыніца, знаёмы з сітуацыяй, паведаміў «The Verge», што Савет дырэктараў ніколі не атрымліваў лісты аб такой наватарскай распрацоўцы, а ход даследаванняў кампаніі не паўплываў на рэзкае звальненне Альтмана.

Да свайго адхілення Альтман шукаў мільярды ў блізкаўсходніх суверэнных фондаў для распрацоўкі чыпа штучнага інтэлекту, каб канкураваць з «[[Nvidia]]», і абхаджваў старшыню «SoftBank» Масаесі Сона для распрацоўкі апаратнага забеспячэння штучнага інтэлекту разам з былым дызайнерам «[[Apple]]» Джоні Айвам. Суцкевер і яго аднадумцы выступілі супраць гэтых намаганняў, расцаніўшы іх як выкарыстанне імя «OpenAI». У кастрычніку 2023 года Альтман скараціў ролю Суцкевера, што ўзмацніла рознагалоссі; Суцкевер паспяхова падаў апеляцыю некалькім членам савета дырэктараў. Свішэр і журналіст «The Verge» Алекс Хіт заявілі, што супрацьдзеянне стратэгіі Альтмана, арыентаванай на атрыманне прыбытку, дасягнула кульмінацыі на канферэнцыі «DevDay», на якой Альтман анансаваў карыстальніцкія асобнікі «[[ChatGPT]]». На думку «Axios», прычынай адхілення стаў рост незадаволенасці і недаверу да Альтмана&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.axios.com/2023/11/21/openai-board-thinking-sam-altman|title=What OpenAI's board was thinking when it fired Sam Altman|website=web.archive.org|date=2023-11-21|access-date=2023-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231121230837/https://www.axios.com/2023/11/21/openai-board-thinking-sam-altman|archivedate=21 лістапада 2023|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Звальненьне ==
17 лістапада 2023 года, прыкладна апоўдні па ціхаакіянскім часе, савет дырэктараў «OpenAI» неадкладна адхіліў Альтмана ад пасады пасля «''дарадчага працэсу разгляду''», замяніўшы яго на дырэктара па тэхналогіях Міру Мураці. У сваім блогу савет дырэктараў паведаміў, што прыйшоў да высновы, што Альтман не быў «''паслядоўна адкрыты ў сваіх паведамленнях''» Адначасова савет дырэктараў абвясціў, што старшыня савета дырэктараў Брокман будзе адхілены ад пасады, але застанецца прэзідэнтам кампаніі, падпарадкоўваючыся новаму генеральнаму дырэктару.

Увечары 16 лістапада Альтман атрымаў ад Суцкевера паведамленне з просьбай прыйсці на сустрэчу апоўдні праз «Google Meet» на наступны дзень. Аб тэме сустрэчы Альтман даведаўся толькі за 30 хвілін да яе пачатку. Суцкевер паведаміў яму аб сваім адхіленні ад пасады за 5—10 хвілін да гэтага падчас «Google Meet» з радай дырэктараў падчас прагляду Гран-пры Лас-Вегаса. Неўзабаве пасля гэтага старшыня савета дырэктараў і прэзідэнт «OpenAI» Брокман быў запрошаны на «Google Meet», каб паведаміць аб зняцці Альтмана і аб сваім уласным выхадзе з савета дырэктараў. Савет дырэктараў публічна абвясціў аб зняцці Альтмана трыццаццю хвілінамі пазней у блогу і на сайце [[X (сацыяльная сетка)|X]], пры гэтым асноўны інвестар «Microsoft» быў апавешчаны толькі за кароткі час. Навіна была падхопленая навінавымі выдавецтвамі па ўсім свеце.

Праз некалькі гадзін пасля адхілення Альтмана Брокман цалкам пакінуў кампанію, да яго далучыліся дырэктар па даследаваннях Якуб Пачоцкі, даследчыкі Аляксандр Мадры і Шымон Сідар.

Прычыны адхілення ад пасады засталіся загадкай, але хутка былі растлумачаны рознагалоссямі паміж Альтманам і членамі савета дырэктараў з нагоды таго, наколькі хутка «OpenAI» павінна камерцыялізаваць свае прадукты ШІ без належных мер засцярогі. Згодна з унутранай службовай запіскаю, накіраванай дырэктарам стратэгіі «OpenAI» Джэйсанам Квонам, падчас абмеркавання з радай дырэктараў высветлілася, што адхіленне Альтмана не было звязанае з «''неправамернымі дзеяннямі''».

На сходзе з супрацоўнікамі ў дзень адхілення Суцкевер выступіў у абарону адхілення і адхіліў абвінавачванні ў варожым паглынанні. Прадстаўнік «OpenAI» папрасіў прысутнічаць былога члена савета дырэктараў Уіла Херда&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2023/11/19/technology/sam-altman-openai-board.html|title=Talks to Bring Sam Altman Back to OpenAI Stretch Through Weekend - The New York Times|website=web.archive.org|date=2023-11-19|access-date=2023-11-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231119221105/https://www.nytimes.com/2023/11/19/technology/sam-altman-openai-board.html|archivedate=19 лістапада 2023|url-status=}}&lt;/ref&gt;.

== Аднаўленне на пасадзе ==
На працягу некалькіх гадзін пасля гэтай заявы буйныя інвестары «OpenAI» пачалі кампаніі па аднаўленні Альтмана на пасадзе.

Па дадзеных «Bloomberg News», вяртання Альтмана дамагаліся «Microsoft» і «Thrive Capital». Па дадзеных «The Information», да іх далучыліся «Tiger Global Management» і «Sequoia Capital».

На працягу аднаго дня Савет дырэктараў «OpenAI» пачаў перамовы аб аднаўленні Альтмана, хоць у яго былі патрабаванні па кіраванні. Савет дырэктараў у прынцыпе пагадзіўся на адстаўку і вяртанне Альтмана, але прапусціў вызначаны тэрмін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/11/18/23967199/breaking-openai-board-in-discussions-with-sam-altman-to-return-as-ceo|title=OpenAI board in discussions with Sam Altman to return as CEO|first=Nilay|last=Patel|website=The Verge|date=2023-11-18|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;. Па дадзеных «The Verge», Альтман неадназначна паставіўся да вяртання і будзе дамагацца істотных змен у кампаніі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-us|url=https://arstechnica.com/information-technology/2023/11/breaking-sam-altman-reportedly-in-talks-for-potential-return-as-openai-ceo/|title=Sam Altman reportedly in talks for potential return as OpenAI CEO|first=Benj|last=Edwards|website=Ars Technica|date=2023-11-19|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;, уключаючы замену савета дырэктараў.

Інвестары падрыхтавалі спіс магчымых новых дырэктараў на выпадак выхаду са складу Савета, у тым ліку былога кіраўніка «Salesforce» Брэта Тэйлара&lt;ref&gt;{{Cite news|title=OpenAI Board Urged by Microsoft, Investors to Restore Altman|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-11-18/openai-board-being-pressed-by-some-investors-to-reinstate-altman|website=Bloomberg.com|date=2023-11-18|access-date=2023-11-27|lang=en}}&lt;/ref&gt;. Па словах галоўнага стратэга Джэйсана Квона, «OpenAI» была ўпэўненая, што зможа вярнуць Альтмана, Брокмана і іншых супрацоўнікаў.

19 лістапада Альтман і Брокман з’явіліся ў штаб-кватэры «OpenAI» для правядзення перамоў пры пасярэдніцтве генеральнага дырэктара «Microsoft» Сацьі Надэлы. Па дадзеных «Bloomberg News», Мураці, Квон і галоўны аперацыйны дырэктар Брэд Лайткэп настойвалі на стварэнні новага савета дырэктараў; для аднаўлення Альтмана на пасадзе патрабавалася, каб Савет прызнаў яго невінаватасць.

Меркавалася, што ў новы савет увойдзе Тэйлар, а «Microsoft» таксама спрабавала атрымаць у ім месца.

«The Wall Street Journal» паведаміў, што ў якасці кандыдатаў разглядаліся таксама кіраўнік [[Airbnb]] Браян Чэскі і прадпрымальніца Ларэн Паўэл Джобс. Мураці меў намер зноў наняць Альтмана і Брокмана, абмеркаваўшы гэты крок з Адамам Д’анджэла. «The Verge» паведаміў, што Альтман меў намер вярнуцца ў «OpenAI» пры падтрымцы Суцкевера.

Нечаканым крокам у нядзелю ўвечары, прыкладна праз 60 гадзін пасля першапачатковага выключэння, савет дырэктараў вырашыў прызначыць былога выканаўчага дырэктара «Twitch» Эммета Шыра, звязанага з рухам альтруістаў, выканаўчым дырэктарам «OpenAI» замест таго, каб аднавіць Альтмана. Былы кіраўнік «GitHub» Нэт Фрыдман і кіраўнік «Scale AI» Алекс Ванг адхілілі прапановы Савета дырэктараў заняць гэтую пасаду. Кіраўнік [[Anthropic]] Дарыё Амадэй, які першапачаткова працаваў у «OpenAI», а затым аддзяліўся, адмовіўся весці перамовы аб угодзе, якая магла б прывесці да зліцця двух кампаній.

У адказ «Microsoft» абвясціла, што Альтман пераходзіць у «Microsoft» і ўзначаліць новую групу па даследаванні штучнага інтэлекту, да якой далучыліся Брокман, Пачакі, Сідар і Мэдры.

Шыр заявіў, што адхіленне Альтмана не было звязана з рознагалоссямі з нагоды бяспекі, і ён не пагадзіўся б на гэтую пасаду, калі б савет дырэктараў не падтрымаў камерцыялізацыю. У рамках свайго 30-дзённага плана ён заявіў пра намер пачаць расследаванне прычын адхілення Альтмана.

На наступны дзень у лісце, падпісаным 745 з 770 супрацоўнікаў «OpenAI», прагучала пагроза масавых звальненняў, калі Рада дырэктараў не сыдзе ў адстаўку.

Сярод тых, хто падпісаў ліст, быў і сябра рады дырэктараў Суцкевер, які выйшаў са складу Рады і публічна папрасіў прабачэння за свой удзел у папярэдніх дзеяннях рады.

21 лістапада «OpenAI» абвясціла аб дасягненні прынцыповага пагаднення аб аднаўленні Альтмана на пасадзе разам з Тэйларам, Д’анджэла і эканамістам Лоўрэнсам Самэрсам у часовым савеце дырэктараў, старшынёй якога стаў Тэйлар.

У рамках кампраміснага пагаднення Альтман і Брокман не будуць вяртаць сабе месца ў Савеце дырэктараў. Альтман пагадзіўся на правядзенне ўнутранага расследавання ў дачыненні да яго меркаваных паводзін&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.theinformation.com/articles/breaking-sam-altman-to-return-as-openai-ceo|title=Altman Agrees to Internal Investigation Upon Return to OpenAI|website=The Information|access-date=2023-11-27}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20231124002855/https:/www.nytimes.com/2023/11/22/technology/how-sam-altman-returned-openai.html Five Days of Chaos: How Sam Altman Returned to OpenAI]
* [https://slate.com/technology/2023/11/sam-altman-fired-openai-mira-murati.html Everything We Know About OpenAI’s Shocking Ouster of Sam Altman]
* [https://www.wired.com/story/openai-bizarre-structure-4-people-the-power-to-fire-sam-altman/ How OpenAI’s Bizarre Structure Gave 4 People the Power to Fire Sam Altman]
* [https://www.engadget.com/openai-ceo-sam-altman-ousted-as-board-no-longer-has-confidence-in-his-leadership-204924006.html OpenAI fires CEO Sam Altman as 'board no longer has confidence' in his leadership]
* [https://www.nbcnews.com/news/us-news/openai-investors-push-bring-altman-back-ceo-one-day-was-ousted-board-rcna125884 OpenAI investors push to bring Altman back as CEO one day after he was ousted by board]
* [https://www.bbc.com/news/technology-67461363 Sam Altman: The extraordinary firing of an AI superstar]
* [https://abcnews.go.com/Business/sam-altman-steps-role-ceo-openai/story?id=104988104 Sam Altman steps down from role as CEO of OpenAI]
* [https://www.cnn.com/2023/11/17/tech/sam-altman-departs-open-ai/index.html ChatGPT parent company OpenAI fires CEO Sam Altman]
* [https://web.archive.org/web/20231121230837/https://www.axios.com/2023/11/21/openai-board-thinking-sam-altman What OpenAI's board was thinking]
* [https://web.archive.org/web/20231119221105/https://www.nytimes.com/2023/11/19/technology/sam-altman-openai-board.html Talks to Bring Sam Altman Back to OpenAI Stretch Through Weekend]
* [https://www.theverge.com/2023/11/18/23967199/breaking-openai-board-in-discussions-with-sam-altman-to-return-as-ceo OpenAI board in discussions with Sam Altman to return as CEO]
* [https://arstechnica.com/information-technology/2023/11/breaking-sam-altman-reportedly-in-talks-for-potential-return-as-openai-ceo/ Sam Altman reportedly in talks for potential return as OpenAI CEO]
* [https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-11-18/openai-board-being-pressed-by-some-investors-to-reinstate-altman OpenAI Board Urged by Microsoft, Investors to Restore Altman]
* [https://www.theinformation.com/articles/breaking-sam-altman-to-return-as-openai-ceo Altman Agrees to Internal Investigation Upon Return to OpenAI]

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:OpenAI]]</text>
      <sha1>1xld6l6wimurj8l0gvnnuxc18hzbkn6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Валютны курс/Даныя МВФ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>766585</id>
    <revision>
      <id>5129348</id>
      <parentid>5127433</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:05:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <comment>обновление / update</comment>
      <origin>5129348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1294" sha1="rbfl3nz0mcgvvd2tiof82dhdmd6ls6v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
&lt;!--
Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y.
Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении.

This page is updated automatically. It is based on data from https://www.imf.org/external/np/fin/data/rms_five.aspx?tsvflag=Y.
Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update.
--&gt;
{{doc}}

&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{{1}}}
  | Date = 2026-04-17
  | AUD = 1.916250
  | BND = 1.748630
  | BRL = 6.827060
  | BWP = 17.983700
  | CAD = 1.878330
  | CHF = 1.075250
  | CLP = 1217.760000
  | CNY = 9.380950
  | CZK = 28.314400
  | DKK = 8.703980
  | DZD = 181.482000
  | EUR = 1.164660
  | GBP = 1.015970
  | ILS = 4.116360
  | INR = 127.398000
  | JPY = 219.145000
  | KRW = 2023.280000
  | MUR = 63.770600
  | MXN = 23.693400
  | MYR = 5.435340
  | NOK = 12.831100
  | NZD = 2.335260
  | PEN = 4.711290
  | PHP = 82.390600
  | PLN = 4.934130
  | SDR = 1
  | SEK = 12.581800
  | SGD = 1.748630
  | THB = 44.075000
  | TTD = 9.254550
  | USD = 1.373950
  | UYU = 54.420900
}}</text>
      <sha1>rbfl3nz0mcgvvd2tiof82dhdmd6ls6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Валютны курс/Даныя ЕЦБ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>766586</id>
    <revision>
      <id>5129347</id>
      <parentid>5127432</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <comment>обновление / update</comment>
      <origin>5129347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1182" sha1="b0obbt6yb9pylkg8j9t6u52r4qazc3n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
&lt;!--
Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml.
Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении.

This page is updated automatically. It is based on data from https://www.ecb.europa.eu/stats/eurofxref/eurofxref-daily.xml.
Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update.
--&gt;
{{doc}}

&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{{1}}}
  | Date = 2026-04-17
  | AUD = 1.6438
  | BRL = 5.8707
  | CAD = 1.6129
  | CHF = 0.9231
  | CNY = 8.0483
  | CZK = 24.317
  | DKK = 7.4734
  | EUR = 1
  | GBP = 0.87168
  | HKD = 9.2382
  | HUF = 362.70
  | IDR = 20267.48
  | ILS = 3.5262
  | INR = 109.5025
  | ISK = 144.00
  | JPY = 187.72
  | KRW = 1744.76
  | MXN = 20.3144
  | MYR = 4.6628
  | NOK = 11.0170
  | NZD = 2.0032
  | PHP = 70.865
  | PLN = 4.2328
  | RON = 5.0989
  | SEK = 10.8030
  | SGD = 1.5009
  | THB = 37.839
  | TRY = 52.9272
  | USD = 1.1797
  | ZAR = 19.3293
}}</text>
      <sha1>b0obbt6yb9pylkg8j9t6u52r4qazc3n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Валютны курс/Даныя ЦБ РФ</title>
    <ns>10</ns>
    <id>766592</id>
    <revision>
      <id>5129349</id>
      <parentid>5127434</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T16:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <comment>обновление / update</comment>
      <origin>5129349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1436" sha1="oqupnglw0vxksnpuxzu58wwh5ubbw4n" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;
&lt;!--
Эта страница автоматически обновляется роботом на основе данных http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=17.04.2026.
Пожалуйста не модифицируйте её вручную, ваши изменения будут затёрты при очередном обновлении.

This page is updated automatically. It is based on data from http://www.cbr.ru/scripts/XML_daily.asp?date_req=17.04.2026.
Please do not modify this page. Your changes will be overwritten by bot during the next update.
--&gt;
{{doc}}

&lt;/noinclude&gt;
{{#switch: {{{1}}}
  | Date = 2026-04-17
  | AED = 20
  | AMD = 0.2
  | AUD = 54
  | AZN = 44
  | BDT = 0.61
  | BHD = 202
  | BOB = 11
  | BRL = 15
  | BYN = 26
  | CAD = 55
  | CHF = 97
  | CNY = 11
  | CUP = 3.1
  | CZK = 3.6
  | DKK = 11
  | DZD = 0.57
  | EGP = 1.4
  | ETB = 0.48
  | EUR = 89
  | GBP = 103
  | GEL = 28
  | HKD = 9.7
  | HUF = 0.24
  | IDR = 0.0044
  | INR = 0.81
  | IRR = 0.000054
  | JPY = 0.47
  | KGS = 0.87
  | KRW = 0.051
  | KZT = 0.16
  | MDL = 4.4
  | MMK = 0.036
  | MNT = 0.021
  | NGN = 0.056
  | NOK = 8
  | NZD = 44
  | OMR = 197
  | PLN = 21
  | QAR = 20
  | RON = 17
  | RSD = 0.76
  | RUB = 1
  | SAR = 20
  | SEK = 8.2
  | SGD = 59
  | THB = 2.3
  | TJS = 8
  | TMT = 21
  | TRY = 1.7
  | UAH = 1.7
  | USD = 76
  | UZS = 0.0062
  | VND = 0.003
  | XDR = 104
  | ZAR = 4.6
}}</text>
      <sha1>oqupnglw0vxksnpuxzu58wwh5ubbw4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абросімаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>766685</id>
    <revision>
      <id>5129323</id>
      <parentid>4783701</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5129323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="ngufkos2488frjze6wigj1rtxnjzkle" xml:space="preserve">'''Абросімаў''' — прозвішча.

== Вядомыя асобы ==

* [[Пётр Абросімаў (разьбяр)|Пётр Абросімаў]] — разьбяр па дрэве і цясляр канца XVII стагоддзя
* [[Хрыстафор Абросімаў]] — ювелір XVII стагоддзя

{{спис цёзак2}}</text>
      <sha1>ngufkos2488frjze6wigj1rtxnjzkle</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129324</id>
      <parentid>5129323</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5129324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="361" sha1="pwtz1sndadyqzsq9vd4dkzfrc2enluz" xml:space="preserve">'''Абросімаў''' — прозвішча.

== Вядомыя асобы ==

* [[Пётр Абросімаў (разьбяр)|Пётр Абросімаў]] — разьбяр па дрэве і цясляр канца XVII стагоддзя
* [[Хрыстафор Абросімаў]] — ювелір XVII стагоддзя

{{спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>pwtz1sndadyqzsq9vd4dkzfrc2enluz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brawl Stars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>769606</id>
    <revision>
      <id>5129493</id>
      <parentid>5124519</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:43:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-24002-27</username>
        <id>166917</id>
      </contributor>
      <origin>5129493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42155" sha1="7hdtb38eqkbitsl4spxexcs2ffcfdsp" xml:space="preserve">{{Машынны пераклад}}
{{Камп'ютарная гульня|распрацоўшчык=Supercell|выдавец=Supercell|дата выпуску=Свет: 12 снежня 2018|жанры=MOBA, Hero shooter|платформы=Android, iOS|рэжым=Мультыплэер|дата анонсу=Бэта: 14 чэрвеня 2017}}

'''Brawl Stars''' — гэта шматкарыстальніцкая анлайн-баявая арэна і відэагульня-шутэр ад трэцяй асобы, распрацаваная і выдадзеная [[Фінляндыя|фінскай]] кампаніяй па вытворчасці відэагульняў [[Supercell]]. Гульня была выпушчана па ўсім свеце 12 снежня 2018 года на платформах [[iOS]] і [[Android]]. У гульні прадстаўлена мноства гульнявых рэжымаў, кожны з якіх мае сваю асаблівую мэта. Гульцы могуць выбіраць з мноства «Brawlers», гэта значыць персанажаў, якімі можна кіраваць з дапамогай экранных джойсцікаў падчас нутрагульнявага матчу.

== Геймплэй ==
У Brawl Stars гульцы змагаюцца з іншымі гульцамі або супернікамі са [[штучным інтэлектам]] у некалькіх гульнявых рэжымах. Гульцы могуць выбіраць паміж рознымі байцамі, сярод якіх ёсць 5 рэдкасцяў (рэдкія, суперрэдкія, эпічныя, міфічныя, легендарныя), якія яны адкрылі на Starr Road, Brawl Pass, Trophy Road або набылі ў краме для выкарыстання ў бітвах.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://dotesports.com/mobile/news/heres-everything-you-need-to-know-about-brawl-stars-new-brawl-pass|title=Here's everything you need to know about Brawl Stars' new Brawl Pass|first=Wasif|last=Ahmed|website=Dot Esports|date=2020-05-13|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt; У снежні 2022 года боксы былі выдалены, а ўсе папярэднія спосабы іх атрымання былі заменены на крэдыты і хромакрэдыты (выдалены ў снежні 2023 года), якія выкарыстоўваюцца для разблакоўкі байцоў, якія зараз у асноўным размяшчаюцца на «Starr Road». Байцы дзеляцца на 5 катэгорый, кошт якіх у крэдытах залежыць ад іх рэдкасці. Падчас матчу, гульцы могуць выкарыстоўваць звычайную атаку свайго байца або супер-атаку, якая ўзмацняецца пры нанясенні страт суперніку, або, у некаторых выпадках, з дапамогай дадатковых сродкаў. Гульцы таксама могуць забяспечыць сваіх байцоў дапаўненнямі, вядомымі як гаджэты, Зорныя сілы, шасцярэнькі і гіперзарады; гаджэты і гіперзарады актывуюцца падчас матчу, у той час як зорныя сілы і шасцярэнькі з’яўляюцца пасіўнымі здольнасцямі.

Акрамя таго, можна набыць скіны за каштоўныя камяні, блінгі і манеты або разблакаваць іх з дапамогай праходжання Brawl Pass або выпадковым чынам з дапамогай выпадзенняў зорнай рэдкасці Epic (або вышэй), якія зменяць знешні выгляд, анімацыю, эфекты і / або гукі, якія выдаюцца байцамі.

=== Рэжымы гульні ===
У Brawl Stars ёсць мноства розных рэжымаў гульні, з якіх гульцы могуць выбіраць, кожны з якіх мае на сваю мэту. Гульцы могуць запрашаць сяброў пагуляць з імі ў камандзе.

'''Рэжымы сола / дуа / трыа'''

* '''Сутыкненне Сола / Дуа / Трыа''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Showdown''): у сутыкненні дзесяць гульцоў змагаюцца паасобку ў стылі [[Каралеўскай бітвы]]. У гульні прысутнічае толькі адзін раунд, і адраджэнне прадугледжана толькі ў Дуа і Трыа. Скрынкі з кубікамі сілы раскіданыя па ўсёй карце. Знішчыўшы іх, вы атрымаеце кубікі сілы, якія павялічаць здароўе, страты і рэгенерацыю. У адзіночным сутыкненні выйграе апошні пакінуты ў жывых ўдзельнік. У дуэтным сутыкненні 10 удзельнікаў разбіваюцца на 5 дуэтаў, і каманда, якая засталася ў жывых апошняй, выйграе матч. У трыа-сутыкненні 12 чалавек разбіваюцца на 4 каманды. Калі член каманды выбывае, ён можа адрадзіцца праз пятнаццаць секунд, толькі калі іншы таварыш па камандзе застанецца жывы. Калі пакінуты таварыш па камандзе выбывае, то каманда прайграе матч. Збор кубіка сілы павялічвае агульную колькасць кубікаў сілы ў абодвух таварышаў па камандзе.

* '''Дуэлі''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Duels''): Дуэлі-гэта гульнявы рэжым, у якім два гульцы змагаюцца да трох ачкоў. Кожны гулец збірае каманду з трох байцоў, якіх ён хоча выкарыстоўваць у матчы. Той, хто першым выйграе два раўнды, у канчатковым рахунку выйграе матч.

'''3v3 Рэжымы'''

* '''Захоп крышталяў''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Gem Grab''): у гульні Захоп крышталяў дзве каманды па тры гульца ў кожнай імкнуцца сабраць як магчыма больш крышталяў. Як толькі каманда набірае больш за дзесяць крышталяў, пачынаецца зваротны адлік у 15 секунд. Калі на працягу 15 секунд каманда захавае колькасць крышталяў, якое перавышае дзесяць, яна атрымае перамогу. Аднак, калі колькасць крышталяў падае ніжэй за дзесяць, зваротны адлік спыніцца. Калі абедзве каманды адначасова перавышаюць дзесяць камянёў, таймер актывуецца для каманды з найбольшай колькасцю крышталяў. Крышталь з’яўляецца ў цэнтры карты кожныя 7 секунд. Гульцы могуць мець неабмежаваную колькасць крышталяў. Аднак параза прыводзіць да страты ўсіх крышталяў, якімі валодаюць ворагі і / або таварышы па камандзе.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.polygon.com/reviews/2018/12/19/18146759/brawl-stars-review-supercell-ios-android|title=Brawl Stars is a worthy, if simple, Clash Royale successor|first=Andrew|last=Hayward|website=Polygon|date=2018-12-19|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;

* '''Зачыстка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Wipeout''): у Зачыстцы каманда з 3 гульцоў спрабуе набраць 8 ачкоў, ачкі налічваюцца за знішчэнне гульцоў варожай каманды. Актывізуецца адраджэнне. Пры дасягненні мэты гульня заканчваецца, і каманда выйграе. Калі час скончыцца, то перамагае каманда, якая набрала больш ачкоў, або калі ў абедзвюх каманд аднолькавая колькасць ачкоў, гульня заканчваецца ўнічыю.

* '''Баунці''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Bounty''): у гульні Баунці перад двума камандамі па тры чалавекі стаіць задача сабраць 15 зорак раней, чым гэта зробіць варожая каманда. Каманда, якая дасягнула мэты першай, выйграе гульню, калі таймер скончыцца, то выйграе каманда, у якой больш зорак, або, калі ў іх аднолькавая колькасць зорак, выйграе каманда з сіняй зоркай (тай-брэйк). У пачатку кожнага матчу ўсе ўдзельнікі бойкі атрымліваюць узнагароду ў дзве зоркі. За кожнае паражэнне ў адборачным турніры да іх узнагароды дадаецца новая зорка. Калі яны будуць забітыя, зоркі, якія ў іх былі, будуць пераведзены на лічыльнік варожай каманды, і яны аўтаматычна адродзяцца з узнагародай у дзве зоркі. У кожным матчы ў цэнтры карты прысутнічае сіняя зорка, якая выкарыстоўваецца ў якасці тай-брэйка, калі ў каманд аднолькавая колькасць зорак.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.imore.com/brawl-stars|title=Brawl Stars: Everything you need to know!|first=Luke Filipowicz last|last=updated|website=iMore|date=2017-06-17|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;
* '''Рабаванне''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Heist''): у ходзе рабавання дзве каманды па тры байца павінны знішчыць сейф суперніка, размешчаны побач з іх лагерам адраджэння. Каманда, якая зробіць гэта першай, выйграе матч.
* '''Броўлбол''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Brawlball''): у Броўлболе дзве каманды па тры гульцы спрабуюць забіць галы, закідваючы мяч у вароты каманды праціўніка. Той, хто першым заб’е два мячы, выйграе матч. Мяч з’явіцца ў цэнтры карты. Як толькі баец забярэ мяч, ён не зможа выкарыстоўваць вашыя звычайныя атакі, супер ўдары або гаджэты. Кнопка shoot замест гэтага адправіць мяч у патрэбным кірунку, а выкарыстанне суперудару дазволіць нанесці больш магутны ўдар па мячы. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён выпусціць мяч на месцы. Калі таймер скончыцца, а абедзве каманды па-ранейшаму набяруць аднолькавую колькасць ачкоў, гульня пяройдзе ў рэжым раптоўнай смерці, у якім усе перашкоды і дэкарацыі будуць выдаленыя з карты. У гэтым выпадку каманда, якая набрала ачкі першай, выйграе матч.
* '''Баскетброўл''' ([[Англійская мова|англ.]] ''BasketBrawl''): у баскет-бойцы дзве каманды па тры гульцы ў кожнай павінны набраць па 5 ачкоў у кола. Гульцы могуць набраць 2 ачкі (унутры кольца) або 3 ачкі (за межамі кольца). Калі набрана 5 ачкоў, Гульня сканчаецца. Па заканчэнні часу перамагае каманда, якая набрала найбольшую колькасць ачкоў, у адваротным выпадку ўсе перашкоды знішчаюцца і гульня пераходзіць у авертайм. Калі авертайм заканчваецца і абедзве каманды гуляюць унічыю, гульня заканчваецца ўнічыю. Калі каманда забівае ў авертайме, яна аўтаматычна выйграе. Звычайны стрэл наносіць удар на звычайнае адлегласць, а супер-стрэл-далей і хутчэй. Важна адзначыць, што калі гулец з мячом будзе адкінуты назад, пераможаны або аглушаны, ён кіне мяч на месцы. Як толькі задзіра падыме мяч, ён не зможа выкарыстоўваць звычайныя атакі, суперприемы, гаджэты або гиперзаряды.
* '''Гарачая зона''' ([[Англійская мова|англ]]. ''Hot Zone''): у гарачай зоне дзве каманды па тры ўдзельнікі бойкі ў кожнай павінны захапіць усе гарачыя зоны. Удзельнікі бойкі могуць захапіць гарачыя зоны, стоячы ў радыусе дзеяння зон. Уверсе, у куце экрана, будзе адлюстроўвацца працэнт захопу, які паказвае агульны прагрэс кожнай каманды ў захопе зон. Толькі ўдзельнікі бойкі могуць захопліваць зоны. Любы элемент, які не з’яўляецца ўдзельнікам бойкі, не зможа захапіць зону. Калі ні адна з каманд не захопіць цалкам усе гарачыя зоны да канца таймера матчу, то выйграе каманда з найбольшым адсоткам захопу.
* '''Накаўт''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Knockout''): у накаўце дзве каманды па тры байца ў кожнай спрабуюць знішчыць варожую каманду за 3-5 раўнда. Мэта-выйграць 3 раўнды, каб выйграць матч. Адраджэнне не ўключана. Як толькі ўдзельнік бойкі выбывае, ён не можа ўдзельнічаць у далейшым да пачатку наступнага раўнда.
* '''Рангавы бой''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Ranked''): у рэжыме рангавы бой выбіраецца выпадковы рэжым гульні 3 на 3 і карта з магчымасцю атрымання мадыфікатара. Перамога ў гульні павялічвае колькасць ачкоў, а парогавае значэнне ачкоў павышае рэйтынг гульца. Калі гулец пераадольвае пэўныя парогавыя значэнні ачкоў, яму налічваюцца рэйтынгавыя ачкі. Яны могуць дарыць гульцу скіны, спрэі, значкі гульцоў або блінгі.
Дадаткова існуюць рэжымы, якія з’яўляюцца па выхадных:
* '''Бой з босам''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Boss Fight'') — у дадзеным рэжыме трэба знішчыць робата-боса, а таксама абараняцца ад яго мін’ёнаў. Складанасць павялічваецца з кожным пройдзеным узроўнем складанасці;
* '''Рабарубка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Robo Rumble'') — у дадзеным рэжыме неабходна абараняць сейф ад робатаў, якія з кожным узрастаннем хвалі становяцца мацней. Як і бой з босам, складанасць павялічваецца з кожнай перамогай;
* '''Вялікая гульня''' ([[Англійская мова|англ.]] ''Big Game'') — рэжым, у якім 5 гульцоў спрабуюць знішчыць іншага гульца, Мегабайца, які мае шмат ачкоў здароўя і велізарны ўрон. Калі за 2 хвіліны гульцы перамогуць Мегабайца, то перамога дастанецца ім, а калі Мегабаец пратрымаецца такі час — пераможа ён.
Ёсць і асаблівыя падзеі:
* '''Мегакапілка''' ([[Англійская мова|англ.]] ''MegaPig'') — у дадзенай падзеі могуць удзельнічаць толькі ўдзельнікі клубаў, падзея праводзіцца раз у месяц і доўжыцца 3 дня. За праходжанне падзеі даюцца нутрагульнявыя ўзнагароды такія як прызы Стар.
* '''Чэмпіянат''' ([[Англійская мова|англ]]. C''hampionship'') — дадзенае падзея пачынаецца ў пачатку года, і даступна раз у месяц да сярэдзіны года, падзея складаецца з трох этапаў (выпрабаванне, кваліфікацыя і фінал). За праходжанне выпрабавання камандзе належыць выхад у кваліфікацыю, пасля праходу якой каманда можа паўдзельнічаць у фінале штомесячнага адбору. Праз паўгода пасля пачатку падзеі каманды, якія прайшлі ў фінал, могуць паўдзельнічаць у сусветным фінале чэмпіянату з грашовымі ўзнагароджаннямі.

== Распрацоўка ==
[[Supercel]]l хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на [[League Of Legends]] і [[Overwatch]]. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую прапрацаванасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе».&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|website=www.redbull.com|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;

Першы прататып гульні пад назвай Project Laser быў створаны ў 2016 годзе.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|website=www.gdcvault.com|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt; У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстары скардзіліся на павольны геймплэй і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай Laser 2, дзе персанаж ужо атакаваў паходы, а гульня была перакладзеная ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference ў сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады.

У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай Slugfest, гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставанні. Анці казаў, што «тэстары і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружаны працэсам бітвы [у гульні], як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну», і таму неўзабаве была выпушчаная трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране.

Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года [[Supercell]] анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|website=Android Authority|date=2017-06-14|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt; На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] ў канадскім [[App Store]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title=‘Brawl Stars’ Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon? – TouchArcade|date=2017-06-15|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;

Падчас мяккага запуску [[Supercell]] заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней». Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці Brawl Stars, растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні».

26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчана на платформе [[Android]] у некаторых краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc Lagace|last=published|website=Android Central|date=2018-11-16|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;

9 сакавіка 2022 года кампанія [[Supercell]] абвясціла аб выдаленні сваіх гульняў, уключаючы Brawl Stars, з крам [[App Store]] і [[Google Play]] у [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі ва Украіну]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=Коммерсантъ|date=2022-03-09|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;

25 красавіка 2023 года кампанія [[Supercell]] заблакавала доступ да гульні Brawl Stars на тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Беларусь|Беларусі]] адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульні.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|author=Любавин Игорь|website=Championat}}&lt;/ref&gt;

5 верасня 2024 была пачата калабарацыя з мульстэрыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]», якая доўжылася да 2 кастрычніка 2024. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|website=Supercell|access-date=2024-11-07}}&lt;/ref&gt;

== Распрацоўка ==

Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

В марте 2017 года была выпущена вторая итерация под названием ''Slugfest'', игра перешла в стадию UAT-тестирования&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Антти говорил, что «тестировщики и мои коллеги сообщали, что они чувствовали себя настолько перегружены процессом сражения в игре, как будто им надо было делать по 250 действий в минуту»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, и поэтому вскоре была выпущена третья итерация, которая добавила вариант управления с виртуальным джойстиком ходьбы и стрельбе по нажатию, но это не исправило ситуацию, поскольку в конечном итоге джойстик дрейфовал по всему экрану.

Supercell хацелі распрацаваць камандную гульню для мабільных прылад, падобную на ''League of Legends'' і ''Overwatch''. Па словах Фрэнка Кайенбурга, мэнэджара супольнасці гульні, распрацоўшчыкі «засяродзіліся на тым, каб захаваць вялікую праработаннасць гульні, прыбраўшы пры гэтым усё лішняе»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|title=Learn how Supercell’s Brawl Stars came to life.|author=Hayward, Andrew.|website=Red Bull|date=2019-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170146/https://www.redbull.com/us-en/brawl-stars-supercell-interview-meo|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Першы прататып гульні пад назвай ''Project Laser'' быў створаны ў 2016 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У ім гулец кіраваў персанажам націскам на экран, а пры ўваходжанні ворага ў зону бачнасці персанаж атакаваў яго аўтаматычна. Тэстыравальнікі скардзіліся на павольны [[геймплэй]] і слабы кантроль дзеянняў, таму ў гэтым жа годзе была распрацавана першая ітэрацыя пад назвай ''Laser 2'', дзе персанаж ужо атакаваў змахваннем, а гульня была пераведзена ў вертыкальны рэжым. Па словах Анці Сумала, прадстаўніка Supercell на Game Developers Conference у сакавіку 2019 года ў [[Сан-Францыска]], гэта было зроблена для больш натуральнага ўтрымання мабільнага прылады&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У сакавіку 2017 года была выпушчаная другая ітэрацыя пад назвай ''Slugfest'', гульня перайшла ў стадыю UAT-тэставання&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|title=Designing Two Tasty Cores Three Times Over: The Case of 'Brawl Stars'|author=Antti Summala|website=[[GDC]]|date=2019-07-02|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.gdcvault.com/play/1025751/Designing-Two-Tasty-Cores-Three|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Анці казаў, што «тэсціроўшчыкі і мае калегі паведамлялі, што яны адчувалі сябе настолькі перагружанымi працэсам бітвы ў гульне, як быццам ім трэба было рабіць па 250 дзеянняў у хвіліну»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, і таму неўзабаве была выпушчана трэцяя ітэрацыя, якая дадала варыянт кіравання з віртуальным джойсцікам хады і стральбе па націску, але гэта не выправіла сітуацыю, паколькі ў канчатковым выніку джойсцік дрэйфаваў па ўсім экране.

Нягледзячы на гэта, 14 чэрвеня 2017 года Supercell анансавала гульню ў прамым эфіры на [[YouTube]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|title=Clash of Clans developer Supercell reveals new game, Brawl Stars|first=John|last=Callaham|website=Android Authority|date=2017-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210429141404/https://www.androidauthority.com/supercell-new-game-brawl-stars-779929/|archive-date=2021-04-29|access-date=2019-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На наступны дзень гульня атрымала мяккі запуск на [[iOS]] у канадскім [[App Store]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|title='Brawl Stars' Has Soft Launched on the Canadian App Store, Android Version Coming Soon?|first=Rob|last=Funnell|website=TouchArcade|date=2017-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605150853/https://toucharcade.com/2017/06/15/brawl-stars-has-soft-launched-on-the-canadian-app-store-android-version-coming-soon/|archive-date=2019-06-05|access-date=2019-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Падчас мяккага запуску Supercell заўважылі, што гульцы часцей выкарыстоўваюць віртуальны джойсцік замест націску для хады, таму 9 сакавіка 2018 года гульня была назад пераведзена ў гарызантальную арыентацыю, каб «зрабіць віртуальны джойсцік яшчэ зручней»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|title=Brawl Stars Upgrade system has changed again. Find out everything new in the latest update.|author=Cammy Harbison|website=Newsweek|date=2018-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170140/https://www.newsweek.com/brawl-stars-update-landscape-controls-upgrade-system-new-mode-838786|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Пасля неадназначнай рэакцыі ад гульцоў, Раян Лайтон, былы менеджэр супольнасці ''Brawl Stars'', растлумачыў, што каманда «выбірала не паміж гарызантальным і вертыкальным рэжымам, а паміж гарызантальным рэжымам і спыненнем распрацоўкі гульні»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|title=Brawl Stars: “We at Supercell have never prepared more for a game launch”|author=Craig Chapple|website=pocketgamer.biz|date=2018-12-11|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110170141/https://www.pocketgamer.biz/news/69624/brawl-stars-we-at-supercell-have-never-prepared-more-for-a-game-launch/|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

26 чэрвеня 2018 гульня была выпушчаная на платформе [[Android]] у некалькіх краінах. 12 снежня 2018 года адбыўся паўнавартасны рэліз гульні&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.androidcentral.com/brawl-stars|title=Supercell's long-awaited Brawl Stars will come to Android on December 12|first=Marc|last=Lagace|website=Android Central|date=2018-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603080553/https://www.androidcentral.com/brawl-stars|archive-date=2023-06-03|access-date=2024-01-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

9 сакавіка 2022 года кампанія Supercell абвясціла аб выдаленне сваіх гульняў, уключаючы ''Brawl Stars'', з крамаў App Store і Google Play у Расіі і Беларусі ў сувязі з [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|уварваннем Расіі на Украіну]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|title=Популярные Brawl Stars и Clash of Clans отключат в России. Так ещё не делал никто|author=Анатолий Лукманов|website=[[Чемпионат (сайт)|Чемпионат]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309131623/https://www.championat.com/cybersport/news-4632323-populyarnye-brawl-stars-i-clash-of-clans-uhodyat-iz-rossii-tak-eschyo-ne-delal-nikto.html|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5250413|title=Игру Brawl Stars удалят из App Store и Google Play в России и Белоруссии|website=[[Коммерсантъ]]|date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309155747/https://www.kommersant.ru/doc/5250413|archive-date=2022-03-09|access-date=2022-03-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

25 красавіка 2023 года кампанія Supercell заблакавала доступ да гульні ''Brawl Stars'' на тэрыторыі Расіі і Беларусі адразу пасля выхаду новага абнаўлення ў гульне&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|title=Популярнейшую игру Brawl Stars полностью заблокировали в России|first=Игорь|last=Любавин|publisher=[[Чемпионат (сайт)|Championat.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425165113/https://www.championat.com/cybersport/news-5081139-populyarnejshuyu-igru-brawl-stars-polnostyu-zablokirovali-v-rossii.html|archive-date=2023-04-25|access-date=2023-04-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

5 верасня 2024 года была пачата калабарацыя з мультсерыялам «[[Губка Боб Квадратныя Штаны]]» і доўжылася да 2 кастрычніка 2024 года. Калабарацыя была пачата ў гонар 25-годдзя мультсерыяла&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|title=SpongeBob SquarePants shows up in Brawl Stars for a special takeover|date=2024-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20241001012325/https://supercell.com/en/news/brawlstars-spongebob/|archive-date=2024-10-01|access-date=2024-09-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У снежні была пачата калабарацыя з мультфільмам «[[Гісторыя цацак]]», ў гульню быў дададзены часовы баец Базз Лайтэр, а таксама скіны Вудзі Кольт, Бо Піп Бібі і Джэсі Джэсі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bleedingcool.com/games/brawl-stars-launches-brand-new-toy-story-crossover-event/|title=Brawl Stars Launches Brand-New Toy Story Crossover Event|first=Gavin|last=Sheehan|website=[[Bleeding Cool]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-19}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{вонкавыя спасылкі}}

{{ізаляваны артыкул|date=2024-07-21}}

[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні 2018 года]]
[[Катэгорыя:Гульні для Android]]
[[Катэгорыя:Гульні для iOS]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя стратэгічныя гульні]]
[[Катэгорыя:Камп’ютарныя гульні, распрацаваныя ў Фінляндыі]]</text>
      <sha1>7hdtb38eqkbitsl4spxexcs2ffcfdsp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Наталі Бай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772790</id>
    <revision>
      <id>5129335</id>
      <parentid>4837377</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T15:14:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Vitedg</username>
        <id>130413</id>
      </contributor>
      <origin>5129335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4199" sha1="3sqsipyod1gucihllgmhzzbah9wfl32" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бай}}
{{Кінематаграфіст}}
'''Наталі Бай''' ({{lang-fr|Nathalie Marie Andrée Baye}}; {{ДН|6|7|1948}}, Менвіль — [[17 красавіка]] [[2026]], [[Парыж]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=fr|url=https://www.parismatch.com/culture/cinema/elle-etait-lincarnation-de-lelegance-au-cinema-lactrice-nathalie-baye-est-morte-267657|title=L'actrice Nathalie Baye est morte|website=parismatch.com|date=2026-04-18|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;) — французская актрыса.

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў сям’і мастакоў Клода Бая і Дэніз Кустэ. Яна з’явілася на свет, паводле яе слоў, «выпадкова», калі яе бацькі гасцявалі ў нармандскім мястэчку Менвіль. Наталі правяла дзяцінства ў Парыжы, вучылася ў прэстыжным Эльзаскім ліцэі, але пакутавала на дыслексію і сарамлівасць, таму, магчыма, з ранніх гадоў і палюбіла танцы. Яе першым педагогам была знакамітая балерына Марыінскага тэатра [[Вольга Іосіфаўна Праабражэнская]], якая выхавала многіх знакамітых майстроў. У далейшым сям’я пераехала на поўдзень Францыі, у Ментану, а Наталі ў 14 гадоў пакінула сярэднюю школу (пасля скончыўшы яе завочна) з намерам сур’ёзна займацца класічным танцам у балетнай школе Манака. У 17 з паловай гадоў яна са згоды бацькоў перабралася ў Нью-Ёрк, дзе працягнула заняткі балетам. Каб аплаціць гэтыя ўрокі, працавала няняй. Потым гастралявала з танцавальным калектывам па гарадах ЗША. Вярнуўшыся на радзіму праз паўтара гады, расчаравалася ў балеце як у прафесіі і, ацаніўшы ўласныя здольнасці, нечакана адкрыла ў сабе жаданне стаць драматычнай актрысай. Вучылася акцёрскаму майстэрству на знакамітых тэатральных курсах [[Рэнэ Сімон (акцёр)|Рэнэ Сімона]], а ў 1972 годзе скончыла Вышэйшую нацыянальную кансерваторыю. У 1973 годзе яна з’явілася ў ролі памочніцы рэжысёра ў фільме [[Франсуа Труфо]] «[[Амерыканская ноч]]» (а сваю самую першую невялікую ролю ў кіно яна сыграла ў фільме Роберта Уайза «Двое»). Іграла ў спектаклях розных парыжскіх тэатраў. Здымаецца на тэлебачанні.

Замужам ніколі не была. У 1970-х спадарожнікам яе жыцця быў акцёр і спявак [[Філіп Леатар]], з якім яна пазнаёмілася ў тэатры.

У Наталі Бай ёсць дачка Лора Смет (нарадзілася ў 1983 годзе) ад вядомага французскага рок-спевака [[Джоні Халідэй|Джоні Халідэя]], які быў спадарожнікам яе жыцця ў 1982—1986 гадах. Наталі Бай здымалася з Джоні Халідэем у фільме Гадара «[[Дэтэктыў (фільм)|Дэтэктыў]]». У 2020 годзе ў Наталі з’явіўся ўнук Леа.

== Зноскі ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Сезар» найлепшай актрысе}}
{{DEFAULTSORT:Бай}}
[[Катэгорыя:Актрысы Францыі]]</text>
      <sha1>3sqsipyod1gucihllgmhzzbah9wfl32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>OpenAI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772821</id>
    <revision>
      <id>5129415</id>
      <parentid>5033572</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:27:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5129415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13693" sha1="lj6s9cxxfl3z4h9tct54zlvedj2wisf" xml:space="preserve">{{Кампанія
| дзейнасць = [[Штучны інтэлект]]
| размяшчэнне = [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = * Брэт Тэйлар (старшыня праўлення)
* Сэм Альтман (генеральны дырэктар)
* Грэг Брокман (прэзідэнт)
* Міра Мураці (тэхнічны дырэктар)
* Сара Фрайар (фінансавы дырэктар)
| прадукцыя = * OpenAI Five
* GPT-1, 2, 3, 4, 4o, 4.1, 5
* [[DALL·E]]
* OpenAI Codex
* [[ChatGPT]]
* [[SearchGPT]]
* [[Sora]]
}}
'''OpenAI''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] даследчая арганізацыя ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], заснаваная ў снежні 2015 года са штаб-кватэрай у [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Яе місія заключаецца ў распрацоўцы «бяспечнага і карыснага» штучнага інтэлекту агульнага прызначэння (AGI), што вызначаецца як «высокааўтаномныя сістэмы, якія пераўзыходзяць людзей у выкананні найбольш эканамічна каштоўнай працы». OpenAI вядомы сямействам вялікіх моўных мадэляў GPT, серыяй мадэляў пераўтварэння тэксту ў выяву [[DALL-E]] і мадэллю пераўтварэння тэксту ў відэа пад назвай Sora.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/openai-steals-the-spotlight-with-sora/|title=OpenAI Steals the Spotlight with Sora ✨|first=Siddharth|last=Jindal|website=AIM|date=2024-02-16|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Выпуск [[ChatGPT]] у лістападзе 2022 года лічыцца каталізатарам шырокай цікавасці да генератыўнага штучнага інтэлекту.

Арганізацыя складаецца з некамерцыйнай арганізацыі OpenAI, Inc.,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936|title=Entity Details :: OpenCorporates|website=opencorporates.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; зарэгістраванай у [[Дэлавэр|штаце Дэлавэр]], і яе камерцыйнай даччынай кампаніі OpenAI Global, LLC, створанай у 2019 годзе. [[Microsoft]] валодае прыблізна 49 % акцый OpenAI, інвеставаўшы 13 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|title=Sam Altman Joins Microsoft After OpenAI Ousting|first=Dina Bass /|last=Bloomberg|website=TIME|date=2023-11-20|access-date=2024-09-07|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625064602/https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Яна таксама прадастаўляе вылічальныя рэсурсы OpenAI праз сваю воблачную платформу [[Microsoft Azure]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|first=Emma|last=Roth|website=The Verge|date=2023-03-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Ілан Маск]] і [[Сэм Альтман]] (прэзідэнт венчурнага фонду {{нп5|Y Combinator}}) запусцілі OpenAI ў канцы 2015 з мэтай стварыць адкрытую кампанію, якая працуе на карысць грамадства, а не дзяржавы ці карпарацыі. Адкрытасць мае на мэце пазбегнуць канцэнтрацыі ўлады, якую дае ШІ, у адных руках. У той час кампанія планавала адкрыта супрацоўнічаць з усімі асобамі і ўстановамі, публікаваць усе вынікі сваіх даследаванняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.popsci.com/new-openai-artificial-intelligence-group-formed-by-elon-musk-peter-thiel-and-more/|title=New ‘OpenAI’ Artificial Intelligence Group Formed By Elon Musk, Peter Thiel, And More|first=Dave|last=Gershgorn|website=Popular Science|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Сустаршынямі кампаніі сталі яе заснавальнікі, Ілан Маск і Сэм Альтман.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Інвестары збіраліся укласці ў кампанію 1 млрд даляраў, але ў бліжэйшыя гады планавалася выдаткаваць толькі невялікую частку гэтай сумы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; OpenAI атрымала падтрымку ад Рыда Хофмана, Гейба Ньюэла, Пітэра Тыля, Грэга Брокмана (былога тэхнічнага дырэктара кампаніі Stripe), Джэсікі Лівінгстан, кампаній Amazon Web Services і Infosys.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.neowin.net/news/elon-musk-departs-from-openai-gabe-newell-and-others-join-as-donors/|title=Elon Musk departs from OpenAI; Gabe Newell and others join as donors|website=Neowin|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Усяго на момант заснавання ў кампаніі працавала 9 чалавек. Сярод іх —тэхнічны дырэктар Грэг Брокман, дырэктар па даследаваннях — Ілля Суцкевер, вучань [[Джэфры Хінтан]]а, які раней працаваў у Google Brain.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Іншыя супрацоўнікі (Трэвар Блэквелл, Вікі Чун, Андрэй Карпаты, Дэрк Кінгма, Джон Шульман, Памэла Вагата, Войцэх Зарэмба) раней працавалі ў вядомых акадэмічных групах, Facebook AI і [[Google]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://medium.com/backchannel/how-elon-musk-and-y-combinator-plan-to-stop-computers-from-taking-over-17e0e27dd02a|title=How Elon Musk and Y Combinator Plan to Stop Computers From Taking Over|first=Steven|last=Levy|website=Backchannel|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Кансультантамі кампаніі выступілі Пітэр Эбіл, {{нп5|Ёшуа Бенжыо||en|Yoshua Bengio}}, {{нп5|Алан Кэй||en|Alan Kay}}, Сяргей Левін, Вішал Сіка. Вясной 2016 года да каманды далучыўся {{нп5|Іэн Гудфелаў||en|Ian Goodfellow}}, аўтар мадэляў MaxOut Network, Generative Adversarial Network і кнігі па глыбокім навучанні, які прыйшоў з Google Brain, а таксама Пітэр Эбіл, кансультант кампаніі, дацэнт з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]], лабараторыя BAIR (Berkeley Artificial Intelligence Research), які займаўся ў праграме навучання робатаў Brett (Berkeley Robot for the Elimination of Tedious Tasks).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-preschool-for-robots/|title=Berkeley’s Preschool for Robots|website=Bloomberg.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; У кампаніі дзейнічае праграма стажыроўкі.

20 лютага 2018 года [[Ілан Маск]] выйшаў з рады дырэктараў OpenAI праз магчымы канфлікт інтарэсаў. З гэтага моманту савет дырэктараў складаецца з Грэга Брокмана, Іллі Суцкевера, Холдэна Карноўскі і Сэма Альтмана.

17 лістапада 2023 года, без папярэдняга паведамлення, быў звольнены CEO кампаніі Сэм Альтман. Аднак ужо 22 лістапада 2023 года OpenAI заявіла, што Альтман вяртаецца на сваю пасаду. Вяртанне было звязана з тым, што абураныя супрацоўнікі OpenAI абяцалі звольніцца ўслед за Альтманам, калі яго не вернуць.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bcs-express.ru/novosti-i-analitika/strasti-po-ii-kak-sema-al-tmana-uvolili-iz-openai-a-potom-vernuli-obratno|title=Страсти по ИИ: как Сэма Альтмана уволили из OpenAI, а потом вернули обратно|website=bcs-express.ru|access-date=2024-09-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Лістападаўскі крызіс не адбіўся на фінансавых паказчыках кампаніі. Да канца 2023 года аб’ём яе выручкі перавысіў 1,6 млрд $, прадэманстраваўшы рост на 23 % у параўнанні з кастрычніцкай ацэнкай (1,3 млрд $).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2023/12/31/22043941.shtml|title=Разработчик нейросети ChatGPT нарастил доходы - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

1 сакавіка 2024 года стала вядома аб падпісанні пагаднення аб партнёрстве паміж OpenAI і стартапам па распрацоўцы робатаў-гуманоідаў Figure AI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/01/03/2024/65e0ef949a7947771437f1d3|title=Создатель ChatGPT займется разработкой ИИ для роботов-гуманоидов|website=РБК|date=2024-03-01|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

У красавіку 2024 года кампанія адкрыла офіс у [[Токіа]], які стаў яе першым прадстаўніцтвам у [[Азія|Азіі]]. Прэзідэнтам японскага падраздзялення стаў Тадаа Нагасакі.

У пачатку мая 2024 года з’явіліся чуткі аб хуткім запуску OpenAI ўласнай пошукавай сістэмы на аснове ШІ. Сама кампанія іх афіцыйна не пракаментавала, аднак раней заяўляла аб адпаведных распрацоўках.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/109447-chatgpt-prevratitsya-v-poiskovik/|title=ChatGPT превратится в поисковик|first=Андрей|last=Бритенков|website=Hi-Tech Mail|date=2024-05-03|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

15 мая 2024 года сузаснавальнік і навуковы кіраўнік OpenAI Ілля Суцкевер абвясціў аб сваім сыходзе з кампаніі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/512440-il-a-suckever-ob-avil-ob-uhode-iz-openai|title=Илья Суцкевер объявил об уходе из OpenAI|website=Forbes.ru|date=2024-05-15|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

25 ліпеня 2024 года OpenAI анансавала прататып пошукавай сістэмы на базе ШІ «SearchGPT».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/517638-openai-anonsirovala-prototip-novogo-poiskovika-na-baze-iskusstvennogo-intellekta|title=OpenAI анонсировала прототип нового поисковика на базе искусственного интеллекта|website=Forbes.ru|date=2024-07-25|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

7 жніўня 2025 года кампанія OpenAI прэзентавала новую мадэль штучнага інтэлекту GPT-5.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{Вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>lj6s9cxxfl3z4h9tct54zlvedj2wisf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129429</id>
      <parentid>5129415</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T23:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5129429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13754" sha1="h5i34xc9bujel8o12x9r136u5e6pw81" xml:space="preserve">{{Кампанія
| дзейнасць = [[Штучны інтэлект]]
| размяшчэнне = [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = * Брэт Тэйлар (старшыня праўлення)
* Сэм Альтман (генеральны дырэктар)
* Грэг Брокман (прэзідэнт)
* Міра Мураці (тэхнічны дырэктар)
* Сара Фрайар (фінансавы дырэктар)
| прадукцыя = * OpenAI Five
* GPT-1, 2, 3, 4, 4o, 4.1, 5
* [[DALL·E]]
* OpenAI Codex
* [[ChatGPT]]
* [[SearchGPT]]
* [[Sora]]
}}
'''OpenAI''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] даследчая арганізацыя ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], заснаваная ў снежні 2015 года са штаб-кватэрай у [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Яе місія заключаецца ў распрацоўцы «бяспечнага і карыснага» штучнага інтэлекту агульнага прызначэння (AGI), што вызначаецца як «высокааўтаномныя сістэмы, якія пераўзыходзяць людзей у выкананні найбольш эканамічна каштоўнай працы». OpenAI вядомы сямействам вялікіх моўных мадэляў GPT, серыяй мадэляў пераўтварэння тэксту ў выяву [[DALL-E]] і мадэллю пераўтварэння тэксту ў відэа пад назвай Sora.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/openai-steals-the-spotlight-with-sora/|title=OpenAI Steals the Spotlight with Sora ✨|first=Siddharth|last=Jindal|website=AIM|date=2024-02-16|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Выпуск [[ChatGPT]] у лістападзе 2022 года лічыцца каталізатарам шырокай цікавасці да генератыўнага штучнага інтэлекту.

Арганізацыя складаецца з некамерцыйнай арганізацыі OpenAI, Inc.,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936|title=Entity Details :: OpenCorporates|website=opencorporates.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; зарэгістраванай у [[Дэлавэр|штаце Дэлавэр]], і яе камерцыйнай даччынай кампаніі OpenAI Global, LLC, створанай у 2019 годзе. [[Microsoft]] валодае прыблізна 49 % акцый OpenAI, інвеставаўшы 13 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|title=Sam Altman Joins Microsoft After OpenAI Ousting|first=Dina Bass /|last=Bloomberg|website=TIME|date=2023-11-20|access-date=2024-09-07|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625064602/https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Яна таксама прадастаўляе вылічальныя рэсурсы OpenAI праз сваю воблачную платформу [[Microsoft Azure]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|first=Emma|last=Roth|website=The Verge|date=2023-03-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Ілан Маск]] і [[Сэм Альтман]] (прэзідэнт венчурнага фонду {{нп5|Y Combinator}}) запусцілі OpenAI ў канцы 2015 з мэтай стварыць адкрытую кампанію, якая працуе на карысць грамадства, а не дзяржавы ці карпарацыі. Адкрытасць мае на мэце пазбегнуць канцэнтрацыі ўлады, якую дае ШІ, у адных руках. У той час кампанія планавала адкрыта супрацоўнічаць з усімі асобамі і ўстановамі, публікаваць усе вынікі сваіх даследаванняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.popsci.com/new-openai-artificial-intelligence-group-formed-by-elon-musk-peter-thiel-and-more/|title=New ‘OpenAI’ Artificial Intelligence Group Formed By Elon Musk, Peter Thiel, And More|first=Dave|last=Gershgorn|website=Popular Science|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Сустаршынямі кампаніі сталі яе заснавальнікі, Ілан Маск і Сэм Альтман.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Інвестары збіраліся укласці ў кампанію 1 млрд даляраў, але ў бліжэйшыя гады планавалася выдаткаваць толькі невялікую частку гэтай сумы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; OpenAI атрымала падтрымку ад Рыда Хофмана, Гейба Ньюэла, Пітэра Тыля, Грэга Брокмана (былога тэхнічнага дырэктара кампаніі Stripe), Джэсікі Лівінгстан, кампаній Amazon Web Services і Infosys.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.neowin.net/news/elon-musk-departs-from-openai-gabe-newell-and-others-join-as-donors/|title=Elon Musk departs from OpenAI; Gabe Newell and others join as donors|website=Neowin|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Усяго на момант заснавання ў кампаніі працавала 9 чалавек. Сярод іх —тэхнічны дырэктар Грэг Брокман, дырэктар па даследаваннях — Ілля Суцкевер, вучань [[Джэфры Хінтан]]а, які раней працаваў у Google Brain.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Іншыя супрацоўнікі (Трэвар Блэквелл, Вікі Чун, Андрэй Карпаты, Дэрк Кінгма, Джон Шульман, Памэла Вагата, Войцэх Зарэмба) раней працавалі ў вядомых акадэмічных групах, Facebook AI і [[Google]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://medium.com/backchannel/how-elon-musk-and-y-combinator-plan-to-stop-computers-from-taking-over-17e0e27dd02a|title=How Elon Musk and Y Combinator Plan to Stop Computers From Taking Over|first=Steven|last=Levy|website=Backchannel|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Кансультантамі кампаніі выступілі Пітэр Эбіл, {{нп5|Ёшуа Бенжыо||en|Yoshua Bengio}}, {{нп5|Алан Кэй||en|Alan Kay}}, Сяргей Левін, Вішал Сіка. Вясной 2016 года да каманды далучыўся {{нп5|Іэн Гудфелаў||en|Ian Goodfellow}}, аўтар мадэляў MaxOut Network, Generative Adversarial Network і кнігі па глыбокім навучанні, які прыйшоў з Google Brain, а таксама Пітэр Эбіл, кансультант кампаніі, дацэнт з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Берклі|Каліфарнійскага ўніверсітэта ў Берклі]], лабараторыя BAIR (Berkeley Artificial Intelligence Research), які займаўся ў праграме навучання робатаў Brett (Berkeley Robot for the Elimination of Tedious Tasks).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-preschool-for-robots/|title=Berkeley’s Preschool for Robots|website=Bloomberg.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; У кампаніі дзейнічае праграма стажыроўкі.

20 лютага 2018 года [[Ілан Маск]] выйшаў з рады дырэктараў OpenAI праз магчымы канфлікт інтарэсаў. З гэтага моманту савет дырэктараў складаецца з Грэга Брокмана, Іллі Суцкевера, Холдэна Карноўскі і Сэма Альтмана.

17 лістапада 2023 года, без папярэдняга паведамлення, [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|быў звольнены CEO кампаніі Сэм Альтман]]. Аднак ужо 22 лістапада 2023 года OpenAI заявіла, што Альтман вяртаецца на сваю пасаду. Вяртанне было звязана з тым, што абураныя супрацоўнікі OpenAI абяцалі звольніцца ўслед за Альтманам, калі яго не вернуць.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bcs-express.ru/novosti-i-analitika/strasti-po-ii-kak-sema-al-tmana-uvolili-iz-openai-a-potom-vernuli-obratno|title=Страсти по ИИ: как Сэма Альтмана уволили из OpenAI, а потом вернули обратно|website=bcs-express.ru|access-date=2024-09-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Лістападаўскі крызіс не адбіўся на фінансавых паказчыках кампаніі. Да канца 2023 года аб’ём яе выручкі перавысіў 1,6 млрд $, прадэманстраваўшы рост на 23 % у параўнанні з кастрычніцкай ацэнкай (1,3 млрд $).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2023/12/31/22043941.shtml|title=Разработчик нейросети ChatGPT нарастил доходы - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

1 сакавіка 2024 года стала вядома аб падпісанні пагаднення аб партнёрстве паміж OpenAI і стартапам па распрацоўцы робатаў-гуманоідаў Figure AI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/01/03/2024/65e0ef949a7947771437f1d3|title=Создатель ChatGPT займется разработкой ИИ для роботов-гуманоидов|website=РБК|date=2024-03-01|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

У красавіку 2024 года кампанія адкрыла офіс у [[Токіа]], які стаў яе першым прадстаўніцтвам у [[Азія|Азіі]]. Прэзідэнтам японскага падраздзялення стаў Тадаа Нагасакі.

У пачатку мая 2024 года з’явіліся чуткі аб хуткім запуску OpenAI ўласнай пошукавай сістэмы на аснове ШІ. Сама кампанія іх афіцыйна не пракаментавала, аднак раней заяўляла аб адпаведных распрацоўках.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/109447-chatgpt-prevratitsya-v-poiskovik/|title=ChatGPT превратится в поисковик|first=Андрей|last=Бритенков|website=Hi-Tech Mail|date=2024-05-03|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

15 мая 2024 года сузаснавальнік і навуковы кіраўнік OpenAI Ілля Суцкевер абвясціў аб сваім сыходзе з кампаніі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/512440-il-a-suckever-ob-avil-ob-uhode-iz-openai|title=Илья Суцкевер объявил об уходе из OpenAI|website=Forbes.ru|date=2024-05-15|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

25 ліпеня 2024 года OpenAI анансавала прататып пошукавай сістэмы на базе ШІ «SearchGPT».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/517638-openai-anonsirovala-prototip-novogo-poiskovika-na-baze-iskusstvennogo-intellekta|title=OpenAI анонсировала прототип нового поисковика на базе искусственного интеллекта|website=Forbes.ru|date=2024-07-25|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

7 жніўня 2025 года кампанія OpenAI прэзентавала новую мадэль штучнага інтэлекту GPT-5.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}
{{Вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>h5i34xc9bujel8o12x9r136u5e6pw81</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129431</id>
      <parentid>5129429</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T23:29:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка, афармленне</comment>
      <origin>5129431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13710" sha1="bt1kh1coz20mfq7ktoklc2j8txm8jrt" xml:space="preserve">{{Кампанія
| дзейнасць = [[Штучны інтэлект]]
| размяшчэнне = [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = * Брэт Тэйлар (старшыня праўлення)
* Сэм Альтман (генеральны дырэктар)
* Грэг Брокман (прэзідэнт)
* Міра Мураці (тэхнічны дырэктар)
* Сара Фрайар (фінансавы дырэктар)
| прадукцыя = * OpenAI Five
* GPT-1, 2, 3, 4, 4o, 4.1, 5
* [[DALL·E]]
* OpenAI Codex
* [[ChatGPT]]
* [[SearchGPT]]
* [[Sora]]
}}
'''OpenAI''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] даследчая арганізацыя ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], заснаваная ў снежні 2015 года са штаб-кватэрай у [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Арганізацыя складаецца з [[некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай арганізацыі]] OpenAI, Inc.,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936|title=Entity Details :: OpenCorporates|website=opencorporates.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; зарэгістраванай у [[Дэлавэр|штаце Дэлавэр]], і яе [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйнай]] даччынай кампаніі OpenAI Global, LLC, створанай у 2019 годзе.

[[Microsoft]] валодае прыблізна 49 % акцый арганізацыі. Станам на 2023 год інвестыцыі ад Microsoft складалі 13 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|title=Sam Altman Joins Microsoft After OpenAI Ousting|first=Dina Bass /|last=Bloomberg|website=TIME|date=2023-11-20|access-date=2024-09-07|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625064602/https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Microsoft таксама прадастаўляе вылічальныя рэсурсы для OpenAI праз воблачную платформу [[Microsoft Azure]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|first=Emma|last=Roth|website=The Verge|date=2023-03-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Задэклараваная місія OpenAI заключаецца ў распрацоўцы «бяспечнага і карыснага» штучнага інтэлекту агульнага прызначэння ({{lang-en|Artificial general intelligence, AGI}}), які вызначаецца як «высокааўтаномныя сістэмы, якія пераўзыходзяць людзей у выкананні найбольш эканамічна каштоўнай працы». OpenAI вядомы сямействам [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] GPT, серыяй мадэляў пераўтварэння тэксту ў выяву [[DALL-E]] і мадэллю пераўтварэння тэксту ў відэа пад назвай Sora.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/openai-steals-the-spotlight-with-sora/|title=OpenAI Steals the Spotlight with Sora ✨|first=Siddharth|last=Jindal|website=AIM|date=2024-02-16|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Выпуск [[чат-бот]]а [[ChatGPT]] у лістападзе 2022 года лічыцца каталізатарам [[Бум штучнага інтэлекту|шырокай цікавасці да генератыўнага штучнага інтэлекту]].

== Гісторыя ==
[[Ілан Маск]] і [[Сэм Альтман]] запусцілі OpenAI ў канцы 2015 з мэтай стварыць адкрытую кампанію, якая працуе на карысць грамадства, а не дзяржавы ці карпарацыі. Адкрытасць мае на мэце пазбегнуць канцэнтрацыі ўлады, якую дае ШІ, у адных руках. У той час кампанія планавала адкрыта супрацоўнічаць з усімі асобамі і ўстановамі, а таксама публікаваць усе вынікі сваіх даследаванняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.popsci.com/new-openai-artificial-intelligence-group-formed-by-elon-musk-peter-thiel-and-more/|title=New ‘OpenAI’ Artificial Intelligence Group Formed By Elon Musk, Peter Thiel, And More|first=Dave|last=Gershgorn|website=Popular Science|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Сустаршынямі кампаніі сталі яе заснавальнікі, Ілан Маск і Сэм Альтман.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Інвестары збіраліся укласці ў кампанію 1 млрд даляраў, але ў бліжэйшыя гады планавалася выдаткаваць толькі невялікую частку гэтай сумы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; OpenAI атрымала падтрымку ад Рыда Хофмана, [[Гэйб Ньюэл|Гэйба Ньюэла]], Пітэра Тыля, Грэга Брокмана (былога тэхнічнага дырэктара кампаніі Stripe), Джэсікі Лівінгстан, кампаній [[Amazon Web Services]] і [[Infosys]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.neowin.net/news/elon-musk-departs-from-openai-gabe-newell-and-others-join-as-donors/|title=Elon Musk departs from OpenAI; Gabe Newell and others join as donors|website=Neowin|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Усяго на момант заснавання ў кампаніі працавала 9 чалавек. Тэхнічным дырэктарам быў Грэг Брокман, дырэктарам па даследаваннях — Ілля Суцкевер.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;, Іншыя супрацоўнікі — Трэвар Блэквелл, Вікі Чун, Андрэй Карпаты, Дэрк Кінгма, Джон Шульман, Памэла Вагата, Войцэх Зарэмба — раней працавалі ў вядомых акадэмічных групах, Facebook AI і [[Google]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://medium.com/backchannel/how-elon-musk-and-y-combinator-plan-to-stop-computers-from-taking-over-17e0e27dd02a|title=How Elon Musk and Y Combinator Plan to Stop Computers From Taking Over|first=Steven|last=Levy|website=Backchannel|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Кансультантамі кампаніі выступілі Пітэр Эбіл, {{нп5|Ёшуа Бенжыа||en|Yoshua Bengio}}, {{нп5|Алан Кэй||en|Alan Kay}}, Сяргей Левін, Вішал Сіка. Вясной 2016 года да каманды далучыўся {{нп5|Іэн Гудфелаў||en|Ian Goodfellow}}, які прыйшоў з Google Brain, а таксама Пітэр Эбіл з лабараторыі BAIR ({{lang-en|Berkeley Artificial Intelligence Research}}), які займаўся ў праграме навучання робатаў Brett ({{lang-en|Berkeley Robot for the Elimination of Tedious Tasks)}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-preschool-for-robots/|title=Berkeley’s Preschool for Robots|website=Bloomberg.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

20 лютага 2018 года [[Ілан Маск]] выйшаў з рады дырэктараў OpenAI праз магчымы канфлікт інтарэсаў. З таго моманту савет дырэктараў складаўся з Грэга Брокмана, Іллі Суцкевера, Холдэна Карноўскі і Сэма Альтмана.

17 лістапада 2023 года, без папярэдняга паведамлення, [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|быў звольнены CEO кампаніі Сэм Альтман]]. Аднак ужо 22 лістапада 2023 года OpenAI заявіла, што Альтман вяртаецца на сваю пасаду. Вяртанне было звязана з тым, што абураныя супрацоўнікі OpenAI абяцалі звольніцца ўслед за Альтманам, калі яго не вернуць.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bcs-express.ru/novosti-i-analitika/strasti-po-ii-kak-sema-al-tmana-uvolili-iz-openai-a-potom-vernuli-obratno|title=Страсти по ИИ: как Сэма Альтмана уволили из OpenAI, а потом вернули обратно|website=bcs-express.ru|access-date=2024-09-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Лістападаўскі крызіс не адбіўся на фінансавых паказчыках кампаніі. Да канца 2023 года аб’ём яе выручкі перавысіў 1,6 млрд $, прадэманстраваўшы рост на 23 % у параўнанні з кастрычніцкай ацэнкай (1,3 млрд $).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2023/12/31/22043941.shtml|title=Разработчик нейросети ChatGPT нарастил доходы - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

1 сакавіка 2024 года стала вядома аб падпісанні пагаднення аб партнёрстве паміж OpenAI і стартапам па распрацоўцы робатаў-гуманоідаў Figure AI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/01/03/2024/65e0ef949a7947771437f1d3|title=Создатель ChatGPT займется разработкой ИИ для роботов-гуманоидов|website=РБК|date=2024-03-01|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

У красавіку 2024 года кампанія адкрыла офіс у [[Токіа]], які стаў яе першым прадстаўніцтвам у [[Азія|Азіі]]. Прэзідэнтам японскага падраздзялення стаў Тадаа Нагасакі.

У пачатку мая 2024 года з’явіліся чуткі аб хуткім запуску OpenAI ўласнай пошукавай сістэмы на аснове ШІ. Сама кампанія іх афіцыйна не пракаментавала, аднак раней заяўляла аб адпаведных распрацоўках.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/109447-chatgpt-prevratitsya-v-poiskovik/|title=ChatGPT превратится в поисковик|first=Андрей|last=Бритенков|website=Hi-Tech Mail|date=2024-05-03|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

15 мая 2024 года сузаснавальнік і навуковы кіраўнік OpenAI Ілля Суцкевер абвясціў аб сваім сыходзе з кампаніі.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/512440-il-a-suckever-ob-avil-ob-uhode-iz-openai|title=Илья Суцкевер объявил об уходе из OpenAI|website=Forbes.ru|date=2024-05-15|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

25 ліпеня 2024 года OpenAI анансавала прататып пошукавай сістэмы на базе ШІ «SearchGPT».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/517638-openai-anonsirovala-prototip-novogo-poiskovika-na-baze-iskusstvennogo-intellekta|title=OpenAI анонсировала прототип нового поисковика на базе искусственного интеллекта|website=Forbes.ru|date=2024-07-25|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

7 жніўня 2025 года кампанія OpenAI прэзентавала новую мадэль штучнага інтэлекту GPT-5.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]]</text>
      <sha1>bt1kh1coz20mfq7ktoklc2j8txm8jrt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129432</id>
      <parentid>5129431</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T23:35:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5129432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13658" sha1="1rspwtkwawp7u584e62xf8ffeervn8v" xml:space="preserve">{{Кампанія
| дзейнасць = [[Штучны інтэлект]]
| размяшчэнне = [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = * Брэт Тэйлар (старшыня праўлення)
* Сэм Альтман (генеральны дырэктар)
* Грэг Брокман (прэзідэнт)
* Міра Мураці (тэхнічны дырэктар)
* Сара Фрайар (фінансавы дырэктар)
| прадукцыя = * OpenAI Five
* GPT-1, 2, 3, 4, 4o, 4.1, 5
* [[DALL·E]]
* OpenAI Codex
* [[ChatGPT]]
* [[SearchGPT]]
* [[Sora]]
}}
'''OpenAI''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] даследчая арганізацыя ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], заснаваная ў снежні 2015 года са штаб-кватэрай у [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Арганізацыя складаецца з [[некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай арганізацыі]] OpenAI, Inc.,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936|title=Entity Details :: OpenCorporates|website=opencorporates.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; зарэгістраванай у [[Дэлавэр|штаце Дэлавэр]], і яе [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйнай]] даччынай кампаніі OpenAI Global, LLC, створанай у 2019 годзе.

OpenAI вядомая сямействам [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] [[GPT]], серыяй мадэляў пераўтварэння тэксту ў выяву [[DALL-E]] і мадэллю пераўтварэння тэксту ў відэа пад назвай Sora.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/openai-steals-the-spotlight-with-sora/|title=OpenAI Steals the Spotlight with Sora ✨|first=Siddharth|last=Jindal|website=AIM|date=2024-02-16|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Выпуск [[чат-бот]]а [[ChatGPT]] у лістападзе 2022 года лічыцца каталізатарам [[Бум штучнага інтэлекту|шырокай цікавасці да генератыўнага штучнага інтэлекту]]. Задэклараваная місія OpenAI заключаецца ў распрацоўцы «бяспечнага і карыснага» штучнага інтэлекту агульнага прызначэння ({{lang-en|Artificial general intelligence, AGI}}), які вызначаецца як «высокааўтаномныя сістэмы, якія пераўзыходзяць людзей у выкананні найбольш эканамічна каштоўнай працы».

[[Microsoft]] валодае прыблізна 49 % акцый арганізацыі. Станам на 2023 год інвестыцыі ад Microsoft складалі 13 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|title=Sam Altman Joins Microsoft After OpenAI Ousting|first=Dina Bass /|last=Bloomberg|website=TIME|date=2023-11-20|access-date=2024-09-07|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625064602/https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Microsoft таксама прадастаўляе вылічальныя рэсурсы для OpenAI праз воблачную платформу [[Microsoft Azure]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|first=Emma|last=Roth|website=The Verge|date=2023-03-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Ілан Маск]] і [[Сэм Альтман]] запусцілі OpenAI ў канцы 2015 з мэтай стварыць адкрытую арганізацыю, якая працуе на карысць грамадства, а не дзяржавы ці карпарацыі. Адкрытасць мела на мэце пазбегнуць канцэнтрацыі ўлады, якую дае ШІ, у адных руках. У той час арганізацыя планавала адкрыта супрацоўнічаць з усімі асобамі і ўстановамі, а таксама публікаваць усе вынікі сваіх даследаванняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.popsci.com/new-openai-artificial-intelligence-group-formed-by-elon-musk-peter-thiel-and-more/|title=New ‘OpenAI’ Artificial Intelligence Group Formed By Elon Musk, Peter Thiel, And More|first=Dave|last=Gershgorn|website=Popular Science|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Сустаршынямі OpenAI сталі яе заснавальнікі, Ілан Маск і Сэм Альтман.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Інвестары збіраліся укласці ў OpenAI 1 млрд даляраў, але ў першыя гады планавалася выдаткаваць толькі невялікую частку гэтай сумы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; OpenAI атрымала падтрымку ад Рыда Хофмана, [[Гэйб Ньюэл|Гэйба Ньюэла]], Пітэра Тыля, Грэга Брокмана (былога тэхнічнага дырэктара кампаніі Stripe), Джэсікі Лівінгстан, кампаній [[Amazon Web Services]] і [[Infosys]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.neowin.net/news/elon-musk-departs-from-openai-gabe-newell-and-others-join-as-donors/|title=Elon Musk departs from OpenAI; Gabe Newell and others join as donors|website=Neowin|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Усяго на момант заснавання ў арганізацыі працавала 9 чалавек. Тэхнічным дырэктарам быў Грэг Брокман, дырэктарам па даследаваннях — Ілля Суцкевер.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;, Іншыя супрацоўнікі — Трэвар Блэквелл, Вікі Чун, Андрэй Карпаты, Дэрк Кінгма, Джон Шульман, Памэла Вагата, Войцэх Зарэмба — раней працавалі ў вядомых акадэмічных групах, Facebook AI і [[Google]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://medium.com/backchannel/how-elon-musk-and-y-combinator-plan-to-stop-computers-from-taking-over-17e0e27dd02a|title=How Elon Musk and Y Combinator Plan to Stop Computers From Taking Over|first=Steven|last=Levy|website=Backchannel|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Кансультантамі выступілі Пітэр Эбіл, {{нп5|Ёшуа Бенжыа||en|Yoshua Bengio}}, {{нп5|Алан Кэй||en|Alan Kay}}, Сяргей Левін, Вішал Сіка. Вясной 2016 года да каманды далучыўся {{нп5|Іэн Гудфелаў||en|Ian Goodfellow}}, які прыйшоў з Google Brain, а таксама Пітэр Эбіл з лабараторыі BAIR ({{lang-en|Berkeley Artificial Intelligence Research}}), які займаўся ў праграме навучання робатаў Brett ({{lang-en|Berkeley Robot for the Elimination of Tedious Tasks)}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-preschool-for-robots/|title=Berkeley’s Preschool for Robots|website=Bloomberg.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

20 лютага 2018 года [[Ілан Маск]] выйшаў з рады дырэктараў OpenAI праз магчымы канфлікт інтарэсаў. З таго моманту савет дырэктараў складаўся з Грэга Брокмана, Іллі Суцкевера, Холдэна Карноўскі і Сэма Альтмана.

17 лістапада 2023 года, без папярэдняга паведамлення, [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|быў звольнены CEO арганізацыі Сэм Альтман]]. Аднак ужо 22 лістапада 2023 года OpenAI заявіла, што Альтман вяртаецца на сваю пасаду. Вяртанне было звязана з тым, што абураныя супрацоўнікі OpenAI абяцалі звольніцца ўслед за Альтманам, калі яго не вернуць.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bcs-express.ru/novosti-i-analitika/strasti-po-ii-kak-sema-al-tmana-uvolili-iz-openai-a-potom-vernuli-obratno|title=Страсти по ИИ: как Сэма Альтмана уволили из OpenAI, а потом вернули обратно|website=bcs-express.ru|access-date=2024-09-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Лістападаўскі крызіс не адбіўся на фінансавых паказчыках OpenAI. Да канца 2023 года аб’ём яе выручкі перавысіў 1,6 млрд $, прадэманстраваўшы рост на 23 % у параўнанні з кастрычніцкай ацэнкай (1,3 млрд $).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2023/12/31/22043941.shtml|title=Разработчик нейросети ChatGPT нарастил доходы - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

1 сакавіка 2024 года стала вядома аб падпісанні пагаднення аб партнёрстве паміж OpenAI і стартапам па распрацоўцы робатаў-гуманоідаў Figure AI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/01/03/2024/65e0ef949a7947771437f1d3|title=Создатель ChatGPT займется разработкой ИИ для роботов-гуманоидов|website=РБК|date=2024-03-01|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

У красавіку 2024 года OpenAI адкрыла офіс у [[Токіа]], які стаў яе першым прадстаўніцтвам у [[Азія|Азіі]]. Прэзідэнтам японскага падраздзялення стаў Тадаа Нагасакі.

У пачатку мая 2024 года з’явіліся чуткі аб хуткім запуску OpenAI ўласнай пошукавай сістэмы на аснове ШІ. Сама арганізацыя іх афіцыйна не пракаментавала, аднак раней заяўляла аб адпаведных распрацоўках.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/109447-chatgpt-prevratitsya-v-poiskovik/|title=ChatGPT превратится в поисковик|first=Андрей|last=Бритенков|website=Hi-Tech Mail|date=2024-05-03|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

15 мая 2024 года сузаснавальнік і навуковы кіраўнік OpenAI Ілля Суцкевер абвясціў аб сваім сыходзе з OpenAI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/512440-il-a-suckever-ob-avil-ob-uhode-iz-openai|title=Илья Суцкевер объявил об уходе из OpenAI|website=Forbes.ru|date=2024-05-15|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

25 ліпеня 2024 года OpenAI анансавала прататып пошукавай сістэмы на базе ШІ «SearchGPT».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/517638-openai-anonsirovala-prototip-novogo-poiskovika-na-baze-iskusstvennogo-intellekta|title=OpenAI анонсировала прототип нового поисковика на базе искусственного интеллекта|website=Forbes.ru|date=2024-07-25|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

7 жніўня 2025 года OpenAI прэзентавала новую мадэль штучнага інтэлекту GPT-5.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]]</text>
      <sha1>1rspwtkwawp7u584e62xf8ffeervn8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129433</id>
      <parentid>5129432</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T23:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>спасылка</comment>
      <origin>5129433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13703" sha1="p2yn7jjz6vlf6tqw4ae64kzb9hln2gx" xml:space="preserve">{{Кампанія
| дзейнасць = [[Штучны інтэлект]]
| размяшчэнне = [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = * Брэт Тэйлар (старшыня праўлення)
* Сэм Альтман (генеральны дырэктар)
* Грэг Брокман (прэзідэнт)
* Міра Мураці (тэхнічны дырэктар)
* Сара Фрайар (фінансавы дырэктар)
| прадукцыя = * OpenAI Five
* GPT-1, 2, 3, 4, 4o, 4.1, 5
* [[DALL·E]]
* OpenAI Codex
* [[ChatGPT]]
* [[SearchGPT]]
* [[Sora]]
}}
'''OpenAI''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] даследчая арганізацыя ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], заснаваная ў снежні 2015 года са штаб-кватэрай у [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Арганізацыя складаецца з [[некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай арганізацыі]] OpenAI, Inc.,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936|title=Entity Details :: OpenCorporates|website=opencorporates.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; зарэгістраванай у [[Дэлавэр|штаце Дэлавэр]], і яе [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйнай]] даччынай кампаніі OpenAI Global, LLC, створанай у 2019 годзе.

OpenAI вядомая сямействам [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] [[GPT]], серыяй мадэляў пераўтварэння тэксту ў выяву [[DALL-E]] і мадэллю пераўтварэння тэксту ў відэа пад назвай Sora.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/openai-steals-the-spotlight-with-sora/|title=OpenAI Steals the Spotlight with Sora ✨|first=Siddharth|last=Jindal|website=AIM|date=2024-02-16|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Выпуск [[чат-бот]]а [[ChatGPT]] у лістападзе 2022 года лічыцца каталізатарам [[Бум штучнага інтэлекту|шырокай цікавасці да генератыўнага штучнага інтэлекту]]. Задэклараваная місія OpenAI заключаецца ў распрацоўцы «бяспечнага і карыснага» штучнага інтэлекту агульнага прызначэння ({{lang-en|Artificial general intelligence, AGI}}), які вызначаецца як «высокааўтаномныя сістэмы, якія пераўзыходзяць людзей у выкананні найбольш эканамічна каштоўнай працы».

[[Microsoft]] валодае прыблізна 49 % акцый арганізацыі. Станам на 2023 год інвестыцыі ад Microsoft складалі 13 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|title=Sam Altman Joins Microsoft After OpenAI Ousting|first=Dina Bass /|last=Bloomberg|website=TIME|date=2023-11-20|access-date=2024-09-07|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625064602/https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Microsoft таксама прадастаўляе вылічальныя рэсурсы для OpenAI праз воблачную платформу [[Microsoft Azure]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|first=Emma|last=Roth|website=The Verge|date=2023-03-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Ілан Маск]] і [[Сэм Альтман]] запусцілі OpenAI ў канцы 2015 з мэтай стварыць адкрытую арганізацыю, якая працуе на карысць грамадства, а не дзяржавы ці карпарацыі. Адкрытасць мела на мэце пазбегнуць канцэнтрацыі ўлады, якую дае ШІ, у адных руках. У той час арганізацыя планавала адкрыта супрацоўнічаць з усімі асобамі і ўстановамі, а таксама публікаваць усе вынікі сваіх даследаванняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.popsci.com/new-openai-artificial-intelligence-group-formed-by-elon-musk-peter-thiel-and-more/|title=New ‘OpenAI’ Artificial Intelligence Group Formed By Elon Musk, Peter Thiel, And More|first=Dave|last=Gershgorn|website=Popular Science|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Сустаршынямі OpenAI сталі яе заснавальнікі, Ілан Маск і Сэм Альтман.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Інвестары збіраліся укласці ў OpenAI 1 млрд даляраў, але ў першыя гады планавалася выдаткаваць толькі невялікую частку гэтай сумы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; OpenAI атрымала падтрымку ад Рыда Хофмана, [[Гэйб Ньюэл|Гэйба Ньюэла]], Пітэра Тыля, Грэга Брокмана (былога тэхнічнага дырэктара кампаніі Stripe), Джэсікі Лівінгстан, кампаній [[Amazon Web Services]] і [[Infosys]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.neowin.net/news/elon-musk-departs-from-openai-gabe-newell-and-others-join-as-donors/|title=Elon Musk departs from OpenAI; Gabe Newell and others join as donors|website=Neowin|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Усяго на момант заснавання ў арганізацыі працавала 9 чалавек. Тэхнічным дырэктарам быў Грэг Брокман, дырэктарам па даследаваннях — Ілля Суцкевер.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;, Іншыя супрацоўнікі — Трэвар Блэквелл, Вікі Чун, Андрэй Карпаты, Дэрк Кінгма, Джон Шульман, Памэла Вагата, Войцэх Зарэмба — раней працавалі ў вядомых акадэмічных групах, Facebook AI і [[Google]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://medium.com/backchannel/how-elon-musk-and-y-combinator-plan-to-stop-computers-from-taking-over-17e0e27dd02a|title=How Elon Musk and Y Combinator Plan to Stop Computers From Taking Over|first=Steven|last=Levy|website=Backchannel|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Кансультантамі выступілі Пітэр Эбіл, {{нп5|Ёшуа Бенжыа||en|Yoshua Bengio}}, {{нп5|Алан Кэй||en|Alan Kay}}, Сяргей Левін, Вішал Сіка. Вясной 2016 года да каманды далучыўся {{нп5|Іэн Гудфелаў||en|Ian Goodfellow}}, які прыйшоў з Google Brain, а таксама Пітэр Эбіл з лабараторыі BAIR ({{lang-en|Berkeley Artificial Intelligence Research}}), які займаўся ў праграме навучання робатаў Brett ({{lang-en|Berkeley Robot for the Elimination of Tedious Tasks)}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-preschool-for-robots/|title=Berkeley’s Preschool for Robots|website=Bloomberg.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

20 лютага 2018 года [[Ілан Маск]] выйшаў з рады дырэктараў OpenAI праз магчымы канфлікт інтарэсаў. З таго моманту савет дырэктараў складаўся з Грэга Брокмана, Іллі Суцкевера, Холдэна Карноўскі і Сэма Альтмана.

17 лістапада 2023 года, без папярэдняга паведамлення, [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|быў звольнены CEO арганізацыі Сэм Альтман]]. Аднак ужо 22 лістапада 2023 года OpenAI заявіла, што Альтман вяртаецца на сваю пасаду. Вяртанне было звязана з тым, што абураныя супрацоўнікі OpenAI абяцалі звольніцца ўслед за Альтманам, калі яго не вернуць.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bcs-express.ru/novosti-i-analitika/strasti-po-ii-kak-sema-al-tmana-uvolili-iz-openai-a-potom-vernuli-obratno|title=Страсти по ИИ: как Сэма Альтмана уволили из OpenAI, а потом вернули обратно|website=bcs-express.ru|access-date=2024-09-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Лістападаўскі крызіс не адбіўся на фінансавых паказчыках OpenAI. Да канца 2023 года аб’ём яе выручкі перавысіў 1,6 млрд $, прадэманстраваўшы рост на 23 % у параўнанні з кастрычніцкай ацэнкай (1,3 млрд $).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2023/12/31/22043941.shtml|title=Разработчик нейросети ChatGPT нарастил доходы - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

1 сакавіка 2024 года стала вядома аб падпісанні пагаднення аб партнёрстве паміж OpenAI і стартапам па распрацоўцы робатаў-гуманоідаў Figure AI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/01/03/2024/65e0ef949a7947771437f1d3|title=Создатель ChatGPT займется разработкой ИИ для роботов-гуманоидов|website=РБК|date=2024-03-01|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

У красавіку 2024 года OpenAI адкрыла офіс у [[Токіа]], які стаў яе першым прадстаўніцтвам у [[Азія|Азіі]]. Прэзідэнтам японскага падраздзялення стаў Тадаа Нагасакі.

У пачатку мая 2024 года з’явіліся чуткі аб хуткім запуску OpenAI ўласнай пошукавай сістэмы на аснове ШІ. Сама арганізацыя іх афіцыйна не пракаментавала, аднак раней заяўляла аб адпаведных распрацоўках.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/109447-chatgpt-prevratitsya-v-poiskovik/|title=ChatGPT превратится в поисковик|first=Андрей|last=Бритенков|website=Hi-Tech Mail|date=2024-05-03|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

15 мая 2024 года сузаснавальнік і навуковы кіраўнік OpenAI Ілля Суцкевер абвясціў аб сваім сыходзе з OpenAI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/512440-il-a-suckever-ob-avil-ob-uhode-iz-openai|title=Илья Суцкевер объявил об уходе из OpenAI|website=Forbes.ru|date=2024-05-15|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

25 ліпеня 2024 года OpenAI анансавала прататып пошукавай сістэмы на базе ШІ «SearchGPT».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/517638-openai-anonsirovala-prototip-novogo-poiskovika-na-baze-iskusstvennogo-intellekta|title=OpenAI анонсировала прототип нового поисковика на базе искусственного интеллекта|website=Forbes.ru|date=2024-07-25|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

7 жніўня 2025 года OpenAI прэзентавала новую мадэль штучнага інтэлекту GPT-5.

== Гл. таксама ==
 * [[Anthropic]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]]</text>
      <sha1>p2yn7jjz6vlf6tqw4ae64kzb9hln2gx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129434</id>
      <parentid>5129433</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T23:39:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5129434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13702" sha1="ekcyqqs4cea0p4n0x3hvl6vlv95qulv" xml:space="preserve">{{Кампанія
| дзейнасць = [[Штучны інтэлект]]
| размяшчэнне = [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія]], [[ЗША]]
| ключавыя фігуры = * Брэт Тэйлар (старшыня праўлення)
* Сэм Альтман (генеральны дырэктар)
* Грэг Брокман (прэзідэнт)
* Міра Мураці (тэхнічны дырэктар)
* Сара Фрайар (фінансавы дырэктар)
| прадукцыя = * OpenAI Five
* GPT-1, 2, 3, 4, 4o, 4.1, 5
* [[DALL·E]]
* OpenAI Codex
* [[ChatGPT]]
* [[SearchGPT]]
* [[Sora]]
}}
'''OpenAI''' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] даследчая арганізацыя ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]], заснаваная ў снежні 2015 года са штаб-кватэрай у [[Сан-Францыска]], [[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]. Арганізацыя складаецца з [[некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай арганізацыі]] OpenAI, Inc.,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opencorporates.com/companies/us_de/5902936|title=Entity Details :: OpenCorporates|website=opencorporates.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; зарэгістраванай у [[Дэлавэр|штаце Дэлавэр]], і яе [[Камерцыйная арганізацыя|камерцыйнай]] даччынай кампаніі OpenAI Global, LLC, створанай у 2019 годзе.

OpenAI вядомая сямействам [[вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] [[GPT]], серыяй мадэляў пераўтварэння тэксту ў выяву [[DALL-E]] і мадэллю пераўтварэння тэксту ў відэа пад назвай Sora.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/openai-steals-the-spotlight-with-sora/|title=OpenAI Steals the Spotlight with Sora ✨|first=Siddharth|last=Jindal|website=AIM|date=2024-02-16|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Выпуск [[чат-бот]]а [[ChatGPT]] у лістападзе 2022 года лічыцца каталізатарам [[Бум штучнага інтэлекту|шырокай цікавасці да генератыўнага штучнага інтэлекту]]. Задэклараваная місія OpenAI заключаецца ў распрацоўцы «бяспечнага і карыснага» штучнага інтэлекту агульнага прызначэння ({{lang-en|Artificial general intelligence, AGI}}), які вызначаецца як «высокааўтаномныя сістэмы, якія пераўзыходзяць людзей у выкананні найбольш эканамічна каштоўнай працы».

[[Microsoft]] валодае прыблізна 49 % акцый арганізацыі. Станам на 2023 год інвестыцыі ад Microsoft складалі 13 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|title=Sam Altman Joins Microsoft After OpenAI Ousting|first=Dina Bass /|last=Bloomberg|website=TIME|date=2023-11-20|access-date=2024-09-07|archive-date=25 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625064602/https://time.com/6337503/sam-altman-joins-microsoft-ai/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Microsoft таксама прадастаўляе вылічальныя рэсурсы для OpenAI праз воблачную платформу [[Microsoft Azure]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/3/13/23637675/microsoft-chatgpt-bing-millions-dollars-supercomputer-openai|title=Microsoft spent hundreds of millions of dollars on a ChatGPT supercomputer|first=Emma|last=Roth|website=The Verge|date=2023-03-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
[[Ілан Маск]] і [[Сэм Альтман]] запусцілі OpenAI ў канцы 2015 з мэтай стварыць адкрытую арганізацыю, якая працуе на карысць грамадства, а не дзяржавы ці карпарацыі. Адкрытасць мела на мэце пазбегнуць канцэнтрацыі ўлады, якую дае ШІ, у адных руках. У той час арганізацыя планавала адкрыта супрацоўнічаць з усімі асобамі і ўстановамі, а таксама публікаваць усе вынікі сваіх даследаванняў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.popsci.com/new-openai-artificial-intelligence-group-formed-by-elon-musk-peter-thiel-and-more/|title=New ‘OpenAI’ Artificial Intelligence Group Formed By Elon Musk, Peter Thiel, And More|first=Dave|last=Gershgorn|website=Popular Science|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Сустаршынямі OpenAI сталі яе заснавальнікі, Ілан Маск і Сэм Альтман.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Інвестары збіраліся укласці ў OpenAI 1 млрд даляраў, але ў першыя гады планавалася выдаткаваць толькі невялікую частку гэтай сумы.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.cbsnews.com/news/elon-musk-invests-in-non-profit-to-thwart-the-dangers-of-ai/|title=OpenAI: Elon Musk invests in $1B effort to thwart the dangers of artificial intelligence - CBS News|first=Amy|last=Kraft|website=www.cbsnews.com|date=2015-12-14|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; OpenAI атрымала падтрымку ад Рыда Хофмана, [[Гэйб Ньюэл|Гэйба Ньюэла]], Пітэра Тыля, Грэга Брокмана (былога тэхнічнага дырэктара кампаніі Stripe), Джэсікі Лівінгстан, кампаній [[Amazon Web Services]] і [[Infosys]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.neowin.net/news/elon-musk-departs-from-openai-gabe-newell-and-others-join-as-donors/|title=Elon Musk departs from OpenAI; Gabe Newell and others join as donors|website=Neowin|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

Усяго на момант заснавання ў арганізацыі працавала 9 чалавек. Тэхнічным дырэктарам быў Грэг Брокман, дырэктарам па даследаваннях — Ілля Суцкевер.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.seattletimes.com/business/technology/silicon-valley-investors-to-bankroll-artificial-intelligence-center/|title=Silicon Valley investors to bankroll artificial-intelligence center|website=The Seattle Times|date=2015-12-13|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;, Іншыя супрацоўнікі — Трэвар Блэквелл, Вікі Чун, Андрэй Карпаты, Дэрк Кінгма, Джон Шульман, Памэла Вагата, Войцэх Зарэмба — раней працавалі ў вядомых акадэмічных групах, Facebook AI і [[Google]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://medium.com/backchannel/how-elon-musk-and-y-combinator-plan-to-stop-computers-from-taking-over-17e0e27dd02a|title=How Elon Musk and Y Combinator Plan to Stop Computers From Taking Over|first=Steven|last=Levy|website=Backchannel|date=2015-12-12|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt; Кансультантамі выступілі Пітэр Эбіл, {{нп5|Ёшуа Бенжыа||en|Yoshua Bengio}}, {{нп5|Алан Кэй||en|Alan Kay}}, Сяргей Левін, Вішал Сіка. Вясной 2016 года да каманды далучыўся {{нп5|Іэн Гудфелаў||en|Ian Goodfellow}}, які прыйшоў з Google Brain, а таксама Пітэр Эбіл з лабараторыі BAIR ({{lang-en|Berkeley Artificial Intelligence Research}}), які займаўся ў праграме навучання робатаў Brett ({{lang-en|Berkeley Robot for the Elimination of Tedious Tasks)}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.bloomberg.com/features/2015-preschool-for-robots/|title=Berkeley’s Preschool for Robots|website=Bloomberg.com|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

20 лютага 2018 года [[Ілан Маск]] выйшаў з рады дырэктараў OpenAI праз магчымы канфлікт інтарэсаў. З таго моманту савет дырэктараў складаўся з Грэга Брокмана, Іллі Суцкевера, Холдэна Карноўскі і Сэма Альтмана.

17 лістапада 2023 года, без папярэдняга паведамлення, [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|быў звольнены CEO арганізацыі Сэм Альтман]]. Аднак ужо 22 лістапада 2023 года OpenAI заявіла, што Альтман вяртаецца на сваю пасаду. Вяртанне было звязана з тым, што абураныя супрацоўнікі OpenAI абяцалі звольніцца ўслед за Альтманам, калі яго не вернуць.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bcs-express.ru/novosti-i-analitika/strasti-po-ii-kak-sema-al-tmana-uvolili-iz-openai-a-potom-vernuli-obratno|title=Страсти по ИИ: как Сэма Альтмана уволили из OpenAI, а потом вернули обратно|website=bcs-express.ru|access-date=2024-09-07|lang=ru}}&lt;/ref&gt;

Лістападаўскі крызіс не адбіўся на фінансавых паказчыках OpenAI. Да канца 2023 года аб’ём яе выручкі перавысіў 1,6 млрд $, прадэманстраваўшы рост на 23 % у параўнанні з кастрычніцкай ацэнкай (1,3 млрд $).&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/business/news/2023/12/31/22043941.shtml|title=Разработчик нейросети ChatGPT нарастил доходы - Газета.Ru {{!}} Новости|website=Газета.Ru|date=2024-09-07|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

1 сакавіка 2024 года стала вядома аб падпісанні пагаднення аб партнёрстве паміж OpenAI і стартапам па распрацоўцы робатаў-гуманоідаў Figure AI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/01/03/2024/65e0ef949a7947771437f1d3|title=Создатель ChatGPT займется разработкой ИИ для роботов-гуманоидов|website=РБК|date=2024-03-01|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

У красавіку 2024 года OpenAI адкрыла офіс у [[Токіа]], які стаў яе першым прадстаўніцтвам у [[Азія|Азіі]]. Прэзідэнтам японскага падраздзялення стаў Тадаа Нагасакі.

У пачатку мая 2024 года з’явіліся чуткі аб хуткім запуску OpenAI ўласнай пошукавай сістэмы на аснове ШІ. Сама арганізацыя іх афіцыйна не пракаментавала, аднак раней заяўляла аб адпаведных распрацоўках.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://hi-tech.mail.ru/news/109447-chatgpt-prevratitsya-v-poiskovik/|title=ChatGPT превратится в поисковик|first=Андрей|last=Бритенков|website=Hi-Tech Mail|date=2024-05-03|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

15 мая 2024 года сузаснавальнік і навуковы кіраўнік OpenAI Ілля Суцкевер абвясціў аб сваім сыходзе з OpenAI.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/512440-il-a-suckever-ob-avil-ob-uhode-iz-openai|title=Илья Суцкевер объявил об уходе из OpenAI|website=Forbes.ru|date=2024-05-15|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

25 ліпеня 2024 года OpenAI анансавала прататып пошукавай сістэмы на базе ШІ «SearchGPT».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/517638-openai-anonsirovala-prototip-novogo-poiskovika-na-baze-iskusstvennogo-intellekta|title=OpenAI анонсировала прототип нового поисковика на базе искусственного интеллекта|website=Forbes.ru|date=2024-07-25|access-date=2024-09-07}}&lt;/ref&gt;

7 жніўня 2025 года OpenAI прэзентавала новую мадэль штучнага інтэлекту GPT-5.

== Гл. таксама ==
* [[Anthropic]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]]</text>
      <sha1>ekcyqqs4cea0p4n0x3hvl6vlv95qulv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Віктар Ігаравіч Васільеў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>776900</id>
    <revision>
      <id>5129461</id>
      <parentid>5052226</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:02:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3381" sha1="88gpeokqeqvkzq3yh0e0514jfmrouaj" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Васільеў}}
{{Асоба}}
'''Віктар Ігаравіч Васільеў''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[акцёр]], у 2008—2024 гадах — старшыня [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Саюза кінематаграфістаў Беларусі]]. [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]] (2020). [[Медаль Францыска Скарыны]] (4 жніўня 2014 года).

== Біяграфія ==
З 1976 года працаваў на Свярдлоўскай студыі тэлебачання асвятляльнікам, механікам здымачнай тэхнікі, асістэнтам рэжысёра. У 1983 годзе паступіў у [[Екацярынбургскі дзяржаўны тэатральны інстытут|Свярдлоўскі дзяржаўны інстытут тэатра і кіно]]. У 1987 годзе працаваў у [[Свярдлоўскі тэатр драмы|Свярдлоўскім тэатры драмы]] (акцёр).  

У 1989 годзе запрошаны ў [[Мінск]] у Тэатр драмы і камедыі, потым у Альтэрнатыўны тэатр. З 2002 года працуе акцёрам тэатра і кіно на Нацыянальнай кінастудыі «[[Беларусьфільм]]». З 2013 года працуе дацэнтам кафедры рэжысуры кіно [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|БДАМ]]. З 2014 года працуе ў маладзёжным тэатры Мінска.
З 2008 па 2024 старшыня Рэспубліканскага грамадскага аб’яднання «Беларускі саюз кінематаграфістаў», з’яўляецца членам экспертнай рады па кінематаграфіі Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, член праўлення Гільдыі акцёраў кіно.
== Спасылкі ==
* [http://bgmteatr.by/vasilev/ Профіль на сайце Беларускага дзяржаўнага маладзёжнага тэатра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241223071513/http://bgmteatr.by/vasilev/ |date=23 снежня 2024 }}
* [https://zviazda.by/ru/news/20220523/1653293902-samoe-glavnoe-ostavatsya-prostym-chelovekom-beseda-s-predsedatelem-soyuza «Самое главное — оставаться простым человеком»: беседа с председателем Союза кинематографистов Виктором Васильевым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241223064526/https://zviazda.by/ru/news/20220523/1653293902-samoe-glavnoe-ostavatsya-prostym-chelovekom-beseda-s-predsedatelem-soyuza |date=23 снежня 2024 }}
* [https://www.sb.by/articles/uralskiy-almaz.html Актер Виктор Васильев отмечает 65-летний юбилей]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Васільеў}}
[[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Беларускай акадэміі мастацтваў]]</text>
      <sha1>88gpeokqeqvkzq3yh0e0514jfmrouaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Альбер Прэцыёзі</title>
    <ns>1</ns>
    <id>782076</id>
    <revision>
      <id>5129486</id>
      <parentid>5053460</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:55:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="532" sha1="jbq40hoq15s46gvqo5uz09xos5nry3a" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[15 мая]] 2024 года|тэкст=Ёсць меркаванне, што бацькам [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]] быў '''[[Альбер Прэцыозі|лётчык]]''' палка «[[Нармандыя-Нёман|Нармандыя—Нёман]]».|архіў=15-05-2025}}
: Прэцы'''ё'''зі?
[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:43, 4 лютага 2025 (+03)</text>
      <sha1>jbq40hoq15s46gvqo5uz09xos5nry3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ва-банк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788679</id>
    <revision>
      <id>5129448</id>
      <parentid>5048796</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:44:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Вікідадзеныя</comment>
      <origin>5129448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30344" sha1="ogdoi0f0085513nqk4gohf836n99r7w" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Ва-банк»''' — польская крымінальная рэтра-камедыя [[рэжысёр]]а Юльюша Махульскага [[1981 год у гісторыі кіно|1981 года]], ягоны дэбютны поўнаметражны [[фільм]].

Галоўны герой карціны — узломшчык сейфаў Генрык Квінта ([[Ян Махульскі]]), які пасля вызвалення з турмы вырашае абрабаваць банк свайго былога вераломнага кампаньёна Густава Крамера ([[Леанард Пятрашак]]), адказнага за смерць сябра Квінты. Стужка дасягнула значнага камерцыйнага поспеху, была адзначана на кінафестывалях, за рэжысёрскі дэбют Юльюш Махульскі атрымаў узнагароду на [[Фестываль польскага мастацкага кіно|Фестывалі польскага мастацкага кіно]]. У 1985 годзе выйшаў [[Сіквел|працяг]] фільма пад назвай «[[Ва-банк 2, або ўдар у адказ]]».

== Сюжэт ==
[[Файл:Piotrków_Trybunalski,_Plac_Kościuszki_6_(kamienica).jpg|злева|міні| Вуглавы жылы дом на пл. Касцюшкі (вул. Серадская) у [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркуве Трыбунальскім]] выкарыстоўваўся ў фільме ў якасці банка Крамера.]]
Дзеянне стужкі адбываецца ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1934 годзе. Пасля шасці гадоў турмы ўзломшчык сейфаў Генрык Квінта выходзіць на свабоду&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Stachówna G., Bohaterowie polskiego kina, «Postscriptum Polonistyczne», 5, 1, 2010, s. 179—194.&lt;/ref&gt;. Калі ён вяртаецца ў сваю кватэру, то даведваецца, што ягоная жонка жыве з іншым мужчынам&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Былы кампаньён Густаў Крамер — чалавек, чыя здрада прывяла Квінту ў турму, — цяпер багаты дырэктар банка. Крамер, сустрэўшыся з Квінтай, дае яму грошы ў якасці кампенсацыі за здраду. Адначасова папярэджвае, што ягоны банк немагчыма абрабаваць з-за выдатнай бяспекі. Пры гэтым ён кранае вуха і кажа: ''«Вуха ад селядца»'' ({{Lang-pl|Ucho od śledzia}}; то бок ''«''чорта з два''»''). Спачатку Квінта даруе Крамеру, але калі даведваецца, што менавіта ён стаў прычынай банкруцтва і смерці старога сябра Квінты Тадэвуша Рыхлінскага, вырашае адпомсціць&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Квінта арганізуе дзёрзкі грабеж банка Крамера разам са сваім сябрам Датчанінам, які спецыялізуецца на блакаванні сігналізацый, а таксама з недасведчанымі крамнымі зладзеямі Нутай і Моксам, для якіх ён становіцца настаўнікам. Яны арганізуюць абрабаванне так, што падазрэнне падае на самога ўладальніка банка. Крамера арыштоўваюць. Квінта праз Мокса вяртае жонцы Рыхлінскага частку грошай, скрадзеных у банку. Калі паліцыя вядзе Крамера ў турму, ён бачыць Квінту ля брамы. Той асцярожна дакранаецца да вуха, паўтараючы такім чынам жэст, які суправаджаў Крамераву фразу ''«Вуха ад селядца»''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== У ролях ==
* Ян Махульскі — Генрык Квінта
* Леанард Пятрашак — Густаў Крамер
* Вітольд Пыркаш — Датчанін
* Кшыштаф Кершноўскі — Нута
* Яцэк Хмельнік — Мокс
* Эльжбета Заянцуўна — Наталля
* Эва Шыкульска — Марта Рыхлінская
* Здзіслаў Кузняр — Крэмпіч
* Юзаф Пара — камісар Прыгода
* Януш Міхалоўскі — камісар Караліцкі
* Уладзіміж Мусяў — Шпульскі-«Шпуля»
* Рышард Котыс — Мельскі, білецёр / «кравец»
* Збігнеў Гейгер — Ставіскі, сакратар Крамера
* Здзіслаў Вардэйн — уласнік тэатра
* Генрык Біста — Ян Рожэк
* Леан Немчык — ювелір
* Гжэгаж Герамінскі — асістэнт камісара Прыгоды
* Чэслаў Пшыбыла — службовец турмы
* Мечыслаў Яноўскі — Олек, вартавы ў банку Крамера
* Станіслаў Ярашынскі — вартавы ў банку Крамера
* Эва Францкевіч — «швачка»
* Зоф’я Харэвіч — жонка Квінты
* Здзіслаў Шымборскі — паліцэйскі інжынер
* Джэк Рэкніц — нямецкі карэспандэнт на матчы
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:2008.02.27._Jan_Machulski_Fot._Mariusz_Kubik_02.JPG|link=Plik:2008.02.27._Jan_Machulski_Fot._Mariusz_Kubik_02.JPG|alt=Jan Machulski (2008)| [[Ян Махульскі]] (2008)
Файл:Leonard_Pietraszak_(17806178971).jpg|link=Plik:Leonard_Pietraszak_(17806178971).jpg|alt=Leonard Pietraszak (2015)| [[Леанард Пятрашак]] (2015)
Файл:Witold_Pyrkosz_(17605772374)_(cropped).jpg|link=Plik:Witold_Pyrkosz_(17605772374)_(cropped).jpg|alt=Witold Pyrkosz (2012)| Вітольд Пыркаш (2012)
Файл:Krzysztof_Kiersznowski.jpg|link=Plik:Krzysztof_Kiersznowski.jpg|alt=Krzysztof Kiersznowski (2008)| Кшыштаф Кершноўскі (2008)
Файл:Jacek_Chmielnik_(2006)_(cropped).jpg|link=Plik:Jacek_Chmielnik_(2006)_(cropped).jpg|alt=Jacek Chmielnik (2006)| Яцэк Хмельнік (2006)
Файл:Elżbieta_Zającówna_(00686).jpg|link=Plik:Elżbieta_Zającówna_(00686).jpg|alt=Elżbieta Zającówna (2008)| Эльжбета Заянцувна (2008)
Файл:Ewa_Szykulska_(2005).jpg|link=Plik:Ewa_Szykulska_(2005).jpg|alt=Ewa Szykulska (2005)| Эва Шыкульска (2005)  
&lt;/gallery&gt;

== Вытворчасць ==

=== Падрыхтоўчая праца ===
[[Файл:Machulski_Juliusz.jpg|міні| Юльюш Махульскі, кінарэжысёр]]
Як тлумачыць паходжанне назвы фільма Гражына Стахоўна:&lt;blockquote&gt;Французскі выраз ''va banque!'' азначае ў азартных гульнях стаўку, роўную ўсяму назапашанаму банку, а ў пераносным сэнсе — ісці ва-банк, дзейнічаць на поўную, хай будзе што будзе! Назва фільма перадае ягоную тэму, тып інтрыгі і дзеянні герояў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;[[Файл:Henryk_Kuzniak.jpg|міні| Генрык Кузьняк, кампазітар музыкі да фільмаў.]]
Юльюш Махульскі думаў над «Ва-банкам», калі яшчэ быў студэнтам рэжысёрскага аддзялення Нацыянальнай кінашколы ў Лодзі&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/en/work/vabank-juliusz-machulski|title=Vabank – Juliusz Machulski|author=Vladimir Gromov|website=Culture.pl|date=25.02.2020|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. У якасці мадэлі для персанажа Генрыка Квінты будучы рэжысёр абраў рэальнага героя [[Станіслаў Ціхоцкі|Станіслава Ціхоцкага]], галоўнага ўзломшчыка сейфаў часоў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Гартаючы газеты таго часу, Махульскі натрапіў на інфармацыю пра металічную пласціну, знойдзеную ў Ціхоцкага, дзякуючы якой была заблакавана сігналізацыя ў банку. Гэты прадмет адыграў сваю ролю ў абрабаванні, паказаным у фільме&lt;ref&gt;Śmiałowski P., Powikłane tropy, «Kino», czerwiec 2011, s. 52-57.&lt;/ref&gt;. Некалькі іншых персанажаў фільма таксама мелі рэальныя прататыпы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://gazeta.policja.pl/997/archiwum-1/2021/numer-4-042021/202057,Komisarz-Przygoda.html|title=Komisarz Przygoda|first=Polska|last=Policja|website=Gazeta Policyjna|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. Рэжысёр узяў імёны герояў з даваеннага часопіса «Таемны дэтэктыў»&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://wyborcza.pl/7,90535,28168808,ucho-do-sledzia-vabank-ma-40-lat-zemsta-ktora-posmakowala.html|title=Machulski: &quot;Z tytułem od początku był problem&quot;. Ukochana komedia Polaków kończy 40 lat|author=Jacek Szczerba|website=Wyborcza|date=01.03.2022|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. Першы накід сцэнарыя для «Ва-банка» быў зроблены ў 1977 падчас адпачынку ў [[Балгарыя|Балгарыі]], але Юльюш Махульскі не спадзяваўся, што дэбютанту дазволяць рэалізаваць уласны праект. Аднак сцэнарый быў адпраўлены на [[KADR|кінастудыю «Кадр»]], мастацкі кіраўнік якой [[Ежы Каваляровіч]] станоўча паставіўся да праекта. Пасля станоўчага разгляду фільм быў адпраўлены ў вытворчасць&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Ствараючы свой фільм, Юльюш Махульскі звяртаўся да міфалагізаванага кінематографам вобраза 1930-х гадоў XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Рэжысёр заяўляў, шт «Ва-банк» першапачаткова павінен быў быць сапраўдным крымінальным фільмам, а не [[Кінакамедыя|камедыяй]]: «Яна атрымалася нібыта выпадкова, бо я здымаў у першую чаргу крымінальны фільм, з усёй павагай да гэтага жанру і яго правіл. З іншага боку, мне здавалася, што немагчыма зняць фільм такога кшталту цалкам сур’ёзным»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Majer A., Juliusz Machulski — autentyczna autozabawa, [w:] G. Stachówna, B. Zmudziński (red.), Autorzy kina polskiego, t. 3, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 217—239.&lt;/ref&gt;. Таму Махульскі вырашыў стварыць пастыш на амерыканскі крымінальны фільм «Джала» ({{Lang-en|The Sting}}'','' 1973) Джорджа Роя Хіла ({{Lang-en|George Roy Hill}}'')'', хоць у «Ва-банку» прысутнічаюць таксама адсылкі да «Прыгодаў Арсэна Люпіна» (1957) [[Жак Бекер|Жака Бекера]] і «Рыфіфі» (1955) Жуля Дасэна. Як адзначаў крытык Фелікс Нэц, Махульскі «пераняў іх тон […], структуру сцэнарыя, тэмп, тыпы герояў […], а таксама той асаблівы від маральнага пасылу, які надаваў амерыканскім крымінальным фільмам значную сацыяльную вагу»&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Музыку да фільма, натхнёную ўмоўнай атмасферай эпохі, напісаў Генрык Кузьняк&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Kołodyński A., [https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 Kierunek — retro z zakrętami] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241107024425/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 |date=7 лістапада 2024 }}, «Kino», 1, 1983, s. 17-20 [апошняя праверка 2019-04-24].&lt;/ref&gt;.

=== Акцёрскі склад і фота ===
[[Файл:2005-09_Łódź_-_Tadeusz_Kościuszki_15.jpg|міні| Банк на праспекце Касцюшкі ў [[Лодзь|Лодзі]], дзе здымаліся інтэр’еры банка Крамера.]]
Ролю Генрыка Квінты выканаў бацька рэжысёра-дэбютанта [[Ян Махульскі]], які да гэтага быў вядома па ролях маладых людзей у фільмах «Апошні дзень лета» (1958) і «Кватарант» (1966). Ян Махульскі, паводле задумы свайго сына, мусіў адмовіцца ад свайго ранейшага іміджу, і для гэтага павінны былі паслужыць такія сродкі выразнасці, як змрочны погляд і адсутнасць прамяністай усмешкі. Бацька Юльюша Махульскага пазней сцвярджаў, што: «роля Квінты аказалася для мяне такой складанай, таму што была вельмі далёкая ад маёй звыклай свабоды ў ролі, ад майго ўсталяванага вобраза, ад самога сябе»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Першапачаткова роля Датчаніна прызначалася Анджэю Лапіцкаму, але ён не пагадзіўся ўдзельнічаць у кастынгу{{efn|Махульскі ў інтэрв’ю сцвярджаў, што Лапіцкі адмовіўся, бо хварэў.}}, таму яго замяніў Вітольд Пыркаш. Ролю Мокса Яцэк Хмельнік атрымаў выпадкова; персанажа павінен быў сыграць Марэк Кондрат, але ён адмовіўся ад яе з-за сямейных абставін&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Махульскі сустрэў Хмельніка ў рэстаране ў Лодзі, а потым зрабіў яму прапанову зняцца ў фільме, якую Хмельнік прыняў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ролю паліцэйскага камісара павінен быў выканаць [[Ежы Штур]], які ў той час удзельнічаў у здымках фільма «Агляд на месцы 1901» ({{Lang-pl|Wizja lokalna 1901}}, 1980) Філіпа Баёна&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Аднак, як успамінаў Махульскі, Штур адмовіўся з-за недахопу часу (камісара ў рэшце рэшт сыграў Януш Міхалоўскі), але адначасова прапанаваў на ролю Наталлі сваю вучаніцу Эльжбету Заянцуўну&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.{{efn|Ежы Штур пасля выхаду «Ва-банка» здымаўся ў наступным фільме Махульскага «[[Сэксмісія]]».}}

'''Здымкі фільма праходзілі:'''
* У [[Лодзь|Лодзі]], у тым ліку на вуліцу Манюшкі, у гатэлі Гранд, у банку на праспекце Касцюшкі, на Старых могілках і ў будынку суда на плошчы Дамброўскага).
* У [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве Трыбунальскім]] — плошча Касцюшкі, вуліца Серадская і ў некалькіх дварах.
* У [[Варшава|Варшаве]] — будынак Дзяржаўнага сельскагаспадарчага банка на Навагродскай, 50.
* У [[Лэнчыца|Лэнчыцы]] — турма на вул. Пачтовай)&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=12210|title=Vabank|website=FilmPolski|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://filmowelodzkie.pl/filmy/vabank/|title=Vabank {{!}} Łódzkie Filmowy Region|website=filmowelodzkie.pl|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;.

У якасці элемента дэкарацый быў выкарыстаны таксама фотапластыкон, які на той момант знаходзіўся ў Лодзі [[Музей горада Лодзі|Музеі горада Лодзі]], у былым палацы Ізраэля Познаньскага на вуліцы Аградовай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://dzienniklodzki.pl/fotoplastikon-z-vabanku-w-muzeum-kinematografii/ar/202878|title=Fotoplastikon z &amp;quot;Vabanku&amp;quot; w Muzeum Kinematografii|last=Redakcja|website=Dziennik Łódzki|date=2009-12-29|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. Здымкі фільма завяршыліся напрыканцы 1981 года, яшчэ да ўвядзення [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннага становішча ў Польшчы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 2019 годзе ў межах выдавецкай серыі «Лічбавая рэканструкцыя» была выпушчана абноўленая лічбавая версія «Ва-банка» на [[DVD]] і [[Blu-ray]].

== Водгукі і рэцэнзіі ==
[[Файл:Pomnik_Jana_Machulskiego.JPG|міні| Помнік [[Ян Махульскі|Яну Махульскаму]] ў вобразе Генрыка Квінты ў [[Мендзыздрое|Мендзыздроі]]]]
«Ва-банк» меў камерцыйны поспех, сабраўшы да 1982 года каля 1 442 000 гледачоў у польскіх кінатэатрах&lt;ref&gt;Sowiński E., Klasyfikacja wiekowa filmów a wyniki frekwencyjne w ostatniej dekadzie PRL, «Kwartalnik Filmowy», 108, 2019, s. 106—128.&lt;/ref&gt;. Таксама быў папулярны і ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]]&lt;ref&gt;Fedorov A., Polish cinema in the mirror of the Soviet and Russian film critics, «Медиаобразование» (2), 2017, s. 220—239 [dostęp 2022-03-01].&lt;/ref&gt;. Аднак фільм атрымаў змешаныя водгукі.

Ежы Плажэўскі высока ацаніў стужку за дасціпнасць і здольнасць спалучаць аўтарскае кіно з камерцыйным.

Тым часам Бажэна Яніцкая ў іранічнай рэцэнзіі пахваліла рэжысёра за «бездакорную інтуіцыю ў выбары акцёрскага складу» (асабліва ролі Яна Махульскага і Вітольда Пыркаша), але заўважыла вялікую сцэнарную прагаліну: «як такі прыстойны чалавек, як Квінта, мог нават ведаць такога нягодніка [Крамера]?»&lt;ref&gt;Janicka B., [https://www.filmopedia.org/archiwum/1982/1487/28342/1982-film-03-007jpg.html Maestro w kinie «Atlantic»], «Film», 3, 1982, s. 7 [dostęp 2020-11-19].&lt;/ref&gt;

Анджэй Каладынскі аддаў перавагу спантаннай акцёрскай гульні Пыркаша перад Махульскім-старэйшым, персанажам, «створаным з дапамогай грыму, старанных трукаў і нават цытат з [[Пол Ньюман|Ньюмана]]»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Каладынскі падкрэсліваў, што «дзякуючы акцёрам з экрана не знікае весялосць»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Параўноўваючы «Ва-банк» з іншым рэтра-фільмам «Знахар» (1982) [[Ежы Гофман]]а, Каладынскі падсумоўваў, што абодва фільмы нясуць у сабе «рэабілітацыю добрасумленнага, творчага рамяства, а гэта ўжо ў нашых умовах нямала»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Паводле кінаэксперта Артура Маера, «Ва-банк» меў асаблівае значэнне для польскага кінематографа, бо «ў час [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннага становішча]] фільм забяспечваў гледачам — адсутнае ў кінематографе ці тэлебачанні — відовішча, але таксама, пад гэтай маскай, прасоўваў ідэалогію гонару, годнасці і сумленнасці»&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Расійскі кінакрытык Уладзімір Громаў пісаў, што ў фільме Юльюша Махульскага «ўсё атрымалася: ідэальна падабраны галоўны герой, добра прадуманая рэжысура, гумар, які ўзрушыў гледачоў, выдатная атмасфера, створаная мінімальнымі сродкамі. І, вядома ж, неверагодная гісторыя пра перахітрэнне зла. За ўсё гэта і многае іншае мы любім „Ва-банк“ — фільм, які стаў абсалютным шэдэўрам польскага кіно»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пётр Звяжхоўскі адзначыў, што папулярнасць «Ва-банка» вынікала не толькі з добра вядомых жанравых заканамернасцей, але і з ягонага палітычнага пасылу. У фільме Квінта кажа наступны радок:&lt;blockquote&gt;Замест таго каб красці як дырэктар, фабрыкант, сакратар ці іншы старшыня, лепш ужо красці як злодзей. Так, напэўна, сумленней&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Zwierzchowski P., [https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=734848 Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80.], «Kwartalnik Filmowy» (103), 2018, s. 154—163 [dostęp 2022-03-01].&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Паводле Звяжхоўскага, гэтая фраза з дыялогу была дваістаю: яна не толькі адносілася да беднасці [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], але і служыла намёкам на мінулае кіраванне [[Эдвард Герэк|Эдварда Герэка]], асабліва дзякуючы таму сакратару, які адназначна асацыяваўся з прадстаўніком [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Яна таксама адлюстроўвала грамадскія настроі адносна карупцыі і неэфектыўнасці прадстаўнікоў улады на розных узроўнях&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Год
! Фестываль / Арганізатар
! Узнагарода&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
! Атрымальнік
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1981
| Кашалінскі фестываль кінадэбютаў «Моладзь і кіно»
| Дыплом
|
|-
| Фестываль польскіх мастацкіх фільмаў
| Бронзавыя львы Гданьска за рэжысёрскі дэбют
| Юльюш Махульскі
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 1982
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Кінафестываль у Карлавых Варах|Міжнародны кінафестываль у Карлавых Варах]]
| Дыплом журы
|
|-
| Прэмія ЦК Саюзу сацыялістычнай моладзі
|
|-
| MystFest
| Прэмія AGIS-BNL
|
|-
| Metro Manila Film Festival
| Спецыяльны прыз
|
|-
| Міжнародны кінафестываль камедыі [[Вевэ|ў Вевэ]]
| Залатая трысцінка
|
|-
| 1983
| Міністэрства культуры і мастацтва
| Узнагарода Міністра культуры і мастацтваў II ступені
| Юльюш Махульскі
|-
| 1984
| Міжнародны кінафестываль камедыі ў [[Марсель|Марселі]]
| Гран-пры
|
|}

== Гл. таксама ==
* «[[Ва-банк 2, або ўдар у адказ]]» — [[Сіквел|працяг]] 1985 года.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Chwała R., Gangster alla polacca, czyli polski film gangsterski, [w:] P. Kletowski (red.), [https://akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/gangster-alla-polacca-czyli-polski-film-gangsterski/582#k14a Europejskie kino gatunków] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250515071218/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/gangster-alla-polacca-czyli-polski-film-gangsterski/582#k14a |date=15 мая 2025 }}, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016.
* Fedorov A., [https://cyberleninka.ru/article/n/polish-cinema-in-the-mirror-of-the-soviet-and-russian-film-critics Polish cinema in the mirror of the Soviet and Russian film critics], «Медиаобразование» (2), 2017, s. 220—239.
* Gromov V., [https://culture.pl/en/work/vabank-juliusz-machulski Vabank — Juliusz Machulski], «Culture.pl», 7 kwietnia 2018.
* Janicka B., [http://www.filmopedia.org/archiwum/1982/1487/28342/1982-film-03-007jpg.html Maestro w kinie «Atlantic»], «Film», 3, 1982, s. 7.
* Kołodyński A., [https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 Kierunek — retro z zakrętami] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241107024425/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 |date=7 лістапада 2024 }}, «Kino», 1, 1983, s. 17-20.
* Majer A., Juliusz Machulski — autentyczna autozabawa, [w:] G. Stachówna, B. Zmudziński (red.), Autorzy kina polskiego, t. 3, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 217—239.
* Olejnik K., Bryczkowska J., [https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114438,28172147,poszedl-z-pomyslem-na-vabank-do-uznanego-rezysera-a-on-zasugerowal.html#s=BoxOpImg11 Poszedł z pomysłem na «Vabank» do uznanego reżysera. A on zasugerował teatr telewizji: Załamałem się] [online], Gazeta.pl, 1 marca 2022.
* Sowiński E., Klasyfikacja wiekowa filmów a wyniki frekwencyjne w ostatniej dekadzie PRL, «Kwartalnik Filmowy», 108, 2019, s. 106—128.
* Stachówna G., Bohaterowie polskiego kina, «Postscriptum Polonistyczne», 5, 1, 2010, s. 179—194.
* Szczerba J., Machulski: [https://wyborcza.pl/7,90535,28168808,ucho-do-sledzia-vabank-ma-40-lat-zemsta-ktora-posmakowala.html#S.main_topic_2-K.C-B.1-L.2.duzy:undefined &lt;nowiki&gt;„Z tytułem od początku był problem”. Ukochana komedia Polaków kończy 40 lat [online]&lt;/nowiki&gt;], Gazeta Wyborcza, 1 marca 2022.
* Śmiałowski P., [https://www.proquest.com/docview/1328081751/fulltextPDF/1E09351C30DE44BEPQ/1?accountid=196403 Powikłane tropy], «Kino», czerwiec 2011, s. 52-57.
* Zawadzka K., [https://dzienniklodzki.pl/fotoplastikon-z-vabanku-w-muzeum-kinematografii/ar/202878 &lt;nowiki&gt;Fotoplastikon z „Vabanku” w Muzeum Kinematografii [online]&lt;/nowiki&gt;], Dziennik Łódzki, 29 grudnia 2009.
* Zwierzchowski P., [https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=734848 Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80.], «Kwartalnik Filmowy» (103), 2018, s. 154—163.

== Спасылкі ==
* «[[imdbtitle:0083271|Ва-банк]]» у базе IMDb (ang.)
* «[http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/12210 Ва-банк]» у базе filmpolski.pl
* «[https://www.filmweb.pl/Film?id=1146 Ва-банк]» у базе Filmweb
* «[http://fototeka.fn.org.pl/strona/baza-filmow/film/3291 Ва-банк]» у базе Нацыянальнай фільматэкі «Fototeka»

[[Катэгорыя:Фільмы Польшчы 1981 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1981 года]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 1981 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёрскія дэбюты]]
[[Катэгорыя:Фільмы Юльюша Махульскага]]</text>
      <sha1>ogdoi0f0085513nqk4gohf836n99r7w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129453</id>
      <parentid>5129448</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:49:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5129453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30381" sha1="dm58vm7mjne8tmndeacz8lqxjjjc1c8" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Ва-банк»''' — польская крымінальная рэтра-камедыя [[рэжысёр]]а Юльюша Махульскага [[1981 год у гісторыі кіно|1981 года]], ягоны дэбютны поўнаметражны [[фільм]].

Галоўны герой карціны — узломшчык сейфаў Генрык Квінта ([[Ян Махульскі]]), які пасля вызвалення з турмы вырашае абрабаваць банк свайго былога вераломнага кампаньёна Густава Крамера ([[Леанард Пятрашак]]), адказнага за смерць сябра Квінты. Стужка дасягнула значнага камерцыйнага поспеху, была адзначана на кінафестывалях, за рэжысёрскі дэбют Юльюш Махульскі атрымаў узнагароду на [[Фестываль польскага мастацкага кіно|Фестывалі польскага мастацкага кіно]]. У 1985 годзе выйшаў [[Сіквел|працяг]] фільма пад назвай «[[Ва-банк 2, або ўдар у адказ]]».

== Сюжэт ==
[[Файл:Piotrków_Trybunalski,_Plac_Kościuszki_6_(kamienica).jpg|злева|міні| Вуглавы жылы дом на пл. Касцюшкі (вул. Серадская) у [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркуве Трыбунальскім]] выкарыстоўваўся ў фільме ў якасці банка Крамера.]]
Дзеянне стужкі адбываецца ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1934 годзе. Пасля шасці гадоў турмы ўзломшчык сейфаў Генрык Квінта выходзіць на свабоду&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Stachówna G., Bohaterowie polskiego kina, «Postscriptum Polonistyczne», 5, 1, 2010, s. 179—194.&lt;/ref&gt;. Калі ён вяртаецца ў сваю кватэру, то даведваецца, што ягоная жонка жыве з іншым мужчынам&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Былы кампаньён Густаў Крамер — чалавек, чыя здрада прывяла Квінту ў турму, — цяпер багаты дырэктар банка. Крамер, сустрэўшыся з Квінтай, дае яму грошы ў якасці кампенсацыі за здраду. Адначасова папярэджвае, што ягоны банк немагчыма абрабаваць з-за выдатнай бяспекі. Пры гэтым ён кранае вуха і кажа: ''«Вуха ад селядца»'' ({{Lang-pl|Ucho od śledzia}}; то бок ''«''чорта з два''»''). Спачатку Квінта даруе Крамеру, але калі даведваецца, што менавіта ён стаў прычынай банкруцтва і смерці старога сябра Квінты Тадэвуша Рыхлінскага, вырашае адпомсціць&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Квінта арганізуе дзёрзкі грабеж банка Крамера разам са сваім сябрам Датчанінам, які спецыялізуецца на блакаванні сігналізацый, а таксама з недасведчанымі крамнымі зладзеямі Нутай і Моксам, для якіх ён становіцца настаўнікам. Яны арганізуюць абрабаванне так, што падазрэнне падае на самога ўладальніка банка. Крамера арыштоўваюць. Квінта праз Мокса вяртае жонцы Рыхлінскага частку грошай, скрадзеных у банку. Калі паліцыя вядзе Крамера ў турму, ён бачыць Квінту ля брамы. Той асцярожна дакранаецца да вуха, паўтараючы такім чынам жэст, які суправаджаў Крамераву фразу ''«Вуха ад селядца»''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== У ролях ==
* Ян Махульскі — Генрык Квінта
* Леанард Пятрашак — Густаў Крамер
* Вітольд Пыркаш — Датчанін
* Кшыштаф Кершноўскі — Нута
* Яцэк Хмельнік — Мокс
* Эльжбета Заянцуўна — Наталля
* Эва Шыкульска — Марта Рыхлінская
* Здзіслаў Кузняр — Крэмпіч
* Юзаф Пара — камісар Прыгода
* Януш Міхалоўскі — камісар Караліцкі
* Уладзіміж Мусяў — Шпульскі-«Шпуля»
* Рышард Котыс — Мельскі, білецёр / «кравец»
* Збігнеў Гейгер — Ставіскі, сакратар Крамера
* Здзіслаў Вардэйн — уласнік тэатра
* Генрык Біста — Ян Рожэк
* Леан Немчык — ювелір
* Гжэгаж Герамінскі — асістэнт камісара Прыгоды
* Чэслаў Пшыбыла — службовец турмы
* Мечыслаў Яноўскі — Олек, вартавы ў банку Крамера
* Станіслаў Ярашынскі — вартавы ў банку Крамера
* Эва Францкевіч — «швачка»
* Зоф’я Харэвіч — жонка Квінты
* Здзіслаў Шымборскі — паліцэйскі інжынер
* Джэк Рэкніц — нямецкі карэспандэнт на матчы
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Файл:2008.02.27._Jan_Machulski_Fot._Mariusz_Kubik_02.JPG|link=Plik:2008.02.27._Jan_Machulski_Fot._Mariusz_Kubik_02.JPG|alt=Jan Machulski (2008)| [[Ян Махульскі]] (2008)
Файл:Leonard_Pietraszak_(17806178971).jpg|link=Plik:Leonard_Pietraszak_(17806178971).jpg|alt=Leonard Pietraszak (2015)| [[Леанард Пятрашак]] (2015)
Файл:Witold_Pyrkosz_(17605772374)_(cropped).jpg|link=Plik:Witold_Pyrkosz_(17605772374)_(cropped).jpg|alt=Witold Pyrkosz (2012)| Вітольд Пыркаш (2012)
Файл:Krzysztof_Kiersznowski.jpg|link=Plik:Krzysztof_Kiersznowski.jpg|alt=Krzysztof Kiersznowski (2008)| Кшыштаф Кершноўскі (2008)
Файл:Jacek_Chmielnik_(2006)_(cropped).jpg|link=Plik:Jacek_Chmielnik_(2006)_(cropped).jpg|alt=Jacek Chmielnik (2006)| Яцэк Хмельнік (2006)
Файл:Elżbieta_Zającówna_(00686).jpg|link=Plik:Elżbieta_Zającówna_(00686).jpg|alt=Elżbieta Zającówna (2008)| Эльжбета Заянцувна (2008)
Файл:Ewa_Szykulska_(2005).jpg|link=Plik:Ewa_Szykulska_(2005).jpg|alt=Ewa Szykulska (2005)| Эва Шыкульска (2005)  
&lt;/gallery&gt;

== Вытворчасць ==

=== Падрыхтоўчая праца ===
[[Файл:Machulski_Juliusz.jpg|міні| Юльюш Махульскі, кінарэжысёр]]
Як тлумачыць паходжанне назвы фільма Гражына Стахоўна:&lt;blockquote&gt;Французскі выраз ''va banque!'' азначае ў азартных гульнях стаўку, роўную ўсяму назапашанаму банку, а ў пераносным сэнсе — ісці ва-банк, дзейнічаць на поўную, хай будзе што будзе! Назва фільма перадае ягоную тэму, тып інтрыгі і дзеянні герояў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.&lt;/blockquote&gt;[[Файл:Henryk_Kuzniak.jpg|міні| Генрык Кузьняк, кампазітар музыкі да фільмаў.]]
Юльюш Махульскі думаў над «Ва-банкам», калі яшчэ быў студэнтам рэжысёрскага аддзялення Нацыянальнай кінашколы ў Лодзі&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://culture.pl/en/work/vabank-juliusz-machulski|title=Vabank – Juliusz Machulski|author=Vladimir Gromov|website=Culture.pl|date=25.02.2020|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. У якасці мадэлі для персанажа Генрыка Квінты будучы рэжысёр абраў рэальнага героя [[Станіслаў Ціхоцкі|Станіслава Ціхоцкага]], галоўнага ўзломшчыка сейфаў часоў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Гартаючы газеты таго часу, Махульскі натрапіў на інфармацыю пра металічную пласціну, знойдзеную ў Ціхоцкага, дзякуючы якой была заблакавана сігналізацыя ў банку. Гэты прадмет адыграў сваю ролю ў абрабаванні, паказаным у фільме&lt;ref&gt;Śmiałowski P., Powikłane tropy, «Kino», czerwiec 2011, s. 52-57.&lt;/ref&gt;. Некалькі іншых персанажаў фільма таксама мелі рэальныя прататыпы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://gazeta.policja.pl/997/archiwum-1/2021/numer-4-042021/202057,Komisarz-Przygoda.html|title=Komisarz Przygoda|first=Polska|last=Policja|website=Gazeta Policyjna|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. Рэжысёр узяў імёны герояў з даваеннага часопіса «Таемны дэтэктыў»&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://wyborcza.pl/7,90535,28168808,ucho-do-sledzia-vabank-ma-40-lat-zemsta-ktora-posmakowala.html|title=Machulski: &quot;Z tytułem od początku był problem&quot;. Ukochana komedia Polaków kończy 40 lat|author=Jacek Szczerba|website=Wyborcza|date=01.03.2022|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. Першы накід сцэнарыя для «Ва-банка» быў зроблены ў 1977 падчас адпачынку ў [[Балгарыя|Балгарыі]], але Юльюш Махульскі не спадзяваўся, што дэбютанту дазволяць рэалізаваць уласны праект. Аднак сцэнарый быў адпраўлены на [[KADR|кінастудыю «Кадр»]], мастацкі кіраўнік якой [[Ежы Каваляровіч]] станоўча паставіўся да праекта. Пасля станоўчага разгляду фільм быў адпраўлены ў вытворчасць&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Ствараючы свой фільм, Юльюш Махульскі звяртаўся да міфалагізаванага кінематографам вобраза 1930-х гадоў XX стагоддзя&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Рэжысёр заяўляў, шт «Ва-банк» першапачаткова павінен быў быць сапраўдным крымінальным фільмам, а не [[Кінакамедыя|камедыяй]]: «Яна атрымалася нібыта выпадкова, бо я здымаў у першую чаргу крымінальны фільм, з усёй павагай да гэтага жанру і яго правіл. З іншага боку, мне здавалася, што немагчыма зняць фільм такога кшталту цалкам сур’ёзным»&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Majer A., Juliusz Machulski — autentyczna autozabawa, [w:] G. Stachówna, B. Zmudziński (red.), Autorzy kina polskiego, t. 3, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 217—239.&lt;/ref&gt;. Таму Махульскі вырашыў стварыць пастыш на амерыканскі крымінальны фільм «Джала» ({{Lang-en|The Sting}}'','' 1973) Джорджа Роя Хіла ({{Lang-en|George Roy Hill}}'')'', хоць у «Ва-банку» прысутнічаюць таксама адсылкі да «Прыгодаў Арсэна Люпіна» (1957) [[Жак Бекер|Жака Бекера]] і «Рыфіфі» (1955) Жуля Дасэна. Як адзначаў крытык Фелікс Нэц, Махульскі «пераняў іх тон […], структуру сцэнарыя, тэмп, тыпы герояў […], а таксама той асаблівы від маральнага пасылу, які надаваў амерыканскім крымінальным фільмам значную сацыяльную вагу»&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;. Музыку да фільма, натхнёную ўмоўнай атмасферай эпохі, напісаў Генрык Кузьняк&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Kołodyński A., [https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 Kierunek — retro z zakrętami] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241107024425/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 |date=7 лістапада 2024 }}, «Kino», 1, 1983, s. 17-20 [апошняя праверка 2019-04-24].&lt;/ref&gt;.

=== Акцёрскі склад і фота ===
[[Файл:2005-09_Łódź_-_Tadeusz_Kościuszki_15.jpg|міні| Банк на праспекце Касцюшкі ў [[Лодзь|Лодзі]], дзе здымаліся інтэр’еры банка Крамера.]]
Ролю Генрыка Квінты выканаў бацька рэжысёра-дэбютанта [[Ян Махульскі]], які да гэтага быў вядома па ролях маладых людзей у фільмах «Апошні дзень лета» (1958) і «Кватарант» (1966). Ян Махульскі, паводле задумы свайго сына, мусіў адмовіцца ад свайго ранейшага іміджу, і для гэтага павінны былі паслужыць такія сродкі выразнасці, як змрочны погляд і адсутнасць прамяністай усмешкі. Бацька Юльюша Махульскага пазней сцвярджаў, што: «роля Квінты аказалася для мяне такой складанай, таму што была вельмі далёкая ад маёй звыклай свабоды ў ролі, ад майго ўсталяванага вобраза, ад самога сябе»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Першапачаткова роля Датчаніна прызначалася Анджэю Лапіцкаму, але ён не пагадзіўся ўдзельнічаць у кастынгу{{efn|Махульскі ў інтэрв’ю сцвярджаў, што Лапіцкі адмовіўся, бо хварэў.}}, таму яго замяніў Вітольд Пыркаш. Ролю Мокса Яцэк Хмельнік атрымаў выпадкова; персанажа павінен быў сыграць Марэк Кондрат, але ён адмовіўся ад яе з-за сямейных абставін&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Махульскі сустрэў Хмельніка ў рэстаране ў Лодзі, а потым зрабіў яму прапанову зняцца ў фільме, якую Хмельнік прыняў&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;. Ролю паліцэйскага камісара павінен быў выканаць [[Ежы Штур]], які ў той час удзельнічаў у здымках фільма «Агляд на месцы 1901» ({{Lang-pl|Wizja lokalna 1901}}, 1980) Філіпа Баёна&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Аднак, як успамінаў Махульскі, Штур адмовіўся з-за недахопу часу (камісара ў рэшце рэшт сыграў Януш Міхалоўскі), але адначасова прапанаваў на ролю Наталлі сваю вучаніцу Эльжбету Заянцуўну&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.{{efn|Ежы Штур пасля выхаду «Ва-банка» здымаўся ў наступным фільме Махульскага «[[Сэксмісія]]».}}

'''Здымкі фільма праходзілі:'''
* У [[Лодзь|Лодзі]], у тым ліку на вуліцу Манюшкі, у гатэлі Гранд, у банку на праспекце Касцюшкі, на Старых могілках і ў будынку суда на плошчы Дамброўскага).
* У [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаве Трыбунальскім]] — плошча Касцюшкі, вуліца Серадская і ў некалькіх дварах.
* У [[Варшава|Варшаве]] — будынак Дзяржаўнага сельскагаспадарчага банка на Навагродскай, 50.
* У [[Лэнчыца|Лэнчыцы]] — турма на вул. Пачтовай)&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|lang=pl|url=https://www.filmpolski.pl/fp/index.php?film=12210|title=Vabank|website=FilmPolski|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://filmowelodzkie.pl/filmy/vabank/|title=Vabank {{!}} Łódzkie Filmowy Region|website=filmowelodzkie.pl|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;.

У якасці элемента дэкарацый быў выкарыстаны таксама фотапластыкон, які на той момант знаходзіўся ў Лодзі [[Музей горада Лодзі|Музеі горада Лодзі]], у былым палацы Ізраэля Познаньскага на вуліцы Аградовай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://dzienniklodzki.pl/fotoplastikon-z-vabanku-w-muzeum-kinematografii/ar/202878|title=Fotoplastikon z &amp;quot;Vabanku&amp;quot; w Muzeum Kinematografii|last=Redakcja|website=Dziennik Łódzki|date=2009-12-29|access-date=2025-06-02}}&lt;/ref&gt;. Здымкі фільма завяршыліся напрыканцы 1981 года, яшчэ да ўвядзення [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннага становішча ў Польшчы]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

У 2019 годзе ў межах выдавецкай серыі «Лічбавая рэканструкцыя» была выпушчана абноўленая лічбавая версія «Ва-банка» на [[DVD]] і [[Blu-ray]].

== Водгукі і рэцэнзіі ==
[[Файл:Pomnik_Jana_Machulskiego.JPG|міні| Помнік [[Ян Махульскі|Яну Махульскаму]] ў вобразе Генрыка Квінты ў [[Мендзыздрое|Мендзыздроі]]]]
«Ва-банк» меў камерцыйны поспех, сабраўшы да 1982 года каля 1 442 000 гледачоў у польскіх кінатэатрах&lt;ref&gt;Sowiński E., Klasyfikacja wiekowa filmów a wyniki frekwencyjne w ostatniej dekadzie PRL, «Kwartalnik Filmowy», 108, 2019, s. 106—128.&lt;/ref&gt;. Таксама быў папулярны і ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкім Саюзе]]&lt;ref&gt;Fedorov A., Polish cinema in the mirror of the Soviet and Russian film critics, «Медиаобразование» (2), 2017, s. 220—239 [dostęp 2022-03-01].&lt;/ref&gt;. Аднак фільм атрымаў змешаныя водгукі.

Ежы Плажэўскі высока ацаніў стужку за дасціпнасць і здольнасць спалучаць аўтарскае кіно з камерцыйным.

Тым часам Бажэна Яніцкая ў іранічнай рэцэнзіі пахваліла рэжысёра за «бездакорную інтуіцыю ў выбары акцёрскага складу» (асабліва ролі Яна Махульскага і Вітольда Пыркаша), але заўважыла вялікую сцэнарную прагаліну: «як такі прыстойны чалавек, як Квінта, мог нават ведаць такога нягодніка [Крамера]?»&lt;ref&gt;Janicka B., [https://www.filmopedia.org/archiwum/1982/1487/28342/1982-film-03-007jpg.html Maestro w kinie «Atlantic»], «Film», 3, 1982, s. 7 [dostęp 2020-11-19].&lt;/ref&gt;

Анджэй Каладынскі аддаў перавагу спантаннай акцёрскай гульні Пыркаша перад Махульскім-старэйшым, персанажам, «створаным з дапамогай грыму, старанных трукаў і нават цытат з [[Пол Ньюман|Ньюмана]]»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Каладынскі падкрэсліваў, што «дзякуючы акцёрам з экрана не знікае весялосць»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;. Параўноўваючы «Ва-банк» з іншым рэтра-фільмам «Знахар» (1982) [[Ежы Гофман]]а, Каладынскі падсумоўваў, што абодва фільмы нясуць у сабе «рэабілітацыю добрасумленнага, творчага рамяства, а гэта ўжо ў нашых умовах нямала»&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;.

Паводле кінаэксперта Артура Маера, «Ва-банк» меў асаблівае значэнне для польскага кінематографа, бо «ў час [[Ваеннае становішча ў Польшчы (1981—1983)|ваеннага становішча]] фільм забяспечваў гледачам — адсутнае ў кінематографе ці тэлебачанні — відовішча, але таксама, пад гэтай маскай, прасоўваў ідэалогію гонару, годнасці і сумленнасці»&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Расійскі кінакрытык Уладзімір Громаў пісаў, што ў фільме Юльюша Махульскага «ўсё атрымалася: ідэальна падабраны галоўны герой, добра прадуманая рэжысура, гумар, які ўзрушыў гледачоў, выдатная атмасфера, створаная мінімальнымі сродкамі. І, вядома ж, неверагодная гісторыя пра перахітрэнне зла. За ўсё гэта і многае іншае мы любім „Ва-банк“ — фільм, які стаў абсалютным шэдэўрам польскага кіно»&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;.

Пётр Звяжхоўскі адзначыў, што папулярнасць «Ва-банка» вынікала не толькі з добра вядомых жанравых заканамернасцей, але і з ягонага палітычнага пасылу. У фільме Квінта кажа наступны радок:&lt;blockquote&gt;Замест таго каб красці як дырэктар, фабрыкант, сакратар ці іншы старшыня, лепш ужо красці як злодзей. Так, напэўна, сумленней&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;Zwierzchowski P., [https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=734848 Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80.], «Kwartalnik Filmowy» (103), 2018, s. 154—163 [dostęp 2022-03-01].&lt;/ref&gt;.&lt;/blockquote&gt;Паводле Звяжхоўскага, гэтая фраза з дыялогу была дваістаю: яна не толькі адносілася да беднасці [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|міжваеннай Польшчы]], але і служыла намёкам на мінулае кіраванне [[Эдвард Герэк|Эдварда Герэка]], асабліва дзякуючы таму сакратару, які адназначна асацыяваўся з прадстаўніком [[Польская аб’яднаная рабочая партыя|ПАРП]]&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Яна таксама адлюстроўвала грамадскія настроі адносна карупцыі і неэфектыўнасці прадстаўнікоў улады на розных узроўнях&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! Год
! Фестываль / Арганізатар
! Узнагарода&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
! Атрымальнік
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 1981
| Кашалінскі фестываль кінадэбютаў «Моладзь і кіно»
| Дыплом
|
|-
| Фестываль польскіх мастацкіх фільмаў
| Бронзавыя львы Гданьска за рэжысёрскі дэбют
| Юльюш Махульскі
|-
| rowspan=&quot;5&quot; | 1982
| rowspan=&quot;2&quot; | [[Кінафестываль у Карлавых Варах|Міжнародны кінафестываль у Карлавых Варах]]
| Дыплом журы
|
|-
| Прэмія ЦК Саюзу сацыялістычнай моладзі
|
|-
| MystFest
| Прэмія AGIS-BNL
|
|-
| Metro Manila Film Festival
| Спецыяльны прыз
|
|-
| Міжнародны кінафестываль камедыі [[Вевэ|ў Вевэ]]
| Залатая трысцінка
|
|-
| 1983
| Міністэрства культуры і мастацтва
| Узнагарода Міністра культуры і мастацтваў II ступені
| Юльюш Махульскі
|-
| 1984
| Міжнародны кінафестываль камедыі ў [[Марсель|Марселі]]
| Гран-пры
|
|}

== Гл. таксама ==
* «[[Ва-банк 2, або ўдар у адказ]]» — [[Сіквел|працяг]] 1985 года.

== Заўвагі ==
{{notelist}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Бібліяграфія ==
* Chwała R., Gangster alla polacca, czyli polski film gangsterski, [w:] P. Kletowski (red.), [https://akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/gangster-alla-polacca-czyli-polski-film-gangsterski/582#k14a Europejskie kino gatunków] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250515071218/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/gangster-alla-polacca-czyli-polski-film-gangsterski/582#k14a |date=15 мая 2025 }}, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2016.
* Fedorov A., [https://cyberleninka.ru/article/n/polish-cinema-in-the-mirror-of-the-soviet-and-russian-film-critics Polish cinema in the mirror of the Soviet and Russian film critics], «Медиаобразование» (2), 2017, s. 220—239.
* Gromov V., [https://culture.pl/en/work/vabank-juliusz-machulski Vabank — Juliusz Machulski], «Culture.pl», 7 kwietnia 2018.
* Janicka B., [http://www.filmopedia.org/archiwum/1982/1487/28342/1982-film-03-007jpg.html Maestro w kinie «Atlantic»], «Film», 3, 1982, s. 7.
* Kołodyński A., [https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 Kierunek — retro z zakrętami] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241107024425/https://www.akademiapolskiegofilmu.pl/pl/historia-polskiego-filmu/artykuly/kierunek-retro-z-zakretami/353 |date=7 лістапада 2024 }}, «Kino», 1, 1983, s. 17-20.
* Majer A., Juliusz Machulski — autentyczna autozabawa, [w:] G. Stachówna, B. Zmudziński (red.), Autorzy kina polskiego, t. 3, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 217—239.
* Olejnik K., Bryczkowska J., [https://kultura.gazeta.pl/kultura/7,114438,28172147,poszedl-z-pomyslem-na-vabank-do-uznanego-rezysera-a-on-zasugerowal.html#s=BoxOpImg11 Poszedł z pomysłem na «Vabank» do uznanego reżysera. A on zasugerował teatr telewizji: Załamałem się] [online], Gazeta.pl, 1 marca 2022.
* Sowiński E., Klasyfikacja wiekowa filmów a wyniki frekwencyjne w ostatniej dekadzie PRL, «Kwartalnik Filmowy», 108, 2019, s. 106—128.
* Stachówna G., Bohaterowie polskiego kina, «Postscriptum Polonistyczne», 5, 1, 2010, s. 179—194.
* Szczerba J., Machulski: [https://wyborcza.pl/7,90535,28168808,ucho-do-sledzia-vabank-ma-40-lat-zemsta-ktora-posmakowala.html#S.main_topic_2-K.C-B.1-L.2.duzy:undefined &lt;nowiki&gt;„Z tytułem od początku był problem”. Ukochana komedia Polaków kończy 40 lat [online]&lt;/nowiki&gt;], Gazeta Wyborcza, 1 marca 2022.
* Śmiałowski P., [https://www.proquest.com/docview/1328081751/fulltextPDF/1E09351C30DE44BEPQ/1?accountid=196403 Powikłane tropy], «Kino», czerwiec 2011, s. 52-57.
* Zawadzka K., [https://dzienniklodzki.pl/fotoplastikon-z-vabanku-w-muzeum-kinematografii/ar/202878 &lt;nowiki&gt;Fotoplastikon z „Vabanku” w Muzeum Kinematografii [online]&lt;/nowiki&gt;], Dziennik Łódzki, 29 grudnia 2009.
* Zwierzchowski P., [https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=734848 Polityczne konteksty kina popularnego w Polsce w latach 80.], «Kwartalnik Filmowy» (103), 2018, s. 154—163.

== Спасылкі ==
* «[[imdbtitle:0083271|Ва-банк]]» у базе IMDb (ang.)
* «[http://www.filmpolski.pl/fp/index.php/12210 Ва-банк]» у базе filmpolski.pl
* «[https://www.filmweb.pl/Film?id=1146 Ва-банк]» у базе Filmweb
* «[http://fototeka.fn.org.pl/strona/baza-filmow/film/3291 Ва-банк]» у базе Нацыянальнай фільматэкі «Fototeka»
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Фільмы Польшчы 1981 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1981 года]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 1981 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы Польшчы]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Варшаве]]
[[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Кінарэжысёрскія дэбюты]]
[[Катэгорыя:Фільмы Юльюша Махульскага]]</text>
      <sha1>dm58vm7mjne8tmndeacz8lqxjjjc1c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей</title>
    <ns>0</ns>
    <id>791333</id>
    <revision>
      <id>5129451</id>
      <parentid>5026974</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13189" sha1="gsevse171e2ht95b43b3ipw9as67kwf" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = Магілёўская вобласць
 |CoordScale      =
 |профіль         = комплексны
 |заснаваны       = 27 чэрвеня 1990
 |дата адкрыцця   = 
 |падпарадкаваны  = аддзел культуры [[Шклоўскі райвыканкам|Шклоўскага райвыканкама]]
 |месцазнаходжанне=  213010, [[Магілёўская вобласць]], г. [[Шклоў]], вул. Савецкая, 46
 |наведвальнікі   = 
 |фонд            = 1016 (2001)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Крыніцы/Музеі Беларусі|Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей}}&lt;/ref&gt;
 |агульная плошча   = 226,3 м²&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |выставачная плошча= 170 м²&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |плошча запаснікаў = 25,2 м²&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
 |дырэктар        = 
 |тэлефон         = +375 2239 99905, +375 2239 93200&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
 |адкрыты         = 9:00-18:00, штодня&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://shklov.museum.by/|title=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|website=Учреждение культуры «Шкловский районный историко-краеведческий музей»|access-date=2025-08-23}}&lt;/ref&gt;
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей''' — комплексны гісторыка-краязнаўчы музей у горадзе [[Шклоў|Шклове]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Размешчаны па адрасе [[Савецкая вуліца (Шклоў)|вуліца Савецкая]], 69&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

Музей адкрыты для наведвальнікаў штодня, праводзяцца [[Экскурсія|экскурсіі]] па пастаяннай экспазіцыі&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Музей падпарадкаваны аддзелу культуры [[Шклоўскі райвыканкам|Шклоўскага райвыканкама]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У склад раённага гісторыка-краязнаўчага музея ўваходзяць два філіялы: [[Дом-музей Пятра Алейнікава]] ў вёсцы Крывель і музей працоўнай і баявой славы «Сельгастэхніка» ў Шклове&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

[[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Гісторыка-краязнаўчыя музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Шклова]]

== Гісторыя ==
Музей Заснаваны [[27 чэрвеня]] [[1990]] года паводле рашэння № 6 [[Шклоўскі райвыканкам|Шклоўскага райвыканкама]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. Станам на [[2001]] год асноўны фонд музея налічваў 1016 прадметаў. Агульная плошча будынка складала 226,3 м², з іх 170 м² займала экспазіцыйна-выставачная, а 25,2 м² — плошча пад захаванне фондаў&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Афіцыйнае адкрыццё адбылося толькі [[1 верасня]] [[2007]] года&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. 

== Экспазіцыя музея ==
Пастаянная экспазіцыя «Шклоўшчына з найстаражытнейшых часоў да сучаснасці» мае 7 раздзелаў:

* «Найстаражытнейшая гісторыя Шклоўшчыны»

* «Сярэднявечная гісторыя горада». У раздзеле  адлюстраваныя адметнасці, якія меў [[Шклоў]], на працягу сваёй гісторыі ён тройчы змяняў месцазнаходжанне,  на кожным этапе свайго развіцця меў.

* «Эпоха [[Сямён Гаўрылавіч Зорыч|Зорыча]] ў Шклове»

* «Шклоўскае мястэчка ў XIX стагоддзі»

* «Шклоўшчына ў перыяд войнаў і ліхалеццяў пачатку XX стагоддзя»

* «[[Вялікая Айчынная вайна]]»

зала пасляваеннай і сучаснай гісторыі Шклоўшчыны.

У экспазіцыі прадстаўлена матэрыяльная культура і гаспадарчая дзейнасць насельніцтва Шклоўшчыны. Выкарыстоўваюцца такія музейныя формы, як [[Макет|макеты]], [[Дыярама|дыярамы]], [[Інсаляцыя|інсталяцыі]]. Экспазіцыйныя раздзелы суправаджаюцца падрабязнымі дакументамі і [[Фотаздымак|фотаздымкамі]], асабістымі рэчамі і іншымі прадметамі.

Найстаражытнейшы і ўнікальны экспанат — зуб [[Мамант|маманта]] (150 тыс. гадоў). Больш за 200 каштоўных прадметаў упрыгожваюць раздзел сярэднявечнай гісторыі. Сярод іх — [[Нацельны крыж|нацельны крыжык]] XI ст., [[Медальён (упрыгажэнне)|медальён]] XII ст., [[Манета|манеты]] XII—XIII стст., [[Упрыгажэнне|упрыгажэнні]] XI—XII стст., [[Кераміка|керамічныя вырабы]] XIV—XVII стст. Асобна вылучаецца калекцыя [[Бязмен|бязменаў]], глінянага [[Посуд|посуду]], прадметаў працы і «мяккай этнаграфіі».

У вітрынах і на подыумах можна ўбачыць сімвалы [[Савецкі час|савецкай эпохі]], на стэндах — фотаздымкі вядомых землякоў: [[Герой Сацыялістычнай Працы|герояў Сацыялістычнай працы]], артыстаў, палітычных дзеячаў, паэтаў і пісьменнікаў, педагогаў, вайскоўцаў і вучоных. Завяршаюць экспазіцыю матэрыялы па найноўшай гісторыі Шклова&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Фонды музея ==
Фонды складаюцца з 15 калекцый. Кожная з іх уключае як тыпавыя, так і ўнікальныя прадметы. Найбольш значная — [[Археалогія|археалагічная]] калекцыя&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Сярод унікальных экспанатаў: зуб маманта (150—120 тыс. гадоў да н. э.), [[фібула]] (Х ст.), [[Падвеска (упрыгажэнне)|падвеска]]-[[амулет]] у выглядзе коніка (XI—XII стст.), літы [[нацельны крыж]] (XII ст.), [[энкалпіён]] (XII—XIII стст.), [[гаршковая кафля]] з клеймам герба [[Полацкая зямля|Полацкай зямлі]] «Дзіўны звер» (XVI ст.), медальён са святымі (XVII ст.) і іншыя&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Ёсць вялікая калекцыі [[Баністыка|баністыкі]], [[Нумізматыка|нумізматыкі]], [[Фалерыстыка|фалерыстыкі]]. Сабрана калекцыя дакументаў 1918 г., надрукаваных на паперы фабрыкі «[[Спартак (папяровая фабрыка)|Спартак]]» у тыпаграфіі [[КЛАЗ|КЛАЗа]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Таксама прадстаўлена вялікая калекцыя фотадакументаў: [[Фотаздымак|фотаздымкі]] з салона Снытко (канец XIX — пачатак XX стст.), а таксама фота з асабістага архіва кінаакцёра [[Пётр Мартынавіч Алейнікаў|П. М. Алейнікава]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Навуковая і астветніцкая дзейнасць ==
Музей даследуе гісторыю Шклоўшчыны ад старажытных часоў (археалогія) да сучаснасці. Асаблівая ўвага надаецца перыяду [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Археалагічныя калекцыі, якія налічваюць тысячы адзінак, дазваляюць рэканструяваць замкавую культуру Шклова XVI—XVII стст., ганчарную вытворчасць з эпохі [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] і пазней&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Даследуюцца старонкі гісторыі [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйскай]] культуры Шклова XVIII—XIX стст., падзеі [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], савецкі перыяд. Дзякуючы пошукаваму атраду «Мемарыял» па-новаму вывучаюцца падзеі [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ([[Дняпроўскі рубеж|Дняпроўскі рубеж 1941 г.]], [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыя]], [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызанскі рух]])&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Музей займаецца даследаваннем матэрыяльнай і духоўнай культуры рэгіёна, арганізуе і выдае матэрыялы [[Навуковая канферэнцыя|навукова-практычных канферэнцый]] і семінараў, а таксама ўдзельнічае ў міжнародных і абласных сустрэчах&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Традыцыйна ў музеі праводзяцца раённыя краязнаўчыя чытанні імя [[Міхаіл Фёдаравіч Ільюшэнка|М. Ф. Ільюшэнкі]], [[Семінар|семінары]] і [[Практыкум|практыкумы]]&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Праводзяцца інтэрактыўныя музейныя заняткі для дзяцей: «Па слядах маманта», «Масленіца», «Светлае свята Калядаў», «Вітаем у музеі!», «У свеце грошай», «Эпоха Зорыча ў Шклове», «Сем шклоўскіх цудаў» і іншыя. Штогод для школьнікаў праводзяцца тэматычныя інтэлектуальныя гульні «Разумнікі і разумніцы: шклоўскі варыянт»&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Штогод [[12 ліпеня]] у філіяле «Дом-музей П. Алейнікава» ў в. Крывель адзначаецца свята святых Пятра і Паўла&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

На базе музея дзейнічаюць: Беларускае добраахвотнае грамадскае аб’яднанне па ахове гісторыка-культурнай спадчыны Шклоўшчыны; пошукавы атрад «Мемарыял»; навукова-творчае аб’яднанне «Ведай і любі свой край»&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Гісторыка-краязнаўчыя музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Шклова]]
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Музеі Беларусі|Шклоўскі раённы гісторыка-краязнаўчы музей}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Магілёўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Гісторыка-краязнаўчыя музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Культура Шклова]]
[[Катэгорыя:1990 год у Беларусі]]</text>
      <sha1>gsevse171e2ht95b43b3ipw9as67kwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіндром Скуміна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796258</id>
    <revision>
      <id>5129463</id>
      <parentid>5102078</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bob7591</username>
        <id>55882</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>ілюстрацыя</comment>
      <origin>5129463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25316" sha1="5pupkq698eb9gigk3mzwfgqit251nmi" xml:space="preserve">{{Хвароба
|Хвароба  = Сіндром Скуміна
|ICD10    = {{ICD10|F|99}}
|ICD9     = {{ICD9|300.94}}
|ICDO     = 
|Image    = VicSk2024.jpg
|Caption  = Виктар Скумін, 2024
}}

'''Сіндром Скуміна''' ({{lang-en|Skumin syndrome}}&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=https://www.wikidata.org/wiki/Q2569523 |title=Skumin syndrome |lang=en |website=wikidata.org |publisher=en.wiki |date= |access-date=2026-02-12 |ref= }}&lt;/ref&gt;) — памежнае [[псіхічнае захворванне]], якое развіваецца ў часткі [[пацыент|пацыентаў]], якія перанеслі аперацыю пратэзавання [[сэрца|сардэчных клапанаў]]. Апісаў гэтую хваробу ў 1978 годзе савецкі навуковец [[Віктар Андрэевіч Скумін]].

Публікацыя Скуміна пра [[сіндром]] у 1978 годзе адзначыла яго афіцыйнае адкрыццё, інтэграваўшы псіхіятрычную ацэнку ў пратаколы кардыялагічнай рэабілітацыі і падштурхнуўшы да распрацоўкі мэтанакіраванай аўтасугестыўнай псіхатэрапіі для змякчэння [[сімптом]]аў. Пазнейшыя даследаванні спасылаліся на яго канцэпцыю, пацвердзіўшы распаўсюджанасць сіндрому да 26 % пацыентаў з механічнымі клапанамі, падкрэсліўшы неабходнасць перадаперацыйнага псіхалагічнага скрынінгу ў кагортах высокай рызыкі&lt;ref&gt;{{cite web |date=2025 |url=https://grokipedia.com/page/Victor_Skumin |title=Victor Skumin. Discovery of Skumin Syndrome |publisher=Grokipedia |access-date=2026-01-10 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260102050444/https://grokipedia.com/page/Victor_Skumin |archive-date=2026-01-02 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Распаўсюджанасць, этыялогія, патагенез ==
[[Файл:Blausen 0056 ArtificialHeartValve.png|thumb|230px|[[Рэндарынг]] механічнага клапана сэрца.]]

Па даных [[Мікалай Міхайлавіч Амосаў|М. М. Амосава]] і Я. А. Бэндэта (1990) гэты спецыфічны псіхалагічны феномен назіраўся ў 27,5 % хворых&lt;ref name=amosov&gt;{{cite book |author=М.М. Амосов, Я.А. Бендет |year=1990 |url=https://www.booksite.ru/fulltext/teraspekty/text.pdf |title=Терапевтические аспекты кардиохирургии. Раздел &quot;Психическая реабилитация&quot;, с. 265 |publisher=[[Кіеў|Киев]]: Здоровья |isbn=5-311-00238-7 |access-date=10 January 2026 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20260110095212/https://www.booksite.ru/fulltext/teraspekty/text.pdf |archive-date=10 January 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паводле інтэрв’ю французскага ўрача, торакальнага хірурга, прафесара, акадэміка [[Французская акадэмія навук|французскай акадэміі навук]] [[:fr:Alain Carpentier|А. Ф. Карпанцье]] (2012), які працуе ў біялагічным аддзеле [[:fr:Carmat|CARMAT]], сіндром Скуміна развіваецца ў чацвёртай частцы хворых з штучнымі клапанамі. Ален Карпанцье лічыць, што аналагічныя парушэнні могуць узнікаць і ў пацыентаў з штучным сэрцам&lt;ref name=Carpentier&gt;{{cite web |url=https://heartforyoursoul.com/ |title=About artificial heart |publisher=Heart For Your Soul |lang=en |description=Расповед пра перспектывы стварэння штучнага сэрца на аснове матэрыялаў, прадастаўленых WordPress. Пра сіндром Скуміна — у апошнім абзацы |access-date=2026-01-10 |archive-date=17 мая 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517103808/https://heartforyoursoul.com/ |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;.

Этиопатогенетическими механізмамі, якія абумаўляюць узнікненне сіндрому, з’яўляюцца:

* Функцыянаванне ў сэрцы іншароднага цела (пратэза), якое суправаджаецца шумам і адчуваннем вібрацыі, з прычыны чаго ўзнікае ненатуральная зваротная сувязь (сэрца-ЦНС), якая забяспечваецца слыхавым аналізатарам;
* Хірургічная траўматызацыя рэцэптыўных палёў у месцы ўжыўлення імплантата, што вядзе да парушэння цэрэбра-кардыяльных сувязяў;
* Спецыфічныя асаблівасці псіхічнага і саматычнага стану людзей з набытымі заганамі сэрца.

Беларускі навуковец Аляксандр Бізункоў ([[Віцебскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]) сцвярджае:
{{Пачатак цытаты}}
Прычынай сіндрому Скуміна з’яўляюцца парушэнні асцылятарнай функцыі сэрца, якія ўзнікаюць пасля пратэзавання яго клапанаў. Змяняюцца механічныя ўласцівасці патоку крыві, а разам з імі парушаецца працэс перадачы жыццёва важнай інфармацыі ад сэрца да перыферычных тканак (у першую чаргу да ЦНС) праз механізмы механатрансдукцыі&lt;ref name=bizunkov&gt;{{cite journal |url=http://www.medvestnik.by/ru/sovremennii_podxod/view/zachem-cheloveku-serdtse-12295-2014/ |author=А.Б.Бизунков |title=Зачем человеку сердце. Новый клапан доводит до депрессии |journal=Медвестник.be |date=2014-10-03 |access-date=2025-12-12 |archive-date=28 лістапада 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128150358/http://www.medvestnik.by/ru/sovremennii_podxod/view/zachem-cheloveku-serdtse-12295-2014/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
{{Канец цытаты}}

== Клінічная карціна ==
Хвароба пачынаецца з канцэнтрацыі ўвагі на дзейным сэрцы і павышанай трывожнасці, а прыводзіць да выяўленай дэпрэсіі і спробаў самагубства. Адзначаюцца парушэнні вегетатыкі і парушэнне крываснабжэння галаўнога мозгу. Прычынай стану аўтары палічылі гукі дзейнага клапана: яны ствараюць дадатковую петлю зваротнай сувязі паміж сэрцам і мозгам. Лічыцца, што менавіта гэтая петля — прычына парушэнняў, хоць пераканаўчых доказаў таму пакуль няма&lt;ref name=bizunkov/&gt;.

Аглядальнік расійскага міжнароднага інфармацыйнага агенцтва «[[РИА Новости]]» Сяргей Петухоў у сваім артыкуле «Чаму спыняюцца штучныя сэрцы» апісаў сутнасць праблемы, якая вывучаецца навукоўцамі, такім чынам:

&lt;blockquote&gt;
Наш айчынны навуковец Віктар Скумін апісаў кардыяпратэзны псіхапаталагічны сіндром, які ўвайшоў у падручнікі як «сіндром Скуміна». Увага чалавека ўвесь час прыкавана да рухавіка, які працуе ў ім. У адрозненне ад пратэзаў, напрыклад, зубоў і нават рук і ног, ад гэтага чалавека проста немагчыма адцягнуць. Чалавек увесь час чакае: а што, калі рухавік раптам перастане працаваць? У жывым сэрцы аб гэтым сігналізуе боль. Тут болю няма і не можа быць. У будучыні, верагодна, з’явяцца сардэчныя пратэзы, якія імітуюць яго біццё. Але яны таксама не будуць прычыняць боль, і таму сіндром Скуміна будзе працягваць ціснуць на псіхіку чалавека з сардэчным пратэзам&lt;ref&gt;{{cite web |author=Сергей Петухов |url=https://www.webcitation.org/6cEMfkhtp? |title=Почему останавливаются искусственные сердца |publisher=РИА Новости |date=2021-05-26 |url=https://ria.ru/20140304/998134091.html |lang=ru |access-date=2025-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251118014324/https://ria.ru/20140304/998134091.html |archive-date=2025-11-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.
&lt;/blockquote&gt;

== Прафілактыка і лячэнне ==
{{Арфаграфія}}
[[Тэрапія]] гэтай нозалагічнай формы псіхапаталагічных разладаў ажыццяўляецца ў комплексе з іншымі лячэбна-аднаўленчымі мерапрыемствамі, што праводзяцца па прычыне асноўнага захворвання. Структура псіхатэрапеўтычнай дапамогі, па В. А. Скуміну, уключае чатыры этапы: падрыхтоўчы, седатыўна-мабілізуючы, актыўнай псіхасацыяльнай рэадаптацыі і падтрымліваюча-карэкціруючы&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.bsmu.by/upload/iblock/255/g2exqpv8bes03zu98kgfl5qndqqkpap9/20121214112041kardiologia15.pdf |author=[[Вальдэмар Віктаравіч Раманенка|Романенко В.В.,]] Скорняков В.И., Романенко З.В |title=Реабилитация и диспансеризация больных с протезированными клапанами сердца |subtitle=Инструкция по применению |year=2005 |description=Учреждения-разработчики: [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі кадраў аховы здароўя БДМУ|Белорусская медицинская академия последипломного образования]], Республиканский научно-практический центр «Кардиология», [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Белорусский государственный медицинский университет]].— ''О психологической реабилитации на с.27-28'' |access-date=2026-01-06 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125080855/https://www.bsmu.by/upload/iblock/255/g2exqpv8bes03zu98kgfl5qndqqkpap9/20121214112041kardiologia15.pdf |archive-date=2024-11-25 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://www.cardio.by/files/299/nrrbkkhp.pdf |author= |title=Реабилитация больных кардиологического и кардиохирургического профиля (кардиологическая реабилитация) |subtitle=Национальные рекомендации |year=2010 |description=''О психологическом аспекте реабилитации на с.98-99, 101-102'' |access-date=2026-02-22 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20230720023429/https://www.cardio.by/files/299/nrrbkkhp.pdf |archive-date=2023-07-20 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |url=https://biblmdkz.ru/skumin_syndrome.html |author=Бобина Л. А. |title=Синдром Скумина как нозологическая форма |journal=К Здоровью через Культуру |date=2010 |volume=18 |pages=22-36 |issn=0204-3440 |language=ru |access-date=10 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260110093030/https://biblmdkz.ru/skumin_syndrome.html |archive-date=10 January 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

''Падрыхтоўчы этап'' адпавядае перадаперацыйнаму перыяду. Яго задачы: 1) вывучэнне псіхічнага стану, 2) усталяванне псіхатэрапеўтычнага кантакту, 3) псіхалагічная падрыхтоўка да пратэзавання клапаннага апарату сэрца. Для прадухілення ўзнікнення сіндрому Скуміна праводзяцца сеансы рацыянальнай і сугестыўнай псіхатэрапіі наяўна і ў стане [[гіпноз]]у. Пацыенты інфармуюцца аб асаблівасцях функцыянавання сэрца пасля аперацыі, псіхалагічна адаптуюцца да з’яўлення новых незвычайных адчуванняў. Ім укараняецца ўпэўненасць у надзейнай працы сэрца пасля пратэзавання клапанаў. З хворымі праводзяць размовы хірургі, анестэзіёлагі, кардыёлагі, у якіх у даступнай форме падаецца псіхатэрапеўтычна апасродкаваная і псіхапрафілактычна накіраваная інфармацыя аб мэтах і магчымасцях хірургічнага ўмяшання, бяспекі сучасных спосабаў [[наркоз]]у, асаблівасцях пасляаперацыйнага стану і задачах рэабілітацыі, аб магчымасцях і перавагах вяртання да працы. Паказваецца найбольш дасканалая і эстэтычная мадэль імплантата, падаецца інфармацыя пра яго надзейнасць. Для гэтай мэты ў аддзяленнях афармляюцца стэнды, на якіх з дапамогай малюнкаў, фатаграфій з лаканічнымі подпісамі расказваецца пра асноўныя спосабы лячэння і рэабілітацыі, пра прыклады высокай эфектыўнасці прымяняемых метадаў.

''Седатыўна-мабілізуючы этап'' пачынаецца ў рэанімацыйным блоку і працягваецца ў хірургічным аддзяленні. Задачы этапу: 1) супакаенне апераваных, 2) фарміраванне адэкватнага стаўлення да пасляаперацыйнага стану, 3) выпрацоўка актыўных асабістых пазіцый. З метадаў псіхатэрапіі эфектыўны псіхатрэнінг па Скуміну, уключаючы пяць практыкаванняў:
# «Рэлаксацыя» — паслядоўнае расслабленне цягліц ног, рук, тулава, шыі, галавы. Асаблівая ўвага надаецца рэлаксацыі далоняў, спіны, твару, празмернае напружанне якіх найбольш выяўляецца ў гэтага кантынгенту.
# «Цеплыня» — выклікаецца ў нагах, руках, сонечным сплеценні, шыі, галаве. Пацыенты з сіндромам Скуміна пакутуюць ад зябкасці, холаду ў перыферычных участках. Прыбіранне непрыемных адчуванняў, акрамя непасрэднага станоўчага эфекту, спрыяе актывацыі асобы ў барацьбе з хваробай.
# «Парэнне, невагомасць» — выкарыстоўваюцца аўтасугестыўныя формулы, якія прыводзяць да з’яўлення адчування страты масы цела, парэння, невагомасці, «растварання» цела, «знікнення» яго. Пасля авалодання гэтым практыкаваннем змяншаюцца болі, стомленасць, цяжкасць, характэрныя для такіх пацыентаў, паляпшаецца іх самаадчуванне, настрой.
# «Мэтавае аўтыперакананне» складаецца індывідуальна ў залежнасці ад пастаўленых лячэбных і псіхолага-педагагічных задач. Яго формулы накіраваны на вырабленне адэкватнага стаўлення да працы імплантантаў, нармалізацыю сну, карэкцыю характарных адхіленняў, пераадоленне страхоў, трывогі, мабілізацыю асабістых рэсурсаў.
# «Актывацыя» — выхад з стану аўтагенага пагружэння праводзіцца з дапамогай формул, скіраваных на паступовы пераход у стан актыўнага бадзёрасці. Падкрэсліваецца, што арганізм падчас трэніроўкі «зарадзіўся» энергіяй, сілай, якія будуць спрыяць больш хуткаму аднаўленню здароўя і паляпшэнню агульнага самаадчування. Вправу «Актывацыя» выключаецца ў тых выпадках, калі пацыент праводзіць занятак непасрэдна перад сном.

''Этап актыўнай псіхасацыяльнай рэадаптацыі'' пачынаецца ў клініцы сардэчнай хірургіі і працягваецца ў санаторыі. Задачы этапу: 1) комплексная тэрапія псіхапаталагічных праяў, 2) карэкцыя рэнтных асабістых пазіцый, 3) фарміраванне і ўмацаванне адэкватных псіхалагічных устаноў. Для вырашэння задач прымяняюцца розныя метады псіхатэрапіі. Рэадаптацыі спрыяюць групавыя заняткі. Іх тэматыка павінна быць найбольш актуальнай для пацыентаў: «Здаровы лад жыцця пасля пратэзавання клапанаў сэрца», «Псіхалагічныя механізмы выздараўлення», «Фізічная актыўнасць і сэрца», «Асновы рацыянальнага харчавання асоб з пратэзамі клапанаў сэрца», «Працоўная актыўнасць — залог актыўнага даўгалецця». У правядзенні гутарак акрамя псіхатэрапеўта ўдзельнічаюць іншыя ўрачы — [[хірург]]і, [[тэрапеўт]]ы, дыетолагі, фізіятэрапеўты, спецыялісты па лячэбнай фізкультуры. Запрашаюцца да абмеркавання асобных тэм апераваныя з добрымі вынікамі рэабілітацыі, якія служаць для хворых наглядным прыкладам паспяховага аднаўленчага лячэння. Ужываюць працатэрапію, пацыентаў прыцягваюць да культурна-масавых мерапрыемстваў, апасрэдавана псіхатэрапеўтычна.

''Падтрымліваюча-карэктыўны этап'' пачынаецца за 5—10 дзён да выпіскі з санаторыя, потым ажыццяўляецца ў працэсе амбулаторнага назірання, пры паўторных паступленнях у стацыянар і перапісаннем. Задачы этапу: 1) падтрымка дасягнутага ўзроўню псіхасацыяльнай адаптацыі, 2) ажыццяўленне псіхакарэктыўных мерапрыемстваў, 3) псіхапрафілактыка, псіхагігіена. Важным на гэтым этапе з'яўляецца прадухіленне трывогі, звязанай з знаходжаннем у адсутнасць медыцынскага персаналу, тлумачэнне неабходнасці стараннага выканання прызначанага рэжыму, лячэбна-трэніровачных мерапрыемстваў. 

Вядучая роля псіхатэрапіі ў лячэнні сіндрому Скуміна не выключае прымянення псіхафармакалагічных прэпаратаў, хаця варта памятаць пра кардыятаксічную дзеянне некаторых з іх. Пры нярэзка выражаных парушэннях, а таксама ў якасці сродку падтрыманай тэрапіі пасля адмены фармакалагічных прэпаратаў прымяняюць мікстуру Скуміна, якая складаецца з настою травы [[гарыцвет|гарыцвету]], экстракту [[глог]]у, настойкі [[валяр’яна|валяр'яны]], [[сардэчнік|сардэчніка]], [[эўкаліпт|эўкаліпту]], [[мята перцавая|мяты перцавай]], сіропу пладоў [[ружа|шыпшыны]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{cite web |url=https://xn--h1ajim.xn--p1ai/%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BC_%D0%A1%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0 |title=Синдром Скумина |publisher=Руниверса́лис (сокр. Ру́ни) — универсальная онлайн-энциклопедия |lang=ru |access-date=2026-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222230230/https://xn--h1ajim.xn--p1ai/Синдром_Скумина |archive-date=22 December 2025}}
* {{cite web |url=https://facts.net/fitness-and-wellbeing/psychology/25-facts-about-skumin-syndrome/ |author=Charlotta Stultz |title=25 Facts About Skumin Syndrome |publisher=Facts.net |date=8 March 2025 |lang=en |access-date=2025-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250319044744/https://facts.net/fitness-and-wellbeing/psychology/25-facts-about-skumin-syndrome/ |archive-date=19 March 2025 |url-status=live}}

== Літаратура ==
* {{cite book |author=Филатов А.Т., Скумин В.А. |year=1985 |title=Психопрофилактика и психотерапия в кардиохирургии |location=[[Кіеў]] |publisher=Здоров'я |url=https://biblmdkz.ru/m6.html |language=ru |access-date=10 January 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260110103853/https://biblmdkz.ru/m6.html |archive-date=10 January 2026 |url-status=live}}
* {{cite web |author=Скумин В.А.|year=1980 |url=https://biblmdkz.ru/m17.html |title=Психотерапия и психопрофилактика в системе реабилитации больных с протезами клапанов сердца. Автореф. дисс. на соискание уч. ст. кандидата медицинских наук |publisher=Министерство здравоохранения СССР. Украинский институт усовершенствования врачей |access-date=2026-01-10 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20260110105400/https://biblmdkz.ru/m17.html |archive-date=10 January 2026 |url-status=live}}

[[Катэгорыя:Псіхапаталагічныя сіндромы]]</text>
      <sha1>5pupkq698eb9gigk3mzwfgqit251nmi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Георгій Іванавіч Буркоў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798586</id>
    <revision>
      <id>5129497</id>
      <parentid>5114637</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:08:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Фільмаграфія */</comment>
      <origin>5129497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3270" sha1="9yyn8eymaxgby5r2k718t19wus03f4w" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Георгій Івановіч Буркоў''' (пры нараджэнні '''Буркаў'''; {{lang-ru|Гео́ргий Ива́нович Бурко́в}}, {{ДН|31|5|1933}}, {{МН|Перм||}}, [[РСФСР]] — {{ДС|19|7|1990}}, {{МС|Масква||}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра і кіно, кінарэжысёр, сцэнарыст. Заслужаны артыст РСФСР (1980).

== Біяграфія ==
Скончыў школу № 11 і сярэднюю школу № 49. Чатыры разы прыёмная камісія адхіляла кандыдатуру Буркова з-за дэфекту маўлення — невыразнай дыкцыі. У 1952—1956 гадах вучыўся на юрыдычным факультэце [[Пермскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пермскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 1955—1958 гадах вучыўся ў вячэрняй студыі пры Пермскім драматычным тэатры. Служыў у тэатрах Пермі, Кемерава, Бярэзнікаў і іншых гарадоў.

З 1965 года па запрашэнні галоўнага рэжысёра Барыса Львова-Анохіна стаў акцёрам драматычнага тэатра імя К. С. Станіслаўскага. У 1970—1971 гадах — артыст «[[Маскоўскі тэатр «Сучаснік»|Сучасніка]]». У 1980—1984 гадах — артыст МХАТа імя М. Горкага. У 1984—1987 гадах — артыст [[Маскоўскі драматычны тэатр імя А. С. Пушкіна|тэатра імя А. С. Пушкіна]]. У 1987—1988 гадах — артыст МХАТа імя М. Горкага пад кіраўніцтвам Т. В. Даронінай.

З 1988 года — мастацкі кіраўнік Цэнтра культуры імя В. М. Шукшына. Быў блізкім сябрам [[Васіль Шукшын|Васіля Шукшына]]. Разам яны выношвалі планы па стварэнні ўласнага тэатра (рабочая назва — Рускі народны тэатр). Сваю казку «Да трэціх пеўняў» Шукшын пісаў па просьбе і пры непасрэдным удзеле Буркава, адмыслова для яго дэбютнай пастаноўкі ў якасці рэжысёра.

== Фільмаграфія ==
* (1968) «[[Зігзаг поспеху (фільм)|Зігзаг поспеху]]»
* (1971) «[[Старыя-разбойнікі]]»
* (1975) «[[Іронія лёсу, або З лёгкай парай!]]»
* (1979) «[[Суседзі (фільм)|Суседзі]]»
* (1980) «[[Амністыя (фільм)|Амністыя]]»

== Агучванне ==
* (1980) «[[Трям! Здравствуйте!]]» — ''Мядзведзяня''
* (1982) «[[Жыў-быў пёс]]» — ''Пёс''

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{DEFAULTSORT:Буркоў}}
[[Катэгорыя:Акцёры Расіі]]</text>
      <sha1>9yyn8eymaxgby5r2k718t19wus03f4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пратэсты ў ЗША (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>799981</id>
    <revision>
      <id>5129490</id>
      <parentid>5114533</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:09:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6616" sha1="3gwy2p75zgpp5glpx9sult606b1sq3u" xml:space="preserve">У канцы студзеня [[2026]] года ў [[ЗША]] пачаліся пратэсты супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]].

== Ход падзей==
У час свайго другога прэзідэнцкага тэрміну [[Дональд Трамп]] узмацніў барацьбу з нелегальнай іміграцыяй, разгарнуўшы масавыя дэпартацыі нелегалаў і пашырыўшы паўнамоцтвы Іміграцыйнай і мытнай службы (ІМС)&lt;ref&gt;{{cite news|last=O'Connor|first=Michael|title=Virginia groups join call for nationwide general strike on Friday|publisher=Virginia Dogwood|url=https://vadogwood.com/2026/01/29/virginia-groups-join-call-for-nationwide-general-strike-on-friday/|access-date=January 30, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Garcia|first=Nia|date=January 27, 2026|title=Anti-ICE &quot;National Shutdown&quot; protest scheduled for Friday|publisher=[[KTTV|FOX11]]|url=https://www.foxla.com/news/anti-ice-national-shutdown-protest-scheduled-friday|access-date=January 30, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last=Barraza|first=Paris|date=January 29, 2026|title='What else can we do?' Boyle Heights to participate in Jan. 30 strike|publisher=[[USA Today]]|url=https://eu.usatoday.com/story/news/california/2026/01/29/boyle-heights-joins-jan-30-national-strike-ice-protest/88413746007/}}&lt;/ref&gt;.

[[23 студзеня]] [[2026]] года ў [[Мінесота|Мінесоце]] прайшоў усеагульны страйк у знак пратэсту супраць дэпартацый мігрантаў і [[забойства Рэнэ Гуд]]. На наступны дзень сітуацыя абвастрылася з-за [[Забойства Алекса Прэці|забойства Алекса Прэці]] супрацоўнікамі мытнай і памежнай службы&lt;ref&gt;{{Cite news |date=January 25, 2026 |title=Alex Pretti did not brandish gun, witnesses say in sworn testimony |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/jan/24/alex-pretti-killing-witness-testimony |first=Robert |last=Mackey |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077 |access-date=January 25, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125101819/https://www.theguardian.com/us-news/2026/jan/24/alex-pretti-killing-witness-testimony |archive-date=January 25, 2026 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=January 24, 2026 |title=37-year-old man shot and killed by federal immigration agents in Minneapolis. Here's what to know |first=Kerry |last=Breen |url=https://www.cbsnews.com/news/minnesota-minneapolis-federal-immigration-agent-shooting/ |access-date=January 25, 2026 |work=[[CBS News]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125103218/https://www.cbsnews.com/news/minnesota-minneapolis-federal-immigration-agent-shooting/ |archive-date=January 25, 2026 |url-status=live |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.

[[26 студзеня]] студэнцкія саюзы [[Універсітэт Мінесоты|Універсітэта Мінесоты]] заклікалі да новай Усеагульнай забастоўкі, прызначанай на [[30 студзеня]]&lt;ref&gt;{{cite news|last=Walters|first=Lili|title=Outrage and Organization in Minneapolis: Chronicle from a Historic Uprising|date=January 26, 2026|publisher=Left Voice|url=https://www.leftvoice.org/outrage-and-organization-in-minneapolis-chronicle-from-a-historic-uprising/|access-date=January 26, 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Trade unions, left in Europe express solidarity with Minnesota general strike|last=Vračar|first=Ana|publisher=People's Dispatch|date=January 26, 2026|url=https://peoplesdispatch.org/2026/01/26/trade-unions-left-in-europe-express-solidarity-with-minnesota-general-strike/|access-date=January 26, 2026}}&lt;/ref&gt;, як адказ на забойства Алекса Прэці&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kennedy|first=Kaitlyn|title=University of Minnesota student groups call for expanded strike against ICE terror|publisher=[[Tag24]]|date=January 26, 2026|url=https://www.tag24.com/justice/activism/university-of-minnesota-student-groups-call-for-expanded-strike-against-ice-terror-3463214|access-date=January 26, 2026}}&lt;/ref&gt;. Арганізатары заявілі пра наступныя патрабаванні:
* Неадкладны вывад супрацоўнікаў федэральных службаў іміграцыі і мытнага кантролю і мытнай аховы ЗША з Мінесоты.
* Крымінальны пераслед і юрыдычная адказнасць супрацоўнікаў паліцыі, якія маюць дачыненне да смерці Гуда і Прэці.
* Пакончыць з тым, што арганізатары называюць інстытуцыянальным нейтралітэтам, з пашырэннем абароны замежных студэнтаў і студэнтаў-імігрантаў ва ўніверсітэцкай сістэме.&lt;ref name='Second'&gt;{{cite news|last=Akaolisa|first=Tom|title=UMN Student Unions Escalate Protests With Second General Strike Set for Jan. 30|date=January 26, 2026|publisher=Minneapolimedia|url=https://minneapolimedia.town.news/g/coon-rapids-mn/n/362081/umn-student-unions-escalate-protests-second-general-strike-set-jan-30|access-date=January 27, 2026}}&lt;/ref&gt;
Пратэстоўцы таксама заеатрабавалі скасавання ІМС.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Stevenson|first=Sam|date=January 27, 2026|publisher=[[Newsweek]]|title=Anti-ICE Protesters Call For Nationwide Shutdown on January 30|url=https://www.newsweek.com/ice-protests-nationwide-shutdown-january-30-11424186|access-date=January 27, 2026}}&lt;/ref&gt;

30 студзеня прайшлі акцыі на вуліцах [[Лос-Анджэлес]]а, [[Мінеапаліс]]а, [[Вашынгтон]]а, [[Нью-Ёрк]]а і [[Сан-Францыска]]&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20260131/usa-2071414455.html?ysclid=ml2pu07hie51890819 Тысячи американцев вышли на митинги против иммиграционной службы]&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Пратэсты ў Лос-Анджэлесе (2025)]]

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}{{ВС}}
[[Катэгорыя:Студзень 2026 года]]
[[Катэгорыя:Пратэсты 2026 года]]
[[Катэгорыя:2026 год у ЗША]]</text>
      <sha1>3gwy2p75zgpp5glpx9sult606b1sq3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храналогія суданскага канфлікту (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802476</id>
    <revision>
      <id>5129374</id>
      <parentid>5127146</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:14:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Сакавік */</comment>
      <origin>5129374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48488" sha1="1pfs2ctxxz9ffr8d0s1bya9zpt6214d" xml:space="preserve">{{Суданскі канфлікт (2023)}}
У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі.

== Храналогія==
=== Студзень ===
* 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}&lt;/ref&gt;
* 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі&lt;ref&gt;{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}&lt;/ref&gt;.
* 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}&lt;/ref&gt;. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}&lt;/ref&gt;
* 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}&lt;/ref&gt;
* 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the &quot;Popular Front&quot; in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}&lt;/ref&gt;
* 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]]  |url=https://sudantribune.com/article/309295}}&lt;/ref&gt;. 
* 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}&lt;/ref&gt;
* 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}&lt;/ref&gt; САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}&lt;/ref&gt;
* 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}&lt;/ref&gt;. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}&lt;/ref&gt;. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}&lt;/ref&gt;
* 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.&lt;ref name=&quot;zaima&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; 
* 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;

===Люты===
* 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 5 лютага — Вялікабрытанія санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt;
* 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group  |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;
* 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;
* 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

=== Сакавік ===
* 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;
* 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, забіўшы сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}&lt;/ref&gt;
* 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; 
* 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук &lt;ref&gt;{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;.
* 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
* 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка  на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.

===Красавік ===
* 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.
* 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Храналогіі]]
[[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]]</text>
      <sha1>1pfs2ctxxz9ffr8d0s1bya9zpt6214d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anthropic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>804058</id>
    <revision>
      <id>5129391</id>
      <parentid>5112135</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:10:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>удакладненне</comment>
      <origin>5129391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14006" sha1="pmzoo6i8uu1a6ys6y6ko5073apgc6ma" xml:space="preserve">{{Кампанія
| тып = тэхналагічная кампанія 
| дзейнасць = даследванне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекта]]
| заснавальнікі = [[Дарыё Амадэй]], Даніэла Амадэй, Крыс Ола, Джарэд Каплан
| прадукцыя = Claude, Claude Code, Claude Cowork
}}

'''Anthropic''' — амерыканская кампанія, якая займаецца даследаваннямі ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] і стварэннем праграм з яго выкарыстаннем. Была заснавана ў 2021 годзе былымі супрацоўнікамі [[OpenAI]].&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.forbes.com/companies/anthropic/|title=Anthropic: Company Overview &amp; News|website=[[Forbes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410003346/https://www.forbes.com/companies/anthropic/|archive-date=April 10, 2024|access-date=2024-04-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Штаб-кватэра кампаніі знаходзіцца ў [[Сан-Францыска]].

Anthropic распрацавала сямейства [[Вялікая моўная мадэль|вялікіх моўных мадэляў]] пад назвай Claude і шэраг інструментаў для распрацоўкі праграмнага забеспячэння на яго аснове.

У лютым 2026 года ацэначны кошт Anthropic складаў 380 мільярдаў долараў.

== Гісторыя ==
[[Файл:Dario_Amodei_at_TechCrunch_Disrupt_2023_01.jpg|міні|Дарыё Амадэй, сузаснавальнік і генеральны дырэктар]]
Anthropic была заснавана ў 2021 годзе сямю былымі супрацоўнікамі OpenAI. Сярод іх былі сястра і брат Даніэла Амадэй ({{lang-en|Daniela Amodei}}) і Дарыё Амадэй ({{lang-en|Dario Amodei}}), якія сталі адпаведна прэзідэнткай і генеральным дырэктарам новай кампаніі. Раней у OpenAI Дарыё Амадэй быў віцэ-прэзідэнтам па даследаваннях. &lt;ref name=&quot;VentureBeat-2023&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://venturebeat.com/ai/as-anthropic-seeks-billions-to-take-on-openai-industrial-capture-is-nigh-or-is-it/|title=As Anthropic seeks billions to take on OpenAI, 'industrial capture' is nigh. Or is it?|author=Goldman|first=Sharon|website=VentureBeat|date=2023-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230524193007/https://venturebeat.com/ai/as-anthropic-seeks-billions-to-take-on-openai-industrial-capture-is-nigh-or-is-it/|archive-date=2023-05-24|access-date=2023-05-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Улетку 2022 года Anthropic скончыла [[Машыннае навучанне|навучанне]] першай версіі вялікай моўнай мадэлі Claude, але не выпусціла яе, спасылаючыся на неабходнасць далейшага ўнутранага тэставання бяспекі.

Выпуск першых версій Claude — Claude і Claude Instant — адбыўся ў сакавіку 2023 года,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aibusiness.com/nlp/anthropic-s-claude-instant-a-smaller-faster-and-cheaper-language-model|title=Anthropic's Claude Instant: A Smaller, Faster and Cheaper Language Model|author=Deborah|first=Yao|website=AI Business|date=2023-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603171639/https://aibusiness.com/nlp/anthropic-s-claude-instant-a-smaller-faster-and-cheaper-language-model|archive-date=June 3, 2024|access-date=2024-04-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://venturebeat.com/ai/google-funded-anthropic-introduces-claude-chatgpt-rival-through-chat-and-api/|title=OpenAI rival Anthropic introduces Claude, an AI assistant to take on ChatGPT|author=Sharon|first=Goldman|website=Venture Beat|date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240410061325/https://venturebeat.com/ai/google-funded-anthropic-introduces-claude-chatgpt-rival-through-chat-and-api/|archive-date=April 10, 2024|access-date=2024-04-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt; аднак доступ да іх атрымалі толькі тыя карыстальнікі, якіх пацвердзіла Anthropic.&lt;ref name=&quot;vox&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.vox.com/future-perfect/23794855/anthropic-ai-openai-claude-2|title=The $1 billion gamble to ensure AI doesn't destroy humanity|author=Matthews|first=Dylan|website=Vox|date=17 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003205441/https://www.vox.com/future-perfect/23794855/anthropic-ai-openai-claude-2|archive-date=3 October 2023|access-date=23 July 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Наступная версія — Claude 2 — была выпушчана для ўсіх ахвотных у ліпені 2023 года. &lt;ref name=&quot;Milmo-2023&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/technology/2023/jul/12/claude-2-anthropic-launches-chatbot-rival-chatgpt|title=Claude 2: ChatGPT rival launches chatbot that can summarise a novel|author=Milmo|first=Dan|date=12 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108182005/https://www.theguardian.com/technology/2023/jul/12/claude-2-anthropic-launches-chatbot-rival-chatgpt|archive-date=8 November 2023|access-date=13 July 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У сакавіку 2024 года Anthropic выпусціла тры моўныя мадэлі: Claude 3 Opus, Claude 3 Sonnet і Claude 3 Haiku, у парадку змяншэння прадукцыйнасці.&lt;ref name=&quot;Nuñez 2024-03-04&quot;&gt;{{Cite web|url=https://venturebeat.com/ai/anthropic-unveils-claude-3-claims-new-standard-for-intelligence/|title=Anthropic unveils Claude 3, surpassing GPT-4 and Gemini Ultra in benchmark tests|author=Nuñez|first=Michael|website=Venture Beat|date=2024-03-04|access-date=2024-04-09}}&lt;/ref&gt; У чэрвені 2024 года была выпушчана Claude 3.5 Sonnet. &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2024/6/20/24181961/anthropic-claude-35-sonnet-model-ai-launch|title=Anthropic has a fast new AI model — and a clever new way to interact with chatbots|author=Pierce|first=David|website=The Verge|date=2024-06-20|archive-url=https://archive.today/20240714062712/https://www.theverge.com/2024/6/20/24181961/anthropic-claude-35-sonnet-model-ai-launch|archive-date=July 14, 2024|access-date=2024-06-22|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У лютым 2025 года быў выпушчаны асістэнт для праграмістаў Claude Code.

У маі 2025 года кампанія выпусціла Claude 4 Opus і Sonnet, якія мелі палепшаныя магчымасці ў праграмаванні.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.anthropic.com/news/claude-4|title=Introducing Claude 4|website=Anthropic|date=2025-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250805144053/https://www.anthropic.com/news/claude-4|archive-date=August 5, 2025|access-date=2025-08-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Таксама былі прадстаўлены новыя магчымасці [[API]], у тым ліку [[Пошукавая сістэма|вэб-пошук]], які дазволіў Claude атрымліваць доступ да інфармацыі з Інтэрнэту ў рэжыме рэальнага часу, і канектар з MCP ({{lang-en|Model Context Protocol}}) серверамі. &lt;ref name=&quot;claude_4_a&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.anthropic.com/news/claude-4|title=Introducing Claude 4|date=May 22, 2025|publisher=Anthropic|archive-url=https://web.archive.org/web/20250727121638/https://www.anthropic.com/news/claude-4|archive-date=July 27, 2025|access-date=July 27, 2025|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У лістападзе 2025 года [[Nvidia]], [[Microsoft]] і Anthropic абвясцілі аб партнёрскай дамове. У рамах дамовы Nvidia і Microsoft павінны інвеставаць у Anthropic да 15 мільярдаў долараў. Пры гэтым Anthropic абвясціла, што купіць у [[Microsoft Azure]] вылічальныя магутнасці, якія працуюць на сістэмах штучнага інтэлекту Nvidia, на суму 30 мільярдаў долараў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-microsoft-and-anthropic-commit-to-roughly-45-billion-in-ai-partnership-281b7b1d|title=Nvidia, Microsoft Pour $15 Billion Into Anthropic for New AI Alliance|author=Herrera|first=Sebastian|website=The Wall Street Journal|date=2025-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20251119013846/https://www.wsj.com/tech/ai/nvidia-microsoft-and-anthropic-commit-to-roughly-45-billion-in-ai-partnership-281b7b1d|archive-date=November 19, 2025|access-date=2025-11-19|url-status=live|last2=Ramkumar|first2=Amrith|last3=Whelan|first3=Robbie}}&lt;/ref&gt;

У лютым 2026 года былі выпушчаны Claude Opus 4.6 &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2026/02/05/anthropic-claude-opus-4-6-vibe-working.html|title=Anthropic launches Claude Opus 4.6 as AI moves toward a 'vibe working' era|author=Capoot|first=Ashley|website=CNBC|date=2026-02-05|access-date=2026-02-20}}&lt;/ref&gt;, а затым Sonnet 4.6.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.tomsguide.com/ai/claude-just-upgraded-its-ai-and-it-can-now-process-entire-projects-at-once|title=Claude just upgraded its AI — and it can now process entire projects at once|author=Amanda Caswell|website=Tom's Guide|date=2026-02-17|access-date=2026-02-20}}&lt;/ref&gt;

== Прадукты ==
[[Файл:Claude_AI_symbol.svg|міні|Лагатып Claude]]
Асноўным прадуктам Anthropic з’яўляецца серыя вялікіх моўных мадэляў Claude&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ibm.com/think/topics/claude-ai|title=What Is Claude AI?|website=IBM|date=2024-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260103153111/https://www.ibm.com/think/topics/claude-ai|archive-date=January 3, 2026|access-date=2026-01-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, назва якіх лічыцца адсылкай да матэматыка [[Клод Шэнан|Клода Шэнана]].&lt;ref name=&quot;Roose&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2023/07/11/technology/anthropic-ai-claude-chatbot.html|title=Inside the White-Hot Center of A.I. Doomerism|author=Roose|first=Kevin|website=The New York Times|date=11 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230712235416/https://www.nytimes.com/2023/07/11/technology/anthropic-ai-claude-chatbot.html|archive-date=12 July 2023|access-date=13 July 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Кампанія прадастаўляе доступ да мадэляў праз вэб-інтэрфейс,&lt;ref name=&quot;Anthropic-2023&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.anthropic.com/news/introducing-claude|title=Introducing Claude|website=Anthropic|date=2023-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20240516063358/https://www.anthropic.com/news/introducing-claude|archive-date=May 16, 2024|access-date=2026-01-23|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[API]], &lt;ref name=&quot;Anthropic-2023&quot; /&gt; сэрвіс Amazon Bedrock,&lt;ref&gt;{{cite news |last=Franzen |first=Carl |date=March 4, 2024 |title=Amazon adds Claude 3, which beats GPT-4, to Bedrock |url=https://venturebeat.com/ai/amazon-adds-claude-3-beats-gpt-4-to-bedrock/ |work=Venture Beat |archive-date=July 10, 2024 |access-date=March 28, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240710184122/https://venturebeat.com/ai/amazon-adds-claude-3-beats-gpt-4-to-bedrock/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; а таксама праграмы для [[iOS]], [[MacOS]] і [[Windows]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Field |first=Hayden |date=May 1, 2024 |title=Amazon-backed Anthropic launches iPhone app and business tier to compete with OpenAI's ChatGPT |url=https://www.cnbc.com/2024/05/01/anthropic-iphone-ai-app-business-plan-to-compete-with-openai-announced.html |access-date=May 3, 2024 |work=[[CNBC]] |archive-date=May 2, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502234122/https://www.cnbc.com/2024/05/01/anthropic-iphone-ai-app-business-plan-to-compete-with-openai-announced.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.theverge.com/2024/10/31/24284742/claude-ai-macos-windows-desktop-app|title=Anthropic's Claude AI chatbot now has a desktop app|author=Roth|first=Emma|website=The Verge|date=2024-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250726085037/https://www.theverge.com/2024/10/31/24284742/claude-ai-macos-windows-desktop-app|archive-date=July 26, 2025|access-date=2026-01-25|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Claude Code'' — гэта праграма з інтэрфесам [[Інтэрфейс каманднага радка|каманднага радка]], якая прызначана для аўтаматызацыі задач праграміста з дапамогай штучнага інтэлекту. Яна выкарыстоўвае Claude праз API і можа працаваць па заданай канфігурацыі без нагляду праграміста.

''Claude Cowork'' — гэта эквівалент Claude Code з [[Графічны інтэрфейс карыстальніка|графічным інтэрфейсам]]. Ён быў створаны, каб спрасціць выкарыстанне Claude для нетэхнічных карыстальнікаў.

== Гл. таксама ==
* [[Бум штучнага інтэлекту]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Знешнія спасылкі ==
* {{Афіцыйны сайт}}

[[Катэгорыя:Выкарыстанне штучнага інтэлекту]]</text>
      <sha1>pmzoo6i8uu1a6ys6y6ko5073apgc6ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рахіль Баумволь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805547</id>
    <revision>
      <id>5129370</id>
      <parentid>5122968</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія, афармленне; вершаваная цытата перанесена з прэамбулы ў канец артыкула і пададзена ў арыгінале</comment>
      <origin>5129370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11295" sha1="484ocexwe61nkoq8uk380e5q1vy5r68" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Рахіль Баўмволь''' (таксама вядомая як Рохл Боймвал&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://expositions.nlr.ru/ex_olcaa/memodates/baumvol.php|title=К 100-летию со дня рождения Рахили Баумволь|website=expositions.nlr.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019162112/http://expositions.nlr.ru/ex_olcaa/memodates/baumvol.php|archive-date=19 жовтня 2020|access-date=2020-11-23}}&lt;/ref&gt;, {{Lang-he|רחל בוימוול‎}}; {{lang-ru|Рахиль Львовна Баумволь}}, {{ДН|4|3|1914}}, {{МН|Адэса}} — {{ДС|16|6|2000}}, {{МС|Іерусалім}}) — савецкая і ізраільская паэтэса, [[Мовазнавец|лінгвістка]], перакладчыца, аўтарка шматлікіх дзіцячых кніг, пісала на [[ідыш]]ы і рускай мове.

== Біяграфія ==
Рахіль Баўмволь нарадзілася ў Адэсе напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Яе бацька, Іегуда-Лейба Баўмволь, быў вядомым яўрэйскім драматургам і заснавальнікам яўрэйскага прафесійнага тэатра. У 1920 годзе падчас пераезду тэатральнай трупы з Кіева ў Адэсу ў [[Казацін]]е ў выніку пагрому ён быў забіты польскімі вайскоўцамі на вачах у сям’і, пасля чаго 6-гадовая Рахіль з маці пераехала ў [[Масква|Маскву]]. Яна таксама была паранена падчас нападу (яе выкінулі з цягніка на хаду) і заставалася прыкаванай да ложка на працягу 3 гадоў пасля гэтага&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Яна вучылася ў Другім [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскім дзяржаўным універсітэце]] на яўрэйскім аддзяленні літаратурнага факультэта, які скончыла разам з паэтам Зіновіем Цялесіным, за якога і выйшла замуж. У 1935 годзе па камандзіроўцы пераехала з мужам у [[Мінск]], дзе жылі і працавалі іх сябры, паэты [[Майсей Саламонавіч Кульбак|Мойшэ Кульбак]] і [[Эля Каган]]. У БССР Рахіль хутка стала вядомай як аўтарка дзіцячых кніг на ідыш.

У пачатку лета 1941 года Рахіль Баўмволь з сынам прыехала ў Маскву наведаць маці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kontinent.org/article.php?aid=51710f1aec6de|title=РАХИЛЬ БАУМВОЛЬ — ХРАНИТЕЛЬНИЦА ЕВРЕЙСКОГО СЛОВА|website=www.kontinent.org|access-date=2020-11-23}}&lt;/ref&gt;, дзе іх заспела [[Другая сусветная вайна]]. Зіновій Цялесін пайшоў на фронт з Мінска, а Рахіль з сям’ёй маці [[Эвакуацыя|эвакуяваліся]] ў [[Ташкент]].

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны яны вярнуліся ў Маскву.

У 1971 годзе яна разам з мужам падала заяву на дазвол на выезд у [[Ізраіль]], што прывяло да іх неадкладнага выключэння з [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]], а сакрэтны загад начальніка Галоўнага ўпраўлення па ахове дзяржаўных сакрэтаў у друкаваных выданнях (цэнзурнага аддзела) з грыфам «ДСП» («для службовага карыстання») абвяшчаў, што адгэтуль кнігі Рахіль Баўмволь будуць выключаны з продажу і з усіх бібліятэк СССР.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://magazines.gorky.media/novyi_mi/2000/4/pred-groznym-likom-starosti-svoej.html|title=“Пред грозным ликом старости своей…” — Журнальный зал|website=magazines.gorky.media|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826181832/https://magazines.gorky.media/novyi_mi/2000/4/pred-groznym-likom-starosti-svoej.html|archive-date=26 серпня 2020|access-date=2020-11-23}}&lt;/ref&gt; Раней у Ізраіль эміграваў яе сын, матэматык Юлій Баўмволь, якога за актыўнае распаўсюджванне дысідэнцкіх лістоў і заяў называлі «каралём [[самвыдат]]у». Яна цяжка перажыла смерць мужа ў 1996 годзе. Апошнія гады жыцця Рахіль Баўмволь былі цяжкімі, яна гаварыла амаль нячутна і не заўсёды выразна. Вельмі слабая, з пастаянным болем і праблемамі з дыханнем і слыхам, яна з цяжкасцю перасоўвалася па кватэры. Нягледзячы на гэта, паэтка пісала і публікавалася да апошніх дзён свайго жыцця&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.melik-pashaev.ru/authors/baumvol-rahil|title=Баумволь Рахиль {{!}} Издательство «Мелик-Пашаев»|website=www.melik-pashaev.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130225351/http://melik-pashaev.ru/authors/baumvol-rahil|archive-date=30 листопада 2020|access-date=2020-11-23}}&lt;/ref&gt;.

Памерла 16 чэрвеня 2000 года ў Іерусаліме.

== Літаратурная дзейнасць ==
Калі дзяўчынцы было дзевяць гадоў, цыкл яе вершаў з’явіўся ў габрэйскім часопісе ў Парыжы. З таго часу вершы Рахілі Баўмволь друкаваліся ў розных дзіцячых і маладзёжных часопісах, а калі ёй споўнілася шаснаццаць, выйшла яе першая кніжка&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;[https://www.livelib.ru/author/325061-rahil-baumvol Рахиль Баумволь]. ''www.livelib.ru''.&lt;/ref&gt;. Да 1947 года яна публікавала свае творы на [[ідыш]]ы. З-за антысеміцкай кампаніі, разгорнутай у СССР у 1948 годзе, яўрэйскае выдавецтва «Дэр Эмес» («Праўда»), з якім супрацоўнічала аўтарка, спыніла сваю дзейнасць.

''…Літаратура на ідышы перастала выходзіць, дый па-руску друкавацца для яўрэйскіх пісьменнікаў стала амаль немагчыма. Я пачала пісаць для дзяцей, а таксама перакладаць. Мы з мужам не кінулі літаратуру, і, здаецца, гэта нас маральна выратавала. Мы галадалі, але калі пісалі, забываліся пра ўсё на свеце. Былі добрыя людзі, якія давалі нам «негрыцянскую» працу… Кожны дзень кагосьці з яўрэйскіх пісьменнікаў, ды і не толькі яўрэйскіх, забіраў «чорны крумкач». Кожны дзень мы чакалі арышту''…&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

У 1947 годзе [[Роберт Фальк]] напісаў партрэт Рахіль Баўмволь&lt;ref&gt;[https://www.chayka.org/file/10402 Роберт Фальк. Портрет Рахили Баумволь]&lt;/ref&gt;. Гэтая карціна захоўваецца ў [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Траццякоўскай галерэі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.partner-inform.de/partner/detail/2017/4/238/8442/rahil-baumvol-ja-kak-shhenok-obnjuhivala-zhizn|title=Рахиль Баумволь: «Я, как щенок, обнюхивала жизнь»|website=www.partner-inform.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128092919/https://www.partner-inform.de/partner/detail/2017/4/238/8442/rahil-baumvol-ja-kak-shhenok-obnjuhivala-zhizn|archive-date=28 січня 2021|access-date=2020-11-23}}&lt;/ref&gt;.

Не маючы магчымасці публікавацца на роднай мове, Баўмволь пачала пісаць, перакладаць, а пазней і публікавацца на рускай мове. Адна за адной пачалі з’яўляцца яе дзіцячыя кнігі і пераклады з ідыша на рускую мову. У гэты няпросты час сярод тых, хто перакладаў вершы Рахіль, былі Ганна Ахматава і Марыя Петравых, Аляксандр Качаткоў і Вера Інбер. У 1958 годзе была выдадзеная кніга яе лірыкі — вершы ў перакладзе на рускую ў выдавецтве «Савецкі пісьменнік». У 1960 годзе быў апублікаваны яе пераклад на рускую рамана Мойшэ Кульбака «Зельманцы».

Жывучы ў Ізраілі, Рахіль Баўмволь і Зіновій Цялесін нанава атрымалі прафесійнае прызнанне, прычым Рахіль працягвала пісаць на ідышы. Яе кнігі былі апублікаваныя на ідышы, [[Іўрыт|іўрыце]] і рускай мове і дагэтуль выдаюцца ў ЗША, Ізраілі, Расіі і Еўрапейскім Саюзе.

{{quote|
Было мне постоянной помехою&lt;br/&gt;
Мое древнее имя Рахиль.&lt;br/&gt;
…И с серьезностию тверезою&lt;br/&gt;
Мне советовали друзья&lt;br/&gt;
Стать Раисою или Розою.&lt;br/&gt;
Их внимательно слушала я.&lt;br/&gt;
…Но на книгах — моих творениях,&lt;br/&gt;
Нарушая обложек стиль,&lt;br/&gt;
Появлялось оно, тем не менее,&lt;br/&gt;
Мое полное имя Рахиль.
|author=З верша «Маё імя» (1974)}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Херсонскай губерні]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Ізраіля]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>484ocexwe61nkoq8uk380e5q1vy5r68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сафія Гурэвіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805606</id>
    <revision>
      <id>5129369</id>
      <parentid>5122966</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T18:59:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IP781584110</username>
        <id>134977</id>
      </contributor>
      <comment>стыль, афармленне; крыніцы паводле англійскага арыгінала</comment>
      <origin>5129369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5785" sha1="2xmsmlkfony973hzgjfgxq20geeqgyj" xml:space="preserve">{{асоба}}
'''Сафія Гурэвіч''' ({{ДН|2|1|1880}}, [[Мінск]] — [[1942]], [[Ніжні Ноўгарад|Горкі]]) — [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэйская]] асветніца. Яна была заснавальніцай прыватнай гімназіі, сярэдняй школы ў міжваеннай [[Вільня|Вільні]], якая прапагандавала выкарыстанне [[ідыш]]а ва ўсіх мэтах, у тым ліку ў адукацыі&lt;ref name=&quot;Katz&quot;&gt;Katz, Dovid. ''Lithuanian Jewish Culture.'' Vilnius, Lithuania: Baltos Lankos, 2004. 277-78. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Гурэвіч нарадзілася ў [[Мінск]]у, яе бацька быў гандляром лесам і быў дастаткова заможным, каб адправіць яе ў школу для арыстакратычных жанчын у [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расія]]&lt;ref name=&quot;Harshav&quot;&gt;[https://www.yiddishbookcenter.org/collections/oral-histories/excerpts/woh-ex-0002383/history-sofye-gurevich-school-vilna History of the Sofye Gurevich School in Vilna. Oral history interview with Benjamin Harshav, conducted by Christa Whitney]&lt;/ref&gt;, дзе яна вывучала [[Педагогіка|педагогіку]] і [[прыродазнаўчыя навукі]]. Яна выкладала ў рускіх школах каля [[Віцебск]]а, перш чым пераехаць у Вільню ў 1905 годзе (паводле Каца; Харшаў кажа, што ў 1902 годзе).

У той час Вільня пачала падтрымліваць шэраг школ на ідышы рознага ўзроўню. Адначасова з Гурэвіч, Двейрэ (Дэбора) Куперштэйн (1854—1939) таксама заснавала школу для дзяўчынак, у якой спачатку выкладанне вялося на рускай мове, перш чым у 1920 годзе быў зроблены смелы пераход да выкладання цалкам на ідышы. Яе школа спачатку была толькі чатырохкласнай, але потым пашырылася да 8 класаў&lt;ref name=&quot;Katz&quot;/&gt;. Гімназія жа Гурэвіч адразу пачыналася як сярэдняя школа для яўрэйскіх дзяўчат у той час, калі гэта было навінкай. Пасля Першай сусветнай вайны, калі яна была адной з дзвюх сярэдніх школ на ідышы ў Вільні, гімназія перайшла да сумеснага навучання&lt;ref name=&quot;Harshav&quot;/&gt;.

Гімназію Гурэвіч скончыла шмат выпускнікоў абодвух палоў, якія перажылі [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] і працавалі навукоўцамі, мастакамі, бібліятэкарамі, пісьменнікамі і педагогамі ў [[Ізраіль|Ізраілі]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і самой Літве&lt;ref name=&quot;KatzGaron&quot;&gt;Katz, Dovid. [http://defendinghistory.com/yiddish-author-aaron-garons-new-book-to-feature-at-20-feb-yiddish-reading-circle/97781 Yiddish Author Aaron Garon’s New Book to Feature at 20 Feb. Yiddish Reading Circle.] ''Defending History.'' Vol. XI, No. 3682: 10 February 2019. {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Адзін з іх, Аарон Гарон, напісаў мемуары пра гімназію пад назвай «Соф’я Гурэвіч і яе Віленская гімназія» («Sófye Gurévitsh un ir vílner gimnázye»), якія былі апублікаваныя ў 1995 годзе ў выданні ''Oxford Yiddish 3''; ён аддаў належнае Гурэвіч за свае дасягненні&lt;ref&gt;[https://www.lzb.lt/en/2019/02/18/aaron-garons-book-vilnius-jewish-world-presented-at-ljc/ Aaron Garon’s Book Vilnius Jewish World Presented at LJC] {{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Іншы выпускнік, Бенджамін Харшаў, які выкладаў у Ельскім універсітэце, распавядае пра гімназію ў вуснай гісторыі ў рамках праекта вуснай гісторыі Векслера; яго маці, якая выкладала ў школе, узяла на сябе кіраўніцтва, калі Гурэвіч была вымушана пакінуць яе&lt;ref name=&quot;Harshav&quot;/&gt;.

У 1930-я гады Вільня перайшла пад кантроль Польшчы, і навучальныя ўстановы на ідышы былі ў цэлым забароненыя&lt;ref name=&quot;KatzGaron&quot;/&gt;. Гурэвіч, у прыватнасці, трапіла пад забарону, бо не размаўляла па-польску. Яна з’ехала з Вільні ў Расію, дзе ў яе было два браты, якія былі высокапастаўленымі чыноўнікамі ў Міністэрстве цяжкай прамысловасці&lt;ref name=&quot;Harshav&quot;/&gt;. Яна памерла ў Горкім (цяпер Ніжні Ноўгарад)&lt;ref name=&quot;Katz&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-07}}

[[Катэгорыя:Мецэнаты Расіі]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Літве]]
[[Катэгорыя:Постаці Вільні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1942 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1880 годзе]]</text>
      <sha1>2xmsmlkfony973hzgjfgxq20geeqgyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Самурай Джэк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806372</id>
    <revision>
      <id>5129311</id>
      <parentid>5129254</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T13:35:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pabojnia</username>
        <id>135280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5129311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8517" sha1="laknq837shagz65nlqigzely2nxr3ks" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Самурай Джэк (персанаж)}}
{{Тэлеперадача
|назва_перадачы=Самурай Джэк
|выява=Постар Самурай Джэк.jpg
|працягласць=22 хвіліны
|першы_выпуск=10 жніўня [[2001]]
|серыі=62
|канал=[[Cartoon Network]]&lt;br /&gt;[[Adult Swim]]
|прадзюсар=[[Гендзі Тартакоўскі]]
|выканаўчы_прадзюсар=[[Гендзі Тартакоўскі]]&lt;br /&gt;[[Майк Лаза]]&lt;br /&gt;[[Лінда Сіменскі]]&lt;br /&gt;[[Браян А. Мілер]]&lt;br /&gt;Джэніфер Пэлфры&lt;br /&gt;[[Роб Сорчэр]]&lt;br /&gt;[[Кіт Крофард]]
|Арыгінальная назва={{lang-en|Samurai Jack}}}}

'''«Самурай Джэк»''' ''([[Англійская мова|англ]].: Samurai Jack)'' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Анімацыйнае кіно|анімацыйны]] [[Навуковая фантастыка ў кіно|навукова-фантастычны]] [[Прыгодніцкі фільм|прыгодніцкі]] [[тэлесерыял]] у жанры [[Баявік (кінажанр)|баявік]], створаны {{Не перакладзена 5|Гендзі Тартакоўскі|Гендзі Тартакоўскім|4=Genndy Tartakovsky}} для [[Тэлевізійны канал|тэлеканала]] [[Cartoon Network]].

«Самурай Джэк'''»''' быў задуманы Гендзі пасля завяршэння працы над сваім першым мультсерыялам — «{{Не перакладзена 5|Dexter's Laboratory|Лабараторыя Дэкстэра|4=Dexter's Laboratory}}», прэм’ера якога адбылася ў 1996 годзе. Пры стварэнні мульціка ён натхняўся тэлевізійнай [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драмай]] «{{Не перакладзена 5|Кунг-фу (тэлесерыял)|Кунг-фу|4=Kung Fu (1972 TV series)}}» 1972 года з {{Не перакладзена 5|Дэвід Керадзін|Дэвідам Керадзінам|4=David Carradine}} у галоўнай ролі, а таксама [[Гісторыя|гістарычнай]] [[самурай]]скай [[Японская культура|культурай Японіі]] і серыяй [[Комікс|коміксаў]] «{{Не перакладзена 5|Ронін|Ронін|4=Ronin (DC Comics)}}» [[Фрэнк Мілер|Фрэнка Мілера]].

== Сюжэт ==
{{Blockquote|text=«Даўным-даўно, у далёкім краі, я — Аку, Шматаблічны Валадар Цемрадзі — выпусціў на волю невыказнае зло. Але самурай-недарэка, узброены чароўным мячом, кінуў мне выклік. Перш чым апошні ўдар быў нанесены, я змог адкрыць партал часу і закінуць яго ў будучыню, дзе маё зло стала законам. Цяпер гэты дурань шукае як вярнуцца назад і змяніць будучыню, што належыць мне, Аку!»}}

Расказваецца гісторыя пра {{Не перакладзена 5|Самурай Джэк (персанаж)|безыменнага маладога прынца|4=Samurai Jack (character)}} з каралеўства ў [[Гісторыя Японіі|феадальнай Японіі]], бацька якога, [[імператар]], атрымаў магічную [[Катана|катану]] ад трох [[Манах|манахаў]], што надзеленыя містычным дарам, дзеля барацьбы супраць шматаблічнага [[дэман]]а Аку. Пасля паражэння і зняволення праз восем гадоў Аку быў вызвалены&lt;ref&gt;{{Cite episode|title=C|series=Samurai Jack|network=[[Cartoon Network]]|time=7 minutes}}&lt;/ref&gt;, захапіў краіну і ўзяў імператара ў закладнікі, але маці паспела адправіць прынца падарожнічаць&lt;ref name=&quot;ep1&quot;&gt;{{cite episode|title=Пачатак|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=1|minutes=}}&lt;/ref&gt;, каб ён мог трэніравацца па ўсім свеце і вярнуцца з чароўным мячом для супрацьстаяння Аку. Стаўшы [[Самурай|самураем]], [[прынц]] сутыкнуўся са злым шматаблічным чарадзеям і амаль зніштожыў яго, але перш чым воін паспеў нанесці апошні ўдар, дэман адкрыў партал [[час]]у і закінуў яго ў далёкую будучыню, чакаючы, што там ён зможа справіцца з ваяром&lt;ref name=&quot;ep1&quot; /&gt;.

Эпоха, у якую трапляе самурай, — гэта {{Не перакладзена 5|Рэтрафутурызм|рэтрафутурыстычная|4=Retrofuturism}} [[антыўтопія]], дзе зло Аку стала законам. Першыя людзі, якіх сустракае самурай, называюць яго Джэкам у якасці слэнгавага звароту, і прынц прымае яго як уласнае імя&lt;ref&gt;{{cite episode|title=Самурай па імені Джэк|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=2|minutes=}}&lt;/ref&gt;. Сапраўднае ж ніколі не раскрываецца. У сваіх прыгодах Джэк мае пры сабе толькі [[кімано]], {{Не перакладзена 5|Гета (сандалі)|гета|4=Geta (footwear)}} і меч&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite episode|title=Першы бой|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=3|minutes=}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс эпізодаў ==
{{main|{{Не перакладзена 5|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»||List of Samurai Jack episodes}}}}
{{Series overview
&lt;!-- Season 1 --&gt;|color1=#8FA8AC|link1=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 1 (2001)|episodes1=13|start1={{Start date|2001|08|10}}|end1={{End date|2001|12|3}}|network1=[[Cartoon Network]]

&lt;!-- Season 2 --&gt;|color2=#791201|link2=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 2 (2002)|episodes2=13|start2={{Start date|2002|3|1}}|end2={{End date|2002|10|11}}

&lt;!-- Season 3 --&gt;|color3=#88A69A|link3=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 3 (2002–03)|episodes3=13|start3={{Start date|2002|10|18}}|end3={{End date|2003|8|26}}

&lt;!-- Season 4 --&gt;|color4=#B19357|link4=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 4 (2003–04)|episodes4=13|start4={{Start date|2003|6|14}}|end4={{End date|2004|9|25}}

&lt;!-- Season 5 --&gt;|color5=#414e56|link5=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 5 (2017)|episodes5=10|start5={{Start date|2017|3|11}}|end5={{End date|2017|5|20}}|network5=[[Adult Swim]]|network2=[[Cartoon Network]]|network3=[[Cartoon Network]]|network4=[[Cartoon Network]]}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [https://www.adultswim.com/videos/samurai-jack Афіцыйны сайт]
* {{Imdb title}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мультсерыялы 2001 года]]
[[Катэгорыя:Праграмы тэлеканала Cartoon Network]]
[[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]]</text>
      <sha1>laknq837shagz65nlqigzely2nxr3ks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129371</id>
      <parentid>5129311</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T19:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Feeleman</username>
        <id>163471</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Крыніцы */ У гэтым раздзеле захоўваюцца менавіта зноскі. Асобны раздзел з крыніцамі пакуль не ствараў)</comment>
      <origin>5129371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8515" sha1="bf2ff0fg9mlej28xoqy4ayvfbp9g312" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Самурай Джэк (персанаж)}}
{{Тэлеперадача
|назва_перадачы=Самурай Джэк
|выява=Постар Самурай Джэк.jpg
|працягласць=22 хвіліны
|першы_выпуск=10 жніўня [[2001]]
|серыі=62
|канал=[[Cartoon Network]]&lt;br /&gt;[[Adult Swim]]
|прадзюсар=[[Гендзі Тартакоўскі]]
|выканаўчы_прадзюсар=[[Гендзі Тартакоўскі]]&lt;br /&gt;[[Майк Лаза]]&lt;br /&gt;[[Лінда Сіменскі]]&lt;br /&gt;[[Браян А. Мілер]]&lt;br /&gt;Джэніфер Пэлфры&lt;br /&gt;[[Роб Сорчэр]]&lt;br /&gt;[[Кіт Крофард]]
|Арыгінальная назва={{lang-en|Samurai Jack}}}}

'''«Самурай Джэк»''' ''([[Англійская мова|англ]].: Samurai Jack)'' — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Анімацыйнае кіно|анімацыйны]] [[Навуковая фантастыка ў кіно|навукова-фантастычны]] [[Прыгодніцкі фільм|прыгодніцкі]] [[тэлесерыял]] у жанры [[Баявік (кінажанр)|баявік]], створаны {{Не перакладзена 5|Гендзі Тартакоўскі|Гендзі Тартакоўскім|4=Genndy Tartakovsky}} для [[Тэлевізійны канал|тэлеканала]] [[Cartoon Network]].

«Самурай Джэк'''»''' быў задуманы Гендзі пасля завяршэння працы над сваім першым мультсерыялам — «{{Не перакладзена 5|Dexter's Laboratory|Лабараторыя Дэкстэра|4=Dexter's Laboratory}}», прэм’ера якога адбылася ў 1996 годзе. Пры стварэнні мульціка ён натхняўся тэлевізійнай [[Драма (кіно і тэлебачанне)|драмай]] «{{Не перакладзена 5|Кунг-фу (тэлесерыял)|Кунг-фу|4=Kung Fu (1972 TV series)}}» 1972 года з {{Не перакладзена 5|Дэвід Керадзін|Дэвідам Керадзінам|4=David Carradine}} у галоўнай ролі, а таксама [[Гісторыя|гістарычнай]] [[самурай]]скай [[Японская культура|культурай Японіі]] і серыяй [[Комікс|коміксаў]] «{{Не перакладзена 5|Ронін|Ронін|4=Ronin (DC Comics)}}» [[Фрэнк Мілер|Фрэнка Мілера]].

== Сюжэт ==
{{Blockquote|text=«Даўным-даўно, у далёкім краі, я — Аку, Шматаблічны Валадар Цемрадзі — выпусціў на волю невыказнае зло. Але самурай-недарэка, узброены чароўным мячом, кінуў мне выклік. Перш чым апошні ўдар быў нанесены, я змог адкрыць партал часу і закінуць яго ў будучыню, дзе маё зло стала законам. Цяпер гэты дурань шукае як вярнуцца назад і змяніць будучыню, што належыць мне, Аку!»}}

Расказваецца гісторыя пра {{Не перакладзена 5|Самурай Джэк (персанаж)|безыменнага маладога прынца|4=Samurai Jack (character)}} з каралеўства ў [[Гісторыя Японіі|феадальнай Японіі]], бацька якога, [[імператар]], атрымаў магічную [[Катана|катану]] ад трох [[Манах|манахаў]], што надзеленыя містычным дарам, дзеля барацьбы супраць шматаблічнага [[дэман]]а Аку. Пасля паражэння і зняволення праз восем гадоў Аку быў вызвалены&lt;ref&gt;{{Cite episode|title=C|series=Samurai Jack|network=[[Cartoon Network]]|time=7 minutes}}&lt;/ref&gt;, захапіў краіну і ўзяў імператара ў закладнікі, але маці паспела адправіць прынца падарожнічаць&lt;ref name=&quot;ep1&quot;&gt;{{cite episode|title=Пачатак|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=1|minutes=}}&lt;/ref&gt;, каб ён мог трэніравацца па ўсім свеце і вярнуцца з чароўным мячом для супрацьстаяння Аку. Стаўшы [[Самурай|самураем]], [[прынц]] сутыкнуўся са злым шматаблічным чарадзеям і амаль зніштожыў яго, але перш чым воін паспеў нанесці апошні ўдар, дэман адкрыў партал [[час]]у і закінуў яго ў далёкую будучыню, чакаючы, што там ён зможа справіцца з ваяром&lt;ref name=&quot;ep1&quot; /&gt;.

Эпоха, у якую трапляе самурай, — гэта {{Не перакладзена 5|Рэтрафутурызм|рэтрафутурыстычная|4=Retrofuturism}} [[антыўтопія]], дзе зло Аку стала законам. Першыя людзі, якіх сустракае самурай, называюць яго Джэкам у якасці слэнгавага звароту, і прынц прымае яго як уласнае імя&lt;ref&gt;{{cite episode|title=Самурай па імені Джэк|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=2|minutes=}}&lt;/ref&gt;. Сапраўднае ж ніколі не раскрываецца. У сваіх прыгодах Джэк мае пры сабе толькі [[кімано]], {{Не перакладзена 5|Гета (сандалі)|гета|4=Geta (footwear)}} і меч&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite episode|title=Першы бой|episode-link=|series=Самурай Джэк|series-link=Самурай Джэк|credits=Гендзі Тартакоўскі (рэжысёр)|network=[[Cartoon Network]]|station=|airdate=10 жніўня 2001|season=1|series-number=|number=3|minutes=}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс эпізодаў ==
{{main|{{Не перакладзена 5|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»|Спіс эпізодаў мультсерыяла «Самурай Джэк»||List of Samurai Jack episodes}}}}
{{Series overview
&lt;!-- Season 1 --&gt;|color1=#8FA8AC|link1=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 1 (2001)|episodes1=13|start1={{Start date|2001|08|10}}|end1={{End date|2001|12|3}}|network1=[[Cartoon Network]]

&lt;!-- Season 2 --&gt;|color2=#791201|link2=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 2 (2002)|episodes2=13|start2={{Start date|2002|3|1}}|end2={{End date|2002|10|11}}

&lt;!-- Season 3 --&gt;|color3=#88A69A|link3=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 3 (2002–03)|episodes3=13|start3={{Start date|2002|10|18}}|end3={{End date|2003|8|26}}

&lt;!-- Season 4 --&gt;|color4=#B19357|link4=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 4 (2003–04)|episodes4=13|start4={{Start date|2003|6|14}}|end4={{End date|2004|9|25}}

&lt;!-- Season 5 --&gt;|color5=#414e56|link5=&lt;includeonly&gt;List_of_Samurai_Jack_episodes&lt;/includeonly&gt;#Season 5 (2017)|episodes5=10|start5={{Start date|2017|3|11}}|end5={{End date|2017|5|20}}|network5=[[Adult Swim]]|network2=[[Cartoon Network]]|network3=[[Cartoon Network]]|network4=[[Cartoon Network]]}}

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==

* [https://www.adultswim.com/videos/samurai-jack Афіцыйны сайт]
* {{Imdb title}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Мультсерыялы 2001 года]]
[[Катэгорыя:Праграмы тэлеканала Cartoon Network]]
[[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]]
[[Катэгорыя:Тэлесерыялы на англійскай мове]]</text>
      <sha1>bf2ff0fg9mlej28xoqy4ayvfbp9g312</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Канфлікт вакол Беларускай АЭС</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806445</id>
    <revision>
      <id>5129377</id>
      <parentid>5127228</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42529" sha1="ppllcmut03qteh4258l6jt34s0ghai6" xml:space="preserve">{{Main|Беларуска-літоўскія адносіны|Беларуская АЭС}}
{{Грамадзянскі канфлікт
|загаловак = Канфлікт вакол Беларускай АЭС
|частка = [[Дыскусія пра атамную энергію]]
|выява = [[Выява:Будаўніцтва Астравецкай АЭС 003.jpg|300пкс]]
|апісанне = БелАЭС падчас будаўніцтва.
|дата = з [[26 красавіка]] [[2008]]
| месца =
| каардынаты = 
|прычыны = будаўніцтва БелАЭС
| мэты = 
| метады = дыскусіі, вулічныя акцыі, санкцыі, [[інфармацыйная вайна]]&lt;ref&gt;[https://lv.sputniknews.ru/20190430/Nosovich-Litva-vedet-postoyannuyu-informatsionnuyu-voynu-protiv-BelAES-11455105.html Носович: Литва ведет постоянную информационную войну против БелАЭС] {{Wayback|url=https://lv.sputniknews.ru/20190430/Nosovich-Litva-vedet-postoyannuyu-informatsionnuyu-voynu-protiv-BelAES-11455105.html |date=20210603213543 }} // Sputnik, 30 апреля 2019&lt;/ref&gt;, [[Хакерская атака|хакерскія атакі]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/60854a3c9a794725531600b4 |title=В Минске сообщили о взломе хакерами сайта Белорусской АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603213006/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/60854a3c9a794725531600b4 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| статус = ''працягваецца''
| вынік =
| бок1 =
{{Tree list}}
* {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
** [[File:Эмблема СМ РБ (cropped).png|22px]] [[Урад Беларусі]]
*** [[File:Міністэрства энергетыкі РБ.png|22px]] [[File:Emblem of the Ministry of Energy of the Republic of Belarus (2021).jpg|22px]] [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Мінэнерга]]
* {{Сцягафікацыя|Расія}}
** [[Расатам]]
** [[Атамстройэкспарт]]
* Міжнародныя арганізацыі:
** [[Файл:International Atomic Energy Agency Logo.svg|22px]] [[МАГАТЭ]]&lt;ref&gt;Алексей Ильяшевич [https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/20210319-magate-i-strany-pribaltiki-otkazalis-podderzhat-litvu-v-borbe-s-belaes/ МАГАТЭ и страны Прибалтики отказались поддержать Литву в борьбе с БелАЭС] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/20210319-magate-i-strany-pribaltiki-otkazalis-podderzhat-litvu-v-borbe-s-belaes/ |date=20210603212044 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 19 марта 2021&lt;/ref&gt;
| бок2 = 
{{Tree list}}
* {{Сцягафікацыя|Літва}}:
** [[File:Lietuvos Respublikos Vyriausybės logotipas.svg|22px]] [[Урад Літвы]]
***  [[File:Aplinkos ministerija (logotipas).jpg|22px]] [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літвы|Міністэрства навакольнага асяроддзя]]
*** [[File:ENMIN logo.svg|22px]] [[Міністэрства энергетыкі Літвы|Мінэнерга]]
* {{Сцяг|Беларусь|1991}} [[Беларуская дэмакратычная апазіцыя|Беларуская апазіцыя]]
** Акцыя «[[Чарнобыльскі шлях]]»
** [[File:Logo of the Coordination Council of Belarus.svg|22px]] [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйная рада]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.b-g.by/news/svetlana-tihanovskaya-o-zapuske-aes-lukashenko-riskuet-narodom-kotoryiy-perezhil-chernobyil/ |title=Светлана Тихановская – о запуске АЭС: Лукашенко рискует народом, который пережил Чернобыль |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/https://www.b-g.by/news/svetlana-tihanovskaya-o-zapuske-aes-lukashenko-riskuet-narodom-kotoryiy-perezhil-chernobyil/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
** [[File:Smiling Sun English Language.svg|22px]] [[Беларуская антыядзерная кампанія]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nv-online.info/2020/12/01/belorusskaja-antijadernaja-kampanija-vystupila-s-zajavleniem-o-chp-na-belajes-chto-sluchilos.html |title=Белорусская антиядерная кампания выступила с заявлением о ЧП на БелАЭС: что случилось? |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212039/https://www.nv-online.info/2020/12/01/belorusskaja-antijadernaja-kampanija-vystupila-s-zajavleniem-o-chp-na-belajes-chto-sluchilos.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=eadaily.com/ru/news/2020/01/15/v-litve-sozdali-obshchestvennoe-dvizhenie-soprotivleniya-belorusskoy-aes |title=В Литве создали общественное движение сопротивления Белорусской АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/eadaily.com/ru/news/2020/01/15/v-litve-sozdali-obshchestvennoe-dvizhenie-soprotivleniya-belorusskoy-aes |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| ключавыяфігуры1 = [[Аляксандр Лукашэнка]]&lt;br&gt;[[Уладзімір Мікалаевіч Патупчык|Уладзімір Патупчык]]&lt;br&gt;[[Віктар Міхайлавіч Каранкевіч|Віктар Каранкевіч]]&lt;br&gt;[[Аляксей Яўгенавіч Ліхачоў|Аляксей Ліхачоў]]&lt;br&gt;[[Рафаэль Гросі]]
| ключавыяфігуры2 = [[Даля Грыбаўскайтэ]]&lt;br&gt;[[Гітанас Наўседа]]&lt;br&gt; [[Андрус Кубілюс]]&lt;br&gt;[[Ірэна Дзягутэнэ]]&lt;br&gt;[[Арвідас Секмокас]]&lt;br&gt;[[Дайнюс Крэйвіс]]
}}
'''Канфлікт вакол Беларускай АЭС'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lv.sputniknews.ru/belajes_15062017/ |title=Конфликт вокруг БелАЭС — Sputnik Латвия |access-date=2021-06-05 |archive-date=2021-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605185130/https://lv.sputniknews.ru/belajes_15062017/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Наталья Макушина. [https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D1%8D%D1%81-%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5/a-16980823 Комментарий: Литва и Беларусь разошлись во взглядах на АЭС в Островце] {{Wayback|url=https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B9-%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D1%88%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%8C-%D0%B2%D0%BE-%D0%B2%D0%B7%D0%B3%D0%BB%D1%8F%D0%B4%D0%B0%D1%85-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D1%8D%D1%81-%D0%B2-%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%86%D0%B5/a-16980823 |date=20210605185128 }} // Deutsche Welle, 28.07.2013&lt;/ref&gt; — спрэчкі, звязаныя з пабудовай [[Беларуская АЭС|атамнай электрастанцыяй у Беларусі]], размешчанай у [[Астравецкі раён|Астравецкім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], за 40 км ад сталіцы [[Літва|Літвы]] [[Вільнюс]]а.

== Перадгісторыя ==
Праект будаўніцтва Беларускай АЭС упершыню разглядаўся ў канцы 1960-х — пачатку 1970-х гадоў&lt;ref name=&quot;history.aes&quot;&gt;''Монзуль В. Ю.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_171423.pdf Мирный атом в БССР] {{Wayback|url=http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_171423.pdf |date=20180211071545 }} // Беларуская думка № 1 2018 — С. 63—70.&lt;/ref&gt;. Дадзенае пытанне ўздымалася і ў пачатку 1990-х. [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміяй навук]] было вызначана больш за 70 патэнцыйных пляцовак для размяшчэння станцыі&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/126996.html Почему белорусская АЭС разместится именно в Гродненской области] {{Wayback|url=http://news.tut.by/126996.html |date=20090327032648 }} // TUT.BY, 20.01.2009&lt;/ref&gt;. У далейшым многія пляцоўкі адсеяліся па розных прычынах. У выніку, калі ў 2006 годзе да пытання аб будаўніцтве АЭС вярнуліся, было вызначана 4 магчымыя варыянты размяшчэння станцыі: Краснапалянская, Кукшынаўская, Верхнядзвінская і Астравецкая пляцоўкі. У снежні 2008 года ў якасці месца будаўніцтва вызначана апошняя&lt;ref&gt;[https://www.naviny.media/rubrics/economic/2008/12/19/ic_articles_113_160442/ Белорусскую атомную станцию построят в Островце]&lt;/ref&gt;.

[[Працы па выемцы грунту]] пачаліся ў 2011 годзе, а само будаўніцтва — вясной 2012 года. Значную дапамогу аказала [[Расія]], якая дала краіне крэдыт і сваіх спецыялістаў.

Фізічны запуск першага блока АЭС адбыўся ў жніўні 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://rg.ru/2020/08/19/pervyj-energoblok-belaes-polnostiu-vvedut-v-ekspluataciiu-v-nachale-2021-goda.html|title=Первый энергоблок БелАЭС полностью введут в эксплуатацию в начале 2021 года|website=Российская газета|access-date=2020-08-21|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030014546/https://rg.ru/2020/08/19/pervyj-energoblok-belaes-polnostiu-vvedut-v-ekspluataciiu-v-nachale-2021-goda.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Афіцыйны запуск першага блока Беларускай АЭС адбыўся 7 лістапада з удзелам прэзідэнта краіны [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite news|title=Первый энергоблок БелАЭС запущен – он работает на мощности 400 МВт|author=|url=https://minsknews.by/pervyj-energoblok-belaes-zapushhen-on-rabotaet-na-moshhnosti-400-mvt/|website=Минск-Новости|date=|access-date=2021-06-03|archive-date=2020-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130195641/https://minsknews.by/pervyj-energoblok-belaes-zapushhen-on-rabotaet-na-moshhnosti-400-mvt/}}&lt;/ref&gt;. Ліцэнзія на камерцыйную эксплуатацыю першага энергаблока выдадзена ў чэрвені 2021 года&lt;ref&gt;[https://www.belta.by/society/view/belorusskoj-aes-vydana-litsenzija-na-ekspluatatsiju-pervogo-energobloka-belaes-444180-2021/ Белорусской АЭС выдана лицензия на эксплуатацию первого энергоблока] {{Wayback|url=https://www.belta.by/society/view/belorusskoj-aes-vydana-litsenzija-na-ekspluatatsiju-pervogo-energobloka-belaes-444180-2021/ |date=20210603052350 }} // Информационное агентство БелТА&lt;/ref&gt;.

== Пазіцыі бакоў ==

=== За ===
Яшчэ да будаўніцтва ўлады краіны меркавалі, што станцыя зможа акупіцца за кошт не толькі ўнутранага спажывання энергіі, але таксама экспарту за мяжу&lt;ref name=&quot;сб&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tut.by2020&quot;/&gt;. За каля 19 гадоў аб’ект павінен цалкам акупіцца, пасля чаго ён пачне прыносіць рэальны прыбытак у рэспубліканскі бюджэт&lt;ref name=&quot;авдотин&quot;/&gt;. Згодна з [[Міністэрства энергетыкі Рэспублікі Беларусь|Міністэрству энергетыкі Рэспублікі Беларусь]], праца АЭС дасць магчымасць вывесці да 2025 года каля 1 ГВт састарэлых магутнасцяў і, згодна з канцэпцыяй энергетычнай бяспекі Беларусі, да 2035 года на ЦЭЦ будзе вырабляцца 23,2 мільярда кілават-гадзін электраэнергіі (для параўнання, у 2020 годзе — 31,85 мільярда кілават-гадзін). Да будаўніцтва Беларусь вырабляла каля 38 мільярдаў кілават-гадзін, 95% электраэнергіі выпрацоўвалася з прыроднага газу, імпартаванага з Расіі&lt;ref name=&quot;авдотин&quot;/&gt;.

Адначасова на фоне планаванага змяншэння спажывання газу чакалася скарачэнне выкіду [[вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]] прыкладна на 10 мільёнаў тон&lt;ref name=&quot;авдотин&quot;&gt;Алексей Авдотин. [https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210403-zachem-belarusi-atomnaya-stantsiya-vygoda-ot-belaes-v-tsifrakh/ Зачем Беларуси атомная станция: выгода от БелАЭС в цифрах] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/ekonomika-i-biznes/20210403-zachem-belarusi-atomnaya-stantsiya-vygoda-ot-belaes-v-tsifrakh/ |date=20210603212041 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 3 апреля 2021&lt;/ref&gt;. Былы віцэ-прэм’ер Рэспублікі Беларусь [[Уладзімір Ільіч Сямашка|Уладзімір Сямашка]] ў свой час адзначаў, што залежнасць ад атамнага паліва будзе бяспечней нафтагазавай залежнасці. Таксама ўвод АЭС дазволіць адмовіцца ад выкарыстання самых неэфектыўных цеплавых электрастанцый&lt;ref name=&quot;tut.by2020&quot;&gt;[https://news.tut.by/economics/690727.html «Теперь понятно». БелАЭС вот-вот запустят. Кто купит энергию и какие будут тарифы?] {{Wayback|url=https://news.tut.by/economics/690727.html |date=20210603212041 }} // TUT.BY, 30 июня 2020&lt;/ref&gt;.

На думку аналітыка Беларускага цэнтра стратэгічных даследаванняў Кацярыны Рэчыц, валоданне тэхналогіямі мірнага атама надасць дзяржаве вагу і ўплыў на сусветнай арэне. Беларусь можа пачаць атрымліваць перавагі на рэсурсным полі і цэлы комплекс разнастайных выгод. У прыватнасці, станцыя стане базай для больш актыўнага індустрыяльнага і навукова-кадравага развіцця эканомікі, сродкам стрымлівання змяненняў клімату. Праект варта разглядаць не толькі як значны крок у павышэнні энергетычнай і нацыянальнай бяспекі краіны, але і як драйвер развіцця дзяржавы ў самых разнастайных напрамках&lt;ref name=&quot;сб&quot;&gt;[https://www.sb.by/articles/atom-sozidaniya.html Введение в эксплуатацию АЭС — шаг, ведущий к укреплению независимости Беларуси] {{Wayback|url=https://www.sb.by/articles/atom-sozidaniya.html |date=20210603212040 }} // СБ. Беларусь Сегодня, 13 ноября 2020&lt;/ref&gt;.

Увод у эксплуатацыю атамнай электрастанцыі і паступовае рэфармаванне АЭС Беларусі можа прывесці да прыкметных змен і транспартнай сістэмы краіны. Вытворчасць атамнай энергіі, кошт якой у 1,5-2 разы танней у параўнанні з цеплавымі станцыямі, дазволіць значна знізіць спажыванне паліўна-энергетычных рэсурсаў чыгуначным транспартам і павялічыць маршрутную хуткасць руху грузавых і пасажырскіх цягнікоў. Калі на 2019 год сабекошт вытворчасці электраэнергіі ў рамках аб’яднанай энергетычнай сістэмы Беларусі вагаецца ў межах ад 10 да 11,5 цэнта за кВт/г, то пры поўнай загрузцы БелАЭС агульны сабекошт электраэнергіі можа знізіцца да 9 цэнтаў за кВт/г. Такім чынам, адбудзецца паступовае патанненне электраэнергіі да 15% не толькі для жыхароў краіны, але і для ўсяго прамысловага комплексу і чыгуначнай сістэмы&lt;ref&gt;Денис Ивановский. [https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/17072019-kakuyu-vygodu-prineset-belaes-belorusam-i-pochemu-litva-protiv/ Какую выгоду принесет БелАЭС белорусам и почему Литва против?] {{Wayback|url=https://www.rubaltic.ru/article/politika-i-obshchestvo/17072019-kakuyu-vygodu-prineset-belaes-belorusam-i-pochemu-litva-protiv/ |date=20210603212043 }} // Аналитический портал RuBaltic.Ru, 17 июля 2019&lt;/ref&gt;.

=== Супраць ===
Праціўнікі БелАЭС падзяляюць меркаванне аб тым, што яе існаванне стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання ядзернай зброі, а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання [[радыеактыўныя адкіды|радыеактыўных адкідаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2021-06-03|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Таксама праблемным пытаннем стала акупнасць станцыі, з прычыны таго, што Літоўская Рэспубліка сабатуе экспарт энергіі ў краіны [[Еўрапейскі Саюз|Еўрасаюза]]&lt;ref&gt;Юрий Шейко. [https://m.dw.com/ru/litva-vs-belajes-ili-nuzhna-li-komu-to-jelektrojenergija-iz-belarusi/a-55529167 Литва против БелАЭС, или Нужна ли кому-то электроэнергия из Беларуси] // Deutsche Welle, 7 ноября 2020&lt;/ref&gt;.

Як пісалася ў апазіцыйных беларускіх СМІ, якія спасылаліся на некаторых экспертаў, абраная пляцоўка для будаўніцтва атамнай станцыі непрымальная, бо побач з АЭС знаходзіцца разлом зямной кары, дзе ў 1909 годзе нібыта быў зарэгістраваны самы моцны землятрус на тэрыторыі краіны. Пад сумнеў ставілася і надзейнасць усёй сістэмы і канструкцыі станцыі, паколькі пры будаўніцтве дапушчаныя шэраг парушэнняў, адбылося некалькі няштатных сітуацый&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.intex-press.by/2017/04/26/sem-prichin-pochemu-belarusi-ne-nuzhna-aes/ |title=Семь причин, почему Беларуси не нужна АЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603212042/https://www.intex-press.by/2017/04/26/sem-prichin-pochemu-belarusi-ne-nuzhna-aes/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Усё гэта стварае пагрозу аварыйнай сітуацыі, што можа прывесці да паўтарэння [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы 1986 года]]. Гэтым разам пад удар трапіць значная частка Беларусі і Літвы, у тым ліку Вільнюс&lt;ref name=&quot;лопата&quot;&gt;Раймундас Лопата. [https://theins.ru/opinions/raimundas-lopata/zapusk-pervogo-reaktora Чернобыль — можем повторить? Почему только что построенная БелАЭС опасна и экономически невыгодна] {{Wayback|url=https://theins.ru/opinions/raimundas-lopata/zapusk-pervogo-reaktora |date=20210603212039 }} // The Insider, 7 августа 2020&lt;/ref&gt;.

У снежні 2021 года журналісты-следчыя са спасылкай на [[Кіберпартызаны|Кіберпартызан]] заявілі аб атрыманні дакументаў, дзе былі выяўлены 18 тысяч недахопаў першага энергаблока станцыі (на лістапад 2021 года пяць тысяч з іх не былі ліквідаваныя, а ў снежні таго ж года абноўлены спіс утрымліваў тры тысячы заўваг)&lt;ref&gt;{{Cite web |lang=ru |url=https://belsat.eu/ru/programs/21-12-2021-aes-tsennoe-priobretenie-ili-istochnik-beskonechnyh-poter-rassledovanie-belcata |title=АЭС – ценное приобретение или источник бесконечных потерь? Расследование «Белсата» |website=[[Белсат]] |date=2021-12-21 |access-date=2024-04-10 |url-status=live |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418165330/https://belsat.eu/ru/programs/21-12-2021-aes-tsennoe-priobretenie-ili-istochnik-beskonechnyh-poter-rassledovanie-belcata }}&lt;/ref&gt;.

На думку прафесара Інстытута міжнародных адносін і палітычных навук [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] Раймундаса Лапата, беларускія і расійскія ўлады праз АЭС імкнуцца не даць Літве выйсці з электрычнага кальца [[БРЭЛЛ]], дазволіўшы ёй і іншым краінам [[Прыбалтыка|Балтыі]] далучыцца да кантынентальнай еўрапейскай сістэмы. Для Літвы сам удзел у БРЭЛЛ па сутнасці з’яўляецца парушэннем [[Канстытуцыя Літвы|Канстытуцыі краіны]], дзе прапісана: ''«... ніколі і ні пад якім выглядам не далучацца да любых новаствораных на аснове [[постсавецкая прастора|былога СССР]] палітычных, ваенных, эканамічных ці іншых саюзаў альбо садружнасці дзяржаў»''. З яго пункту гледжання, Расія энэргетычную залежнасць з лёгкасцю ператварае ў інструмент палітычнай залежнасці, які рана ці позна становіцца зброяй у [[гібрыдная вайна|гібрыдных войнах]] за дамінаванне на постсавецкай прасторы&lt;ref name=&quot;лопата&quot;/&gt;.

== Ход падзей ==

=== Выступленне беларускай грамадскасці ===
26 красавіка ў Мінску праходзіць штогадовая акцыя «[[Чарнобыльскі шлях]]», у 2008 годзе ў ёй прыняло ўдзел каля дзвюх тысяч чалавек. Удзельнікі акцыі разгарнулі расцяжкі «Атамная энергія — гэта тупік» і «Мы супраць ядзернага рэактара» і скандавалі лозунг «Атам мірным не бывае!». Шэсце прайшло па традыцыйным маршруце ад Акадэміі навук да [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]]&lt;ref name=&quot;ЧШ&quot;&gt;''Адарья ГУШТЫН'' [https://www.naviny.media/rubrics/society/2015/04/26/ic_articles_116_188747 Как менялся «Чернобыльский шлях». 1996—2014] // naviny.by&lt;/ref&gt;.

26 красавіка 2009 года ля Акадэміі навук пачалася новая акцыя. Там перад тысячай мітынгоўцаў выступалі лідары апазіцыі, яны ўспаміналі ахвяр Чарнобыльскай катастрофы, казалі пра тое, што ўлады хаваюць наступствы аварыі, выступалі супраць будаўніцтва АЭС у Беларусі. Дэманстранты трымалі ў руках транспаранты: «Мы супраць ядзернага реактара», «Альтэрнатыва ёсць», «Не заводу ядахімікатаў за 25 км ад Мінска» і іншыя плакаты. Каля Чарнобыльскай капліцы 400 чалавек правялі жалобны мітынг. Удзельнікі мітынгу памаліліся за ўсіх ахвяраў Чарнобыля і тых, хто жыве на забруджаных тэрыторыях. Акцыя завяршылася выкананнем гімна «[[Магутны Божа]]» і прайшла без затрыманняў&lt;ref name=&quot;ЧШ&quot;/&gt;.

26 красавіка 2011 года 500 чалавек сабралася ў парку Дружбы народаў. Падчас мітынгу яго ўдзельнікі прынялі тры рэзалюцыі. Трэцяя рэзалюцыя тычылася недапушчэння будаўніцтва АЭС у Беларусі. Мітынг завяршыўся малітвай ля Чарнобыльскай капліцы&lt;ref name=&quot;ЧШ&quot;/&gt;.

26 красавіка 2012 года мітынгоўцы сабраліся ля Акадэміі навук. Калона пачала рух да плошчы Бангалор. Па шляху на мітынгоўцаў напалі невядомыя, зламалі дрэўкі двух сцягоў, якія прынеслі [[ЛГБТ-актывіст]]ы, і папрасілі прадстаўнікоў секс-меншасцяў перайсці з сярэдзіны калоны ў яе хвост. У парку Дружбы народаў адбыўся мітынг, пасля чаго ўдзельнікі акцыі ўсклалі кветкі да Чарнобыльскай капліцы. «Чарнобыльскі шлях-2012» прайшоў пад знакам патрабавання адмены будаўніцтва Астравецкай АЭС і вызвалення палітвязняў. Пасля акцыі было затрымана 40 чалавек.&lt;ref name=&quot;ЧШ&quot;/&gt;

26 красавіка 2016 года ў Мінску прайшоў чарговы мітынг — увечары мітынгоўцы сабраліся каля кінатэатра «Кастрычнік», адкуль яны ішлі да плошчы Бангалор. Пратэстоўцы скандавалі: «Жыве Беларусь!», «Не АЭС у Беларусі!» і «Атам мірным не бывае», неслі плакаты з надпісамі супраць будаўніцтва Беларускай АЭС. Ля месца правядзення мітынгу — Чарнобыльскай капліцы, супрацоўнікі [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]] даглядалі тых, хто прыходзіў; большасць удзельнікаў акцыі адмовілася праходзіць дагляд, мітынг скончыўся ля міліцэйскіх пунктаў пропуску&lt;ref&gt;[http://news.tut.by/politics/494115.html В Минске пройдет Чернобыльский шлях] {{Wayback|url=http://news.tut.by/politics/494115.html |date=20161106074919 }}. TUT.BY проведет прямую трансляцию&lt;/ref&gt;.

=== Выступленне Літвы ===
7 мая 2010 года [[Міністэрства навакольнага асяроддзя Літвы]] распаўсюдзіла афіцыйную пазіцыю па беларускай АЭС. Па заяве літоўскага боку, «патрабаванні міжнароднай канвенцыі Эспаа не выкананы»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.naviny.media/rubrics/society/2010/05/11/ic_articles_116_167751|title=Литва против Островецкой АЭС|author=Татьяна НОВИКОВА|date=2010-05-11|publisher=naviny.by|access-date=2019-12-14|url-status=unfit}}&lt;/ref&gt;.

Па словах прэм'ер-міністра Літоўскай Рэспублікі [[Андрус Кубілюс|Андруса Кубілюса]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ru.delfi.lt/news/politics/litva-budet-borotsya-s-aes-u-sebya-na-granice-cherez-es-i-obse.d?id=43420307|title=Литва будет бороться с АЭС у себя на границе через ЕС и ОБСЕ|author=Юстина Юршите|publisher=DELFI|access-date=2019-12-14|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182422/https://ru.delfi.lt/news/politics/litva-budet-borotsya-s-aes-u-sebya-na-granice-cherez-es-i-obse.d?id=43420307|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, не завершаны даследаванні ўздзеяння на навакольнае асяроддзе запланаваных АЭС у Беларусі і Калінінградскай вобласці, а таму Літва будзе змагацца супраць атамных электрастанцый праз Еўрапейскі Саюз і [[АБСЕ]]. Прапанова Літвы (правесці выпрабаванні на надзейнасць усіх АЭС у Еўрапейскім Саюзе і за яго межамі) была адобрана [[Еўрапейскі савет|Еўрапейскім Саветам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.tut.by/world/219862.html|title=ЕС одобрил идею Литвы о проверках АЭС соседей на надежность|date=2011-03-25|publisher=TUT.BY|lang=ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214182257/https://news.tut.by/world/219862.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

16 жніўня 2012 года спікер Літоўскага [[Сейм Літвы|Сейма]] [[Ірэна Дзягутэнэ]] заявіла, што ўзняла пытанне перад спікерамі парламентаў краін Прыбалтыкі і [[Паўночная Еўропа|Паўночных краін]] аб неабходнасці абмежавання пакупак электраэнергіі з Балтыйскай і Беларускай АЭС&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.severinform.ru/index.php?page=newsfull&amp;date=16-08-2012&amp;newsid=167557&amp;rg=8&amp;pr=0|title=Председатель Сейма Литвы сравнила Балтийскую и Белорусскую АЭС с «холодильником или телевизором»|publisher=www.severinform.ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716005131/http://www.severinform.ru/index.php?page=newsfull&amp;date=16-08-2012&amp;newsid=167557&amp;rg=8&amp;pr=0|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

15 чэрвеня 2017 года ў Сейме прыняты закон «Аб прызнанні небяспечнай атамнай электрастанцыі ў Астравецкім раёне Рэспублікі Беларусь, якая ўяўляе пагрозу для нацыянальнай бяспекі, навакольнага асяроддзя і здароўя насельніцтва Літоўскай Рэспублікі»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lt.sputniknews.ru/politics/20200622/12411533/Konservator-vozmutilsya-vyskazyvaniyami-litovskogo-politika-o-BelAES.html |title=Консерватор возмутился высказываниями литовского политика о БелАЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2020-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623073507/https://lt.sputniknews.ru/politics/20200622/12411533/Konservator-vozmutilsya-vyskazyvaniyami-litovskogo-politika-o-BelAES.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-us|url=https://lt.sputniknews.ru/economy/20170615/3225122/sejm-zakonom-priznal-belaehs-ugrozoj-dlya-litvy.html|title=Сейм законом признал БелАЭС угрозой для Литвы|website=Sputnik Литва|access-date=2020-09-28|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505180026/https://lt.sputniknews.ru/economy/20170615/3225122/sejm-zakonom-priznal-belaehs-ugrozoj-dlya-litvy.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Увесну 2019 года літоўскі прэм’ер-міністр [[Саўлюс Скверняліс]] заклікаў ператварыць БелАЭС у электрастанцыю, якая працуе на газе. Беларусь адхіліла гэтую прапанову&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vz.ru/news/2019/4/30/975821.html|title=Минск отклонил предложение Литвы по БелАЭС|publisher=[[Взгляд (интернет-газета)|Взгляд]]|lang=ru|access-date=2019-12-14|archive-date=2020-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200716013213/https://vz.ru/news/2019/4/30/975821.html|url-status=live}}}&lt;/ref&gt;.

=== Зрыў блакады станцыі ===
Літва яшчэ з 2016 года збіралася блакаваць імпарт электраэнергіі з Беларусі і спрабавала дамовіцца аб нядопуску электраэнергіі з БелАЭС [[Латвія|Латвіяй]], [[Эстонія|Эстоніяй]], [[Польшча|Польшчай]] і [[Фінляндыя|Фінляндыяй]], але гэтую ініцыятыву падтрымала толькі Польша&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://lv.sputniknews.ru/world/20190313/11139616/Belarusi-litovskij-SPG-ne-nuzhen-Minjenergo-otverglo-ideju-Skvernjalisa.html |title=Беларуси литовский СПГ не нужен: в Минэнерго отвергли идею Сквернялиса |access-date=2021-06-03 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609003422/https://lv.sputniknews.ru/world/20190313/11139616/Belarusi-litovskij-SPG-ne-nuzhen-Minjenergo-otverglo-ideju-Skvernjalisa.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Паводле паведамлення міністра энергетыкі Беларусі [[Уладзімір Мікалаевіч Патупчык|Уладзіміра Патупчыка]], «экспарт электраэнергіі ў Літву ў 2017 годзе склаў 146,5 млн кВт·г, а толькі ў 1 квартале 2018 г. — ужо 381,9 млн кВт·г»&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 |title=БелАЭС и БРЭЛЛ — политическая игра вокруг экономических проектов |access-date=2021-06-03 |archive-date=2019-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609003424/https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, таму ў Мінску палічылі абсурднымі заявы літоўскага боку аб байкоце паставак электраэнэргіі з беларускай АЭС.

Да 2025 года краіны Балтыі планавалі адключыцца ад энергетычнага кальца з Расіяй і Беларуссю, так званага БРЭЛЛ.

Экс-міністр энэргетыкі Літвы Арвідас Секмакас лічыў, што дзяржава не зможа пазбегнуць куплі электраэнэргіі з БелАЭС, будзе вымушаная купляць праз пасярэднікаў, напрыклад, праз Польшчу, і ніхто не зможа здагадацца, адкуль менавіта яна ўзятая&lt;ref&gt;[https://energobelarus.by/news/Belarus/kuda_minenergo_khochet_eksportirovat_izbytki_elektroenergii_s_belaes/ Куда Минэнерго хочет экспортировать избытки электроэнергии с БелАЭС] {{Wayback|url=https://energobelarus.by/news/Belarus/kuda_minenergo_khochet_eksportirovat_izbytki_elektroenergii_s_belaes/ |date=20190609003423 }} // energobelarus.by&lt;/ref&gt;. Як паказалі падзеі пасля запуску станцыі краіна не змагла адмовіцца нават ад прамых паставак беларускай электрычнасці з-за яе дэфіцыту ў Літве. Па заяве ад 5 лютага 2021 года кіраўніка Мінэнерга прыбалтыйскай рэспублікі Дайнюса Крэйвіса, за апошнія 10 сутак праз літоўска-беларускую перамычку паступіла 154 млн кВт·г, з іх 50% або 77 млн кВт·г — гэта электраэнергія, атрыманая на БелАЭС, а яшчэ 50 % — электрычнасць з Расіі. Чыноўнік распавёў на пасяджэнні Камітэта нацыянальнай бяспекі і абароны Сейма Літвы, што энергію Вільнюс па паперах купляе на латвійскай біржы. Аднак мяжу з Латвіяй электрычнасць не перасякае, а наўпрост паступае з Беларусі. Ён адзначыў, што ўлады ўжо выдаткавалі 4 млн еўра за атрыманую электрычнасць з Беларусі, а за год заплацяць Мінску 120 мільёнаў еўра. Крэйвіс выказаў здагадку, што атрыманыя грошы беларускае кіраўніцтва выдаткуе на пабудову другога і трэцяга энергаблокаў, і атрымаецца, што Літва сама прафінансуе аб’ект&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 |title=ЛИТВА ЗАПЛАТИЛА МИНСКУ 4 МЛН ЕВРО ЗА 10 ДНЕЙ «ОТКАЗА» ОТ ЭЛЕКТРОЭНЕРГИИ С БЕЛАЭС |access-date=2021-06-03 |archive-date=2021-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210208154608/https://u-f.ru/news/economics/u8/2021/02/07/310400 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Антыядзерны рух]]
* [[Энергетыка Беларусі]]
* [[Ігналінская АЭС]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Ссылки ==
* [http://www.belaes.by/ Официальный сайт РУП «Белорусская атомная электростанция»]
* [https://www.france24.com/en/20171126-belarus-nuclear-power-plant-stirs-fears-lithuania Belarus nuclear power plant stirs fears in Lithuania] // France 24, 26 ноября 2017
* Юрий Павловец. [https://www.ritmeurasia.org/news--2018-05-31--belaes-i-brell-politicheskaja-igra-vokrug-ekonomicheskih-proektov-36748 БелАЭС и БРЭЛЛ – политическая игра вокруг экономических проектов] // Ритм Евразии, 31 мая 2018
[[Катэгорыя:Беларуска-літоўскія адносіны]]
[[Катэгорыя:Энергетыка Беларусі]]</text>
      <sha1>ppllcmut03qteh4258l6jt34s0ghai6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Коўш-браціна з Прапойска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806518</id>
    <revision>
      <id>5129363</id>
      <parentid>5129057</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35204" sha1="mn9ednh7nbou61rldgy1h30eoybr7y8" xml:space="preserve">{{Твор мастацтва
 |тып             = [[Коўш (посуд)|Коўш]]-браціна
 |выява           = Сімвал_Два_ваяры_з_двума_Сонцамі_з_Прапойскага_каўша-браціны.jpg 
 |памер           = 
 |апісанне        = Сімвал «Два ваяры з двума Сонцамі» на каўшы-браціне з Прапойска 
 |выява2          = 
 |памер2          = 
 |апісанне2       = 
 |выява3          = 
 |памер3          = 
 |апісанне3       = 
 |назва           = Прапойскі коўш-браціна
 |арыгінал        = 
 |аўтар           = Невядомы майстар
 |год             = XV—XVII стагоддзі
 |матэрыял        = [[Кап (нарасць)|Кап бярозы]]
 |тэхніка         = [[Разьба па дрэве]], манахромны і паліхромны роспіс
 |вышыня          = 19—25,5 
 |шырыня          = 46—51,5 
 |даўжыня         = 57,3 
 |месцазнаходжанне= [[Аколіца (Мінскі раён)|Аколіца]]
 |музей           = [[Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах|Музей беларускага народнага мастацтва]]
}}

'''Ко́ўш-бра́ціна з Прапо́йска''', таксама вядомы як '''задыякальны коўш''' — унікальны помнік беларускага [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]] XV—XVII&amp;nbsp;стагоддзяў, выраблены з суцэльнага [[бяроза]]вага [[Кап (нарасць)|нарасту (капа)]]. Артэфакт аздоблены разьбой і ўнікальным манахромным роспісам, які адлюстроўвае мясцовую каляндарна-задыякальную сістэму. Прадмет захоўваецца ў экспазіцыі [[Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах|Музея беларускага народнага мастацтва]] ў [[Аколіца (Мінскі раён)|Аколіцы]] (філіял [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]]) і з’яўляецца адным з найстарэйшых драўляных мастацкіх вырабаў у беларускіх музейных зборах&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{cite web|url=https://nashaniva.com/385703|title=На ўнікальны задыякальны коўш прэтэндавалі і літоўцы, і расіяне. А ён аказаўся з беларускага Слаўгарада|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=15 студзеня 2026|lang=be|accessdate=17 красавіка 2026}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=43—45}}.

Доўгі час вакол паходжання артэфакта існаваў гістарыяграфічны міф, паводле якога коўш быў знойдзены ў падвалах разбуранага кляштара ў [[Гродна|Гродне]] пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Гэта спарадзіла шэраг тэорый, у тым ліку аб непасрэднай сувязі малюнкаў з [[Балцкая міфалогія|балцкай паганскай міфалогіяй]]. Аднак даследаванні 2023—2025 гадоў даказалі, што першапачаткова коўш паходзіць з [[Слаўгарад|Прапойска]] (сучасны Слаўгарад) на ўсходзе Беларусі і быў выраблены ў славянскіх традыцыях [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=45}}.

== Гісторыя даследавання і паходжанне міфаў ==
Упершыню фатаграфія артэфакта была апублікавана ў 1972 годзе мастацтвазнаўцам [[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Міхаілам&amp;nbsp;Кацарам]] у манаграфіі, прысвечанай [[Народнае мастацтва Беларусі|народнаму мастацтву Беларусі]]&lt;ref&gt;Кацер М. С. Народно-прикладное искусство Белоруссии (от первобытного общества до 1917 года). Мінск : Вышэйшая школа, 1972. С. 62.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=43}}. Доўгі час у навуковай літаратуры існаваў гістарыяграфічны міф пра гродзенскую знаходку. Лічылася, што пасля вайны коўш знайшлі ў сутарэннях аднаго з мясцовых храмаў, імаверна, [[Гродзенскі кляштар брыгітак|кляштара брыгітак]], які Кацар даследаваў падчас экспедыцыі 1946 года&lt;ref&gt;Беларускі дзяржаўны архіў-музей літаратуры і мастацтва (БДАМЛМ). Ф. 149. Воп. 1. Спр. 220. Арк. 1.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=45}}. [[Ірына Паньшына]], якая ў 1987 годзе ўпершыню падрабязна апісала коўш, адзначала яго падабенства да экспаната з магілёўскага дакумента 1898 года, аднак гродзенская версія заставалася дамінуючай&lt;ref&gt;Паньшына I. Ладдзя на хвалях часу (карэц-браціна XVI ст.) // Беларусь. 1987. № 3. С. 18.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=43}}.

У 1990-я гады даследчыкі [[Цэнтр этнакасмалогіі «Крыўя»|Цэнтра этнакасмалогіі «Крыўя»]] [[Цімафей Кашкурэвіч]] і [[Сяргей Санько]] звярнулі ўвагу на роспісы, і ў 1998 годзе С.&amp;nbsp;Санько сфармуляваў гіпотэзу пра задыякальныя матывы&lt;ref&gt;Санько С. і інш. (вусная інфармацыя, а таксама ў: Віцязь С. П. Фарміраванне каляндарнай традыцыі Беларусі: гістарыяграфічна-крыніцазнаўчае даследаванне. Мінск, 2001).&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=43}}. Альтэрнатыўны погляд прадставіў [[Сяргей Віцязь]] (2006), які выказаў меркаванне, што выявы на каўшы з’яўляюцца не задыякам, а сімваламі дванаццаці месяцаў года&lt;ref&gt;Віцязь С. Драўляны коўш — сярэдневяковы сакральны каляндар // Археалагічны зборнік. 2006. № 1. С. 87—99.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=43}}. Літоўскі этнаастраном [[Ёнас Вайшкунас]] у серыі публікацый (2000, 2008, 2011) даказваў існаванне «балцкага задыяка», абапіраючыся на гродзенскае паходжанне пасудзіны і яе блізкасць да літоўскіх этнічных тэрыторый&lt;ref&gt;Vaiškūnas J. Did there exist the Baltic zodiac? // Astronomy and cultural diversity. Santa Cruz de Tenerife, 2000. P. 319—325.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=86}}. Літоўская даследчыца [[Дайва Вайткявічэне]] таксама прытрымлівалася «заходняй» версіі, адносячы выраб да XVI стагоддзя і [[Трокскае ваяводства|Троцкага ваяводства]]&lt;ref&gt;Vaitkevičienė D. Žydinti taurė: baltų gėrimai ir apeigos. Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2019. P. 272.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=44}}.

[[Файл:Слаўгарад._Свята-Раства-Багародзіцкая_царква_(02).jpg|thumb|Свята-Раства-Багародзіцкая царква ў Слаўгарадзе, з якой паходзіць коўш-браціна]]
Толькі ў 2023 годзе мастацтвазнавец [[Станіслаў Эдуардавіч Чавус|Станіслаў&amp;nbsp;Чавус]] апублікаваў архіўныя даныя, якія канчаткова абверглі гродзенскі міф. Высветлілася, што коўш паходзіць з [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Слаўгарад)|царквы Раства Багародзіцы]] ў [[Прапойск]]у (цяпер Слаўгарад) [[Быхаўскі павет|Быхаўскага павета]]&lt;ref&gt;Чавус С. Э. Коўш-браціна са збору Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь: паходжанне твора // Роднае слова. 2023. № 6. С. 71—75.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=44}}. Паводле мясцовай легенды, пасудзіну нібыта падараваў храму рускі цар [[Аляксей Міхайлавіч]] у сярэдзіне XVII стагоддзя. Аднак гісторыкі лічаць гэта ідэалагічным міфам, бо цар ніколі не быў у Прапойску (горад бралі казакі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]]), а мясцовыя храмы на той момант былі [[Уніяцтва|ўніяцкімі]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=50}}.

У канцы 1870-х гадоў высілкамі губернатара [[Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі|Аляксандра&amp;nbsp;Дамбавецкага]] коўш быў перададзены ў [[Магілёўскі музей]]. Першае яго афіцыйнае апісанне зрабіў [[Міхаіл Фурсаў]] у 1898 годзе&lt;ref name=&quot;fursov_1898&quot;&gt;Фурсов М. Ф. Описание Могилёвского музея. Могилёв: Тип. губерн. правления, 1898. С. 5.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=50}}. У 1918 годзе коўш дэманстраваўся на [[Мінская краёвая выстаўка (1918)|Мінскай краёвай выстаўцы]], пра што сведчыць каталог [[Альберт Іпель|Альберта Іпеля]]&lt;ref&gt;Каталог Мінскай краёвай выстаўкі. Мінск, 1918. (Цыт. паводле: Чавус С. Э. Коўш-браціна… С. 73).&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=49}}. Пасля 1918 года выраб быў згублены і выпадкова знойдзены толькі ў 1923 годзе на тэрыторыі жаночага манастыра ў [[Мінск]]у, адкуль ён трапіў у [[Беларускі дзяржаўны музей]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|нямецкія акупанты вывезлі]] калекцыю ў [[Кобленц]] (Германія). Пасля вайны савецкія ўлады вярнулі артэфакт, які транзітам праз [[Гродзенскі гісторыка-археалагічны музей]] паступіў у [[Дзяржаўны мастацкі музей БССР]]&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=44—45}}.

== Характарыстыка і форма ==
[[Браціна|Коўш-браціна]] ўяўляе сабой масіўную пасудзіну з суцэльнага бярозавага капа. Агульная даўжыня складае 57,3&amp;nbsp;см, дыяметр па восі ручкі — 46&amp;nbsp;см, а ўпоперак ручкі — 51,5&amp;nbsp;см. Вышыня сценак павялічваецца ад 19&amp;nbsp;см у сярэдзіне да 22&amp;nbsp;см каля «носа» (з боку ручкі — 25,5&amp;nbsp;см). Таўшчыня сценак дасягае каля 5&amp;nbsp;мм. Аб’ём пасудзіны складае 23,7 літраў. Ручка мае верхнюю плашку даўжынёй 10&amp;nbsp;см і шырынёй 9&amp;nbsp;см{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=46}}.

На знешняй паверхні выкананы дэкаратыўны пас вышынёй 10&amp;nbsp;см з геаметрычных арнаментальных рамак. У гэтых «акенцах» знаходзяцца дванаццаць антрапаморфных, зааморфных і арнітаморфных малюнкаў з [[Салярная сімволіка|салярнай сімволікай]]. Прамежкі паміж рамкамі запоўнены арнаментальнымі палосамі шырынёй 1—4,5&amp;nbsp;см{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=43, 46}}.

=== Праблема атрыбуцыі формы ===
Доўгі час у навуцы панавала тэорыя пра імпартнае (расійскае) паходжанне каўша. Даследчыкі, такія як [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўген&amp;nbsp;Сахута]] і [[Юрый Піскун]], адносілі яго да тыпу так званых казьмадзям’янскіх ці паволжскіх каўшоў, якія вырабляліся ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]] стральцамі-рамеснікамі&lt;ref&gt;Сахута Я. М. Беларусы : у 8 т. Том 8. Дэкаратыўна-пракладное мастацтва. Мінск: Беларусь, 2005. С. 186.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Просвиркина С. К. Русская деревянная посуда. М.: Гос. изд-во культурно-просветит. лит., 1957. С. 31—32.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=46, 50}}. Аднак даследаванне [[Дзмітрый Вячаслававіч Скварчэўскі|Дзмітрыя&amp;nbsp;Скварчэўскага]] і [[І. С. Бутаў|Іллі&amp;nbsp;Бутава]] абвергла гэта. Казьмадзям’янскія каўшы традыцыйна рабіліся з [[Ліпа|ліпы]], мелі лодкападобную форму, востры нос-зліў і прарэзаную пятлю пад ручкай&lt;ref&gt;Бобринский А. А. Народные русские деревянные изделия. Вып. 4. М., 1910. С. 13—15.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=46}}.

Насупраць, прапойскі артэфакт мае круглую форму, пазбаўлены вострага носа, зроблены з бярозы, а яго аб’ём выразна падзелены на тры ўзроўні («паясы»). Найбольш блізкімі аналагамі формы прапойскага каўша аказаліся элітарныя срэбныя каўшы першай трэці XV&amp;nbsp;стагоддзя з [[Кірыліца|кірылічнымі]] надпісамі, знойдзеныя ў 1991 годзе ў складзе [[Літоўскі скарб|скарбу]] каля вёскі [[Літва (Маладзечанскі раён)|Літва]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]]&lt;ref&gt;Стерлигова И. А. К происхождению древнерусских золотых и серебряных ковшей // Вестник сектора древнерусского искусства. 2022. № 2. С. 28—49.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=47}}. Гэтыя пасудзіны вырабляліся мясцовымі майстрамі, такімі як згаданы ў дакументах «срэбны каваль» [[Хацабей (каваль)|Хацабей]]&lt;ref&gt;Ліцкевіч А. У. «Срэбны каваль» Хацабей з-пад Маладзечна (XV ст.): яшчэ раз пра магчымае паходжанне срэбных паясных набораў са скарбу каля в. Літва // Беларуская даўніна. 2014. Вып. 1. С. 117.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=47}}. Круглая форма каўшоў з’яўляецца больш архаічнай і тыповай для мясцовай традыцыі Сярэднявечча, у адрозненне ад лодкападобных расійскіх узораў&lt;ref&gt;Седов В. В. Языческая братчина в Древнем Новгороде // Краткие сообщения Ин-та истории матер. культуры. 1956. Вып. 65. С. 138—141.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=47}}. Гэта пацвярджае аўтэнтычнасць твора і яго прыналежнасць да славянскай культуры Вялікага Княства Літоўскага&lt;ref name=&quot;nn&quot;/&gt;.

== Пласты роспісу і сімволіка ==
Да рэстаўрацыі, якая праводзілася ў [[Цэнтральныя дзяржаўныя рэстаўрацыйныя майстэрні імя І. Э. Грабара|маскоўскіх майстэрнях імя І.&amp;nbsp;Э.&amp;nbsp;Грабара]] (1956—1968), паверхня каўша была шчыльна пакрыта паліхромным жывапісам ([[Алейныя фарбы|алейнымі фарбамі]] па [[ляўкас]]е), нанесеным у другой палове XVII — першай палове XVIII&amp;nbsp;стагоддзя. У працэсе рэстаўрацыі гэты верхні пласт быў практычна цалкам зняты, каб адкрыць першапачатковы манахромны роспіс, выкананы ў тэхніцы абгарання контураў і лінейнай графікі, у выглядзе дванаццаці каляндарна-задыякальных фігур{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=46, 48}}.

=== Страчаны хрысціянскі роспіс ===
Змест верхняга хрысціянскага роспісу ўдалося рэканструяваць дзякуючы дарэстаўрацыйным фотаздымкам і архіўным апісанням. [[М. Фурсаў|М.&amp;nbsp;Фурсаў]] у 1898 годзе пісаў пра выявы [[Мікалай Цудатворац|Мікалая Цудатворца]], [[Святы Георгій|Георгія Пераможцы]], [[Пётр (апостал)|апосталаў Пятра]] і [[Павел (апостал)|Паўла]], а таксама апекуноў пчалярства [[Святы Зосіма|Зосімы]] і [[Святы Савацій|Савація]]&lt;ref name=&quot;fursov_1898&quot;/&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=49}}. [[Альберт Іпель]] у 1918 годзе апісваў [[Святы Герман|Германа]] і [[Святы Савацей|Савацея]], [[Святы Мікола|Святога Міколу]] і [[Святы Юр'я|Святога Юр’я]]&lt;ref&gt;Каталог Мінскай краёвай выстаўкі. Мінск, 1918. (Цыт. паводле: Чавус С. Э. Коўш-браціна… С. 73).&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=49}}.

Сярод адноўленых сюжэтаў асабліва вылучаецца кампазіцыя, дзе [[Святы Пётр|Пётр]] і [[Святы Павел|Павел]] трымаюць у руках сімвалічную выяву [[Ківорый|ківорыя]] — архітэктурнага збудавання (храма ці капліцы), якое служыла [[даразахавальніца]]й. У інвентарах уніяцкіх храмаў Прапойска 1752 і 1764 гадоў сапраўды згадваюцца падобныя драўляныя распісныя ківорыі (''ciborium stolarskiej roboty malowane''), што сведчыць пра выкарыстанне каўша ў якасці царкоўнага начыння ў мясцовай парафіі&lt;ref&gt;Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41278. Арк. 18, 20, 21 ад.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 823. Воп. 3. Спр. 583. Арк. 51, 53, 57.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=50}}. Унізе кампазіцыі быў намаляваны барадаты селянін каля дрэва з [[Вулей|вуллем-калодай]]. Гэта з’яўляецца важнай храналагічнай прыкметай, бо калодныя вуллі сталі масава выкарыстоўвацца ў ВКЛ толькі з XVI&amp;nbsp;стагоддзя, што было асобна зафіксавана ў [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Статуце 1588 года]]&lt;ref&gt;Гурков В. С., Терехин С. Ф. Занятие издревле благородное. Мінск: Полымя, 1987. С. 65.&lt;/ref&gt;{{sfn|Скварчэўскі, Бутаў|2025|с=49}}.

=== Першапачатковы «задыякальны» роспіс ===
Пасля зняцця хрысціянскага пласта адкрыліся дванаццаць унікальных медальёнаў са звярамі, птушкамі і людзьмі, побач з якімі прысутнічаюць сімвалы Сонца. Гэтая сістэма дэманструе як падабенствы з [[Задыяк|класічным задыякам]], так і значныя лакальныя адрозненні.

Этнаастраном [[Ёнас Вайшкунас]] правёў комплексны аналіз гэтых малюнкаў. Абапіраючыся на даследаванні каляндарных песень ([[Ніёле Лаўрынкене]])&lt;ref&gt;Laurinkienė N. Mito atšvaitai lietuvių kalendorinėse dainose. Vilnius: Vaga, 1990. P. 71—83.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=88}} і семантыку беларускага і літоўскага фальклору, ён звязаў малюнкі з касмаганічным міфам пра вызваленне Сонца Божым Кавалём (Целявелем, згаданым яшчэ ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]]&lt;ref&gt;Baltų religijos ir mitologijos šaltiniai. I: Nuo seniausių laikų iki XV amžius pabaigos / Sud. N. Vėlius. Vilnius, 1996. P. 260, 266.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=90}}). Вайшкунас даводзіў, што задыякальная сістэма на каўшы была мясцовым [[Астранамічны каляндар|астранамічным календаром]], заснаваным на назіранні за геліякічнымі ўзыходамі і заходамі ключавых сузор’яў, у тым ліку чатырох «каралеўскіх зорак» — [[Альдэбаран]]а, [[Рэгул]]а, [[Антарэс]]а і [[Фамальгаўт]]а. Звяры і птушкі на каўшы ([[конь]], [[Алені|алень]], [[каза]], [[жораў]]) непасрэдна перагукаюцца з персанажамі зімовых калядных маскарадаў, дзе сімвалічна адбывалася перамога над хтанічнай істотай ([[Мара (міфалогія)|Морай]] або драўлянай калодай)&lt;ref&gt;Vaicekauskas A. Lietuvių žiemos šventės. Bendruomenės kalendorinio ciklo apeigos XIX a. pab. — XX a. pr. Kaunas: VDU leidykla, 2005. P. 77—89.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;alkas_ref&quot;&gt;{{cite web|url=https://alkas.lt/2011/01/02/kas-slypi-po-kaledu-senio-kauke-ii/|title=Kas slypi po Kalėdų Senio kauke? (II)|publisher=Alkas.lt|author=Jonas Vaiškūnas|date=2 студзеня 2011|lang=lt|accessdate=22 красавіка 2026}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=90}}.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Сімволіка знакаў задыяка на Прапойскім каўшы (паводле Ё. Вайшкунаса){{sfn|Vaiškūnas|2008|p=87—91}}&lt;ref name=&quot;alkas_ref&quot;/&gt;
! Нумар
!Выява
! Малюнак на каўшы
! Класічны адпаведнік
! Міфалагічная і каляндарная інтэрпрэтацыя
|-
| 1
|[[Файл:Сімвал «дзіда» (умоўна) з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|120x120пкс]]|| Нерасшыфраваны вобраз.
[[Дзмітрый Вячаслававіч Скварчэўскі|Скварчэўскі]] называе яго ўмоўна «дзідай»&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=OnFRoJHUtgM|title=Каляндарна-задыякальныя выявы з драўлянага сярэднявечнага каўша|last=Этнакрама РАГНА|date=2022-04-21|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;.
| [[Рыбы (знак задыяка)|Рыбы]] || Размешчаны першым, што сведчыць аб мясцовым адліку года ад [[Вясенняе раўнадзенства|вясенняга раўнадзенства]].
|-
| 2
|[[Файл:Сімвал «баразна» з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|120x120пкс]]|| Постаць чалавека ў кажуху(?)
Паводле [[Дзмітрый Вячаслававіч Скварчэўскі|Скварчэўскага]] «баразна»&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.
| [[Авен (знак задыяка)|Авен]] || Магчымы вобраз міфалагічнага героя або зімовага персанажа.
|-
| 3
|[[Файл:Сімвал вершнік на кані (рух налева) з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|120x120пкс]]|| Вершнік на кані (рух налева) || [[Цялец (знак задыяка)|Цялец]] || Звязаны з вясеннімі святамі і пачаткам летніх работ. Аналаг [[Святы Георгій|Святога Юр’я]] або [[Усіньш]]а/[[Пяркунас]]а&lt;ref&gt;Greimas A. J. Tautos atminties beieškant: apie dievus ir žmones. Vilnius, 1990. P. 320—322.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=90}}. Геліякічны заход [[Цялец (сузор’е)|сузор’я Цяльца (Плеяд)]] маркіраваў пачатак вясны&lt;ref&gt;Vaiškūnas J. Pleiades in Lithuanian ethnoastronomy // Światowit Supplement Series H. 1999. P. 225—237.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=89}}.
|-
| 4
|[[Файл:Сімвал Два ваяры з двума Сонцамі з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|119x119пкс]]|| Два ваяры з двума Сонцамі || [[Блізняты (знак задыяка)|Блізняты]] || Адпавядае класічнаму знаку, сімвалізуе дуалістычны светапогляд.
|-
| 5
|[[Файл:Сімвал Птушка-паўлін (рух налева) з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|119x119пкс]]|| Птушка, падобная да паўліна (рух налева) || [[Рак (знак задыяка)|Рак]] || [[Паўлін]] (або [[Жар-птушка]]) — салярны сімвал. Адлюстроўвае перыяд збору ўраджаю ([[жнівень]])&lt;ref&gt;Laurinkienė N. Mito atšvaitai lietuvių kalendorinėse dainose. Vilnius, 1990. P. 82.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=89}}.
|-
| 6
|[[Файл:Сімвал Птушка-паўлін (рух направа) з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|119x119пкс]]|| Птушка, падобная да паўліна (рух направа) || [[Леў (знак задыяка)|Леў]] || Дублюе папярэдні знак, звязаны з [[Асенняе раўнадзенства|асеннім раўнадзенствам]] і зборам жыта.
|-
| 7
|[[Файл:Сімвал Жораў або бусел з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|137x137пкс]]|| Птушка, падобная да [[Жораў|жорава]] ці [[Бусел|бусла]] || [[Дзева (знак задыяка)|Дзева]] || [[Жораў]] або бусел. Узыход гэтага сузор’я прыпадаў на лістапад (звязана з [[Міграцыя птушак|восеньскім адлётам птушак]] і [[Дзень Святога Марціна|Днём Святога Марціна]])&lt;ref&gt;Токарев С. А. Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы. М.: Наука, 1983. С. 97.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=89}}.
|-
| 8
|[[Файл:Сімвал Два Сонцы з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|119x119пкс]]|| Два Сонцы (з прамымі і свастычнымі прамянямі) || [[Шалі (знак задыяка)|Шалі]] || Адпавядае класічнаму сімвалу раўнавагі ([[раўнадзенства]]).
|-
| 9
|[[Файл:Сімвал Два алені з Месяцам з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|118x118пкс]]|| Вялікі і малы алені з Месяцам || [[Скарпіён (знак задыяка)|Скарпіён]] || Звязаны з [[Зімовае сонцастаянне|зімовым сонцастаяннем]] і [[Каляды|Калядамі]] (міф пра [[Дзевяцірогі алень|Дзевяцірогага аленя]], які нясе на рагах новае Сонца)&lt;ref&gt;Бернштам Т. А. Следы архаических ритуалов и культов в русских молодежных играх… Ленинград, 1990. С. 32.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=90}}.
|-
| 10
|[[Файл:Сімвал Ваяр з дзідай і сонечным дыскам з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|121x121пкс]]|| Ваяр з дзідай і сонечным дыскам || [[Стралец (знак задыяка)|Стралец]] || Адпавядае класічнаму знаку (замест лука выкарыстана больш характэрная мясцовая зброя — [[дзіда]]).
|-
| 11
|[[Файл:Сімвал Каза з Сонцам на спіне з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|118x118пкс]]|| Каза ў скачку з Сонцам на спіне || [[Казярог (знак задыяка)|Казярог]] || Супадае з традыцыйнай іканаграфіяй, актыўны ўдзельнік каляднага маскараду ([[Каза (калядны персанаж)|Каза]]).
|-
| 12
|[[Файл:Сімвал Конь з Сонцам на спіне з Прапойскага каўша-браціны.jpg|frameless|118x118пкс]]|| Конь у скачку з Сонцам на спіне || [[Вадаліў (знак задыяка)|Вадаліў]] || Змена воднага знака на Каня. «Нябесны конь» у міфалогіі звязаны з вадой (выходзіць з мора) і [[Вясенняе раўнадзенства|вясеннім раўнадзенствам]], што знаходзіць пацвярджэнне ў рэканструкцыі свята «Хрышчэнне жарабяці»&lt;ref&gt;Greimas A. J. Tautos atminties beieškant… Vilnius, 1990. P. 320—322.&lt;/ref&gt;{{sfn|Vaiškūnas|2008|p=90}}.
|}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Дзмітрый Вячаслававіч Скварчэўскі|Скварчэўскі Д. В.]], [[Ілля Станіслававіч Бутаў|Бутаў І. С.]]|загаловак=Драўляны коўш са збору Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь: да пытання аб атрыбуцыі|выданне=Часопіс Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Гісторыя|тып=часопіс|год=2025|нумар=4|старонкі=41—51|ref=Скварчэўскі, Бутаў}}
* {{артыкул|аўтар=Vaiškūnas J.|загаловак=Some Peripheral Forms of the Mediterranean and Oriental Zodiac Traditions in Heathen Lithuania|выданне=Archaeologia Baltica|тып=часопіс|год=2008|том=10|старонкі=86—93|ref=Vaiškūnas}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}

[[Катэгорыя:Творы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]
[[Катэгорыя:Мастацтва Вялікага Княства Літоўскага]]
[[Катэгорыя:Драўляныя вырабы]]
[[Катэгорыя:Посуд]]
[[Катэгорыя:Экспанаты Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Слаўгарада]]</text>
      <sha1>mn9ednh7nbou61rldgy1h30eoybr7y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Орд (Небраска)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806521</id>
    <revision>
      <id>5129362</id>
      <parentid>5127517</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="580" sha1="o89b855ozbo35cjvxm3xgmikdrzvw25" xml:space="preserve">{{значэнні2|Орд}}
{{НП}}
'''Орд''' ({{lang-en|Ord}}) — горад у акрузе Вэлі, штат [[Небраска]], [[ЗША]]. Заснаваны ў 1874 годзе. Названы ў гонар генерала часоў [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] [[Эдвард Орд|Эдварда О. К. Орда]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

{{зноскі}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}

[[Катэгорыя:Гарады Небраскі]]</text>
      <sha1>o89b855ozbo35cjvxm3xgmikdrzvw25</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Семпл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806525</id>
    <revision>
      <id>5129361</id>
      <parentid>5127527</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12674" sha1="230jeye81yz8jyrk36g2tsakelpz7qk" xml:space="preserve">'''Семпл'''&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Русский орфографический словарь|адказны=[[Расійская акадэмія навук|Российская академия наук]], Институт русского языка им. В. В. Виноградова / Под. ред. {{Не перакладзена 3|Уладзімір Уладзіміравіч Лапацін|В. В. Лопатина|ru|Лопатин, Владимир Владимирович}}, О. Е. Ивановой|выданне=Изд. 4-е, испр. и доп|месца=М.|выдавецтва={{Не перакладзена 3|АСТ (Выдавецтва)|АСТ-Пресс Книга|ru|АСТ (издательство)}}|год=2012|серыя=Фундаментальные словари русского языка|старонкі=677|isbn=978-5-462-01272-3}}&lt;/ref&gt;{{sfn|БРЭ|2016|с=518}}, '''сэмпл'''{{sfn|БРЭ|2016|с=518}} ({{lang-en|sample}} {{IPA|[ˈsɑ:mpəl]}} — «узор») — адносна невялікі {{Не перакладзена 3|Лічбавая гуказапіс|аблічбаваны гукавы фрагмент|ru|Цифровая звукозапись}}. У якасці семпла часцей выступае гук акустычнага інструмента (напрыклад, раяля {{Не перакладзена 3|Steinway &amp; Sons|Steinway|ru|Steinway &amp; Sons}}, [[Літаўры|літаўр]], [[Флейта|флейты]] і таму падобных), але таксама і гукі электрамузычных інструментаў (напрыклад, [[Родас піяна|родэс-піяна]]). Электронны музычны інструмент, у аснове якога ляжаць семплы (у многіх выпадках з наступнай апрацоўкай {{Не перакладзена 3|ADSR-абгінаючая|абгінаючай|ru|ADSR-огибающая}} і дадатковымі гукавымі эфектамі), называецца {{Не перакладзена 3|Семплер|семплер|ru|Семплер}} (сэмплер).

== Тэхнічнае апісанне ==
Семпл — N-байтавая элемент масіва ў бягучым прадстаўленні дадзеных. Аналагавы сігнал, папярэдне {{Не перакладзена 3|Дыскрэтызацыя|дыскрэтызаваны|ru|Дискретизация}} ў лічбавай фармат, можа ўяўляць сабой элемент: малюнак у кампутарнай графіцы ([[RGB]]), радыёлакацыйнае малюнак ({{Не перакладзена 3|GeoTIFF|3=ru|4=GeoTIFF}}), сінтэзаваных хваля ({{Не перакладзена 3|WAV|3=ru|4=WAV}}).

Семплы — гэта істотная частка модуляў. Добрыя семплы вызначаюць адрозненне паміж нармальным і выдатным модулем. Так як выбар і выкарыстанне якасных семплов — важны падзел у запісе любога трэка/модуля, даводзіцца надаваць вялікую ўвагу выбару семплов.

Важныя дзве характарыстыкі семплов: дазвол, то ёсць лік [[Біт|бітаў]], і [[частата дыскрэтызацыі]] (семплирования). Лік бітаў семпла вызначае яго здольнасць апісваць ўзроўні абгінаючай сігналу, вялікая колькасць бітаў дазваляе прайграваць аблічбаваны гук больш якасна і дакладна. Частата семплирования напрамую звязана з найвышэйшай частатой, якая можа быць прайграная семплом. Напрыклад, семпл з частатой дыскрэтызацыі 40 [[Герц (адзінка вымярэння)|кГц]] можа прайграць гук з частотамі да 20 кГц. Гэта азначае, што нізкі каэфіцыент семплирования можа быць выкарыстаны для аблічбоўкі басоў, нізкачашчынных гукаў, у той час як для прайгравання высокачашчынных гукавых сігналаў ([[Талерка (музычны інструмент)|талеркі]], {{Не перакладзена 3|Хай-хэт|хэт|ru|Хай-хэт}}, [[фартэпіяна]]) патрабуецца высокая частата семплирования. Дазвол (лік бітаў), і частата дыскрэтызацыі (семплирования) вызначаюць якасць семпла.

Іншы аспект модуля/трэка — гэта максімальны памер семпла, які трэба выкарыстоўваць у трэку. У цяперашні час некаторыя рэдактары і трэкеры падтрымліваюць ад мінімальных 64 Кб да віртуальна неабмежаванага памеру семпла. З асноўных характарыстык трэкераў можна ўбачыць, што ў большасці выпадкаў яны маюць абмежаванні на памер семпла, а не тып модуляў, у якія могуць захоўваць дадзеныя. Існуе адзін з прыёмаў, вырашальных праблему немагчымасці выкарыстоўваць семпл вялікай даўжыні — гэта loop (завесы). Добра размешчаная завеса на семпле можа выкарыстоўвацца для павелічэння часу гучання семпла. Калі межы loop-вобласці адзначаны акуратна, то месца злепвання практычна незаўважна. Часта можна ўжываць эфект {{Не перакладзена 3|Сустейн|сустейн|ru|Сустейн}}.

Фармат семплов з'яўляецца адной з найменш разумеюцца абласцей працы з модулямі, асабліва SAM і SMP. Варта заўважыць, што [[пашырэнне файла]] лёгка можна змяніць у любой [[Аперацыйная сістэма|аперацыйнай сістэме]], таму яно не можа служыць ідэнтыфікатарам тыпу семпла, таму тып семплов трэба вызначаць па {{Не перакладзена 3|Магічнае лік (праграмаванне)|сігнатуры|ru|Магическое число (программирование)}} ў загалоўку семпла ўнутры файла, але гэта не заўсёды магчыма. SAM і SMP не маюць загалоўка. У іх размяшчаюцца толькі гукавыя дадзеныя. Выкарыстоўваючы гукавыя дадзеныя, трэкер дэкадуе іх у 8-бітныя знакавыя дадзеныя семпла. Звычайна тон семпла і інфармацыя аб loop-межах захоўваецца ў модулі. Адзіная магчымасць абменьвацца семплами з loop-ўстаноўкамі і пэўнай частатой дыскрэтызацыі — гэта захоўваць іх у модулі і абменьвацца модулямі.

== Прыкладныя праграмы ==
Праграмы, з дапамогай якіх ствараецца музыка з семплов: {{Не перакладзена 3|Ableton Live|3=ru|4=Ableton Live}}, {{Не перакладзена 3|Cubase|3=ru|4=Cubase}}, {{Не перакладзена 3|Logic Pro|3=ru|4=Logic Pro}}, {{Не перакладзена 3|FL Studio|3=ru|4=FL Studio}}, {{Не перакладзена 3|Sony Acid|3=ru|4=Sony Acid}}, {{Не перакладзена 3|Pro Tools|3=ru|4=Pro Tools}}, {{Не перакладзена 3|Linux MultiMedia Studio|LMMS|ru|Linux MultiMedia Studio}} і іншыя.

== Мастацкае прымяненне ==
У канцы 1970-х гадоў быў створаны лічбавы музычны інструмент, у якім рэалізаваны прынцыпова іншы падыход да сінтэзу музыкі, які атрымаў назву sampling (сэмпліраванне). Літаральна гэтае слова азначае адбор узораў. [[Сінтэзатар|Сінтэзатары]], у якіх увасоблены такі прынцып, называюцца семплер, а ўзоры гучання — семплами. Працэс запісу семплов прынята называць аблічбоўкай або семплированием.

Метад прайгравання семплов дазваляе дамагчыся высокай рэалістычнасці. Прычына заключаецца ў тым, што прылады прайгравання семплаў маюць справу з акустычнымі і сінтэтычнымі гукамі рэальных музычных інструментаў. Калі прылада прайгравання семплов атрымлівае паведамленне Note On, то замест таго, каб ствараць гук, яно прайгравае лічбавай семпл, які можа ўтрымліваць любы рэальны гук — ад фартэпіяна да воўчага вою, гук любога сінтэзатара або {{Не перакладзена 3|Драм-машина|драм-машыны|ru|Драм-машина}}.

З семпла можна рабіць усё, што заўгодна. Можна пакінуць іх такімі, як ёсць, і семплер будзе гучаць галасамі, амаль неадрознымі ад галасоў інструментаў-першакрыніц. Можна падвергнуць семплы мадуляцыі, фільтрацыі, ўздзеяння эфектаў і атрымаць самыя фантастычныя, незямныя гукі.

Адрозненне семплаў ад звычайных запісаў складаецца ў тым, што іх даўжыня нязначная (хоць не заўсёды). У дадатак, на самай справе існуе некалькі відаў сэмплаў: разавыя сэмплы (one-shot samples), якія звычайна выкарыстоўваюцца для стварэння гукавых эфектаў або ўдарных гукаў і прайграваюцца адзін раз ад пачатку да канца, цыклічнасць адсутнічае, і цыклічныя сэмплы (loop samples), таксама званыя семплернымі завесамі або {{Не перакладзена 3|Гукавая пятля|лупамі|ru|Звуковая петля}} (loops), — яны імітуюць цэлыя інструментальныя партыі, напрыклад, чатыры такту партыі ўдарных інструментаў.

На дадзены момант, дзякуючы шырокаму распаўсюджванню праграмных прылад прайгравання семплов, з'явілася магчымасць ствараць паўнавартасныя музычныя творы шляхам злучэння цыклічных семплов, пры гэтым нічога больш не патрабуецца.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* {{БРЭ |статья=Сэмплер|том= 31|страницы= 518|год= 2016|ref=БРЭ|ссылка= https://old.bigenc.ru/music/text/4177357|архив= https://web.archive.org/web/20221018082305/https://bigenc.ru/music/text/4177357|архив дата= 2022-10-18}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}

[[Катэгорыя: Гуказапіс]]
[[Катэгорыя: Семпліраванне (музыка)]]</text>
      <sha1>230jeye81yz8jyrk36g2tsakelpz7qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс беларускіх хакеістаў, абраных на драфце НХЛ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806527</id>
    <revision>
      <id>5129360</id>
      <parentid>5127536</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9531" sha1="1ljc287nszpsol3wws6qcgek93u5iv6" xml:space="preserve">Ніжэй прадстаўлены спіс [[Беларусь|беларускіх]] [[Хакей з шайбай|хакеістаў]], абраных у розныя гады на драфтах [[Нацыянальная хакейная ліга|Нацыянальнай хакейнай лігі]].

== Гісторыя ==
Самым першым гульцом выбраным на драфце стаў [[Абаронца (хакей)|абаронца]] Юрый Крыважыха, выбраны на драфце [[Драфт НХЛ 1988|1988]] года ў 10-м раундзе па агульным 220-м нумарам камандай «[[Чыкага Блэкхокс]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://hockey.by/news/sobytie/news352633.html|title=45 белорусов были выбраны за всю историю драфтов НХЛ|website=hockey.by|date=2025-06-29}}&lt;/ref&gt;. Апошнім па стане на 2025 год з’яўляецца [[варатар]] Арсень Радзькоў, абраны камандай «[[Манрэаль Канадыенс]]».

Пачынаючы з 2016 г. па 2025 г. на кожным драфце быў абраны хаця б адзін беларус&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belarushockey.com/nhl/article_list5/belorusskie-imena-na-drafte-nhl-42-hokkeista/?ysclid=mo2rw33hpb68086945|title=Белорусские имена на драфте НХЛ|author=Сергей Данильченко|website=belarushockey.com|date=2025-06-27}}&lt;/ref&gt;.

== Спіс хакеістаў ==
[[Файл:Aliaksei Protas 2021.jpg|міні|Аляксей Протас абраны ў 2019 годзе клубам «Вашынгтон Кэпіталз» у 3-м раундзе пад агульным 91-м нумарам.]]
[[Файл:Yegor Sharangovich 11 4 2023.jpg|міні|Ягор Шаранговіч выбраны ў 2018 годзе клубам «Нью-Джэрсі Дэвілз» у 5-м раундзе пад агульным 141-м нумарам.]]
[[Файл:Mikhail Grabovski - New York Islanders.jpg|міні|Міхаіл Грабоўскі выбраны ў 2004 годзе клубам «Манрэаль Канадыенс» у 5-м раундзе пад агульным 150-м нумарам.]]
Усяго за перыяд з 1991 г. па 2025 г. клубы НХЛ выбралі 45 беларускіх хакеістаў. З іх 15 згулялі хаця б адзін матч у рэгулярных чэмпіянатах НХЛ.

''Абазначэнні: У — варатар; З — абаронца; ЛН — левы нападаючы; ПН — правы нападаючы; ЦН — цэнтральны нападаючы. Выдзелены гульцы, якія згулялі хаця б адзін матч у НХЛ''
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Год драфта
!Раунд
!Нумар выбару
!Хакеіст
!Клуб, які абраў гульца
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2025
|3
|82
|Арсень Радзькоў (В)
|[[Манрэаль Канадыенс]]
|-
|4
|110
|[[Борыкаў, Ягор Аляксандравіч|Ягор Борыкаў]] (ПН)
|[[Юта Мамат]]
|-
|7
|199
|Яўген Прохараў (В)
|[[Бафала Сейбрз]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2024
|1
|2
|'''Арцём Ляўшуноў (З)'''
|[[Чыкага Блэкхокс]]
|-
|3
|75
|'''Ілля Протас (ЛН)'''
|[[Вашынгтон Кэпіталз]]
|-
|3
|83
|Павел Майсевіч (В)
|[[Вегас Голдэн Найтс]]
|-
| rowspan=&quot;5&quot; |2023
|3
|85
|Ягор Сідараў (З)
|[[Анахайм Дакс]]
|-
|3
|88
|Вадзім Мароз (ПН)
|[[Арызона Каётыс]]
|-
|4
|116
|Андрэй Лашко (ЦН)
|[[Сіэтл Кракен]]
|-
|6
|186
|Данііл Карповіч (З)
|[[Нью-Джэрсі Дэвілз]]
|-
|7
|198
|Сцяпан Звягін (ЛН)
|[[Фларыда Пантэрз]]
|-
|2022
|7
|225
|Іван Жыгалаў (В)
|[[Каларада Эвеланш|Каларада Эвэланш]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2021
|2
|41
|Даніла Клімовіч (ПН)
|[[Ванкувер Кэнакс]]
|-
|3
|78
|'''Аляксей Коласаў (В)'''
|[[Філадэльфія Флаерз]]
|-
|3
|82
|Дзмітрый Кузьмін (З)
|[[Вініпег Джэтс]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2020
|6
|162
|Яўген Аксенцюк (ЛН)
|[[Далас Старз]]
|-
|7
|205
|'''Ілля Салаўёў (З)'''
|[[Калгары Флэймз]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2019
|2
|52
|'''Уладзіслаў Калячонак (З)'''
|Фларыда Пантэрз
|-
|3
|91
|'''Аляксей Протас (ЦН)'''
|Вашынгтон Кэпіталз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|5
|141
|'''[[Ягор Аляксандравіч Шаранговіч|Ягор Шаранговіч]]''' '''(ЦН)'''
|[[Нью-Джэрсі Дэвілз]]
|-
|5
|151
|Уладзіслаў Яроменка (З)
|[[Нэшвіл Прэдатарз]]
|-
|2017
|4
|107
|'''Максім Сушко (ПН)'''
|Філадэльфія Флаерз
|-
|2016
|7
|186
|Сцяпан Фалькоўскі (З)
|Калгары Флэймз
|-
|2012
|6
|180
|Артур Гаврус (ПН)
|Нью-Джэрсі Дэвілз
|-
|2009
|7
|183
|Кірыл Гатавец (З)
|[[Тампа Бэй Лайтнінг]]
|-
|2008
|4
|98
|Міхаіл Стэфановіч (ЦН)
|Таронта Мэйпл Ліфс
|-
|2005
|7
|200
|'''Сяргей Касціцын (ЛН)'''
|Манрэаль Канадыенс
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2004
|5
|150
|'''[[Міхаіл Юр’евіч Грабоўскі|Міхаіл Грабоўскі]] (ЦН)'''
|Манрэаль Канадыенс
|-
|5
|151
|Сяргей Коласаў (ПН)
|Дэтройт Рэд Уінгз
|-
|7
|218
|Сяргей Кукушкін (ПН)
|Далас Старз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2003
|1
|10
|'''[[Андрэй Алегавіч Касціцын|Андрэй Касціцын]] (ПН)'''
|Манрэаль Канадыенс
|-
|3
|101
|Канстанцін Захараў (ПН)
|Сэнт-Луіс Блюз
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1999
|1
|18
|'''[[Канстанцін Кальцоў]] (ПН)'''
|Пітсбург Пінгвінз
|-
|9
|259
|Яўген Курылін (ЦН)
|Караліна Харыкейнз
|-
|1997
|3
|68
|Сяргей Ярковіч (З)
|[[Эдмантан Ойлерз]]
|-
|1996
|1
|9
|'''[[Руслан Альбертавіч Салей|Руслан Салей]] (З)'''
|Анахайм Майці Дакс
|-
|1995
|3
|59
|'''Уладзімір Цыплакоў (ЛН)'''
|[[Лос-Анджэлес Кінгз]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1993
|4
|86
|Сяргей Алімпіеў (ЛН)
|[[Нью-Ёрк Рэйнджэрс]]
|-
|7
|163
|Аляксандр Журык (З)
|Эдмантан Ойлерз
|-
|9
|212
|Віталь Казель (ЦН)
|Анахайм Майці Дакс
|-
|1992
|5
|120
|Дзмітрый Старасценка (ПН)
|Нью-Ёрк Рэйнджэрс
|-
|1991
|10
|220
|'''[[Аляксандр Леанідавіч Андрыеўскі|Аляксандр Андрыеўскі]] (ПН)'''
|Чыкага Блэкхокс
|-
|1990
|6
|114
|Андрэй Кавалёў (ЛН)
|Вашынгтон Кэпіталз
|-
|1989
|11
|231
|Аляксандр Юдзін (З)
|Калгары Флэймз
|-
|1988
|10
|209
|Юрый Крыважыха (З)
|Манрэаль Канадыенс
|}

== Статыстыка ==

* Самае вялікае прадстаўніцтва — на драфце 2025 выбралі адразу пяць беларускіх гульцоў.
* Самы высокі нумар на драфце — Арцём Ляўшуноў быў абраны пад агульным другім нумарам на драфце 2025 года,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; пазней за ўсіх — Іван Жыгалаў у 2023 (агульны 225-ы нумар).
* Часцей за ўсё беларусаў выбіралі ў 3-м раундзе драфта (11 разоў).
* У першым раундзе былі выбраны 4 гульцы: Руслан Салей, Андрэй Касціцын, Канстанцін Кальцоў і Арцём Ляўшуноў.
* Часцей за ўсё беларусаў на драфце выбіралі «Манрэаль Канадыенс» (4 разы), «Анахайм Дакс/Анахайм Майці Дакс», «Вашынгтон Кэпіталз» (3 разы).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
&lt;!--

=== Каментарыі ===

# На момент драфта Кривожиха являлся гражданином СССР, первым задрафтованным игроком с белорусским гражданством является Дмитрий Старостенко
# Помимо этого в регулярных чемпионатах сыграли 4 незадрафтованных игрока: Олег Микульчик, Дмитрий Коробов, Роман Граборенко и Никита Толопило
# Также на этом драфте в 3-м раунде под 70-м номером был выбран уроженец Минска Даниил Мисюль, являющийся гражданином России
--&gt;

{{rq|grammar|categorise|wikify|sources|refless}}

{{зноскі}}

{{бібліяінфармацыя}}
{{няма катэгорый|date=2026-04-18}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}</text>
      <sha1>1ljc287nszpsol3wws6qcgek93u5iv6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўлу Лемінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806543</id>
    <revision>
      <id>5129359</id>
      <parentid>5128062</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3762" sha1="1ln5i0hz0a7coz3ay0irdtsozrtz6si" xml:space="preserve">{{Асоба}}

'''Па́ўлу Лемі́нскі Фі́лью''' ({{Lang-pt|Paulo Leminski Filho}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бразільскі пісьменнік, перакладчык, грамадскі дзеяч. Займаўся літаратурнай крытыкай, [[Журналістыка|журналістыкай]], быў прафесіянальным [[Дзюдо|дзюдаістам]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://enciclopedia.itaucultural.org.br/pessoas/814-paulo-leminski|title=Paulo Leminski|first=Instituto Itaú|last=Cultural|website=Enciclopédia Itaú Cultural|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20160915034947/http://www.sorocult.com/el/view.php?cod=329|title=PAULO LEMINSKI (Gonçalves Viana)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pt-BR|url=https://memoriasdaditadura.org.br/cultura/paulo-leminski/|title=Paulo Leminski – Memorias da Ditadura|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;. Яго творчасць вызначаецца [[Авангард|авангардызмам]] і эксперыментальнасцю, інтенсыўным выкарыстаннем [[Каламбур|каламбураў]], жартаў і [[Слэнг|слэнгу]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pt-br|url=https://www.ebiografia.com/paulo_leminski/|title=Biografia de Paulo Leminski - eBiografia|website=eBiografia|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;. Пісаў фігурныя вершы, а таксама кароткую лірычную паэзію, пад уплывам [[хайку]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brazilianpoetry.com/2021/05/paulo-leminski-biography-and-poems.html|title=Paulo Leminski: Biography and Poems {{!}} Brazilian Poetry|website=www.brazilianpoetry.com|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;. Валодаў французскай, англійскай, іспанскай, японскай, лацінскай і грэчаскай мовай&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pt-br|url=https://brasil.elpais.com/brasil/2015/03/05/cultura/1425580199_148126.html|title=Leminski-se|first=Marina|last=Rossi|website=El País Brasil|date=2015-03-06|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;. 

== Грамадзянская пазіцыя ==
Лемінскі быў [[Трацкізм|трацкістам]] і дзейнічаў супольна з «Арганізацыей сацыялістаў-інтэрнацыяналістаў» ({{Lang-pt|Organização Socialista Internacionalista}}), якая працавала падпольна ва ўмовах [[Ваенная дыктатура|ваеннай дыктатуры]]. У вершы, прысвечаным арганізацыі «Свабода і барацьба» ({{Lang-pt|Liberdade e Luta; Libelu}}), сфармаванай ва Ўніверсітэце [[Сан-Паўлу]] для процідзеяння дыктатуры, Лемінскі напісаў, што трацкісты «былі тымі, хто не схібіў» ({{Lang-pt|...aqueles que o poder não corrompeu}})&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pt-BR|url=https://revistatrip.uol.com.br/trip/abaixo-a-ditadura-documentario-resgata-historia-da-libelu|title=Abaixo a ditadura: documentário resgata história da Libelu -|first=Nathalia|last=Zaccaro|website=Trip {{!}} Conteúdo que transforma|date=2020-09-29|access-date=2026-04-17}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}

{{DEFAULTSORT:Лемінскі Паўлу}}

[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Курытыбе]]
[[Катэгорыя:Трацкісты]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Бразіліі]]
[[Катэгорыя:Катэгорыя:Памерлі ад цырозу печані]]</text>
      <sha1>1ln5i0hz0a7coz3ay0irdtsozrtz6si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіеста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806547</id>
    <revision>
      <id>5129358</id>
      <parentid>5129155</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4117" sha1="8oyemyo4xere4369gnquyk2q39xap9u" xml:space="preserve">[[Файл:Die Hängematte.jpg|міні|справа|Карціна з выявай маладой жанчыны падчас сіесты. (''Гамак'', [[Гюстаў Курбэ]] (1844)]]
'''Сіе́ста''' (ад {{lang-es|siesta}} {{IPA|[siˈɛstə]}}) — гэта кароткі сон у ранні [[Пасляпаўднёвы час|пасляпаўднёвы час]], часта пасля [[Абед|паўдзённага прыёму ежы]]. Такі перыяд [[Сон|сну]] ёсць распаўсюджанай традыцыяй у некаторых краінах, асабліва ў тых, што размешчаны ў [[Умераны клімат|зонах з цёплым надвор’ем]]. «Сіеста» можа адносіцца як да самога сну, так і больш агульна да перыяду дня, звычайна паміж 14:00 і 17:00. Гэты перыяд выкарыстоўваецца для сну, а таксама для [[Вольны час|адпачынку]], абедаў, [[Палавы акт|сексу]] або іншых заняткаў.

Сіесты гістарычна распаўсюджаны па ўсім [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]] і ў [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвай Еўропе]], на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], у [[Паўднёвая Азія|Паўднёвай]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]], а таксама ў [[Кантынентальны Кітай|мацерыковым Кітаі]]. Сіеста — старая традыцыя ў [[Іспанія|Іспаніі]] і, дзякуючы іспанскаму ўплыву, у большай частцы [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] і на [[Філіпіны|Філіпінах]]. [[Іспанская мова|Іспанскае]] слова {{lang-es|siesta}} першапачаткова паходзіць ад [[Лацінская мова|лацінскай]] фразы {{lang-la|[hora] sexta}} («шостая [гадзіна]», лічачы ад світанку, адсюль «паўдзённы адпачынак»), што прыпадае прыкладна на поўдзень.

Фактарамі, якія тлумачаць геаграфічнае распаўсюджванне сучаснай сіесты, ёсць высокая тэмпература і багаты прыём ежы падчас абеду. У спалучэнні гэтыя два фактары спрыяюць адчуванню пасляабедзеннай санлівасці. У многіх краінах, дзе практыкуецца сіеста, летняя спёка можа быць невыносанай у раннія пасляпаўднёвыя гадзіны, што робіць жаданым паўдзённы адпачынак дома.

Звычай пасляпаўднёвага сну вядомы з рымскіх часоў уздоўж узбярэжжа Міжземнага мора. Паколькі рымскім нобілям, якія служылі ў гэтай вобласці, было цяжка спраўляцца са спякотай апоўдні, яны звычайна драмалі ў гэты час. Гэты звычай згадваецца ў лістах [[Сідоній Апалінарый|Сідонія]] з V стагоддзя: «Сіеста пасля абеду заўсёды невялікая, а часам і перарываецца»&lt;ref&gt;[https://www.tertullian.org/fathers/sidonius_letters_01book1.htm Book I, letter I]&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}

[[Катэгорыя:Сон]]
[[Катэгорыя:Культура Іспаніі]]
[[Катэгорыя:Культура Італіі]]</text>
      <sha1>8oyemyo4xere4369gnquyk2q39xap9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>40 найвялікшых эма-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806562</id>
    <revision>
      <id>5129357</id>
      <parentid>5129307</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10738" sha1="dsgipoudc5phaf6uvavxtqe2f67robh" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс|Rolling Stone}}
'''«40 найвялікшых эма-альбомаў усіх часоў»''' ({{Lang-en|40 Greatest Emo Albums of All Time}}) — спіс, апублікаваны [[2 сакавіка]] [[2016]] года часопісам «[[Rolling Stone]]». У яго ўвайшлі найлепшыя, на думку рэдактараў часопіса, [[Эма (музычны стыль)|эма]]-альбомы, да кожнага з якіх былі прыкладзены аўтарскія рэцэнзіі. У лік рэцэнзентаў і складальнікаў спісу ўвайшлі: {{Падказка|Джон Баўэр|John Bayer (J.B.)}}, {{Падказка|Аарон Бёрджэс|Aaron Burgess (A.B.)}}, {{Падказка|Сьюзі Экспазіта|Suzy Exposito (S.E.)}}, {{Падказка|Леор Галіль|Leor Galil (L.G.)}}, {{Падказка|Джэймс Мантгомеры|James Montgomery (J.M.)}} и {{Падказка|Брытані Спанас|Brittany Spanos (B.S.)}}.

== Статыстыка ==
Усе прадстаўленыя альбомы з’яўляюцца англамоўнымі. Статыстыка па дзесяцігоддзях і краінах прадстаўлена ў табліцах ніжэй:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:1.4em; clear:left;&quot;
!Гады
!Колькасць альбомаў&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
!Працэнт
|-
|[[1980-я]]
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |7,5%
|-
|[[1990-я]]
| align=&quot;center&quot; |16
| align=&quot;center&quot; |40%
|-
|[[2000-я]]
| align=&quot;center&quot; |19
| align=&quot;center&quot; |47,5%
|-
|[[2010-я]]
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |2,5%
|-
|'''Усяго'''
| align=&quot;center&quot; |'''40'''
| align=&quot;center&quot; |'''100%'''
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left;&quot;
!Краіна
!Колькасць льбомаў&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
!Працэнт
|-
|{{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]
| align=&quot;center&quot; |40
| align=&quot;center&quot; |100%
|-
|'''Усяго'''
| align=&quot;center&quot; |'''40'''
| align=&quot;center&quot; |'''100%'''
|-
|}
&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;У дадзеным спісе таксама прысутнічаюць рэлізы, якія ўваходзяць у іншыя спісы найвялікшых альбомаў ад «Rolling Stone»: «{{Не перакладзена 5|Riot!|Riot!|ru|Riot!}}» ад «{{Не перакладзена 5|Paramore|Paramore|ru|Paramore}}» і «{{Не перакладзена 5|Bleed American|Bleed American|ru|Bleed American}}» ад «{{Не перакладзена 5|Jimmy Eat World|Jimmy Eat World|ru|Jimmy Eat World}}» уваходзяць у спіс {{Не перакладзена 5|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|50 величайших поп-панк-альбомов по версии журнала Rolling Stone}}, дзе яны занялі 9 і 25 пазіцыі адпаведна

== Спіс альбомаў ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#FFFAFA&quot; width=&quot;75%&quot;
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |№
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Альбом
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Выканаўца
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Год
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Рэцэнзент
|-
|1
|«Diary»
|Sunny Day Real Estate
|{{Год у музыцы|1994}}
|Леор Галіль
|-
|2
|«Rites of Spring»
|Rites of Spring
|{{Год у музыцы|1985}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|3
|«Nothing Feels Good»
|The Promise Ring
|{{Год у музыцы|1997}}
|Леор Галіль
|-
|4
|«{{Не перакладзена|Dear You||en|Dear You}}»
|Jawbreaker
|{{Год у музыцы|1995}}
|Джон Баўэр
|-
|5
|«{{Не перакладзена|Frame &amp; Canvas|Frame &amp; Canvas|en|Frame &amp; Canvas}}»
|Braid
|{{Год у музыцы|1998}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|6
|«American Football»
|American Football
|{{Год у музыцы|1999}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|7
|«{{Не перакладзена|Shmap’n Shmazz|Burritos, Inspiration Point, Fork Balloon Sports …|en|Shmap’n Shmazz}}»
|Cap’n Jazz
|{{Год у музыцы|1995}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|8
|«Bleed American»
|Jimmy Eat World
|{{Год у музыцы|2001}}
|Джон Баўэр
|-
|9
|«From Under the Cork Tree»
|[[Fall Out Boy]]
|{{Год у музыцы|2005}}
|Брытані Спанас
|-
|10
|«Three Cheers for Sweet Revenge»
|My Chemical Romance
|{{Год у музыцы|2004}}
|Джэймс Мантгомеры
|-
|11
|«Full Collapse»
|Thursday
|{{Год у музыцы|2001}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|12
|«Do You Know Who You Are?»
|Texas Is the Reason
|{{Год у музыцы|1996}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|13
|«Clarity»
|Jimmy Eat World
|{{Год у музыцы|1999}}
|Джон Баўэр
|-
|14
|«Pinkerton»
|[[Weezer]]
|{{Год у музыцы|1996}}
|Брытані Спанас
|-
|15
|«{{Не перакладзена|Can I Say|Can I Say|en|Can I Say}}»
|Dag Nasty
|{{Год у музыцы|1986}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|16
|«{{Не перакладзена|Yank Crime|Yank Crime|en|Yank Crime}}»
|Drive Like Jehu
|{{Год у музыцы|1994}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|17
|«The Power of Failing»
|Mineral
|{{Год у музыцы|1997}}
|Леор Галіль
|-
|18
|«Through Being Cool»
|Saves the Day
|{{Год у музыцы|1999}}
|Джон Баўэр
|-
|19
|«{{Не перакладзена|Deja Entendu||en|Deja Entendu}}»
|Brand New
|{{Год у музыцы|2003}}
|Леор Галіль
|-
|20
|«{{Не перакладзена|In/Casino/Out||en|In/Casino/Out}}»
|At the Drive-In
|{{Год у музыцы|1998}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|21
|«Four Minute Mile»
|The Get Up Kids
|{{Год у музыцы|1997}}
|Джон Баўэр
|-
|22
|«{{Не перакладзена|…Is a Real Boy||en|…Is a Real Boy}}»
|{{Не перакладзена|Say Anything|Say Anything|en|Say Anything (band)}}
|{{Год у музыцы|2004}}
|Брытані Спанас
|-
|23
|«{{Не перакладзена|Tell All Your Friends||en|Tell All Your Friends}}»
|Taking Back Sunday
|{{Год у музыцы|2002}}
|Джон Баўэр
|-
|24
|«{{Не перакладзена|Embrace (альбом)|Embrace|en|Embrace (American band Embrace album)}}»
|Embrace
|{{Год у музыцы|1987}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|25
|«{{Не перакладзена|Domestica||en|Domestica}}»
|Cursive
|{{Год у музыцы|2000}}
|Джон Баўэр
|-
|26
|«{{Не перакладзена|Look Now Look Again||en|Look Now Look Again}}»
|{{Не перакладзена|Rainer Maria|Rainer Maria|en|Rainer Maria}}
|{{Год у музыцы|1999}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|27
|«{{Не перакладзена|The Places You Have Come to Fear the Most||en|The Places You Have Come to Fear the Most}}»
|Dashboard Confessional
|{{Год у музыцы|2001}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|28
|«Riot!»
|Paramore
|{{Год у музыцы|2007}}
|Брытані Спанас
|-
|29
|«Your Favorite Weapon»
|Brand New
|{{Год у музыцы|2001}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|30
|«[[Lyburnum Wits End Liberation Fly]]»
|{{Не перакладзена|Moss Icon|Moss Icon|en|Moss Icon}}
|{{Год у музыцы|1994}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|31
|«{{Не перакладзена|Kill Them with Kindness|Kill Them with Kindness|en|Kill Them with Kindness (The Jealous Sound album)}}»
|{{Не перакладзена|The Jealous Sound|The Jealous Sound|en|The Jealous Sound}}
|{{Год у музыцы|2003}}
|Джон Баўэр
|-
|32
|«[[Some Kind of Cadwallader]]»
|Algernon Cadwallader
|{{Год у музыцы|2008}}
|Леор Галіль
|-
|33
|«[[The Medicine]]»
|{{Не перакладзена|The Jazz June|The Jazz June|en|The Jazz June}}
|{{Год у музыцы|2000}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|34
|«{{Не перакладзена|Owls (альбом)|Owls|en|Owls (album)}}»
|{{Не перакладзена|Owls|Owls|en|Owls (band)}}
|{{Год у музыцы|2001}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|35
|«{{Не перакладзена|Good Apollo, I’m Burning Star IV, Volume One: From Fear Through the Eyes of Madness||en|Good Apollo, I’m Burning Star IV, Volume One: From Fear Through the Eyes of Madness}}»
|Coheed and Cambria
|{{Год у музыцы|2005}}
|Леор Галіль
|-
|36
|«{{Не перакладзена|Gatefold|Gatefold|en|Gatefold (album)}}»
|{{Не перакладзена|Orchid|Orchid|en|Orchid (hardcore punk band)}}
|{{Год у музыцы|1999}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|37
|«[[Science 1994]]»
|{{Не перакладзена|Indian Summer|Indian Summer|en|Indian Summer (American band)}}
|{{Год у музыцы|2002}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|38
|«{{Не перакладзена|Intersections (альбом Into It. Over It.)|Intersections|en|Intersections (Into It. Over It. album)}}»
|{{Не перакладзена|Into It. Over It.|Into It. Over It.|en|Into It. Over It.}}
|{{Год у музыцы|2013}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|39
|«A Fever You Can’t Sweat Out»
|Panic! at the Disco
|{{Год у музыцы|2005}}
|Джэймс Мантгомеры
|-
|40
|«In Love and Death»
|The Used
|{{Год у музыцы|2004}}
|Брытані Спанас
|}

== Гл. таксама ==

* {{Не перакладзена 5|40 найвялікшых панк-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»|40 найвялікшых панк-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|40 величайших панк-альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}}
* {{Не перакладзена 5|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|50 величайших поп-панк-альбомов по версии журнала Rolling Stone}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20171226055029/http://rollingstoneaus.com/music/post/40-greatest-emo-albums-of-all-time Спіс на сайце часопіса «Rolling Stone»]{{In lang|en}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}</text>
      <sha1>dsgipoudc5phaf6uvavxtqe2f67robh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129443</id>
      <parentid>5129357</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:23:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10738" sha1="rwd1orhkd84vkomwbdjocppe4bjxtjc" xml:space="preserve">{{Інфармацыйны спіс|Rolling Stone}}
'''«40 найвялікшых эма-альбомаў усіх часоў»''' ({{Lang-en|40 Greatest Emo Albums of All Time}}) — спіс, апублікаваны [[2 сакавіка]] [[2016]] года часопісам «[[Rolling Stone]]». У яго ўвайшлі найлепшыя, на думку рэдактараў часопіса, [[Эма (музычны стыль)|эма]]-альбомы, да кожнага з якіх былі прыкладзены аўтарскія рэцэнзіі. У лік рэцэнзентаў і складальнікаў спісу ўвайшлі: {{Падказка|Джон Баўэр|John Bayer (J.B.)}}, {{Падказка|Аарон Бёрджэс|Aaron Burgess (A.B.)}}, {{Падказка|Сьюзі Экспазіта|Suzy Exposito (S.E.)}}, {{Падказка|Леор Галіль|Leor Galil (L.G.)}}, {{Падказка|Джэймс Мантгомеры|James Montgomery (J.M.)}} і {{Падказка|Брытані Спанас|Brittany Spanos (B.S.)}}.

== Статыстыка ==
Усе прадстаўленыя альбомы з’яўляюцца англамоўнымі. Статыстыка па дзесяцігоддзях і краінах прадстаўлена ў табліцах ніжэй:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left; margin-right:1.4em; clear:left;&quot;
!Гады
!Колькасць альбомаў&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
!Працэнт
|-
|[[1980-я]]
| align=&quot;center&quot; |3
| align=&quot;center&quot; |7,5%
|-
|[[1990-я]]
| align=&quot;center&quot; |16
| align=&quot;center&quot; |40%
|-
|[[2000-я]]
| align=&quot;center&quot; |19
| align=&quot;center&quot; |47,5%
|-
|[[2010-я]]
| align=&quot;center&quot; |1
| align=&quot;center&quot; |2,5%
|-
|'''Усяго'''
| align=&quot;center&quot; |'''40'''
| align=&quot;center&quot; |'''100%'''
|-
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float:left;&quot;
!Краіна
!Колькасць льбомаў&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
!Працэнт
|-
|{{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі]]
| align=&quot;center&quot; |40
| align=&quot;center&quot; |100%
|-
|'''Усяго'''
| align=&quot;center&quot; |'''40'''
| align=&quot;center&quot; |'''100%'''
|-
|}
&lt;div style=&quot;clear:both;&quot;&gt;&lt;/div&gt;У дадзеным спісе таксама прысутнічаюць рэлізы, якія ўваходзяць у іншыя спісы найвялікшых альбомаў ад «Rolling Stone»: «{{Не перакладзена 5|Riot!|Riot!|ru|Riot!}}» ад «{{Не перакладзена 5|Paramore|Paramore|ru|Paramore}}» і «{{Не перакладзена 5|Bleed American|Bleed American|ru|Bleed American}}» ад «{{Не перакладзена 5|Jimmy Eat World|Jimmy Eat World|ru|Jimmy Eat World}}» уваходзяць у спіс {{Не перакладзена 5|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|50 величайших поп-панк-альбомов по версии журнала Rolling Stone}}, дзе яны занялі 9 і 25 пазіцыі адпаведна

== Спіс альбомаў ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;4&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;background:#FFFAFA&quot; width=&quot;75%&quot;
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |№
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Альбом
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Выканаўца
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Год
! bgcolor=&quot;#ADD8E6&quot; |Рэцэнзент
|-
|1
|«Diary»
|Sunny Day Real Estate
|{{Год у музыцы|1994}}
|Леор Галіль
|-
|2
|«Rites of Spring»
|Rites of Spring
|{{Год у музыцы|1985}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|3
|«Nothing Feels Good»
|The Promise Ring
|{{Год у музыцы|1997}}
|Леор Галіль
|-
|4
|«{{Не перакладзена|Dear You||en|Dear You}}»
|Jawbreaker
|{{Год у музыцы|1995}}
|Джон Баўэр
|-
|5
|«{{Не перакладзена|Frame &amp; Canvas|Frame &amp; Canvas|en|Frame &amp; Canvas}}»
|Braid
|{{Год у музыцы|1998}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|6
|«American Football»
|American Football
|{{Год у музыцы|1999}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|7
|«{{Не перакладзена|Shmap’n Shmazz|Burritos, Inspiration Point, Fork Balloon Sports …|en|Shmap’n Shmazz}}»
|Cap’n Jazz
|{{Год у музыцы|1995}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|8
|«Bleed American»
|Jimmy Eat World
|{{Год у музыцы|2001}}
|Джон Баўэр
|-
|9
|«From Under the Cork Tree»
|[[Fall Out Boy]]
|{{Год у музыцы|2005}}
|Брытані Спанас
|-
|10
|«Three Cheers for Sweet Revenge»
|My Chemical Romance
|{{Год у музыцы|2004}}
|Джэймс Мантгомеры
|-
|11
|«Full Collapse»
|Thursday
|{{Год у музыцы|2001}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|12
|«Do You Know Who You Are?»
|Texas Is the Reason
|{{Год у музыцы|1996}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|13
|«Clarity»
|Jimmy Eat World
|{{Год у музыцы|1999}}
|Джон Баўэр
|-
|14
|«Pinkerton»
|[[Weezer]]
|{{Год у музыцы|1996}}
|Брытані Спанас
|-
|15
|«{{Не перакладзена|Can I Say|Can I Say|en|Can I Say}}»
|Dag Nasty
|{{Год у музыцы|1986}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|16
|«{{Не перакладзена|Yank Crime|Yank Crime|en|Yank Crime}}»
|Drive Like Jehu
|{{Год у музыцы|1994}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|17
|«The Power of Failing»
|Mineral
|{{Год у музыцы|1997}}
|Леор Галіль
|-
|18
|«Through Being Cool»
|Saves the Day
|{{Год у музыцы|1999}}
|Джон Баўэр
|-
|19
|«{{Не перакладзена|Deja Entendu||en|Deja Entendu}}»
|Brand New
|{{Год у музыцы|2003}}
|Леор Галіль
|-
|20
|«{{Не перакладзена|In/Casino/Out||en|In/Casino/Out}}»
|At the Drive-In
|{{Год у музыцы|1998}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|21
|«Four Minute Mile»
|The Get Up Kids
|{{Год у музыцы|1997}}
|Джон Баўэр
|-
|22
|«{{Не перакладзена|…Is a Real Boy||en|…Is a Real Boy}}»
|{{Не перакладзена|Say Anything|Say Anything|en|Say Anything (band)}}
|{{Год у музыцы|2004}}
|Брытані Спанас
|-
|23
|«{{Не перакладзена|Tell All Your Friends||en|Tell All Your Friends}}»
|Taking Back Sunday
|{{Год у музыцы|2002}}
|Джон Баўэр
|-
|24
|«{{Не перакладзена|Embrace (альбом)|Embrace|en|Embrace (American band Embrace album)}}»
|Embrace
|{{Год у музыцы|1987}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|25
|«{{Не перакладзена|Domestica||en|Domestica}}»
|Cursive
|{{Год у музыцы|2000}}
|Джон Баўэр
|-
|26
|«{{Не перакладзена|Look Now Look Again||en|Look Now Look Again}}»
|{{Не перакладзена|Rainer Maria|Rainer Maria|en|Rainer Maria}}
|{{Год у музыцы|1999}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|27
|«{{Не перакладзена|The Places You Have Come to Fear the Most||en|The Places You Have Come to Fear the Most}}»
|Dashboard Confessional
|{{Год у музыцы|2001}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|28
|«Riot!»
|Paramore
|{{Год у музыцы|2007}}
|Брытані Спанас
|-
|29
|«Your Favorite Weapon»
|Brand New
|{{Год у музыцы|2001}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|30
|«[[Lyburnum Wits End Liberation Fly]]»
|{{Не перакладзена|Moss Icon|Moss Icon|en|Moss Icon}}
|{{Год у музыцы|1994}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|31
|«{{Не перакладзена|Kill Them with Kindness|Kill Them with Kindness|en|Kill Them with Kindness (The Jealous Sound album)}}»
|{{Не перакладзена|The Jealous Sound|The Jealous Sound|en|The Jealous Sound}}
|{{Год у музыцы|2003}}
|Джон Баўэр
|-
|32
|«[[Some Kind of Cadwallader]]»
|Algernon Cadwallader
|{{Год у музыцы|2008}}
|Леор Галіль
|-
|33
|«[[The Medicine]]»
|{{Не перакладзена|The Jazz June|The Jazz June|en|The Jazz June}}
|{{Год у музыцы|2000}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|34
|«{{Не перакладзена|Owls (альбом)|Owls|en|Owls (album)}}»
|{{Не перакладзена|Owls|Owls|en|Owls (band)}}
|{{Год у музыцы|2001}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|35
|«{{Не перакладзена|Good Apollo, I’m Burning Star IV, Volume One: From Fear Through the Eyes of Madness||en|Good Apollo, I’m Burning Star IV, Volume One: From Fear Through the Eyes of Madness}}»
|Coheed and Cambria
|{{Год у музыцы|2005}}
|Леор Галіль
|-
|36
|«{{Не перакладзена|Gatefold|Gatefold|en|Gatefold (album)}}»
|{{Не перакладзена|Orchid|Orchid|en|Orchid (hardcore punk band)}}
|{{Год у музыцы|1999}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|37
|«[[Science 1994]]»
|{{Не перакладзена|Indian Summer|Indian Summer|en|Indian Summer (American band)}}
|{{Год у музыцы|2002}}
|Сьюзі Экспазіта
|-
|38
|«{{Не перакладзена|Intersections (альбом Into It. Over It.)|Intersections|en|Intersections (Into It. Over It. album)}}»
|{{Не перакладзена|Into It. Over It.|Into It. Over It.|en|Into It. Over It.}}
|{{Год у музыцы|2013}}
|Аарон Бёрджэс
|-
|39
|«A Fever You Can’t Sweat Out»
|Panic! at the Disco
|{{Год у музыцы|2005}}
|Джэймс Мантгомеры
|-
|40
|«In Love and Death»
|The Used
|{{Год у музыцы|2004}}
|Брытані Спанас
|}

== Гл. таксама ==

* {{Не перакладзена 5|40 найвялікшых панк-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»|40 найвялікшых панк-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|40 величайших панк-альбомов всех времён по версии журнала Rolling Stone}}
* {{Не перакладзена 5|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|50 найвялікшых поп-панк-альбомаў па версіі часопіса «Rolling Stone»|ru|50 величайших поп-панк-альбомов по версии журнала Rolling Stone}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20171226055029/http://rollingstoneaus.com/music/post/40-greatest-emo-albums-of-all-time Спіс на сайце часопіса «Rolling Stone»]{{In lang|en}}

{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}</text>
      <sha1>rwd1orhkd84vkomwbdjocppe4bjxtjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс найбольш наведвальных вэб-сайтаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806563</id>
    <revision>
      <id>5129356</id>
      <parentid>5129299</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T17:00:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KrBot</username>
        <id>24355</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+ {{няма катэгорый}}, + {{ізаляваны артыкул}}</comment>
      <origin>5129356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9132" sha1="08csv74kh3p5xjchxwoccemxyqj143i" xml:space="preserve">{{Кароткае апісанне|спіс}}
{{Састарэла|31 сакавіка 2026 года}}
Гэта '''спіс найбольш наведвальных вэб-сайтаў''' па ўсім свеце {{На|3|2026}} разам са змяненнем іх рэйтынгу ў параўнанні з папярэднім месяцам.

Гэты спіс і дзве крыніцы даных па ім, {{Не перакладзена 5|Similarweb|Similarweb|en|Similarweb}} і {{Не перакладзена 5|Semrush|Semrush|en|Semrush}}, не ўлічваюць трафік праграм, які цяпер складае найбольшую долю агульнага інтэрнэт-трафіку.

== Спіс ==

Дадзеныя сабраны з рэйтынгу {{Не перакладзена 5|Similarweb|Similarweb|en|Similarweb}} ({{На|3|2026}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.similarweb.com/top-websites/|title=Similarweb Top Websites Ranking|website={{Не перакладзена 5|Similarweb|Similarweb|en|Similarweb}}|date=April 9, 2026|access-date=2026-04-09}}&lt;/ref&gt; і рэйтынг {{Не перакладзена 5|Semrush|Semrush|en|Semrush}} ({{На|1|2026}}).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.semrush.com/trending-websites/global/all|title=Top websites|website={{Не перакладзена 5|Semrush|Semrush|en|Semrush}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219181830/https://www.semrush.com/trending-websites/global/all|archive-date=2023-12-19|access-date=2023-12-18}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Вэб-сайт
!Даменнае імя
!Similarweb (сакавік 2026)
!Semrush (снежань 2025)
!Тып
!Уладальнік
!Краіна
|-
|[[Google search|Google Search]]
|google.com
|1 ({{Няма змен}})
|1 ({{Няма змен}})
|пошукавая сістэма
|[[Alphabet Inc.|Alphabet]]
| ЗША
|-
|[[YouTube]]
|YouTube.com
|2 ({{Няма змен}})
|2 ({{Няма змен}})
|платформа для абмену відэа
|[[Alphabet Inc.|Alphabet]]
| ЗША
|-
|[[Facebook]]
|Facebook.com
|3 ({{Няма змен}})
|3 ({{Няма змен}})
|сацыяльныя сеткі
|[[Meta]]
| ЗША
|-
|[[Instagram]]
|Instagram.com
|4 ({{Няма змен}})
|4 ({{Рост}})1
|сацыяльныя сеткі
|[[Meta]]
| ЗША
|-
|[[ChatGPT]]
|chatgpt.com
|5 ({{Няма змен}})
|5 ({{Падзенне}})1
|чат-бот
|[[OpenAI]]
| ЗША
|-
|[[X (сацыяльная сетка)|X]]
|x.com
|6 ({{Няма змен}})
|9 ({{Няма змен}})
|сацыяльныя сеткі
|X Corp.
| ЗША
|-
|[[Reddit]]
|reddit.com
|7 ({{Няма змен}})
|6 ({{Няма змен}})
|сацыяльныя сеткі
|[[Reddit]]
| ЗША
|-
|[[Bing|Microsoft Bing]]
|bing.com
|8 ({{Рост}})2
|15 ({{Падзенне}})1
|пошукавая сістэма
|[[Microsoft]]
| ЗША
|-
|[[WhatsApp]]
|WhatsApp.com
|9 ({{Няма змен}})
|11 ({{Няма змен}})
|мессенджер
|[[Meta]]
| ЗША
|-
|[[Вікіпедыя|Wikipedia]]
|wikipedia.org
|10 ({{Падзенне}})2
|7 ({{Няма змен}})
|энцыклапедыя
|[[Фонд Вікімедыя|Wikimedia Foundation]]{{Efn|Некамерцыйная арганізацыя}}
| ЗША
|-
|[[TikTok]]
|tiktok.com
|11 ({{Няма змен}})
|14 ({{Рост}})1
|сацыяльныя сеткі
|ByteDance
| Кітай
|-
|Yahoo Japan
|yahoo.co.jp
|12 ({{Няма змен}})
|16 ({{Няма змен}})
|навіны
|LY Corporation
| Японія
|-
|[[Yahoo!]]
|yahoo.com
|13 ({{Рост}})1
|13 ({{Няма змен}})
|навіны
|[[Yahoo!|Yahoo! Inc.]]
| ЗША
|-
|[[Яндэкс|Yandex]]
|yandex.ru
|14 ({{Падзенне}})1
|18 ({{Няма змен}})
|пошукавая сістэма
|[[Яндэкс|Yandex]]
| Расія
|-
|[[Google Gemini|Gemini]]
|gemini.google.com
|15 ({{Рост}})1
|N/A
|чат-бот
|[[Google]]
| ЗША
|-
|[[Amazon.com|Amazon]]
|amazon.com
|16 ({{Падзенне}})1
|10 ({{Няма змен}})
|рынак
|[[Amazon.com|Amazon Inc.]]
| ЗША
|-
|[[LinkedIn]]
|linkedin.com
|17 ({{Няма змен}})
|20 ({{Рост}})3
|сацыяльныя сеткі
|[[Microsoft]]
| ЗША
|-
|[[Baidu]]
|baidu.com
|18 ({{Рост}})1
|N/A
|пошукавая сістэма
|[[Baidu]]
| Кітай
|-
|BET.br
|bet.br
|19 ({{Падзенне}})1
|N/A
|азартныя гульні онлайн
|BET.br
| Бразілія
|-
|Naver
|naver.com
|20 ({{Няма змен}})
|30 ({{Рост}})1
|навіны
|Naver Corporation
| Паўднёвая Карэя
|-
|[[Netflix]]
|netflix.com
|21 ({{Няма змен}})
|21 ({{Рост}})4
|струменевы сэрвіс
|Netflix, Inc.
| ЗША
|-
|[[Pinterest]]
|pinterest.com
|22 ({{Няма змен}})
|27 ({{Няма змен}})
|сацыяльныя сеткі
|[[Pinterest]]
| ЗША
|-
|[[Bing|Live]]
|live.com
|23 ({{Няма змен}})
|26 ({{Падзенне}})11
|электронная пошта
|[[Microsoft]]
| ЗША
|-
|[[Pornhub]]
|pornhub.com
|24 ({{Рост}})1
|8 ({{Няма змен}})
|парнаграфія
|Aylo
| Канада
|-
|Dzen News
|dzen.ru
|25 ({{Рост}})2
|46 ({{Падзенне}})23
|навіны
|Zen News
| Расія
|-
|Bilibili
|bilibili.com
|26 ({{Падзенне}})2
|N/A
|сацыяльныя сеткі
|Bilibili
| Кітай
|-
|Temu
|temu.com
|27 ({{Падзенне}})1
|19 ({{Няма змен}})
|рынак
|Temu
| Кітай
|-
|xHamster
|xhamster.com
|28 ({{Рост}})2
|22 ({{Няма змен}})
|парнаграфія
|Hammy Media Ltd
| Кіпр
|-
|[[Microsoft]]
|Microsoft.com
|29 ({{Няма змен}})
|24 ({{Няма змен}})
|праграмнае забеспячэнне
|[[Microsoft]]
| ЗША
|-
|[[Microsoft Office|Microsoft 365]]
|office.com
|30 ({{Падзенне}})2
|34 ({{Падзенне}})4
|праграмнае забеспячэнне
|[[Microsoft]]
| ЗША
|-
|XVideos
|xvideos.com
|31 ({{Рост}})1
|12 ({{Няма змен}})
|парнаграфія
|WGCZ Holding
| Францыя
|-
|[[Microsoft]]
|m365.cloud.microsoft
|32 ({{Рост}})17
|N/A
|праграмнае забеспячэнне
|[[Microsoft]]
| ЗША
|-
|[[Twitch]]
|twitch.tv
|33 ({{Падзенне}})2
|29 ({{Падзенне}})1
|сэрвіс прамой трансляцыі
|[[Amazon.com|Amazon Inc.]]
| ЗША
|-
|Canva
|canva.com
|34 ({{Падзенне}})1
|32 ({{Няма змен}})
|праграмнае забеспячэнне
|Canva Pty Ltd
| Аўстралія
|-
|Weather
|weather.com
|35 ({{Рост}})1
|21 ({{Падзенне}})1
|надвор’е
|The Weather Channel
| ЗША
|-
|[[VK]]
|vk.com
|36 ({{Падзенне}})1
|40 ({{Няма змен}})
|сацыяльныя сеткі
|VK
| Расія
|-
|Globo
|globo.com
|37 ({{Падзенне}})1
|42 ({{Рост}})2
|навіны
|Grupo Globo
| Бразілія
|-
|[[Samsung Group|Samsung]]
|samsung.com
|38 ({{Рост}})2
|53 ({{Падзенне}})5
|бытавая электроніка
|[[Samsung Group|Samsung]]
| Паўднёвая Карэя
|-
|Yahoo! News Japan
|news.yahoo.co.jp
|39 ({{Падзенне}})1
|16 ({{Рост}})1
|навіны
|LY Corporation
| Японія
|-
|Mail.ru
|mail.ru
|40 ({{Рост}})1
|54 ({{Падзенне}})5
|электронная пошта
|VK
| Расія
|-
|[[Fandom]]
|fandom.com
|41 ({{Падзенне}})4
|N/A
|вікі-хостынг
|[[Fandom|Fandom Inc.]]
| ЗША
|-
|[[Telegram]]
|t.me
|42 ({{Падзенне}})3
|57 ({{Падзенне}})1
|мессенджер
|[[Telegram|Telegram Messenger LLP]]
| Аб’яднаныя Арабскія Эміраты
|-
|[[The New York Times]]
|nytimes.com
|43 ({{Няма змен}})
|N/A
|выдаўцы навін і СМІ
|[[The New York Times]]
| ЗША
|-
|DuckDuckGo
|duckduckgo.com
|44 ({{Падзенне}})2
|17 ({{Няма змен}})
|пошукавая сістэма
|DuckDuckGo
| ЗША
|-
|Stripchat
|stripchat.com
|46 ({{Падзенне}})2
|N/A
|дарослая камера
|Stripchat
| Кіпр
|-
|[[GitHub]]
|github.com
|48 ({{Рост}})4
|N/A
|тэхналогіі
|[[GitHub]]
| ЗША
|-
|XNXX
|xnxx.com
|49 ({{Падзенне}})4
|28 ({{Рост}})1
|парнаграфія
|WGCZ Holding
| Францыя
|-
|Claude (language model)
|claude.ai
|50 ({{Рост}})52
|N/A
|чат-боты і інструменты са штучным інтэлектам
|Claude (language model)
| ЗША
|}
{{Notelist}}

== Гл. таксама ==

* {{Не перакладзена 5|Спіс пошукавых сістэм|Спіс пошукавых сістэм|en|List of search engines}}
* {{Не перакладзена 5|Спіс самых папулярных сацыяльных платформаў|Спіс самых папулярных сацыяльных платформаў|en|List of most popular social platforms}}

== Спасылкі ==
{{Крыніцы}}
{{няма катэгорый|date=2026-04-18}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-18}}

{{DEFAULTSORT:Найбольш наведвальныя вэб-сайты}}</text>
      <sha1>08csv74kh3p5xjchxwoccemxyqj143i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806582</id>
    <revision>
      <id>5129313</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Музей  |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна  |sort            =   |арыгінал        =   |выява           =   |памер           =   |подпіс          =   |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =   |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =   |region          =   |CoordScale      =  |профіль         = [[Мастацкі музей]]  |заснаваны       =   |дата ад...»</comment>
      <origin>5129313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18004" sha1="b0viive85nvoleudsmr0skpseqray9g" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      =
 |профіль         = [[Мастацкі музей]]
 |заснаваны       = 
 |дата адкрыцця   = чэрвень 1939
 |дата закрыцця   = 1941
 |падпарадкаваны  = 
 |месцазнаходжанне= {{Сцягафікацыя|БССР}}&lt;br&gt;[[Віцебск]], вул. Гогалеўская, д. 1/2
 |наведвальнікі   = больш за 35 тыс. (1939—1941)
 |фонд            = 830 адзінак (на 1941 год)
 |агульная плошча   =
 |выставачная плошча=
 |плошча запаснікаў =
 |дырэктар        = [[Пётр Абросімаў]] (1939)&lt;br&gt;[[Любоў Эстрына]] (1939—1941)
 |праезд          = 
 |адкрыты         = 
 |білет           = 
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Маста́цкая галерэ́я імя́ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэ́на''' — былая [[музей|музейная ўстанова]] ў [[Віцебск]]у, якая існавала ў 1939—1941 гадах. Была прысвечана творчасці мастака і педагога, аднаго з заснавальнікаў айчыннай школы жывапісу [[Юрый Майсеевіч Пэн|Юрыя Майсеевіча Пэна]] (1854—1937), а таксама захоўвала творы іншых мастакоў.

== Гісторыя стварэння і дзейнасць ==
Праз два гады пасля смерці майстра, у чэрвені 1939 года, у Віцебску адкрылася карцінная галерэя, названая яго імем. Экспазіцыя размясцілася ў былой кватэры мастака на [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай вуліцы]] (цяпер [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]) ў доме №&amp;nbsp;1/2. Першым дырэктарам установы стаў [[Пётр Абросімаў]], вядомы ў будучыні дыпламат і намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Праз паўгода яго на пасадзе змяніла [[Любоў Эстрына|Любоў (Люба) Эстрына]]. Пасаду навуковага супрацоўніка з 16 жніўня 1939 года займала [[Яўгенія Сумнік]], былая выкладчыца мастацкага тэхнікума{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

Згодна з актам ад 29—31 мая 1939 года, у галерэю было перададзена 793 творы, якія да гэтага захоўваліся ў мясцовым [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|гістарычным музеі]]. Аднак насупраць чатырох работ былі зроблены адзнакі аб тым, што яны раней не былі прыняты самім музеем, таму фактычна ў галерэю паступіла 789 твораў. Паводле спісаў Я.&amp;nbsp;Сумнік, складзеных у 1940 годзе, у публічнай экспазіцыі галерэі знаходзілася 119 работ, а 707 палотнаў размяшчаліся ў запасніку (усяго 826 твораў). Артыкул у газеце «[[Советская Белоруссия]]» ад 2 сакавіка 1941 года сведчыў, што напярэдадні вайны ў галерэі захоўвалася ўжо 830 работ. Экспазіцыя карысталася вялікай папулярнасцю: у перадваенныя гады яе агледзела звыш 35 тысяч наведвальнікаў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

10 чэрвеня 1941 года ў памяшканні галерэі адкрылася перасоўная выстаўка, на якой, акрамя твораў Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, былі прадстаўлены работы мінскіх мастакоў [[Л. Альпяровіч|Л. Альпяровіча]] і [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

== Эвакуацыя калекцыі ==
Дзейнасць галерэі была перапынена [[Вялікая Айчынная вайна|нападам Германіі на СССР]]. У першых чыслах ліпеня 1941 года дырэктар [[Л. Эстрына|Л.&amp;nbsp;Эстрына]] і навуковы супрацоўнік [[Я. Сумнік|Я.&amp;nbsp;Сумнік]] разам з іншымі работнікамі дэманціравалі экспазіцыю, спакавалі карціны ў драўляныя скрыні і даставілі іх на чыгуначную станцыю. Некаторыя палотны былі зняты з падрамнікаў і скручаны ў рулоны. [[Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|Эвакуацыя]] калекцыі ажыццяўлялася ў адным вагоне разам з фондамі [[Віцебскі абласны гістарычны музей|Віцебскага абласнога гістарычнага музея]], якія суправаджала навуковы супрацоўнік А.&amp;nbsp;Саламонік{{sfn|Багачоў|2023|с=31}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=28}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}.

Пад [[Невель (горад)|Невелем]] эшалон трапіў пад бамбардзіроўку, аднак вагон з каштоўнасцямі не пацярпеў. Пасля доўгага шляху праз [[Куйбышаў (горад)|Куйбышаў]] віцебская галерэя апынулася ў [[Саратаў|Саратаве]], куды карціны прыбылі 6 верасня 1941 года. Там творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Л.&amp;nbsp;Альпяровіча і Я.&amp;nbsp;Кругера былі здадзены на часовае захоўванне ў [[Саратаўскі дзяржаўны мастацкі музей імя А. М. Радзішчава]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29, 31}}. Згодна з актам ад 29 верасня 1941 года, у саратаўскі музей паступіла 200 работ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 13 работ Я.&amp;nbsp;Кругера, 28 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча (усяго 241 мастацкі твор), а таксама 2 дываны з беларускім арнаментам і скрутак архіўных дакументаў{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}. Сярод выратаваных палотнаў былі такія вядомыя творы Пэна, як «Развод», «Гадзіншчык», «Ліст у Амерыку», «Рогат смерці», а таксама партрэты [[Марк Захаравіч Шагал|М. Шагала]], [[В. Меклер|В. Меклера]], [[І. Туржанскі|І. Туржанскага]], [[М. Левашова|М. Левашовай]]{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}.

== Лёс пакінутай спадчыны ==
У выніку паспешлівай эвакуацыі ў акупаваным Віцебску засталося звыш 600 [[Карціна|карцін]], [[Эцюд|эцюдаў]], [[Эскіз|эскізаў]] і графічных работ. Сярод іх былі не толькі палотны [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], але і творы [[М. Шагал|М. Шагала]], [[Л. Шульман|Л. Шульмана]], [[Ю. Вінаградаў|Ю. Вінаградава]], [[Ю. Клевер|Ю. Клевера]] і іншых мастакоў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

У гістарыяграфіі доўгі час існавала версія, што пакінутыя карціны загінулі ў ліпені 1941 года падчас пажару ці бамбардзіровак. У прыватнасці, краязнаўцы [[М. Рыўкін]] і [[А. Шульман]] сцвярджалі: «Астатнія экспанаты галерэі, як можна судзіць па словах відавочцы, загінулі яшчэ да ўступлення немцаў у Віцебск... Згарэў і дом на рагу вуліц [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай]], у якім жыў Ю. Пэн»

{{sfn|Багачоў|2023|с=29—30}}. 

Аднак даследчык [[І. М. Багачоў|І.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Багачоў]] на аснове архіўных дакументаў абверг гэты міф: будынак галерэі (дом №&amp;nbsp;1/2) і суседнія дамы не пацярпелі ад суцэльнага пажару летам 1941 года. Згодна з актам ад 21 кастрычніка 1941 года, маёмасць у «доме Пэна» знаходзілася ў здавальняючым стане і была прыстасавана акупацыйнымі ўладамі пад [[кафэ]]. Будынак быў разбураны значна пазней, падчас адступлення фашысцкіх войск у 1944 годзе{{sfn|Багачоў|2023|с=30}}.

Найбольш імавернай версіяй знікнення 600 палотнаў з'яўляецца іх [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|мэтанакіраваны захоп і вываз нямецкімі акупантамі]]. Вываз музейнай маёмасці сістэматычна ажыццяўляўся прадстаўнікамі [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=30}}{{sfn|Геніна|2022|с=6}}. Дырэктар [[Мінскі краязнаўчы музей|Мінскага краязнаўчага музея]] ў гады акупацыі [[А. А. Шукелойць|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шукелойць]] сведчыў, што атрымаў загад падрыхтаваць да вывазу ўсе работы яўрэйскага паходжання. Паводле яго слоў, карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Я.&amp;nbsp;Кругера, [[С. Юдовін|С. Юдовіна]] і М.&amp;nbsp;Шагала былі ўключаны ў спецыяльныя спісы і павінны былі быць накіраваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе нацысты планавалі стварэнне спецыяльнага музея яўрэйскай культуры (у [[Інстытут для вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытуце гебраістыкі]]){{sfn|Багачоў|2023|с=35}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=31}}.

== Рээвакуацыя і сучасны стан ==
[[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|Працэс вяртання выратаванай часткі калекцыі]] з [[Саратаў|Саратава]] ў Беларусь праходзіў у некалькі этапаў і не аднамомантна. Напрыканцы 1943 года супрацоўніца [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] адабрала ў Саратаве 37 палотнаў (19 работ [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 14 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] і 4 работы [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]]) і разам з рэстаўратарам саратаўскага музея [[І. Васільеў|І. Васільевым]] даставіла іх у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўную Траццякоўскую галерэю]] ў [[Масква|Маскве]] для юбілейнай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР. Пазней гэтыя работы былі перададзены ў [[Мінск]]{{sfn|Багачоў|2023|с=32}}.

У маі 1946 года начальнік Віцебскага абласнога аддзела мастацтваў [[С. М. Хазан|С.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Хазан]] атрымаў даверанасць на вяртанне астатняй часткі калекцыі. Згодна з вопісам, ён прыняў з саратаўскага музея 195 твораў жывапісу, сярод якіх былі 173 карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 12 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча, 9 карцін Я.&amp;nbsp;Кругера і 1 работа невядомага аўтара, а таксама 2 [[Дыван|дываны]]. Доўгі час яны ляжалі нераспакаванымі ў віцебскім [[Дом народнай творчасці (Віцебск)|Доме народнай творчасці]]. У 1947 годзе гэтыя экспанаты былі перададзены ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]] у Мінску{{sfn|Багачоў|2023|с=32—33}}.

У першыя пасляваенныя гады віцебскія ўлады мелі намер аднавіць галерэю імя Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна ў родным горадзе мастака і нават запытвалі на гэта фінансаванне з рэспубліканскага бюджэту (111 тысяч рублёў у 1947 годзе), аднак ідэя не была рэалізавана. Доўгі час выратаваныя палотны знаходзіліся ў запасніках [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]], і толькі з 1960 года іх пачалі паступова перадаваць у [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]]. Сёння ў дзяржаўных музеях Беларусі захоўваецца 224 мастацкія творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, з якіх 183 прадстаўлены ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]]{{sfn|Багачоў|2023|с=36}}. Лёс астатніх 600 выкрадзеных карцін дагэтуль застаецца невядомым.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Ігар Мікалаевіч Багачоў|Богачёв И. Н.]] |загаловак=К вопросу о судьбе картинной галереи имени Ю.М. Пэна |выданне=Искусство и культура |тып=часопіс |год=2023 |нумар=4(52) |старонкі=28–36 |ref=Багачоў}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|год=2004|старонак=218|isbn=985-6372-34-8|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужаловский А. А.]]|загаловак=Белорусские музеи в период Великой Отечественной войны|выданне=Вопросы музеологии|тып=часопіс|год=2018|том=9|нумар=1|старонкі=27–38|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Ю. А. Геніна|Генина Ю. А.]]|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Исторические науки|тып=часопіс|год=2022|нумар=9|старонкі=2–10|ref=Геніна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:З'явіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Страты культурных каштоўнасцей Беларусі ў час Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>b0viive85nvoleudsmr0skpseqray9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129314</id>
      <parentid>5129313</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:15:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>−[[Катэгорыя:Страты культурных каштоўнасцей Беларусі ў час Вялікай Айчыннай вайны]]; +[[Катэгорыя:1939 год у Віцебску]]; ±[[Катэгорыя:З'явіліся ў 1939 годзе]]→[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5129314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17909" sha1="i0njujgp6git0kkhqbatov4dskoyrvr" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      =
 |профіль         = [[Мастацкі музей]]
 |заснаваны       = 
 |дата адкрыцця   = чэрвень 1939
 |дата закрыцця   = 1941
 |падпарадкаваны  = 
 |месцазнаходжанне= {{Сцягафікацыя|БССР}}&lt;br&gt;[[Віцебск]], вул. Гогалеўская, д. 1/2
 |наведвальнікі   = больш за 35 тыс. (1939—1941)
 |фонд            = 830 адзінак (на 1941 год)
 |агульная плошча   =
 |выставачная плошча=
 |плошча запаснікаў =
 |дырэктар        = [[Пётр Абросімаў]] (1939)&lt;br&gt;[[Любоў Эстрына]] (1939—1941)
 |праезд          = 
 |адкрыты         = 
 |білет           = 
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Маста́цкая галерэ́я імя́ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэ́на''' — былая [[музей|музейная ўстанова]] ў [[Віцебск]]у, якая існавала ў 1939—1941 гадах. Была прысвечана творчасці мастака і педагога, аднаго з заснавальнікаў айчыннай школы жывапісу [[Юрый Майсеевіч Пэн|Юрыя Майсеевіча Пэна]] (1854—1937), а таксама захоўвала творы іншых мастакоў.

== Гісторыя стварэння і дзейнасць ==
Праз два гады пасля смерці майстра, у чэрвені 1939 года, у Віцебску адкрылася карцінная галерэя, названая яго імем. Экспазіцыя размясцілася ў былой кватэры мастака на [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай вуліцы]] (цяпер [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]) ў доме №&amp;nbsp;1/2. Першым дырэктарам установы стаў [[Пётр Абросімаў]], вядомы ў будучыні дыпламат і намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Праз паўгода яго на пасадзе змяніла [[Любоў Эстрына|Любоў (Люба) Эстрына]]. Пасаду навуковага супрацоўніка з 16 жніўня 1939 года займала [[Яўгенія Сумнік]], былая выкладчыца мастацкага тэхнікума{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

Згодна з актам ад 29—31 мая 1939 года, у галерэю было перададзена 793 творы, якія да гэтага захоўваліся ў мясцовым [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|гістарычным музеі]]. Аднак насупраць чатырох работ былі зроблены адзнакі аб тым, што яны раней не былі прыняты самім музеем, таму фактычна ў галерэю паступіла 789 твораў. Паводле спісаў Я.&amp;nbsp;Сумнік, складзеных у 1940 годзе, у публічнай экспазіцыі галерэі знаходзілася 119 работ, а 707 палотнаў размяшчаліся ў запасніку (усяго 826 твораў). Артыкул у газеце «[[Советская Белоруссия]]» ад 2 сакавіка 1941 года сведчыў, што напярэдадні вайны ў галерэі захоўвалася ўжо 830 работ. Экспазіцыя карысталася вялікай папулярнасцю: у перадваенныя гады яе агледзела звыш 35 тысяч наведвальнікаў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

10 чэрвеня 1941 года ў памяшканні галерэі адкрылася перасоўная выстаўка, на якой, акрамя твораў Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, былі прадстаўлены работы мінскіх мастакоў [[Л. Альпяровіч|Л. Альпяровіча]] і [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

== Эвакуацыя калекцыі ==
Дзейнасць галерэі была перапынена [[Вялікая Айчынная вайна|нападам Германіі на СССР]]. У першых чыслах ліпеня 1941 года дырэктар [[Л. Эстрына|Л.&amp;nbsp;Эстрына]] і навуковы супрацоўнік [[Я. Сумнік|Я.&amp;nbsp;Сумнік]] разам з іншымі работнікамі дэманціравалі экспазіцыю, спакавалі карціны ў драўляныя скрыні і даставілі іх на чыгуначную станцыю. Некаторыя палотны былі зняты з падрамнікаў і скручаны ў рулоны. [[Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|Эвакуацыя]] калекцыі ажыццяўлялася ў адным вагоне разам з фондамі [[Віцебскі абласны гістарычны музей|Віцебскага абласнога гістарычнага музея]], якія суправаджала навуковы супрацоўнік А.&amp;nbsp;Саламонік{{sfn|Багачоў|2023|с=31}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=28}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}.

Пад [[Невель (горад)|Невелем]] эшалон трапіў пад бамбардзіроўку, аднак вагон з каштоўнасцямі не пацярпеў. Пасля доўгага шляху праз [[Куйбышаў (горад)|Куйбышаў]] віцебская галерэя апынулася ў [[Саратаў|Саратаве]], куды карціны прыбылі 6 верасня 1941 года. Там творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Л.&amp;nbsp;Альпяровіча і Я.&amp;nbsp;Кругера былі здадзены на часовае захоўванне ў [[Саратаўскі дзяржаўны мастацкі музей імя А. М. Радзішчава]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29, 31}}. Згодна з актам ад 29 верасня 1941 года, у саратаўскі музей паступіла 200 работ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 13 работ Я.&amp;nbsp;Кругера, 28 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча (усяго 241 мастацкі твор), а таксама 2 дываны з беларускім арнаментам і скрутак архіўных дакументаў{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}. Сярод выратаваных палотнаў былі такія вядомыя творы Пэна, як «Развод», «Гадзіншчык», «Ліст у Амерыку», «Рогат смерці», а таксама партрэты [[Марк Захаравіч Шагал|М. Шагала]], [[В. Меклер|В. Меклера]], [[І. Туржанскі|І. Туржанскага]], [[М. Левашова|М. Левашовай]]{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}.

== Лёс пакінутай спадчыны ==
У выніку паспешлівай эвакуацыі ў акупаваным Віцебску засталося звыш 600 [[Карціна|карцін]], [[Эцюд|эцюдаў]], [[Эскіз|эскізаў]] і графічных работ. Сярод іх былі не толькі палотны [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], але і творы [[М. Шагал|М. Шагала]], [[Л. Шульман|Л. Шульмана]], [[Ю. Вінаградаў|Ю. Вінаградава]], [[Ю. Клевер|Ю. Клевера]] і іншых мастакоў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

У гістарыяграфіі доўгі час існавала версія, што пакінутыя карціны загінулі ў ліпені 1941 года падчас пажару ці бамбардзіровак. У прыватнасці, краязнаўцы [[М. Рыўкін]] і [[А. Шульман]] сцвярджалі: «Астатнія экспанаты галерэі, як можна судзіць па словах відавочцы, загінулі яшчэ да ўступлення немцаў у Віцебск... Згарэў і дом на рагу вуліц [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай]], у якім жыў Ю. Пэн»

{{sfn|Багачоў|2023|с=29—30}}. 

Аднак даследчык [[І. М. Багачоў|І.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Багачоў]] на аснове архіўных дакументаў абверг гэты міф: будынак галерэі (дом №&amp;nbsp;1/2) і суседнія дамы не пацярпелі ад суцэльнага пажару летам 1941 года. Згодна з актам ад 21 кастрычніка 1941 года, маёмасць у «доме Пэна» знаходзілася ў здавальняючым стане і была прыстасавана акупацыйнымі ўладамі пад [[кафэ]]. Будынак быў разбураны значна пазней, падчас адступлення фашысцкіх войск у 1944 годзе{{sfn|Багачоў|2023|с=30}}.

Найбольш імавернай версіяй знікнення 600 палотнаў з'яўляецца іх [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|мэтанакіраваны захоп і вываз нямецкімі акупантамі]]. Вываз музейнай маёмасці сістэматычна ажыццяўляўся прадстаўнікамі [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=30}}{{sfn|Геніна|2022|с=6}}. Дырэктар [[Мінскі краязнаўчы музей|Мінскага краязнаўчага музея]] ў гады акупацыі [[А. А. Шукелойць|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шукелойць]] сведчыў, што атрымаў загад падрыхтаваць да вывазу ўсе работы яўрэйскага паходжання. Паводле яго слоў, карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Я.&amp;nbsp;Кругера, [[С. Юдовін|С. Юдовіна]] і М.&amp;nbsp;Шагала былі ўключаны ў спецыяльныя спісы і павінны былі быць накіраваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе нацысты планавалі стварэнне спецыяльнага музея яўрэйскай культуры (у [[Інстытут для вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытуце гебраістыкі]]){{sfn|Багачоў|2023|с=35}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=31}}.

== Рээвакуацыя і сучасны стан ==
[[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|Працэс вяртання выратаванай часткі калекцыі]] з [[Саратаў|Саратава]] ў Беларусь праходзіў у некалькі этапаў і не аднамомантна. Напрыканцы 1943 года супрацоўніца [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] адабрала ў Саратаве 37 палотнаў (19 работ [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 14 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] і 4 работы [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]]) і разам з рэстаўратарам саратаўскага музея [[І. Васільеў|І. Васільевым]] даставіла іх у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўную Траццякоўскую галерэю]] ў [[Масква|Маскве]] для юбілейнай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР. Пазней гэтыя работы былі перададзены ў [[Мінск]]{{sfn|Багачоў|2023|с=32}}.

У маі 1946 года начальнік Віцебскага абласнога аддзела мастацтваў [[С. М. Хазан|С.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Хазан]] атрымаў даверанасць на вяртанне астатняй часткі калекцыі. Згодна з вопісам, ён прыняў з саратаўскага музея 195 твораў жывапісу, сярод якіх былі 173 карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 12 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча, 9 карцін Я.&amp;nbsp;Кругера і 1 работа невядомага аўтара, а таксама 2 [[Дыван|дываны]]. Доўгі час яны ляжалі нераспакаванымі ў віцебскім [[Дом народнай творчасці (Віцебск)|Доме народнай творчасці]]. У 1947 годзе гэтыя экспанаты былі перададзены ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]] у Мінску{{sfn|Багачоў|2023|с=32—33}}.

У першыя пасляваенныя гады віцебскія ўлады мелі намер аднавіць галерэю імя Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна ў родным горадзе мастака і нават запытвалі на гэта фінансаванне з рэспубліканскага бюджэту (111 тысяч рублёў у 1947 годзе), аднак ідэя не была рэалізавана. Доўгі час выратаваныя палотны знаходзіліся ў запасніках [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]], і толькі з 1960 года іх пачалі паступова перадаваць у [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]]. Сёння ў дзяржаўных музеях Беларусі захоўваецца 224 мастацкія творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, з якіх 183 прадстаўлены ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]]{{sfn|Багачоў|2023|с=36}}. Лёс астатніх 600 выкрадзеных карцін дагэтуль застаецца невядомым.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Ігар Мікалаевіч Багачоў|Богачёв И. Н.]] |загаловак=К вопросу о судьбе картинной галереи имени Ю.М. Пэна |выданне=Искусство и культура |тып=часопіс |год=2023 |нумар=4(52) |старонкі=28–36 |ref=Багачоў}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|год=2004|старонак=218|isbn=985-6372-34-8|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужаловский А. А.]]|загаловак=Белорусские музеи в период Великой Отечественной войны|выданне=Вопросы музеологии|тып=часопіс|год=2018|том=9|нумар=1|старонкі=27–38|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Ю. А. Геніна|Генина Ю. А.]]|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Исторические науки|тып=часопіс|год=2022|нумар=9|старонкі=2–10|ref=Геніна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:1939 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>i0njujgp6git0kkhqbatov4dskoyrvr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129317</id>
      <parentid>5129314</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Лёс пакінутай спадчыны */</comment>
      <origin>5129317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17907" sha1="58lt7wydpl2dtzj8e5p5m3jkz51bklb" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      =
 |профіль         = [[Мастацкі музей]]
 |заснаваны       = 
 |дата адкрыцця   = чэрвень 1939
 |дата закрыцця   = 1941
 |падпарадкаваны  = 
 |месцазнаходжанне= {{Сцягафікацыя|БССР}}&lt;br&gt;[[Віцебск]], вул. Гогалеўская, д. 1/2
 |наведвальнікі   = больш за 35 тыс. (1939—1941)
 |фонд            = 830 адзінак (на 1941 год)
 |агульная плошча   =
 |выставачная плошча=
 |плошча запаснікаў =
 |дырэктар        = [[Пётр Абросімаў]] (1939)&lt;br&gt;[[Любоў Эстрына]] (1939—1941)
 |праезд          = 
 |адкрыты         = 
 |білет           = 
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Маста́цкая галерэ́я імя́ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэ́на''' — былая [[музей|музейная ўстанова]] ў [[Віцебск]]у, якая існавала ў 1939—1941 гадах. Была прысвечана творчасці мастака і педагога, аднаго з заснавальнікаў айчыннай школы жывапісу [[Юрый Майсеевіч Пэн|Юрыя Майсеевіча Пэна]] (1854—1937), а таксама захоўвала творы іншых мастакоў.

== Гісторыя стварэння і дзейнасць ==
Праз два гады пасля смерці майстра, у чэрвені 1939 года, у Віцебску адкрылася карцінная галерэя, названая яго імем. Экспазіцыя размясцілася ў былой кватэры мастака на [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай вуліцы]] (цяпер [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]) ў доме №&amp;nbsp;1/2. Першым дырэктарам установы стаў [[Пётр Абросімаў]], вядомы ў будучыні дыпламат і намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Праз паўгода яго на пасадзе змяніла [[Любоў Эстрына|Любоў (Люба) Эстрына]]. Пасаду навуковага супрацоўніка з 16 жніўня 1939 года займала [[Яўгенія Сумнік]], былая выкладчыца мастацкага тэхнікума{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

Згодна з актам ад 29—31 мая 1939 года, у галерэю было перададзена 793 творы, якія да гэтага захоўваліся ў мясцовым [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|гістарычным музеі]]. Аднак насупраць чатырох работ былі зроблены адзнакі аб тым, што яны раней не былі прыняты самім музеем, таму фактычна ў галерэю паступіла 789 твораў. Паводле спісаў Я.&amp;nbsp;Сумнік, складзеных у 1940 годзе, у публічнай экспазіцыі галерэі знаходзілася 119 работ, а 707 палотнаў размяшчаліся ў запасніку (усяго 826 твораў). Артыкул у газеце «[[Советская Белоруссия]]» ад 2 сакавіка 1941 года сведчыў, што напярэдадні вайны ў галерэі захоўвалася ўжо 830 работ. Экспазіцыя карысталася вялікай папулярнасцю: у перадваенныя гады яе агледзела звыш 35 тысяч наведвальнікаў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

10 чэрвеня 1941 года ў памяшканні галерэі адкрылася перасоўная выстаўка, на якой, акрамя твораў Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, былі прадстаўлены работы мінскіх мастакоў [[Л. Альпяровіч|Л. Альпяровіча]] і [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

== Эвакуацыя калекцыі ==
Дзейнасць галерэі была перапынена [[Вялікая Айчынная вайна|нападам Германіі на СССР]]. У першых чыслах ліпеня 1941 года дырэктар [[Л. Эстрына|Л.&amp;nbsp;Эстрына]] і навуковы супрацоўнік [[Я. Сумнік|Я.&amp;nbsp;Сумнік]] разам з іншымі работнікамі дэманціравалі экспазіцыю, спакавалі карціны ў драўляныя скрыні і даставілі іх на чыгуначную станцыю. Некаторыя палотны былі зняты з падрамнікаў і скручаны ў рулоны. [[Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|Эвакуацыя]] калекцыі ажыццяўлялася ў адным вагоне разам з фондамі [[Віцебскі абласны гістарычны музей|Віцебскага абласнога гістарычнага музея]], якія суправаджала навуковы супрацоўнік А.&amp;nbsp;Саламонік{{sfn|Багачоў|2023|с=31}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=28}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}.

Пад [[Невель (горад)|Невелем]] эшалон трапіў пад бамбардзіроўку, аднак вагон з каштоўнасцямі не пацярпеў. Пасля доўгага шляху праз [[Куйбышаў (горад)|Куйбышаў]] віцебская галерэя апынулася ў [[Саратаў|Саратаве]], куды карціны прыбылі 6 верасня 1941 года. Там творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Л.&amp;nbsp;Альпяровіча і Я.&amp;nbsp;Кругера былі здадзены на часовае захоўванне ў [[Саратаўскі дзяржаўны мастацкі музей імя А. М. Радзішчава]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29, 31}}. Згодна з актам ад 29 верасня 1941 года, у саратаўскі музей паступіла 200 работ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 13 работ Я.&amp;nbsp;Кругера, 28 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча (усяго 241 мастацкі твор), а таксама 2 дываны з беларускім арнаментам і скрутак архіўных дакументаў{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}. Сярод выратаваных палотнаў былі такія вядомыя творы Пэна, як «Развод», «Гадзіншчык», «Ліст у Амерыку», «Рогат смерці», а таксама партрэты [[Марк Захаравіч Шагал|М. Шагала]], [[В. Меклер|В. Меклера]], [[І. Туржанскі|І. Туржанскага]], [[М. Левашова|М. Левашовай]]{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}.

== Лёс пакінутай спадчыны ==
У выніку паспешлівай эвакуацыі ў акупаваным Віцебску засталося звыш 600 [[Карціна|карцін]], [[Эцюд|эцюдаў]], [[Эскіз|эскізаў]] і графічных работ. Сярод іх былі не толькі палотны [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], але і творы [[М. Шагал|М. Шагала]], [[Л. Шульман|Л. Шульмана]], [[Ю. Вінаградаў|Ю. Вінаградава]], [[Ю. Клевер|Ю. Клевера]] і іншых мастакоў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

У гістарыяграфіі доўгі час існавала версія, што пакінутыя карціны загінулі ў ліпені 1941 года падчас пажару ці бамбардзіровак. У прыватнасці, краязнаўцы [[М. Рыўкін]] і [[А. Шульман]] сцвярджалі: «Астатнія экспанаты галерэі, як можна судзіць па словах відавочцы, загінулі яшчэ да ўступлення немцаў у Віцебск... Згарэў і дом на рагу вуліц [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай]], у якім жыў Ю. Пэн»{{sfn|Багачоў|2023|с=29—30}}. 

Аднак даследчык [[І. М. Багачоў|І.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Багачоў]] на аснове архіўных дакументаў абверг гэты міф: будынак галерэі (дом №&amp;nbsp;1/2) і суседнія дамы не пацярпелі ад суцэльнага пажару летам 1941 года. Згодна з актам ад 21 кастрычніка 1941 года, маёмасць у «доме Пэна» знаходзілася ў здавальняючым стане і была прыстасавана акупацыйнымі ўладамі пад [[кафэ]]. Будынак быў разбураны значна пазней, падчас адступлення фашысцкіх войск у 1944 годзе{{sfn|Багачоў|2023|с=30}}.

Найбольш імавернай версіяй знікнення 600 палотнаў з'яўляецца іх [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|мэтанакіраваны захоп і вываз нямецкімі акупантамі]]. Вываз музейнай маёмасці сістэматычна ажыццяўляўся прадстаўнікамі [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=30}}{{sfn|Геніна|2022|с=6}}. Дырэктар [[Мінскі краязнаўчы музей|Мінскага краязнаўчага музея]] ў гады акупацыі [[А. А. Шукелойць|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шукелойць]] сведчыў, што атрымаў загад падрыхтаваць да вывазу ўсе работы яўрэйскага паходжання. Паводле яго слоў, карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Я.&amp;nbsp;Кругера, [[С. Юдовін|С. Юдовіна]] і М.&amp;nbsp;Шагала былі ўключаны ў спецыяльныя спісы і павінны былі быць накіраваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе нацысты планавалі стварэнне спецыяльнага музея яўрэйскай культуры (у [[Інстытут для вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытуце гебраістыкі]]){{sfn|Багачоў|2023|с=35}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=31}}.

== Рээвакуацыя і сучасны стан ==
[[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|Працэс вяртання выратаванай часткі калекцыі]] з [[Саратаў|Саратава]] ў Беларусь праходзіў у некалькі этапаў і не аднамомантна. Напрыканцы 1943 года супрацоўніца [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] адабрала ў Саратаве 37 палотнаў (19 работ [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 14 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] і 4 работы [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]]) і разам з рэстаўратарам саратаўскага музея [[І. Васільеў|І. Васільевым]] даставіла іх у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўную Траццякоўскую галерэю]] ў [[Масква|Маскве]] для юбілейнай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР. Пазней гэтыя работы былі перададзены ў [[Мінск]]{{sfn|Багачоў|2023|с=32}}.

У маі 1946 года начальнік Віцебскага абласнога аддзела мастацтваў [[С. М. Хазан|С.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Хазан]] атрымаў даверанасць на вяртанне астатняй часткі калекцыі. Згодна з вопісам, ён прыняў з саратаўскага музея 195 твораў жывапісу, сярод якіх былі 173 карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 12 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча, 9 карцін Я.&amp;nbsp;Кругера і 1 работа невядомага аўтара, а таксама 2 [[Дыван|дываны]]. Доўгі час яны ляжалі нераспакаванымі ў віцебскім [[Дом народнай творчасці (Віцебск)|Доме народнай творчасці]]. У 1947 годзе гэтыя экспанаты былі перададзены ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]] у Мінску{{sfn|Багачоў|2023|с=32—33}}.

У першыя пасляваенныя гады віцебскія ўлады мелі намер аднавіць галерэю імя Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна ў родным горадзе мастака і нават запытвалі на гэта фінансаванне з рэспубліканскага бюджэту (111 тысяч рублёў у 1947 годзе), аднак ідэя не была рэалізавана. Доўгі час выратаваныя палотны знаходзіліся ў запасніках [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]], і толькі з 1960 года іх пачалі паступова перадаваць у [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]]. Сёння ў дзяржаўных музеях Беларусі захоўваецца 224 мастацкія творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, з якіх 183 прадстаўлены ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]]{{sfn|Багачоў|2023|с=36}}. Лёс астатніх 600 выкрадзеных карцін дагэтуль застаецца невядомым.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Ігар Мікалаевіч Багачоў|Богачёв И. Н.]] |загаловак=К вопросу о судьбе картинной галереи имени Ю.М. Пэна |выданне=Искусство и культура |тып=часопіс |год=2023 |нумар=4(52) |старонкі=28–36 |ref=Багачоў}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|год=2004|старонак=218|isbn=985-6372-34-8|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужаловский А. А.]]|загаловак=Белорусские музеи в период Великой Отечественной войны|выданне=Вопросы музеологии|тып=часопіс|год=2018|том=9|нумар=1|старонкі=27–38|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Ю. А. Геніна|Генина Ю. А.]]|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Исторические науки|тып=часопіс|год=2022|нумар=9|старонкі=2–10|ref=Геніна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:1939 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>58lt7wydpl2dtzj8e5p5m3jkz51bklb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129319</id>
      <parentid>5129317</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5129319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17860" sha1="edw68xxpd988o3ties7jbxx84llzdgp" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      =
 |профіль         = [[Мастацкі музей]]
 |заснаваны       = 
 |дата адкрыцця   = чэрвень 1939
 |дата закрыцця   = 1941
 |падпарадкаваны  = 
 |месцазнаходжанне= {{Сцягафікацыя|БССР}}&lt;br&gt;[[Віцебск]], вул. Гогалеўская, д. 1/2
 |наведвальнікі   = больш за 35 тыс. (1939—1941)
 |фонд            = 830 адзінак (на 1941 год)
 |агульная плошча   =
 |выставачная плошча=
 |плошча запаснікаў =
 |дырэктар        = [[Пётр Абросімаў]] (1939)&lt;br&gt;[[Любоў Эстрына]] (1939—1941)
 |праезд          = 
 |адкрыты         = 
 |білет           = 
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Маста́цкая галерэ́я імя́ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэ́на''' — былая [[музей|музейная ўстанова]] ў [[Віцебск]]у, якая існавала ў 1939—1941 гадах. Была прысвечана творчасці мастака і педагога, аднаго з заснавальнікаў айчыннай школы жывапісу [[Юрый Майсеевіч Пэн|Юрыя Майсеевіча Пэна]] (1854—1937), а таксама захоўвала творы іншых мастакоў.

== Гісторыя стварэння і дзейнасць ==
Праз два гады пасля смерці майстра, у чэрвені 1939 года, у Віцебску адкрылася карцінная галерэя, названая яго імем. Экспазіцыя размясцілася ў былой кватэры мастака на [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай вуліцы]] (цяпер [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]) ў доме №&amp;nbsp;1/2. Першым дырэктарам установы стаў [[Пётр Абросімаў]], вядомы ў будучыні дыпламат і намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Праз паўгода яго на пасадзе змяніла [[Любоў Эстрына|Любоў (Люба) Эстрына]]. Пасаду навуковага супрацоўніка з 16 жніўня 1939 года займала [[Яўгенія Сумнік]], былая выкладчыца мастацкага тэхнікума{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

Згодна з актам ад 29—31 мая 1939 года, у галерэю было перададзена 793 творы, якія да гэтага захоўваліся ў мясцовым [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|гістарычным музеі]]. Аднак насупраць чатырох работ былі зроблены адзнакі аб тым, што яны раней не былі прыняты самім музеем, таму фактычна ў галерэю паступіла 789 твораў. Паводле спісаў Я.&amp;nbsp;Сумнік, складзеных у 1940 годзе, у публічнай экспазіцыі галерэі знаходзілася 119 работ, а 707 палотнаў размяшчаліся ў запасніку (усяго 826 твораў). Артыкул у газеце «[[Советская Белоруссия]]» ад 2 сакавіка 1941 года сведчыў, што напярэдадні вайны ў галерэі захоўвалася ўжо 830 работ. Экспазіцыя карысталася вялікай папулярнасцю: у перадваенныя гады яе агледзела звыш 35 тысяч наведвальнікаў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

10 чэрвеня 1941 года ў памяшканні галерэі адкрылася перасоўная выстаўка, на якой, акрамя твораў Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, былі прадстаўлены работы мінскіх мастакоў [[Л. Альпяровіч|Л. Альпяровіча]] і [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

== Эвакуацыя калекцыі ==
Дзейнасць галерэі была перапынена [[Вялікая Айчынная вайна|нападам Германіі на СССР]]. У першых чыслах ліпеня 1941 года дырэктар [[Л. Эстрына|Л.&amp;nbsp;Эстрына]] і навуковы супрацоўнік [[Я. Сумнік|Я.&amp;nbsp;Сумнік]] разам з іншымі работнікамі дэманціравалі экспазіцыю, спакавалі карціны ў драўляныя скрыні і даставілі іх на чыгуначную станцыю. Некаторыя палотны былі зняты з падрамнікаў і скручаны ў рулоны. [[Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|Эвакуацыя]] калекцыі ажыццяўлялася ў адным вагоне разам з фондамі [[Віцебскі абласны гістарычны музей|Віцебскага абласнога гістарычнага музея]], якія суправаджала навуковы супрацоўнік А.&amp;nbsp;Саламонік{{sfn|Багачоў|2023|с=31}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=28}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}.

Пад [[Невель (горад)|Невелем]] эшалон трапіў пад бамбардзіроўку, аднак вагон з каштоўнасцямі не пацярпеў. Пасля доўгага шляху праз [[Куйбышаў (горад)|Куйбышаў]] віцебская галерэя апынулася ў [[Саратаў|Саратаве]], куды карціны прыбылі 6 верасня 1941 года. Там творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Л.&amp;nbsp;Альпяровіча і Я.&amp;nbsp;Кругера былі здадзены на часовае захоўванне ў [[Саратаўскі дзяржаўны мастацкі музей імя А. М. Радзішчава]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29, 31}}. Згодна з актам ад 29 верасня 1941 года, у саратаўскі музей паступіла 200 работ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 13 работ Я.&amp;nbsp;Кругера, 28 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча (усяго 241 мастацкі твор), а таксама 2 дываны з беларускім арнаментам і скрутак архіўных дакументаў{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}. Сярод выратаваных палотнаў былі такія вядомыя творы Пэна, як «Развод», «Гадзіншчык», «Ліст у Амерыку», «Рогат смерці», а таксама партрэты [[Марк Захаравіч Шагал|М. Шагала]], [[В. Меклер|В. Меклера]], [[І. Туржанскі|І. Туржанскага]], [[М. Левашова|М. Левашовай]]{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}.

== Лёс пакінутай спадчыны ==
У выніку паспешлівай эвакуацыі ў акупаваным Віцебску засталося звыш 600 [[Карціна|карцін]], [[Эцюд|эцюдаў]], [[Эскіз|эскізаў]] і графічных работ. Сярод іх былі не толькі палотны [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], але і творы [[М. Шагал|М. Шагала]], [[Л. Шульман|Л. Шульмана]], [[Ю. Вінаградаў|Ю. Вінаградава]], [[Ю. Клевер|Ю. Клевера]] і іншых мастакоў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

У гістарыяграфіі доўгі час існавала версія, што пакінутыя карціны загінулі ў ліпені 1941 года падчас пажару ці бамбардзіровак. У прыватнасці, краязнаўцы [[М. Рыўкін]] і [[А. Шульман]] сцвярджалі: «Астатнія экспанаты галерэі, як можна судзіць па словах відавочцы, загінулі яшчэ да ўступлення немцаў у Віцебск... Згарэў і дом на рагу вуліц [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай]], у якім жыў Ю. Пэн»{{sfn|Багачоў|2023|с=29—30}}. 

Аднак даследчык [[І. Багачоў|І.&amp;nbsp;Багачоў]] на аснове архіўных дакументаў абверг гэты міф: будынак галерэі (дом №&amp;nbsp;1/2) і суседнія дамы не пацярпелі ад суцэльнага пажару летам 1941 года. Згодна з актам ад 21 кастрычніка 1941 года, маёмасць у «доме Пэна» знаходзілася ў здавальняючым стане і была прыстасавана акупацыйнымі ўладамі пад [[кафэ]]. Будынак быў разбураны значна пазней, падчас адступлення фашысцкіх войск у 1944 годзе{{sfn|Багачоў|2023|с=30}}.

Найбольш імавернай версіяй знікнення 600 палотнаў з'яўляецца іх [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|мэтанакіраваны захоп і вываз нямецкімі акупантамі]]. Вываз музейнай маёмасці сістэматычна ажыццяўляўся прадстаўнікамі [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=30}}{{sfn|Геніна|2022|с=6}}. Дырэктар [[Мінскі краязнаўчы музей|Мінскага краязнаўчага музея]] ў гады акупацыі [[А. А. Шукелойць|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шукелойць]] сведчыў, што атрымаў загад падрыхтаваць да вывазу ўсе работы яўрэйскага паходжання. Паводле яго слоў, карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Я.&amp;nbsp;Кругера, [[С. Юдовін|С. Юдовіна]] і М.&amp;nbsp;Шагала былі ўключаны ў спецыяльныя спісы і павінны былі быць накіраваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе нацысты планавалі стварэнне спецыяльнага музея яўрэйскай культуры (у [[Інстытут для вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытуце гебраістыкі]]){{sfn|Багачоў|2023|с=35}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=31}}.

== Рээвакуацыя і сучасны стан ==
[[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|Працэс вяртання выратаванай часткі калекцыі]] з [[Саратаў|Саратава]] ў Беларусь праходзіў у некалькі этапаў і не аднамомантна. Напрыканцы 1943 года супрацоўніца [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] адабрала ў Саратаве 37 палотнаў (19 работ [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 14 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] і 4 работы [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]]) і разам з рэстаўратарам саратаўскага музея [[І. Васільеў|І. Васільевым]] даставіла іх у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўную Траццякоўскую галерэю]] ў [[Масква|Маскве]] для юбілейнай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР. Пазней гэтыя работы былі перададзены ў [[Мінск]]{{sfn|Багачоў|2023|с=32}}.

У маі 1946 года начальнік Віцебскага абласнога аддзела мастацтваў [[С. М. Хазан|С.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Хазан]] атрымаў даверанасць на вяртанне астатняй часткі калекцыі. Згодна з вопісам, ён прыняў з саратаўскага музея 195 твораў жывапісу, сярод якіх былі 173 карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 12 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча, 9 карцін Я.&amp;nbsp;Кругера і 1 работа невядомага аўтара, а таксама 2 [[Дыван|дываны]]. Доўгі час яны ляжалі нераспакаванымі ў віцебскім [[Дом народнай творчасці (Віцебск)|Доме народнай творчасці]]. У 1947 годзе гэтыя экспанаты былі перададзены ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]] у Мінску{{sfn|Багачоў|2023|с=32—33}}.

У першыя пасляваенныя гады віцебскія ўлады мелі намер аднавіць галерэю імя Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна ў родным горадзе мастака і нават запытвалі на гэта фінансаванне з рэспубліканскага бюджэту (111 тысяч рублёў у 1947 годзе), аднак ідэя не была рэалізавана. Доўгі час выратаваныя палотны знаходзіліся ў запасніках [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]], і толькі з 1960 года іх пачалі паступова перадаваць у [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]]. Сёння ў дзяржаўных музеях Беларусі захоўваецца 224 мастацкія творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, з якіх 183 прадстаўлены ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]]{{sfn|Багачоў|2023|с=36}}. Лёс астатніх 600 выкрадзеных карцін дагэтуль застаецца невядомым.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[І. Багачоў|Богачёв И. Н.]]|загаловак=К вопросу о судьбе картинной галереи имени Ю.М. Пэна|выданне=Искусство и культура|тып=часопіс|год=2023|нумар=4(52)|старонкі=28–36|ref=Багачоў}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|год=2004|старонак=218|isbn=985-6372-34-8|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужаловский А. А.]]|загаловак=Белорусские музеи в период Великой Отечественной войны|выданне=Вопросы музеологии|тып=часопіс|год=2018|том=9|нумар=1|старонкі=27–38|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Ю. А. Геніна|Генина Ю. А.]]|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Исторические науки|тып=часопіс|год=2022|нумар=9|старонкі=2–10|ref=Геніна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:1939 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>edw68xxpd988o3ties7jbxx84llzdgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129326</id>
      <parentid>5129319</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Рээвакуацыя і сучасны стан */</comment>
      <origin>5129326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17881" sha1="pp51cuq35k4jt6vs3c4g33yxm7l26ip" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      =
 |профіль         = [[Мастацкі музей]]
 |заснаваны       = 
 |дата адкрыцця   = чэрвень 1939
 |дата закрыцця   = 1941
 |падпарадкаваны  = 
 |месцазнаходжанне= {{Сцягафікацыя|БССР}}&lt;br&gt;[[Віцебск]], вул. Гогалеўская, д. 1/2
 |наведвальнікі   = больш за 35 тыс. (1939—1941)
 |фонд            = 830 адзінак (на 1941 год)
 |агульная плошча   =
 |выставачная плошча=
 |плошча запаснікаў =
 |дырэктар        = [[Пётр Абросімаў]] (1939)&lt;br&gt;[[Любоў Эстрына]] (1939—1941)
 |праезд          = 
 |адкрыты         = 
 |білет           = 
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Маста́цкая галерэ́я імя́ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэ́на''' — былая [[музей|музейная ўстанова]] ў [[Віцебск]]у, якая існавала ў 1939—1941 гадах. Была прысвечана творчасці мастака і педагога, аднаго з заснавальнікаў айчыннай школы жывапісу [[Юрый Майсеевіч Пэн|Юрыя Майсеевіча Пэна]] (1854—1937), а таксама захоўвала творы іншых мастакоў.

== Гісторыя стварэння і дзейнасць ==
Праз два гады пасля смерці майстра, у чэрвені 1939 года, у Віцебску адкрылася карцінная галерэя, названая яго імем. Экспазіцыя размясцілася ў былой кватэры мастака на [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай вуліцы]] (цяпер [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]) ў доме №&amp;nbsp;1/2. Першым дырэктарам установы стаў [[Пётр Абросімаў]], вядомы ў будучыні дыпламат і намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Праз паўгода яго на пасадзе змяніла [[Любоў Эстрына|Любоў (Люба) Эстрына]]. Пасаду навуковага супрацоўніка з 16 жніўня 1939 года займала [[Яўгенія Сумнік]], былая выкладчыца мастацкага тэхнікума{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

Згодна з актам ад 29—31 мая 1939 года, у галерэю было перададзена 793 творы, якія да гэтага захоўваліся ў мясцовым [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|гістарычным музеі]]. Аднак насупраць чатырох работ былі зроблены адзнакі аб тым, што яны раней не былі прыняты самім музеем, таму фактычна ў галерэю паступіла 789 твораў. Паводле спісаў Я.&amp;nbsp;Сумнік, складзеных у 1940 годзе, у публічнай экспазіцыі галерэі знаходзілася 119 работ, а 707 палотнаў размяшчаліся ў запасніку (усяго 826 твораў). Артыкул у газеце «[[Советская Белоруссия]]» ад 2 сакавіка 1941 года сведчыў, што напярэдадні вайны ў галерэі захоўвалася ўжо 830 работ. Экспазіцыя карысталася вялікай папулярнасцю: у перадваенныя гады яе агледзела звыш 35 тысяч наведвальнікаў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

10 чэрвеня 1941 года ў памяшканні галерэі адкрылася перасоўная выстаўка, на якой, акрамя твораў Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, былі прадстаўлены работы мінскіх мастакоў [[Л. Альпяровіч|Л. Альпяровіча]] і [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

== Эвакуацыя калекцыі ==
Дзейнасць галерэі была перапынена [[Вялікая Айчынная вайна|нападам Германіі на СССР]]. У першых чыслах ліпеня 1941 года дырэктар [[Л. Эстрына|Л.&amp;nbsp;Эстрына]] і навуковы супрацоўнік [[Я. Сумнік|Я.&amp;nbsp;Сумнік]] разам з іншымі работнікамі дэманціравалі экспазіцыю, спакавалі карціны ў драўляныя скрыні і даставілі іх на чыгуначную станцыю. Некаторыя палотны былі зняты з падрамнікаў і скручаны ў рулоны. [[Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|Эвакуацыя]] калекцыі ажыццяўлялася ў адным вагоне разам з фондамі [[Віцебскі абласны гістарычны музей|Віцебскага абласнога гістарычнага музея]], якія суправаджала навуковы супрацоўнік А.&amp;nbsp;Саламонік{{sfn|Багачоў|2023|с=31}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=28}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}.

Пад [[Невель (горад)|Невелем]] эшалон трапіў пад бамбардзіроўку, аднак вагон з каштоўнасцямі не пацярпеў. Пасля доўгага шляху праз [[Куйбышаў (горад)|Куйбышаў]] віцебская галерэя апынулася ў [[Саратаў|Саратаве]], куды карціны прыбылі 6 верасня 1941 года. Там творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Л.&amp;nbsp;Альпяровіча і Я.&amp;nbsp;Кругера былі здадзены на часовае захоўванне ў [[Саратаўскі дзяржаўны мастацкі музей імя А. М. Радзішчава]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29, 31}}. Згодна з актам ад 29 верасня 1941 года, у саратаўскі музей паступіла 200 работ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 13 работ Я.&amp;nbsp;Кругера, 28 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча (усяго 241 мастацкі твор), а таксама 2 дываны з беларускім арнаментам і скрутак архіўных дакументаў{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}. Сярод выратаваных палотнаў былі такія вядомыя творы Пэна, як «Развод», «Гадзіншчык», «Ліст у Амерыку», «Рогат смерці», а таксама партрэты [[Марк Захаравіч Шагал|М. Шагала]], [[В. Меклер|В. Меклера]], [[І. Туржанскі|І. Туржанскага]], [[М. Левашова|М. Левашовай]]{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}.

== Лёс пакінутай спадчыны ==
У выніку паспешлівай эвакуацыі ў акупаваным Віцебску засталося звыш 600 [[Карціна|карцін]], [[Эцюд|эцюдаў]], [[Эскіз|эскізаў]] і графічных работ. Сярод іх былі не толькі палотны [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], але і творы [[М. Шагал|М. Шагала]], [[Л. Шульман|Л. Шульмана]], [[Ю. Вінаградаў|Ю. Вінаградава]], [[Ю. Клевер|Ю. Клевера]] і іншых мастакоў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

У гістарыяграфіі доўгі час існавала версія, што пакінутыя карціны загінулі ў ліпені 1941 года падчас пажару ці бамбардзіровак. У прыватнасці, краязнаўцы [[М. Рыўкін]] і [[А. Шульман]] сцвярджалі: «Астатнія экспанаты галерэі, як можна судзіць па словах відавочцы, загінулі яшчэ да ўступлення немцаў у Віцебск... Згарэў і дом на рагу вуліц [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай]], у якім жыў Ю. Пэн»{{sfn|Багачоў|2023|с=29—30}}. 

Аднак даследчык [[І. Багачоў|І.&amp;nbsp;Багачоў]] на аснове архіўных дакументаў абверг гэты міф: будынак галерэі (дом №&amp;nbsp;1/2) і суседнія дамы не пацярпелі ад суцэльнага пажару летам 1941 года. Згодна з актам ад 21 кастрычніка 1941 года, маёмасць у «доме Пэна» знаходзілася ў здавальняючым стане і была прыстасавана акупацыйнымі ўладамі пад [[кафэ]]. Будынак быў разбураны значна пазней, падчас адступлення фашысцкіх войск у 1944 годзе{{sfn|Багачоў|2023|с=30}}.

Найбольш імавернай версіяй знікнення 600 палотнаў з'яўляецца іх [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|мэтанакіраваны захоп і вываз нямецкімі акупантамі]]. Вываз музейнай маёмасці сістэматычна ажыццяўляўся прадстаўнікамі [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=30}}{{sfn|Геніна|2022|с=6}}. Дырэктар [[Мінскі краязнаўчы музей|Мінскага краязнаўчага музея]] ў гады акупацыі [[А. А. Шукелойць|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шукелойць]] сведчыў, што атрымаў загад падрыхтаваць да вывазу ўсе работы яўрэйскага паходжання. Паводле яго слоў, карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Я.&amp;nbsp;Кругера, [[С. Юдовін|С. Юдовіна]] і М.&amp;nbsp;Шагала былі ўключаны ў спецыяльныя спісы і павінны былі быць накіраваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе нацысты планавалі стварэнне спецыяльнага музея яўрэйскай культуры (у [[Інстытут для вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытуце гебраістыкі]]){{sfn|Багачоў|2023|с=35}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=31}}.

== Рээвакуацыя і сучасны стан ==
[[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|Працэс вяртання выратаванай часткі калекцыі]] з [[Саратаў|Саратава]] ў Беларусь праходзіў у некалькі этапаў і не аднамомантна. Напрыканцы 1943 года супрацоўніца [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] адабрала ў Саратаве 37 палотнаў (19 работ [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 14 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] і 4 работы [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]]) і разам з рэстаўратарам саратаўскага музея [[І. Васільеў|І. Васільевым]] даставіла іх у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўную Траццякоўскую галерэю]] ў [[Масква|Маскве]] для юбілейнай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР. Пазней гэтыя работы былі перададзены ў [[Мінск]]{{sfn|Багачоў|2023|с=32}}.

У маі 1946 года начальнік Віцебскага абласнога аддзела мастацтваў [[Самсон Мендалевіч Хазан|Самсон Хазан]] атрымаў даверанасць на вяртанне астатняй часткі калекцыі. Згодна з вопісам, ён прыняў з саратаўскага музея 195 твораў жывапісу, сярод якіх былі 173 карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 12 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча, 9 карцін Я.&amp;nbsp;Кругера і 1 работа невядомага аўтара, а таксама 2 [[Дыван|дываны]]. Доўгі час яны ляжалі нераспакаванымі ў віцебскім [[Дом народнай творчасці (Віцебск)|Доме народнай творчасці]]. У 1947 годзе гэтыя экспанаты былі перададзены ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]] у Мінску{{sfn|Багачоў|2023|с=32—33}}.

У першыя пасляваенныя гады віцебскія ўлады мелі намер аднавіць галерэю імя Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна ў родным горадзе мастака і нават запытвалі на гэта фінансаванне з рэспубліканскага бюджэту (111 тысяч рублёў у 1947 годзе), аднак ідэя не была рэалізавана. Доўгі час выратаваныя палотны знаходзіліся ў запасніках [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]], і толькі з 1960 года іх пачалі паступова перадаваць у [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]]. Сёння ў дзяржаўных музеях Беларусі захоўваецца 224 мастацкія творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, з якіх 183 прадстаўлены ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]]{{sfn|Багачоў|2023|с=36}}. Лёс астатніх 600 выкрадзеных карцін дагэтуль застаецца невядомым.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[І. Багачоў|Богачёв И. Н.]]|загаловак=К вопросу о судьбе картинной галереи имени Ю.М. Пэна|выданне=Искусство и культура|тып=часопіс|год=2023|нумар=4(52)|старонкі=28–36|ref=Багачоў}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|год=2004|старонак=218|isbn=985-6372-34-8|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужаловский А. А.]]|загаловак=Белорусские музеи в период Великой Отечественной войны|выданне=Вопросы музеологии|тып=часопіс|год=2018|том=9|нумар=1|старонкі=27–38|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Ю. А. Геніна|Генина Ю. А.]]|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Исторические науки|тып=часопіс|год=2022|нумар=9|старонкі=2–10|ref=Геніна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:1939 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>pp51cuq35k4jt6vs3c4g33yxm7l26ip</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129328</id>
      <parentid>5129326</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T14:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5129328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17942" sha1="kcf8ofdt5zczpbv1di0k4casxhr8zn2" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      =
 |профіль         = [[Мастацкі музей]]
 |заснаваны       = 
 |дата адкрыцця   = чэрвень 1939
 |дата закрыцця   = 1941
 |падпарадкаваны  = 
 |месцазнаходжанне= {{Сцягафікацыя|БССР}}&lt;br&gt;[[Віцебск]], вул. Гогалеўская, д. 1/2
 |наведвальнікі   = больш за 35 тыс. (1939—1941)
 |фонд            = 830 адзінак (на 1941 год)
 |агульная плошча   =
 |выставачная плошча=
 |плошча запаснікаў =
 |дырэктар        = [[Пётр Абросімаў]] (1939)&lt;br&gt;[[Любоў Эстрына]] (1939—1941)
 |праезд          = 
 |адкрыты         = 
 |білет           = 
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Маста́цкая галерэ́я імя́ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэ́на''' — былая [[музей|музейная ўстанова]] ў [[Віцебск]]у, якая існавала ў 1939—1941 гадах. Была прысвечана творчасці мастака і педагога, аднаго з заснавальнікаў айчыннай школы жывапісу [[Юрый Майсеевіч Пэн|Юрыя Майсеевіча Пэна]] (1854—1937), а таксама захоўвала творы іншых мастакоў.

== Гісторыя стварэння і дзейнасць ==
Праз два гады пасля смерці майстра, у чэрвені 1939 года, у Віцебску адкрылася карцінная галерэя, названая яго імем. Экспазіцыя размясцілася ў былой кватэры мастака на [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай вуліцы]] (цяпер [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]) ў доме №&amp;nbsp;1/2. Першым дырэктарам установы стаў [[Пётр Абросімаў]], вядомы ў будучыні дыпламат і намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Праз паўгода яго на пасадзе змяніла [[Любоў Эстрына|Любоў (Люба) Эстрына]]. Пасаду навуковага супрацоўніка з 16 жніўня 1939 года займала [[Яўгенія Сумнік]], былая выкладчыца мастацкага тэхнікума{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

Згодна з актам ад 29—31 мая 1939 года, у галерэю было перададзена 793 творы, якія да гэтага захоўваліся ў мясцовым [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|гістарычным музеі]]. Аднак насупраць чатырох работ былі зроблены адзнакі аб тым, што яны раней не былі прыняты самім музеем, таму фактычна ў галерэю паступіла 789 твораў. Паводле спісаў Я.&amp;nbsp;Сумнік, складзеных у 1940 годзе, у публічнай экспазіцыі галерэі знаходзілася 119 работ, а 707 палотнаў размяшчаліся ў запасніку (усяго 826 твораў). Артыкул у газеце «[[Советская Белоруссия]]» ад 2 сакавіка 1941 года сведчыў, што напярэдадні вайны ў галерэі захоўвалася ўжо 830 работ. Экспазіцыя карысталася вялікай папулярнасцю: у перадваенныя гады яе агледзела звыш 35 тысяч наведвальнікаў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

10 чэрвеня 1941 года ў памяшканні галерэі адкрылася перасоўная выстаўка, на якой, акрамя твораў Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, былі прадстаўлены работы мінскіх мастакоў [[Л. Альпяровіч|Л. Альпяровіча]] і [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

== Эвакуацыя калекцыі ==
Дзейнасць галерэі была перапынена [[Вялікая Айчынная вайна|нападам Германіі на СССР]]. У першых чыслах ліпеня 1941 года дырэктар [[Л. Эстрына|Л.&amp;nbsp;Эстрына]] і навуковы супрацоўнік [[Я. Сумнік|Я.&amp;nbsp;Сумнік]] разам з іншымі работнікамі дэманціравалі экспазіцыю, спакавалі карціны ў драўляныя скрыні і даставілі іх на чыгуначную станцыю. Некаторыя палотны былі зняты з падрамнікаў і скручаны ў рулоны. [[Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|Эвакуацыя]] калекцыі ажыццяўлялася ў адным вагоне разам з фондамі [[Віцебскі абласны гістарычны музей|Віцебскага абласнога гістарычнага музея]], якія суправаджала навуковы супрацоўнік А.&amp;nbsp;Саламонік{{sfn|Багачоў|2023|с=31}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=28}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}.

Пад [[Невель (горад)|Невелем]] эшалон трапіў пад бамбардзіроўку, аднак вагон з каштоўнасцямі не пацярпеў. Пасля доўгага шляху праз [[Куйбышаў (горад)|Куйбышаў]] віцебская галерэя апынулася ў [[Саратаў|Саратаве]], куды карціны прыбылі 6 верасня 1941 года. Там творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Л.&amp;nbsp;Альпяровіча і Я.&amp;nbsp;Кругера былі здадзены на часовае захоўванне ў [[Саратаўскі дзяржаўны мастацкі музей імя А. М. Радзішчава]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29, 31}}. Згодна з актам ад 29 верасня 1941 года, у саратаўскі музей паступіла 200 работ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 13 работ Я.&amp;nbsp;Кругера, 28 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча (усяго 241 мастацкі твор), а таксама 2 дываны з беларускім арнаментам і скрутак архіўных дакументаў{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}. Сярод выратаваных палотнаў былі такія вядомыя творы Пэна, як «Развод», «Гадзіншчык», «Ліст у Амерыку», «Рогат смерці», а таксама партрэты [[Марк Захаравіч Шагал|М. Шагала]], [[В. Меклер|В. Меклера]], [[І. Туржанскі|І. Туржанскага]], [[М. Левашова|М. Левашовай]]{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}.

== Лёс пакінутай спадчыны ==
У выніку паспешлівай эвакуацыі ў акупаваным Віцебску засталося звыш 600 [[Карціна|карцін]], [[Эцюд|эцюдаў]], [[Эскіз|эскізаў]] і графічных работ. Сярод іх былі не толькі палотны [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], але і творы [[М. Шагал|М. Шагала]], [[Л. Шульман|Л. Шульмана]], [[Ю. Вінаградаў|Ю. Вінаградава]], [[Ю. Клевер|Ю. Клевера]] і іншых мастакоў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

У гістарыяграфіі доўгі час існавала версія, што пакінутыя карціны загінулі ў ліпені 1941 года падчас пажару ці бамбардзіровак. У прыватнасці, краязнаўцы [[М. Рыўкін]] і [[А. Шульман]] сцвярджалі: «Астатнія экспанаты галерэі, як можна судзіць па словах відавочцы, загінулі яшчэ да ўступлення немцаў у Віцебск... Згарэў і дом на рагу вуліц [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай]], у якім жыў Ю. Пэн»{{sfn|Багачоў|2023|с=29—30}}. 

Аднак даследчык [[Ігар Мікалаевіч Багачоў|І.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Багачоў]] на аснове архіўных дакументаў абверг гэты міф: будынак галерэі (дом №&amp;nbsp;1/2) і суседнія дамы не пацярпелі ад суцэльнага пажару летам 1941 года. Згодна з актам ад 21 кастрычніка 1941 года, маёмасць у «доме Пэна» знаходзілася ў здавальняючым стане і была прыстасавана акупацыйнымі ўладамі пад [[кафэ]]. Будынак быў разбураны значна пазней, падчас адступлення фашысцкіх войск у 1944 годзе{{sfn|Багачоў|2023|с=30}}.

Найбольш імавернай версіяй знікнення 600 палотнаў з'яўляецца іх [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|мэтанакіраваны захоп і вываз нямецкімі акупантамі]]. Вываз музейнай маёмасці сістэматычна ажыццяўляўся прадстаўнікамі [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=30}}{{sfn|Геніна|2022|с=6}}. Дырэктар [[Мінскі краязнаўчы музей|Мінскага краязнаўчага музея]] ў гады акупацыі [[А. А. Шукелойць|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шукелойць]] сведчыў, што атрымаў загад падрыхтаваць да вывазу ўсе работы яўрэйскага паходжання. Паводле яго слоў, карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Я.&amp;nbsp;Кругера, [[С. Юдовін|С. Юдовіна]] і М.&amp;nbsp;Шагала былі ўключаны ў спецыяльныя спісы і павінны былі быць накіраваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе нацысты планавалі стварэнне спецыяльнага музея яўрэйскай культуры (у [[Інстытут для вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытуце гебраістыкі]]){{sfn|Багачоў|2023|с=35}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=31}}.

== Рээвакуацыя і сучасны стан ==
[[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|Працэс вяртання выратаванай часткі калекцыі]] з [[Саратаў|Саратава]] ў Беларусь праходзіў у некалькі этапаў і не аднамомантна. Напрыканцы 1943 года супрацоўніца [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] адабрала ў Саратаве 37 палотнаў (19 работ [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 14 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] і 4 работы [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]]) і разам з рэстаўратарам саратаўскага музея [[І. Васільеў|І. Васільевым]] даставіла іх у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўную Траццякоўскую галерэю]] ў [[Масква|Маскве]] для юбілейнай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР. Пазней гэтыя работы былі перададзены ў [[Мінск]]{{sfn|Багачоў|2023|с=32}}.

У маі 1946 года начальнік Віцебскага абласнога аддзела мастацтваў [[Самсон Мендалевіч Хазан|Самсон Хазан]] атрымаў даверанасць на вяртанне астатняй часткі калекцыі. Згодна з вопісам, ён прыняў з саратаўскага музея 195 твораў жывапісу, сярод якіх былі 173 карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 12 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча, 9 карцін Я.&amp;nbsp;Кругера і 1 работа невядомага аўтара, а таксама 2 [[Дыван|дываны]]. Доўгі час яны ляжалі нераспакаванымі ў віцебскім [[Дом народнай творчасці (Віцебск)|Доме народнай творчасці]]. У 1947 годзе гэтыя экспанаты былі перададзены ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]] у Мінску{{sfn|Багачоў|2023|с=32—33}}.

У першыя пасляваенныя гады віцебскія ўлады мелі намер аднавіць галерэю імя Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна ў родным горадзе мастака і нават запытвалі на гэта фінансаванне з рэспубліканскага бюджэту (111 тысяч рублёў у 1947 годзе), аднак ідэя не была рэалізавана. Доўгі час выратаваныя палотны знаходзіліся ў запасніках [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]], і толькі з 1960 года іх пачалі паступова перадаваць у [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]]. Сёння ў дзяржаўных музеях Беларусі захоўваецца 224 мастацкія творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, з якіх 183 прадстаўлены ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]]{{sfn|Багачоў|2023|с=36}}. Лёс астатніх 600 выкрадзеных карцін дагэтуль застаецца невядомым.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Ігар Мікалаевіч Багачоў|Богачёв И. Н.]]|загаловак=К вопросу о судьбе картинной галереи имени Ю.М. Пэна|выданне=Искусство и культура|тып=часопіс|год=2023|нумар=4(52)|старонкі=28–36|ref=Багачоў}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|год=2004|старонак=218|isbn=985-6372-34-8|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужаловский А. А.]]|загаловак=Белорусские музеи в период Великой Отечественной войны|выданне=Вопросы музеологии|тып=часопіс|год=2018|том=9|нумар=1|старонкі=27–38|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Ю. А. Геніна|Генина Ю. А.]]|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Исторические науки|тып=часопіс|год=2022|нумар=9|старонкі=2–10|ref=Геніна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:1939 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>kcf8ofdt5zczpbv1di0k4casxhr8zn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129534</id>
      <parentid>5129328</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:51:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <origin>5129534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23814" sha1="d2qer9ctjobf4mmbaphz5ykkfwicdan" xml:space="preserve">{{Музей
 |назва           = Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна
 |sort            = 
 |арыгінал        = 
 |выява           = 
 |памер           = 
 |подпіс          = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |region          = 
 |CoordScale      =
 |профіль         = [[Мастацкі музей]]
 |заснаваны       = 
 |дата адкрыцця   = чэрвень 1939
 |дата закрыцця   = 1941
 |падпарадкаваны  = 
 |месцазнаходжанне= {{Сцягафікацыя|БССР}}&lt;br&gt;[[Віцебск]], вул. Гогалеўская, д. 1/2
 |наведвальнікі   = больш за 35 тыс. (1939—1941)
 |фонд            = 830 адзінак (на 1941 год)
 |агульная плошча   =
 |выставачная плошча=
 |плошча запаснікаў =
 |дырэктар        = [[Пётр Абросімаў]] (1939)&lt;br&gt;[[Любоў Эстрына]] (1939—1941)
 |праезд          = 
 |адкрыты         = 
 |білет           = 
 |спасылка        = 
 |Commons         = 
}}

'''Маста́цкая галерэ́я імя́ Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэ́на''' — былая [[Музей|музейная ўстанова]] ў [[Віцебск]]у, якая існавала ў 1939—1941 гадах{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}. Была прысвечана творчасці [[Мастак|мастака]] і [[Педагогіка|педагога]], аднаго з заснавальнікаў айчыннай школы [[Жывапіс|жывапісу]] [[Юрый Майсеевіч Пэн|Юрыя Майсеевіча Пэна]] (1854—1937), а таксама захоўвала творы іншых мастакоў&lt;ref name=&quot;sb2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/po-sledam-vdokhnoveniya-pena.html|title=По следам вдохновения Пэна|author=Вольга Давыдава|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=12 жніўня 2021|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя стварэння і дзейнасць ==
Праз два гады пасля смерці майстра, у чэрвені 1939 года, у Віцебску адкрылася карцінная галерэя, названая яго імем. Экспазіцыя размясцілася ў былой кватэры мастака на [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай вуліцы]] (цяпер [[Вуліца Леніна (Віцебск)|вуліца Леніна]]) ў доме №&amp;nbsp;1/2. Першым дырэктарам установы стаў [[Пётр Абросімаў]], вядомы ў будучыні дыпламат і намеснік старшыні [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]]. Праз паўгода яго на пасадзе змяніла [[Любоў Эстрына|Любоў (Люба) Эстрына]]. Пасаду навуковага супрацоўніка з 16 жніўня 1939 года займала [[Яўгенія Сумнік]], былая выкладчыца мастацкага тэхнікума{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

Згодна з актам ад 29—31 мая 1939 года, які захаваўся ў [[Дзяржаўны архіў Віцебскай вобласці|Дзяржаўным архіве Віцебскай вобласці]], у галерэю было перададзена 793 творы, якія да гэтага захоўваліся ў мясцовым [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей|гістарычным музеі]]&lt;ref name=&quot;sb2021&quot; /&gt;{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}. Аднак насупраць чатырох работ былі зроблены адзнакі аб тым, што яны раней не былі прыняты самім музеем, таму фактычна ў галерэю паступіла 789 твораў. Паводле спісаў Я.&amp;nbsp;Сумнік, складзеных у 1940 годзе, у публічнай экспазіцыі галерэі знаходзілася 119 работ (у тым ліку палотны «Развод», «Гадзіншчык», «Дзяўчына з брошкай», «Сват», «Булачнік-хлебапёк», «Апошняя субота», «Швачка» і іншыя&lt;ref name=&quot;sb2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/vernut-nelzya-poteryat.html|title=Вернуть нельзя потерять|author=Вольга Давыдава|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=29 снежня 2022|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;), а 707 палотнаў размяшчаліся ў запасніку (усяго 826 твораў). Артыкул у газеце «[[Советская Белоруссия]]» ад 2 сакавіка 1941 года сведчыў, што напярэдадні вайны ў галерэі захоўвалася ўжо 830 работ. Экспазіцыя карысталася вялікай папулярнасцю: у перадваенныя гады яе агледзела звыш 35 тысяч наведвальнікаў{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

10 чэрвеня 1941 года ў памяшканні галерэі адкрылася перасоўная выстаўка, на якой, акрамя твораў Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, былі прадстаўлены работы мінскіх мастакоў [[Л. Альпяровіч|Л. Альпяровіча]] і [[Янкель Мордухавіч Кругер|Я. Кругера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

== Эвакуацыя калекцыі ==
Дзейнасць галерэі была перапынена [[Вялікая Айчынная вайна|нападам Германіі на СССР]]. У першых чыслах ліпеня 1941 года дырэктар [[Л. Эстрына|Л.&amp;nbsp;Эстрына]] і навуковы супрацоўнік [[Я. Сумнік|Я.&amp;nbsp;Сумнік]] разам з іншымі работнікамі дэманціравалі экспазіцыю, спакавалі карціны ў драўляныя скрыні і даставілі іх на чыгуначную станцыю. Некаторыя палотны былі зняты з падрамнікаў і скручаны ў рулоны. [[Эвакуацыя ў СССР у час Вялікай Айчыннай вайны|Эвакуацыя]] калекцыі ажыццяўлялася ў адным вагоне разам з фондамі [[Віцебскі абласны гістарычны музей|Віцебскага абласнога гістарычнага музея]], якія суправаджала навуковы супрацоўнік [[А. Саламонік|А.&amp;nbsp;Саламонік]]{{sfn|Багачоў|2023|с=31}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=28}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=8}}.

Пад [[Невель (горад)|Невелем]] эшалон трапіў пад бамбардзіроўку, аднак вагон з каштоўнасцямі не пацярпеў. Пасля доўгага шляху праз [[Куйбышаў (горад)|Куйбышаў]] віцебская галерэя апынулася ў [[Саратаў|Саратаве]], куды карціны прыбылі 6 верасня 1941 года. Там творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Л.&amp;nbsp;Альпяровіча і Я.&amp;nbsp;Кругера былі здадзены на часовае захоўванне ў [[Саратаўскі дзяржаўны мастацкі музей імя А. М. Радзішчава]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29, 31}} і размешчаны ў [[Бамбасховішча|бамбасховішчы]]&lt;ref name=&quot;sb2021&quot; /&gt;.

Значную ролю ў зберажэнні калекцыі адыграла будучая дырэктарка [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]] [[Алена Васільеўна Аладава|Алена Аладава]], якая эвакуіравалася ў Саратаў з Мінска&lt;ref name=&quot;sb2021&quot; /&gt;. На новым месцы ёй прапанавалі пасады намесніка дырэктара па навуцы і галоўнага захавальніка ў музеі імя А. М. Радзішчава, дзе яна ўсяляк спрыяла захаванню віцебскіх палотнаў&lt;ref name=&quot;sb2021&quot; /&gt;.

Згодна з дакладной запіскай А.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Аладавай сакратару [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Беларусі|ЦК КП(б)Б]] па прапагандзе ад 15 лістапада 1943 года і актам прыёму ад 29 верасня 1941 года, у саратаўскі музей паступіла 200 работ [[Ю. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 13 работ [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]], 28 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] (усяго 241 мастацкі твор, хоць па фактычным падліку нумароў іх было 240), а таксама 2 [[Дыван|дываны]] з [[Беларускі арнамент|беларускім арнаментам]] і скрутак архіўных дакументаў&lt;ref name=&quot;sb2023&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/tainstvennaya-nezabudka.html|title=Таинственная «Незабудка»|author=Вольга Давыдава|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=3 чэрвеня 2023|lang=ru|accessdate=10 ліпеня 2024}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}. Сярод выратаваных палотнаў былі такія вядомыя творы Пэна, як «Развод», «[[Гадзіншчык (карціна)|Гадзіншчык]]», «Ліст у Амерыку», «Рогат смерці», дзве карціны пад назвай «[[Дзяўчына з незабудкамі (карціна)|Дзяўчына з незабудкамі]]» (ці «Дзяўчына з браткамі»), а таксама партрэты [[Марк Захаравіч Шагал|М. Шагала]], [[В. Меклер|В. Меклера]], [[І. Туржанскі|І. Туржанскага]], [[М. Левашова|М. Левашовай]]&lt;ref name=&quot;sb2023&quot; /&gt;{{sfn|Багачоў|2023|с=34}}.

== Лёс пакінутай спадчыны ==
У выніку паспешлівай эвакуацыі ў акупаваным Віцебску засталося звыш 600 [[Карціна|карцін]], [[Эцюд|эцюдаў]], [[Эскіз|эскізаў]] і [[Графічная работа|графічных работ]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}. Сярод іх былі не толькі палотны [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]] (у тым ліку каля 30 палотнаў у жанры «[[Ню (жанр)|ню]]», карціны «Пасля забастоўкі ў 1905 годзе», «Завод Метпрам», «Сястра міласэрнасці», «Жанчына ля лесвіцы», «Дворнік выганяе жабрачку», «Адам і Ева», невядомы другі партрэт М. Шагала памерам 69x49 см і іншыя&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt;), але і акварэльны партрэт самога Пэна пэндзля М. Шагала&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt;, а таксама творы [[Л. Шульман|Л. Шульмана]], [[Ю. Вінаградаў|Ю. Вінаградава]], [[Ю. Клевер|Ю. Клевера]]{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}, Ладзіна&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt; і іншых мастакоў&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt;{{sfn|Багачоў|2023|с=29}}.

У гістарыяграфіі доўгі час існавала версія, што пакінутыя карціны загінулі ў ліпені 1941 года падчас пажару ці бамбардзіровак. У прыватнасці, краязнаўцы [[М. Рыўкін]] і [[А. Шульман]] сцвярджалі: «Астатнія экспанаты галерэі, як можна судзіць па словах відавочцы, загінулі яшчэ да ўступлення немцаў у Віцебск... Згарэў і дом на рагу вуліц [[Замкавая вуліца (Віцебск)|Замкавай]] і [[Гогалеўская вуліца (Віцебск)|Гогалеўскай]], у якім жыў Ю. Пэн»{{sfn|Багачоў|2023|с=29—30}}. 

Аднак даследчык [[Ігар Мікалаевіч Багачоў|І.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Багачоў]] на аснове архіўных дакументаў абверг гэты міф: будынак галерэі (дом №&amp;nbsp;1/2) і суседнія дамы не пацярпелі ад суцэльнага пажару летам 1941 года. Згодна з актам ад 21 кастрычніка 1941 года, маёмасць у «доме Пэна» знаходзілася ў здавальняючым стане і была прыстасавана акупацыйнымі ўладамі пад [[кафэ]]. Будынак быў разбураны значна пазней, падчас адступлення фашысцкіх войск у 1944 годзе{{sfn|Багачоў|2023|с=30}}.

Найбольш імавернай версіяй знікнення 600 палотнаў з'яўляецца іх [[Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі падчас Другой сусветнай вайны|мэтанакіраваны захоп і вываз нямецкімі акупантамі]]. Вываз музейнай маёмасці сістэматычна ажыццяўляўся прадстаўнікамі [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба рэйхсляйтара Розенберга]]{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=30}}{{sfn|Геніна|2022|с=6}}. Дырэктар [[Мінскі краязнаўчы музей|Мінскага краязнаўчага музея]] ў гады акупацыі [[А. А. Шукелойць|А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Шукелойць]] сведчыў, што атрымаў загад падрыхтаваць да вывазу ўсе работы яўрэйскага паходжання. Паводле яго слоў, карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, Я.&amp;nbsp;Кругера, [[С. Юдовін|С. Юдовіна]] і М.&amp;nbsp;Шагала былі ўключаны ў спецыяльныя спісы і павінны былі быць накіраваны ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]], дзе нацысты планавалі стварэнне спецыяльнага музея яўрэйскай культуры (у [[Інстытут для вывучэння яўрэйскага пытання|Інстытуце гебраістыкі]]){{sfn|Багачоў|2023|с=35}}{{sfn|Гужалоўскі|2018|с=31}}.

Існуе таксама асобная легенда, агучаная І. Малевічам, згодна з якой за мастацкімі архівамі [[Віцебскае народнае мастацкае вучылішча|Віцебскай школы]] (імаверна ўключаючы творы К. Малевіча і Ю. Пэна) прылятаў спецыяльны нямецкі атрад з тайнай арганізацыі «[[Анэнэрбэ]]», аднак яна не мае дакладнага дакументальнага пацверджання&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt;.

== Рээвакуацыя і сучасны стан ==
[[Рэстытуцыя культурнай спадчыны Беларусі|Працэс вяртання выратаванай часткі калекцыі]] з [[Саратаў|Саратава]] ў Беларусь праходзіў у некалькі этапаў і не аднамомантна. Напрыканцы 1943 года супрацоўніца [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]] [[Алена Васілеўна Аладава|Алена Аладава]] адабрала ў Саратаве 37 палотнаў (19 работ [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]], 14 работ [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] і 4 работы [[Я. Кругер|Я.&amp;nbsp;Кругера]]) і разам з рэстаўратарам саратаўскага музея [[І. Васільеў|І. Васільевым]] даставіла іх у [[Дзяржаўная Траццякоўская галерэя|Дзяржаўную Траццякоўскую галерэю]] ў [[Масква|Маскве]] для юбілейнай выстаўкі, прысвечанай 25-годдзю БССР. Пазней гэтыя работы былі перададзены ў [[Мінск]]{{sfn|Багачоў|2023|с=32}}.

Другі этап адбыўся ў маі 1946 года, калі начальнік Віцебскага абласнога аддзела мастацтваў [[Самсон Мендалевіч Хазан|Самсон Хазан]] атрымаў даверанасць на вяртанне астатняй часткі калекцыі. Згодна з вопісам, ён прыняў з саратаўскага музея 195 твораў жывапісу, сярод якіх былі 173 карціны Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, 12 работ Л.&amp;nbsp;Альпяровіча, 9 карцін Я.&amp;nbsp;Кругера і 1 работа невядомага аўтара, а таксама 2 [[Дыван|дываны]]. Доўгі час яны ляжалі нераспакаванымі ў віцебскім [[Дом народнай творчасці (Віцебск)|Доме народнай творчасці]]. У 1947 годзе гэтыя экспанаты былі перададзены ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]] у Мінску{{sfn|Багачоў|2023|с=32—33}}.

Трэці этап завяршыўся ў жніўні 1947 года, калі навуковая супрацоўніца музея імя А. М. Радзішчава П. Хасіна даставіла ў Маскву, а адтуль у Беларусь, яшчэ 7 забытых твораў: работы [[Ю. М. Пэн|Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна]] «Мужчына з парасонам» (карціна «Сват»), «Штукатур», «Шавец з газетай», «Партрэт Бетховена», і малюнкі [[Л. Альпяровіч|Л.&amp;nbsp;Альпяровіча]] «Краўчыха», «Аголены мужчына», «Дзяўчына»&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt;{{sfn|Багачоў|2023|с=33}}.

У першыя пасляваенныя гады віцебскія ўлады мелі намер аднавіць галерэю імя Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна ў родным горадзе мастака і нават запытвалі на гэта фінансаванне з рэспубліканскага бюджэту (111 тысяч рублёў у 1947 годзе), аднак ідэя не была рэалізавана. Доўгі час выратаваныя палотны знаходзіліся ў запасніках [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага мастацкага музея БССР]], і толькі з 1960 года іх пачалі паступова перадаваць у [[Віцебскі абласны краязнаўчы музей]]. Сёння ў дзяржаўных музеях Беларусі захоўваецца 224 мастацкія творы Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна, з якіх 183 прадстаўлены ў [[Віцебскі мастацкі музей|Віцебскім мастацкім музеі]]{{sfn|Багачоў|2023|с=36}}.

Лёс астатніх 600 выкрадзеных карцін дагэтуль застаецца невядомым&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt;. У маі 2022 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам культуры Рэспублікі Беларусь]] была створана спецыяльная рабочая група з ліку мастацтвазнаўцаў і архівістаў для вывучэння абставін знікнення ў гады вайны карцін беларускіх мастакоў і пошуку страчанай калекцыі Ю.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Пэна&lt;ref name=&quot;sb2022&quot; /&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=[[Ігар Мікалаевіч Багачоў|Богачёв И. Н.]]|загаловак=К вопросу о судьбе картинной галереи имени Ю.М. Пэна|выданне=Искусство и культура|тып=часопіс|год=2023|нумар=4(52)|старонкі=28–36|ref=Багачоў}}
* {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]]|загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.)|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|год=2004|старонак=218|isbn=985-6372-34-8|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужаловский А. А.]]|загаловак=Белорусские музеи в период Великой Отечественной войны|выданне=Вопросы музеологии|тып=часопіс|год=2018|том=9|нумар=1|старонкі=27–38|ref=Гужалоўскі}}
* {{артыкул|аўтар=[[Ю. А. Геніна|Генина Ю. А.]]|загаловак=Оперативный штаб рейхсляйтера Розенберга и его деятельность в отношении музейных, книжных и архивных фондов Беларуси (1941–1944 гг.)|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Исторические науки|тып=часопіс|год=2022|нумар=9|старонкі=2–10|ref=Геніна}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музеі Віцебска]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1939 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1941 годзе]]
[[Катэгорыя:Мастацкія музеі Беларусі]]
[[Катэгорыя:1939 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>d2qer9ctjobf4mmbaphz5ykkfwicdan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ю. М. Пэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806583</id>
    <redirect title="Ю. Пэн" />
    <revision>
      <id>5129315</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Ю. Пэн]]</comment>
      <origin>5129315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="p4b99o1vkm56zvu4x1s241v97hhec6d" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ю. Пэн]]</text>
      <sha1>p4b99o1vkm56zvu4x1s241v97hhec6d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мастацкая галерэя Ю. М. Пэна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806584</id>
    <redirect title="Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна" />
    <revision>
      <id>5129320</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:33:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна]]</comment>
      <origin>5129320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="knxgltr611h9g5sq8bmt50hgmmfr0vn" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мастацкая галерэя імя Ю. М. Пэна]]</text>
      <sha1>knxgltr611h9g5sq8bmt50hgmmfr0vn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пётр Абросімаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806585</id>
    <redirect title="Абросімаў" />
    <revision>
      <id>5129322</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Абросімаў]]</comment>
      <origin>5129322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="p2zd4sbr5q4ytabmc7wb29egjs6uu9e" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Абросімаў]]</text>
      <sha1>p2zd4sbr5q4ytabmc7wb29egjs6uu9e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А. А. Шукелойць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806586</id>
    <redirect title="Антон Антонавіч Шукелойць" />
    <revision>
      <id>5129325</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Антон Антонавіч Шукелойць]]</comment>
      <origin>5129325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="l7plchono7g9c0vxwhn1j4ir0ehlle8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Антон Антонавіч Шукелойць]]</text>
      <sha1>l7plchono7g9c0vxwhn1j4ir0ehlle8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Паветраныя судны, якія здзейснілі першы палёт у 1933 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>806587</id>
    <revision>
      <id>5129327</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:51:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Паветраныя судны, якія здзейснілі першы палёт у|1933|годзе}} [[Катэгорыя:Паветраныя судны паводле года першага палёту|1933]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе]]»</comment>
      <origin>5129327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="byj3b1p0damlgt5nrzvnpiur6jv4kuy" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Паветраныя судны, якія здзейснілі першы палёт у|1933|годзе}}
[[Катэгорыя:Паветраныя судны паводле года першага палёту|1933]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1933 годзе]]</text>
      <sha1>byj3b1p0damlgt5nrzvnpiur6jv4kuy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1835 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>806588</id>
    <revision>
      <id>5129329</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў|1835|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы‏‎ паводле гадоў заснавання|1835]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1835 годзе]]»</comment>
      <origin>5129329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="eoozze89j8prckoxu9lrui3v54uzedx" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў|1835|годзе}}
{{Commonscat}}
[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы‏‎ паводле гадоў заснавання|1835]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1835 годзе]]</text>
      <sha1>eoozze89j8prckoxu9lrui3v54uzedx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1822 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>806589</id>
    <revision>
      <id>5129330</id>
      <timestamp>2026-04-18T14:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў|1822|годзе}} {{Commonscat}} [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы‏‎ паводле гадоў заснавання|1822]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1822 годзе]]»</comment>
      <origin>5129330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="317" sha1="r7aa1g4r3jwalk75ocj6y43m11csfvm" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў|1822|годзе}}
{{Commonscat}}
[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы‏‎ паводле гадоў заснавання|1822]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1822 годзе]]</text>
      <sha1>r7aa1g4r3jwalk75ocj6y43m11csfvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дыскусія пра атамную энергію</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806590</id>
    <revision>
      <id>5129378</id>
      <timestamp>2026-04-18T20:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nucl...»</comment>
      <origin>5129378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7469" sha1="lw63stvmidqgad9w2yf0u75bmuxkr3v" xml:space="preserve">'''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse |date=20170201063241 }} and [https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html |date=20170409003059 }} and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?] {{Wayback|url=http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ |date=20100226150025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In July 2010 the nuclear power debate again played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html We’re Not Ready] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html |date=20161224194832 }}
[https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html Nuclear Energy: The Safety Issues] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html |date=20161224185928 }}&lt;/ref&gt; аб укараненні і выкарыстанні [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]] у мірных мэтах для вытворчасці [[электрычнасць|электраэнергіі]] з [[ядзернае паліва|ядзернага паліва]].
Прыхільнікі атамнай энергетыкі сцвярджаюць, што [[Ядзерная энергетыка|атам]] з’яўляецца крыніцай таннай і бяспечнай электраэнергіі. Заяўляецца, што атамная энергетыка, у адрозненне ад арганічнага паліва, практычна не прыводзіць да забруджвання паветра і, адпаведна, дазваляе скараціць выкіды ў атмасферу [[парніковыя газы|парніковых газаў]]. Акрамя таго, у якасці яшчэ адной перавагі ядзернай энергіі называюць магчымасць пераадолець такім чынам залежнасць ад імпартнага паліва і забяспечыць [[энергабяспека|энергетычную бяспеку]]&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aXb5iuqdZoD4&amp;refer=us U.S. Energy Legislation May Be `Renaissance' for Nuclear Power] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626182130/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103 |date=2009-06-26 }}.&lt;/ref&gt; Пры гэтым падкрэсліваецца, што пры выкарыстанні найноўшых тэхналогій і пераходзе на новыя ядзерныя рэактары рызыкі захоўвання радыеактыўных адходаў практычна мінімальныя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|author=Bernard Cohen|access-date=2009-12-09|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019182425/http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Антыядзерны рух|Праціўнікі]] ж ядзернай энергіі не падзяляюць меркаванне аб тым, што атамная энергія з’яўляецца бяспечным і ўстойлівым крыніцай энергіі, і заяўляюць, у сваю чаргу, што існаванне [[АЭС]] стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання радыеактыўных [[радыеактыўныя адходы|адходаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2016-12-09|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gierec&quot;&gt;Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007).&lt;/ref&gt;. Праціўнікі ядзернай энергетыкі таксама падкрэсліваюць, што ядзерныя рэактары ўяўляюць сабой надзвычай складаныя механізмы, у сувязі з чым нельга выключаць рызыку аварыі, сумным доказам чаму служыць мноства сур‚ёзных [[радыяцыйная аварыя|радыяцыйных аварый]]&lt;ref name=&quot;DoienpolMissing&quot;&gt;[https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1802 The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007]&lt;/ref&gt; Акрамя таго, калі ўлічыць усе стадыі выпрацоўкі атамнай энергіі ад здабычы ўрану да вываду ядзерных аб‚ектаў з эксплуатацыі, АЭС наўрад ці можна назваць таннай крыніцай энергіі&lt;ref&gt;{{артыкуо |загаловак=Nuclear energy: Assessing the emissions |выданне=[[Nature Climate Change|Nature Reports Climate Change]] |нумар=810 |doi=10.1038/climate.2008.99 |старонак=130 |мова=en |аўтар=Kleiner, Kurt |год=2008 |тып=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;markd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|title=Is nuclear energy a possible solution to global warming?|author=Mark Diesendorf|date=2007-07|access-date=2016-12-09|archive-date=2014-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212055041/http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]][[Катэгорыя:Спрэчкі]]</text>
      <sha1>lw63stvmidqgad9w2yf0u75bmuxkr3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129379</id>
      <parentid>5129378</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:42:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7470" sha1="r2ylz0kp7c2ag67z62vwaze2nho5h0n" xml:space="preserve">'''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse |date=20170201063241 }} and [https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html |date=20170409003059 }} and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?] {{Wayback|url=http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ |date=20100226150025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In July 2010 the nuclear power debate again played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html We’re Not Ready] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html |date=20161224194832 }}
[https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html Nuclear Energy: The Safety Issues] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html |date=20161224185928 }}&lt;/ref&gt; аб укараненні і выкарыстанні [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]] у мірных мэтах для вытворчасці [[электрычнасць|электраэнергіі]] з [[ядзернае паліва|ядзернага паліва]].

Прыхільнікі атамнай энергетыкі сцвярджаюць, што [[Ядзерная энергетыка|атам]] з’яўляецца крыніцай таннай і бяспечнай электраэнергіі. Заяўляецца, што атамная энергетыка, у адрозненне ад арганічнага паліва, практычна не прыводзіць да забруджвання паветра і, адпаведна, дазваляе скараціць выкіды ў атмасферу [[парніковыя газы|парніковых газаў]]. Акрамя таго, у якасці яшчэ адной перавагі ядзернай энергіі называюць магчымасць пераадолець такім чынам залежнасць ад імпартнага паліва і забяспечыць [[энергабяспека|энергетычную бяспеку]]&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aXb5iuqdZoD4&amp;refer=us U.S. Energy Legislation May Be `Renaissance' for Nuclear Power] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626182130/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103 |date=2009-06-26 }}.&lt;/ref&gt; Пры гэтым падкрэсліваецца, што пры выкарыстанні найноўшых тэхналогій і пераходзе на новыя ядзерныя рэактары рызыкі захоўвання радыеактыўных адходаў практычна мінімальныя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|author=Bernard Cohen|access-date=2009-12-09|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019182425/http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Антыядзерны рух|Праціўнікі]] ж ядзернай энергіі не падзяляюць меркаванне аб тым, што атамная энергія з’яўляецца бяспечным і ўстойлівым крыніцай энергіі, і заяўляюць, у сваю чаргу, што існаванне [[АЭС]] стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання радыеактыўных [[радыеактыўныя адходы|адходаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2016-12-09|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gierec&quot;&gt;Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007).&lt;/ref&gt;. Праціўнікі ядзернай энергетыкі таксама падкрэсліваюць, што ядзерныя рэактары ўяўляюць сабой надзвычай складаныя механізмы, у сувязі з чым нельга выключаць рызыку аварыі, сумным доказам чаму служыць мноства сур‚ёзных [[радыяцыйная аварыя|радыяцыйных аварый]]&lt;ref name=&quot;DoienpolMissing&quot;&gt;[https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1802 The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007]&lt;/ref&gt; Акрамя таго, калі ўлічыць усе стадыі выпрацоўкі атамнай энергіі ад здабычы ўрану да вываду ядзерных аб‚ектаў з эксплуатацыі, АЭС наўрад ці можна назваць таннай крыніцай энергіі&lt;ref&gt;{{артыкуо |загаловак=Nuclear energy: Assessing the emissions |выданне=[[Nature Climate Change|Nature Reports Climate Change]] |нумар=810 |doi=10.1038/climate.2008.99 |старонак=130 |мова=en |аўтар=Kleiner, Kurt |год=2008 |тып=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;markd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|title=Is nuclear energy a possible solution to global warming?|author=Mark Diesendorf|date=2007-07|access-date=2016-12-09|archive-date=2014-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212055041/http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]][[Катэгорыя:Спрэчкі]]</text>
      <sha1>r2ylz0kp7c2ag67z62vwaze2nho5h0n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129380</id>
      <parentid>5129379</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7470" sha1="senpco6p6x0g3jj0eqte50fgqmucixk" xml:space="preserve">'''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse |date=20170201063241 }} and [https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html |date=20170409003059 }} and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?] {{Wayback|url=http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ |date=20100226150025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In July 2010 the nuclear power debate again played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html We’re Not Ready] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html |date=20161224194832 }}
[https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html Nuclear Energy: The Safety Issues] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html |date=20161224185928 }}&lt;/ref&gt; аб укараненні і выкарыстанні [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]] у мірных мэтах для вытворчасці [[электрычнасць|электраэнергіі]] з [[ядзернае паліва|ядзернага паліва]].

Прыхільнікі атамнай энергетыкі сцвярджаюць, што [[Ядзерная энергетыка|атам]] з’яўляецца крыніцай таннай і бяспечнай электраэнергіі. Заяўляецца, што атамная энергетыка, у адрозненне ад арганічнага паліва, практычна не прыводзіць да забруджвання паветра і, адпаведна, дазваляе скараціць выкіды ў атмасферу [[парніковыя газы|парніковых газаў]]. Акрамя таго, у якасці яшчэ адной перавагі ядзернай энергіі называюць магчымасць пераадолець такім чынам залежнасць ад імпартнага паліва і забяспечыць [[энергабяспека|энергетычную бяспеку]]&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aXb5iuqdZoD4&amp;refer=us U.S. Energy Legislation May Be `Renaissance' for Nuclear Power] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626182130/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103 |date=2009-06-26 }}.&lt;/ref&gt;. Пры гэтым падкрэсліваецца, што пры выкарыстанні найноўшых тэхналогій і пераходзе на новыя ядзерныя рэактары рызыкі захоўвання радыеактыўных адходаў практычна мінімальныя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|author=Bernard Cohen|access-date=2009-12-09|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019182425/http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Антыядзерны рух|Праціўнікі]] ж ядзернай энергіі не падзяляюць меркаванне аб тым, што атамная энергія з’яўляецца бяспечным і ўстойлівым крыніцай энергіі, і заяўляюць, у сваю чаргу, што існаванне [[АЭС]] стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання радыеактыўных [[радыеактыўныя адходы|адходаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2016-12-09|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gierec&quot;&gt;Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007).&lt;/ref&gt;. Праціўнікі ядзернай энергетыкі таксама падкрэсліваюць, што ядзерныя рэактары ўяўляюць сабой надзвычай складаныя механізмы, у сувязі з чым нельга выключаць рызыку аварыі, сумным доказам чаму служыць мноства сур‚ёзных [[радыяцыйная аварыя|радыяцыйных аварый]]&lt;ref name=&quot;DoienpolMissing&quot;&gt;[https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1802 The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007]&lt;/ref&gt; Акрамя таго, калі ўлічыць усе стадыі выпрацоўкі атамнай энергіі ад здабычы ўрану да вываду ядзерных аб‚ектаў з эксплуатацыі, АЭС наўрад ці можна назваць таннай крыніцай энергіі&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Nuclear energy: Assessing the emissions |выданне=[[Nature Climate Change|Nature Reports Climate Change]] |нумар=810 |doi=10.1038/climate.2008.99 |старонак=130 |мова=en |аўтар=Kleiner, Kurt |год=2008 |тып=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;markd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|title=Is nuclear energy a possible solution to global warming?|author=Mark Diesendorf|date=2007-07|access-date=2016-12-09|archive-date=2014-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212055041/http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]][[Катэгорыя:Спрэчкі]]</text>
      <sha1>senpco6p6x0g3jj0eqte50fgqmucixk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129381</id>
      <parentid>5129380</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7570" sha1="pbhhmu3lwa3qgqymjobgs5d4xu9svdl" xml:space="preserve">'''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse |date=20170201063241 }} and [https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html |date=20170409003059 }} and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?] {{Wayback|url=http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ |date=20100226150025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In July 2010 the nuclear power debate again played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html We’re Not Ready] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html |date=20161224194832 }}
[https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html Nuclear Energy: The Safety Issues] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html |date=20161224185928 }}&lt;/ref&gt; аб укараненні і выкарыстанні [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]] у мірных мэтах для вытворчасці [[электрычнасць|электраэнергіі]] з [[ядзернае паліва|ядзернага паліва]].

Прыхільнікі атамнай энергетыкі сцвярджаюць, што [[Ядзерная энергетыка|атам]] з’яўляецца крыніцай таннай і бяспечнай электраэнергіі. Заяўляецца, што атамная энергетыка, у адрозненне ад арганічнага паліва, практычна не прыводзіць да забруджвання паветра і, адпаведна, дазваляе скараціць выкіды ў атмасферу [[парніковыя газы|парніковых газаў]]. Акрамя таго, у якасці яшчэ адной перавагі ядзернай энергіі называюць магчымасць пераадолець такім чынам залежнасць ад імпартнага паліва і забяспечыць [[энергабяспека|энергетычную бяспеку]]&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aXb5iuqdZoD4&amp;refer=us U.S. Energy Legislation May Be `Renaissance' for Nuclear Power] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626182130/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103 |date=2009-06-26 }}.&lt;/ref&gt;. Пры гэтым падкрэсліваецца, што пры выкарыстанні найноўшых тэхналогій і пераходзе на новыя ядзерныя рэактары рызыкі захоўвання радыеактыўных адходаў практычна мінімальныя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|author=Bernard Cohen|access-date=2009-12-09|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019182425/http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Антыядзерны рух|Праціўнікі]] ж ядзернай энергіі не падзяляюць меркаванне аб тым, што атамная энергія з’яўляецца бяспечным і ўстойлівым крыніцай энергіі, і заяўляюць, у сваю чаргу, што існаванне [[АЭС]] стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання радыеактыўных [[радыеактыўныя адходы|адходаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2016-12-09|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gierec&quot;&gt;Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007).&lt;/ref&gt;. Праціўнікі ядзернай энергетыкі таксама падкрэсліваюць, што ядзерныя рэактары ўяўляюць сабой надзвычай складаныя механізмы, у сувязі з чым нельга выключаць рызыку аварыі, сумным доказам чаму служыць мноства сур’ёзных [[радыяцыйная аварыя|радыяцыйных аварый]]&lt;ref name=&quot;DoienpolMissing&quot;&gt;[https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1802 The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007]&lt;/ref&gt; Акрамя таго, калі ўлічыць усе стадыі выпрацоўкі атамнай энергіі ад здабычы ўрану да вываду ядзерных аб‚ектаў з эксплуатацыі, АЭС наўрад ці можна назваць таннай крыніцай энергіі&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Nuclear energy: Assessing the emissions |выданне=[[Nature Climate Change|Nature Reports Climate Change]] |нумар=810 |doi=10.1038/climate.2008.99 |старонак=130 |мова=en |аўтар=Kleiner, Kurt |год=2008 |тып=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;markd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|title=Is nuclear energy a possible solution to global warming?|author=Mark Diesendorf|date=2007-07|access-date=2016-12-09|archive-date=2014-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212055041/http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Канфлікт вакол Беларускай АЭС]]

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]][[Катэгорыя:Спрэчкі]]</text>
      <sha1>pbhhmu3lwa3qgqymjobgs5d4xu9svdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129382</id>
      <parentid>5129381</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:45:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7571" sha1="qkkr5mhhhitjezxb360y8ob9vjhyy3i" xml:space="preserve">'''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse |date=20170201063241 }} and [https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html |date=20170409003059 }} and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?] {{Wayback|url=http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ |date=20100226150025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In July 2010 the nuclear power debate again played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html We’re Not Ready] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html |date=20161224194832 }}
[https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html Nuclear Energy: The Safety Issues] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html |date=20161224185928 }}&lt;/ref&gt; аб укараненні і выкарыстанні [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]] у мірных мэтах для вытворчасці [[электрычнасць|электраэнергіі]] з [[ядзернае паліва|ядзернага паліва]].

Прыхільнікі атамнай энергетыкі сцвярджаюць, што [[Ядзерная энергетыка|атам]] з’яўляецца крыніцай таннай і бяспечнай электраэнергіі. Заяўляецца, што атамная энергетыка, у адрозненне ад арганічнага паліва, практычна не прыводзіць да забруджвання паветра і, адпаведна, дазваляе скараціць выкіды ў атмасферу [[парніковыя газы|парніковых газаў]]. Акрамя таго, у якасці яшчэ адной перавагі ядзернай энергіі называюць магчымасць пераадолець такім чынам залежнасць ад імпартнага паліва і забяспечыць [[энергабяспека|энергетычную бяспеку]]&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aXb5iuqdZoD4&amp;refer=us U.S. Energy Legislation May Be `Renaissance' for Nuclear Power] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626182130/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103 |date=2009-06-26 }}.&lt;/ref&gt;. Пры гэтым падкрэсліваецца, што пры выкарыстанні найноўшых тэхналогій і пераходзе на новыя ядзерныя рэактары рызыкі захоўвання радыеактыўных адходаў практычна мінімальныя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|author=Bernard Cohen|access-date=2009-12-09|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019182425/http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Антыядзерны рух|Праціўнікі]] ж ядзернай энергіі не падзяляюць меркаванне аб тым, што атамная энергія з’яўляецца бяспечным і ўстойлівым крыніцай энергіі, і заяўляюць, у сваю чаргу, што існаванне [[АЭС]] стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання радыеактыўных [[радыеактыўныя адходы|адходаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2016-12-09|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gierec&quot;&gt;Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007).&lt;/ref&gt;. Праціўнікі ядзернай энергетыкі таксама падкрэсліваюць, што ядзерныя рэактары ўяўляюць сабой надзвычай складаныя механізмы, у сувязі з чым нельга выключаць рызыку аварыі, сумным доказам чаму служыць мноства сур’ёзных [[радыяцыйная аварыя|радыяцыйных аварый]]&lt;ref name=&quot;DoienpolMissing&quot;&gt;[https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1802 The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, калі ўлічыць усе стадыі выпрацоўкі атамнай энергіі ад здабычы ўрану да вываду ядзерных аб‚ектаў з эксплуатацыі, АЭС наўрад ці можна назваць таннай крыніцай энергіі&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Nuclear energy: Assessing the emissions |выданне=[[Nature Climate Change|Nature Reports Climate Change]] |нумар=810 |doi=10.1038/climate.2008.99 |старонак=130 |мова=en |аўтар=Kleiner, Kurt |год=2008 |тып=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;markd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|title=Is nuclear energy a possible solution to global warming?|author=Mark Diesendorf|date=2007-07|access-date=2016-12-09|archive-date=2014-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212055041/http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Канфлікт вакол Беларускай АЭС]]

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]][[Катэгорыя:Спрэчкі]]</text>
      <sha1>qkkr5mhhhitjezxb360y8ob9vjhyy3i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129383</id>
      <parentid>5129382</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T20:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7571" sha1="ilj25uq0qkxd1tb5filmozk3vi15c6c" xml:space="preserve">'''Дыскусія пра атамную энергію''' — палеміка&lt;ref&gt;{{cite news|title=Sunday Dialogue: Nuclear Energy, Pro and Con|url=https://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1|work=New York Times|date=2012-02-25|access-date=2017-09-29|archive-date=2016-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206175143/http://www.nytimes.com/2012/02/26/opinion/sunday/sunday-dialogue-nuclear-energy-pro-and-con.html?_r=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In February 2010 the nuclear power debate played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse A Reasonable Bet on Nuclear Power] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/18/opinion/18thur2.html?scp=1&amp;sq=a%20reasonable%20bet%20on%20nuclear%20power&amp;st=cse |date=20170201063241 }} and [https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html Revisiting Nuclear Power: A Debate] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/02/20/opinion/l20nuclear.html |date=20170409003059 }} and [http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ A Comeback for Nuclear Power?] {{Wayback|url=http://roomfordebate.blogs.nytimes.com/2010/02/16/a-comeback-for-nuclear-power/ |date=20100226150025 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;In July 2010 the nuclear power debate again played out on the pages of the ''[[:en:New York Times|New York Times]]'', see [https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html We’re Not Ready] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/20/opinion/20herbert.html |date=20161224194832 }}
[https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html Nuclear Energy: The Safety Issues] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2010/07/29/opinion/l29herbert.html |date=20161224185928 }}&lt;/ref&gt; аб укараненні і выкарыстанні [[ядзерны рэактар|ядзерных рэактараў]] у мірных мэтах для вытворчасці [[электрычнасць|электраэнергіі]] з [[ядзернае паліва|ядзернага паліва]].

Прыхільнікі атамнай энергетыкі сцвярджаюць, што [[Ядзерная энергетыка|атам]] з’яўляецца крыніцай таннай і бяспечнай электраэнергіі. Заяўляецца, што атамная энергетыка, у адрозненне ад арганічнага паліва, практычна не прыводзіць да забруджвання паветра і, адпаведна, дазваляе скараціць выкіды ў атмасферу [[парніковыя газы|парніковых газаў]]. Акрамя таго, у якасці яшчэ адной перавагі ядзернай энергіі называюць магчымасць пераадолець такім чынам залежнасць ад імпартнага паліва і забяспечыць [[энергабяспека|энергетычную бяспеку]]&lt;ref&gt;[https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103&amp;sid=aXb5iuqdZoD4&amp;refer=us U.S. Energy Legislation May Be `Renaissance' for Nuclear Power] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090626182130/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000103 |date=2009-06-26 }}.&lt;/ref&gt;. Пры гэтым падкрэсліваецца, што пры выкарыстанні найноўшых тэхналогій і пераходзе на новыя ядзерныя рэактары рызыкі захоўвання радыеактыўных адходаў практычна мінімальныя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|title=The Nuclear Energy Option|author=Bernard Cohen|access-date=2009-12-09|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019182425/http://www.phyast.pitt.edu/~blc/book/BOOK.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

[[Антыядзерны рух|Праціўнікі]] ж ядзернай энергіі не падзяляюць меркаванне аб тым, што атамная энергія з’яўляецца бяспечным і ўстойлівым крыніцай энергіі, і заяўляюць, у сваю чаргу, што існаванне [[АЭС]] стварае пагрозу для людзей і для навакольнага асяроддзя: здабыча, перапрацоўка і транспарціроўка ўрану цягнуць за сабой рызыку для здароўя людзей і наносяць шкоду экалогіі; акрамя гэтага, вельмі востра стаіць пытанне распаўсюджвання [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], а таксама застаецца нявырашанай праблема захоўвання радыеактыўных [[радыеактыўныя адходы|адходаў]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|title=Nuclear Energy is not a New Clear Resource|date=2010-09-02|publisher=Theworldreporter.com|access-date=2016-12-09|archive-date=2013-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304060553/http://www.theworldreporter.com/2010/09/nuclear-energy-is-not-green.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gierec&quot;&gt;Greenpeace International and European Renewable Energy Council (January 2007).&lt;/ref&gt;. Праціўнікі ядзернай энергетыкі таксама падкрэсліваюць, што ядзерныя рэактары ўяўляюць сабой надзвычай складаныя механізмы, у сувязі з чым нельга выключаць рызыку аварыі, сумным доказам чаму служыць мноства сур’ёзных [[радыяцыйная аварыя|радыяцыйных аварый]]&lt;ref name=&quot;DoienpolMissing&quot;&gt;[https://archive.org/details/sim_energy-policy_2008-05_36_5/page/1802 The costs of failure: A preliminary assessment of major energy accidents, 1907–2007]&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, калі ўлічыць усе стадыі выпрацоўкі атамнай энергіі ад здабычы ўрану да вываду ядзерных аб’ектаў з эксплуатацыі, АЭС наўрад ці можна назваць таннай крыніцай энергіі&lt;ref&gt;{{артыкул|загаловак=Nuclear energy: Assessing the emissions |выданне=[[Nature Climate Change|Nature Reports Climate Change]] |нумар=810 |doi=10.1038/climate.2008.99 |старонак=130 |мова=en |аўтар=Kleiner, Kurt |год=2008 |тып=journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;markd&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|title=Is nuclear energy a possible solution to global warming?|author=Mark Diesendorf|date=2007-07|access-date=2016-12-09|archive-date=2014-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20140212055041/http://www.ceem.unsw.edu.au/sites/default/files/uploads/publications/NukesSocialAlternativesMD.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Гл. таксама ==
* [[Канфлікт вакол Беларускай АЭС]]

== Крыніцы==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Ядзерная энергетыка]][[Катэгорыя:Спрэчкі]]</text>
      <sha1>ilj25uq0qkxd1tb5filmozk3vi15c6c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TEDxUlicaMińska</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806591</id>
    <revision>
      <id>5129384</id>
      <timestamp>2026-04-18T21:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка</comment>
      <origin>5129384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2386" sha1="q6as31eljv1ujrdq57j4odbb7hjjuzl" xml:space="preserve">'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>q6as31eljv1ujrdq57j4odbb7hjjuzl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129385</id>
      <parentid>5129384</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2436" sha1="r3cciorzqg0o7r2ewmohnpdse2o0aml" xml:space="preserve">'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]</text>
      <sha1>r3cciorzqg0o7r2ewmohnpdse2o0aml</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129386</id>
      <parentid>5129385</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2576" sha1="8k0xn3myt38jrtq3uudwd8fixwhizd3" xml:space="preserve">'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]</text>
      <sha1>8k0xn3myt38jrtq3uudwd8fixwhizd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129389</id>
      <parentid>5129386</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:08:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2621" sha1="dyaobkbsgmaczfcouab1ccxxhetjmbr" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]</text>
      <sha1>dyaobkbsgmaczfcouab1ccxxhetjmbr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129390</id>
      <parentid>5129389</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2714" sha1="fe3vhiv6bvxnf9wbkzbn3areyci0yne" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country=[[Польшча]]|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]]}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]</text>
      <sha1>fe3vhiv6bvxnf9wbkzbn3areyci0yne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129392</id>
      <parentid>5129390</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:26:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2798" sha1="5ywhrredn3t2hlc84wtknmy8np0wekl" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country=[[Польшча]]|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]]}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>5ywhrredn3t2hlc84wtknmy8np0wekl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129393</id>
      <parentid>5129392</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3125" sha1="ef0ndbqn4w4v8ylakmx21jk6k4jbkv8" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>ef0ndbqn4w4v8ylakmx21jk6k4jbkv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129396</id>
      <parentid>5129393</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3152" sha1="70v77axn4t19njvwvo97ymgswiv5gb3" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=TEDxUlicaMińska.jpg}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>70v77axn4t19njvwvo97ymgswiv5gb3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129397</id>
      <parentid>5129396</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:44:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3161" sha1="gfzjhuiy71j6iufwqtz0u6tkwlh5du8" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=Файл:TEDxUlicaMińska.jpg}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>gfzjhuiy71j6iufwqtz0u6tkwlh5du8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129398</id>
      <parentid>5129397</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="6m4ih59j079v8n8332okmzhcczhuqa3" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>6m4ih59j079v8n8332okmzhcczhuqa3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129399</id>
      <parentid>5129398</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:49:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3217" sha1="i1h47xgrzr1zcp30nrdx2ptsy50gprc" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>i1h47xgrzr1zcp30nrdx2ptsy50gprc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129401</id>
      <parentid>5129399</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3421" sha1="qyfmz1ibp31nyhemoffgektpg7ffvki" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|злева|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>qyfmz1ibp31nyhemoffgektpg7ffvki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129402</id>
      <parentid>5129401</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T21:57:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="iopm4o0uugo5s8684hgpqw8wcttz66x" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]</text>
      <sha1>iopm4o0uugo5s8684hgpqw8wcttz66x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129404</id>
      <parentid>5129402</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3531" sha1="9nuo7x49bzp0qpu9mr21wnqbnn72b8t" xml:space="preserve">{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла у Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы). 

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва &quot;Ulica Minska&quot;, акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>9nuo7x49bzp0qpu9mr21wnqbnn72b8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129406</id>
      <parentid>5129404</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:05:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>Вікіпедыя — не дошка аб’яваў</comment>
      <origin>5129406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="haqkzswl4fawgxr4p6ncq8qay6b7cmu" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла ў Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы).

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>haqkzswl4fawgxr4p6ncq8qay6b7cmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129408</id>
      <parentid>5129406</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Plaga med перанёс старонку [[TEDxUlicaMinska]] у [[TEDxUlicaMińska]]: арыгінальнае напісанне на польскай</comment>
      <origin>5129406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3561" sha1="haqkzswl4fawgxr4p6ncq8qay6b7cmu" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — незалежна арганізаванае мерапрыемства ў фармаце канферэнцый [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;, арыентаванае на распаўсюджанне ўнікальных ідэй. Мерапрыемства праходзіла ў Варшаве ([[Польшча]]). Канферэнцыя атрымала афіцыйную ліцэнзію глабальнай арганізацыі TED і арганізуецца на валанцёрскіх пачатках лакальнай супольнасцю (у тым ліку прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы).

== Канцэпцыя ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Спікеры канферэнцыі 18 красавіка 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі
* Аляксандар Смірноў
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]]
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]
* Наталля Хадзякова
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>haqkzswl4fawgxr4p6ncq8qay6b7cmu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129416</id>
      <parentid>5129408</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:29:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4023" sha1="9lycuspfpeem4niuvy143ygmx99fu8u" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — арганізаваная канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства адбылося 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам Ганны Казловай).

== Фармат і тэматыка ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Слоган мерапрыемства — «12 ідэй, якія беларусы нясуць у свет». Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Сярод дакладчыкаў 18 красавіка 2026 года былі прадстаўленыя беларускія навукоўцы і спецыялісты з розных галін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі — эканаміст.
* Аляксандар Смірноў— нейрафізіёлаг.
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. 
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— хімік.
* Наталля Хадзякова— дызайнер
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems.

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>9lycuspfpeem4niuvy143ygmx99fu8u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129417</id>
      <parentid>5129416</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4131" sha1="cfa85me5pkqonlzwz7wat5jp9do0in9" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — арганізаваная канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства адбылося 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам Ганны Казловай).

== Фармат і тэматыка ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Слоган мерапрыемства — «12 ідэй, якія беларусы нясуць у свет». Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Сярод дакладчыкаў 18 красавіка 2026 года былі прадстаўленыя беларускія навукоўцы і спецыялісты з розных галін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі — эканаміст.
* Аляксандар Смірноў— нейрафізіёлаг.
* Анастасія Зайцава
* Наталка Харытанюк
* [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. 
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца
* Валерый Астрынскі
* Рамі Дхам
* Святлана Волчак— фізік, стваральніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]]
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— хімік.
* Наталля Хадзякова— дызайнер
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems.

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>cfa85me5pkqonlzwz7wat5jp9do0in9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129419</id>
      <parentid>5129417</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4389" sha1="byno9o186j12iq4m6yvxb6be88twdyc" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — арганізаваная канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства адбылося 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам Ганны Казловай).

== Фармат і тэматыка ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Слоган мерапрыемства — «12 ідэй, якія беларусы нясуць у свет». Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Сярод дакладчыкаў 18 красавіка 2026 года былі прадстаўленыя беларускія навукоўцы і спецыялісты з розных галін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі — эканаміст.
* Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг.
* Анастасія Зайцава—стратэг, ментар
* Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка
* [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. 
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца
* Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар
* Рамі Дхам—праграміст
* Святлана Волчак— фізік, [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], стваральніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]]
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— хімік.
* Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems.

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>byno9o186j12iq4m6yvxb6be88twdyc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129420</id>
      <parentid>5129419</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4451" sha1="4qysb85omdi90uu87sqow6inn7s4i3c" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — арганізаваная канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства адбылося 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам Ганны Казловай).

== Фармат і тэматыка ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Слоган мерапрыемства — «12 ідэй, якія беларусы нясуць у свет». Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Сярод дакладчыкаў 18 красавіка 2026 года былі прадстаўленыя беларускія навукоўцы і спецыялісты з розных галін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі — эканаміст.
* Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг.
* Анастасія Зайцава—стратэг, ментар
* Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка
* [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. 
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца
* Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар
* Рамі Дхам—праграміст
* Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], стваральніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]]
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйны хімік]]
* Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems.

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}
[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Варшава]]
[[Катэгорыя:Канферэнцыі]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>4qysb85omdi90uu87sqow6inn7s4i3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129442</id>
      <parentid>5129420</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T05:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Зноскі */</comment>
      <origin>5129442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4475" sha1="2dpdqeo9ug258vmf8k9r40q4j5elb2f" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — арганізаваная канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства адбылося 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]]). Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам Ганны Казловай).

== Фармат і тэматыка ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Слоган мерапрыемства — «12 ідэй, якія беларусы нясуць у свет». Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Сярод дакладчыкаў 18 красавіка 2026 года былі прадстаўленыя беларускія навукоўцы і спецыялісты з розных галін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;:
* Леў Львоўскі — эканаміст.
* Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг.
* Анастасія Зайцава—стратэг, ментар
* Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка
* [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. 
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца
* Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар
* Рамі Дхам—праграміст
* Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], стваральніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]]
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйны хімік]]
* Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems.

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}

[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Красавік 2026 года]]
[[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>2dpdqeo9ug258vmf8k9r40q4j5elb2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129511</id>
      <parentid>5129442</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:06:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <origin>5129511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4947" sha1="9fjkaex46c4okhyj94wubt970texg69" xml:space="preserve">{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — арганізаваная канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства адбылося 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам Ганны Казловай).

== Фармат і тэматыка ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Слоган мерапрыемства — «12 ідэй, якія беларусы нясуць у свет». Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Сярод дакладчыкаў 18 красавіка 2026 года былі прадстаўленыя беларускія навукоўцы і спецыялісты з розных галін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:
* Леў Львоўскі — эканаміст.
* Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг.
* Анастасія Зайцава—стратэг, ментар
* Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка
* [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. 
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца
* Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар
* Рамі Дхам—праграміст
* Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], стваральніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]]
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйны хімік]]
* Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems.

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}

[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Красавік 2026 года]]
[[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>9fjkaex46c4okhyj94wubt970texg69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129516</id>
      <parentid>5129511</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T10:25:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5003" sha1="3axtljskwqnewcp8zhh73be7uyhudhh" xml:space="preserve">{{да выдалення|няма значнасці}}
{{Значнасць}}
{{Картка мерапрыемства|country={{Сцягафікацыя|Польшча}}|сайт=https://tedxulicaminska.com/|location=[[Варшава]], вул. Рацлавіцкая 99|status=Праведзена|name=TEDxUlicaMinska|genre=Канферэнцыя (фармат TEDx)|venue=Форт Макотаў (B'Fort)|first=18 красавіка 2026|organizer=незалежныя ліцэнзіяты (каманда Ганны Казловай)|image=[[Файл:TEDxUlicaMińska.jpg|250px]]|caption=лагатып канферэнцыі}}

'''TEDxUlicaMinska''' — арганізаваная канферэнцыя паводле ліцэнзіі і ў фармаце [[TED (канферэнцыя)|TED]] (Technology, Entertainment, Design)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlicaMinska Profile|website=TED.com|access-date=2026-03-31}}&lt;/ref&gt;. Мерапрыемства адбылося 18 красавіка 2026 года ў [[Варшава|Варшаве]] ([[Польшча]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/125453.html|title=«Родители всегда работали». Основатель EPAM Аркадий Добкин рассказал о своей семье и эмиграции в 90-е|website=Зеркало|date=2026-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20260419100307/https://news.zerkalo.io/life/125453.html|archive-date=2026-04-19|access-date=2026-04-19}}&lt;/ref&gt;. Арганізавана на валанцерскай аснове прадстаўнікамі беларускай дыяспары ў Польшчы (пад кіраўніцтвам Ганны Казловай).

== Фармат і тэматыка ==
Праграма мерапрыемства ўключала выступы дакладчыкаў у класічным для TEDx фармаце — кароткія прэзентацыі (да 10 хвілін), накіраваныя на асвятленне лакальных праблем, навуковых дасягненняў і культурных ініцыятыў. Слоган мерапрыемства — «12 ідэй, якія беларусы нясуць у свет». Назва «Ulica Minska», акрамя лакалізацыі ў варшаўскім раёне Прага, нясе семантычную прывязку да кантэксту беларускай і ўсходнееўрапейскай супольнасці ў Варшаве.

== Спікеры і тэмы ==
[[Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg|міні|Афіша канферэнцыі з поўным складам спікераў 18 красавіка 2026 года]]
Сярод дакладчыкаў 18 красавіка 2026 года былі прадстаўленыя беларускія навукоўцы і спецыялісты з розных галін&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.ted.com/tedx/events/67564|title=TEDxUlica Mińska|website=www.ted.com|access-date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;:
* Леў Львоўскі — эканаміст.
* Аляксандар Смірноў— хірург, нейрафізіёлаг.
* Анастасія Зайцава—стратэг, ментар
* Наталка Харытанюк—лінгвіст, паэтка
* [[Рыгор Астапеня]] — палітолаг, заснавальнік ініцыятывы «Цэнтр новых ідэй» і дырэктар «Беларускай ініцыятывы» Chatham House. 
* [[Таццяна Міхайлаўна Заміроўская|Таццяна Заміроўская]]— пісьменніца
* Валерый Астрынскі— прадпрымальнік, інвестар
* Рамі Дхам—праграміст
* Святлана Волчак— [[фізік]], [[Папулярызацыя навукі|папулярызатар навукі]], стваральніца часопіса [[Памылка (часопіс)|Памылка]]
* [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Сяргей Бесараб]]— [[Радыяцыйная хімія|радыяцыйны хімік]]
* Наталля Хадзякова— архітэктар, дызайнер
* [[Аркадзь Міхайлавіч Добкін|Аркадзь Добкін]]— прадпрымальнік, заснавальнік кампаніі EPAM Systems.

== Гл. таксама ==
* [[TED (канферэнцыя)]]
* [[Папулярызацыя навукі]]

== Зноскі ==
{{заўвагі}}

[[Катэгорыя:Канферэнцыя TED]]
[[Катэгорыя:Красавік 2026 года]]
[[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]]
[[Катэгорыя:Падзеі 18 красавіка]]
[[Катэгорыя:Папулярызацыя навукі]]</text>
      <sha1>3axtljskwqnewcp8zhh73be7uyhudhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:TEDxUlicaMińska.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>806592</id>
    <revision>
      <id>5129394</id>
      <timestamp>2026-04-18T21:39:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <comment>{{Несвабодны файл
|апісанне      = Лагатып канферэнцыі TEDxUlicaMinska
|крыніца       = Афіцыйная старонка ў Facebook: https://www.facebook.com/tedxulicaminska
|час стварэння = 2026
|аўтар         = Арганізатары TEDxUlicaMinska / TED Conferences LLC.
|частка        = Увесь лагатып цалкам
|разрозненне   = Нізкае (падыходзіць толькі для ілюстрацыі ў энцыклапедыі)
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = TEDxUlicaMinska
| мэта         = Галоўная візуальная ідэнтыфікацыя прадмета артыкула (мерап...</comment>
      <origin>5129394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1497" sha1="o08jby95p0bh7702k6v19e8oeffbv88" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==

{{Несвабодны файл
|апісанне      = Лагатып канферэнцыі TEDxUlicaMinska
|крыніца       = Афіцыйная старонка ў Facebook: https://www.facebook.com/tedxulicaminska
|час стварэння = 2026
|аўтар         = Арганізатары TEDxUlicaMinska / TED Conferences LLC.
|частка        = Увесь лагатып цалкам
|разрозненне   = Нізкае (падыходзіць толькі для ілюстрацыі ў энцыклапедыі)
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = TEDxUlicaMinska
| мэта         = Галоўная візуальная ідэнтыфікацыя прадмета артыкула (мерапрыемства) у інфабокс-картцы. Лагатып дапамагае чытачам распазнаць арганізацыю і пацвердзіць, што яны знайшлі патрэбны артыкул
| заменнасць   = Немагчымая. Лагатып з'яўляецца аб'ектам аўтарскага права, вольных альтэрнатыў або заменнікаў для яго не існуе
| іншае        = Выкарыстанне гэтага лагатыпа ў Вікіпедыі ніяк не змяншае камерцыйную каштоўнасць твора і не перашкаджае праваўладальніку.
}}</text>
      <sha1>o08jby95p0bh7702k6v19e8oeffbv88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:669852554 1362671182563080 4013622667728394752 n.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>806593</id>
    <revision>
      <id>5129400</id>
      <timestamp>2026-04-18T21:55:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <comment>{{Несвабодны файл
|апісанне      = Афіша канферэнцыі TEDxUlicaMinska са спісам дакладчыкаў і візуальнай канцэпцыяй падзеі 18 красавіка 2026 года.
|крыніца       = Афіцыйная старонка ў Facebook: https://www.facebook.com/tedxulicaminska
|час стварэння = 2026
|аўтар         = Каманда арганізатараў TEDxUlicaMinska
|частка        = Афіша цалкам для захавання кантэксту і інфармацыйнай цэласнасці.
|разрозненне   = Нізкае (падыходзіць толькі для ілюстрацыі ў энцыклапедычным артыкуле і непрыдатнае для...</comment>
      <origin>5129400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2084" sha1="jfgbxjce1ybqcejfjkwfj96p26n78c9" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==

{{Несвабодны файл
|апісанне      = Афіша канферэнцыі TEDxUlicaMinska са спісам дакладчыкаў і візуальнай канцэпцыяй падзеі 18 красавіка 2026 года.
|крыніца       = Афіцыйная старонка ў Facebook: https://www.facebook.com/tedxulicaminska
|час стварэння = 2026
|аўтар         = Каманда арганізатараў TEDxUlicaMinska
|частка        = Афіша цалкам для захавання кантэксту і інфармацыйнай цэласнасці.
|разрозненне   = Нізкае (падыходзіць толькі для ілюстрацыі ў энцыклапедычным артыкуле і непрыдатнае для якаснага камерцыйнага друку).
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = TEDxUlicaMinska
| мэта         = Візуальная ілюстрацыя раздзела пра дакладчыкаў мерапрыемства. Афіша перадае арыгінальны стыль канферэнцыі і дае навочнае ўяўленне пра склад удзельнікаў у гістарычным кантэксце.
| заменнасць   = Немагчымая. Гэта ўнікальны, абаронены аўтарскім правам прома-матэрыял, спецыяльна распрацаваны для канкрэтнай разавай падзеі. Вольных альтэрнатыў з такім жа інфармацыйным зместам не існуе.
| іншае        = Выкарыстанне ілюстрацыі ў паніжаным разрозненні ніяк не змяншае камерцыйную або інтэлектуальную каштоўнасць твора і распаўсюджваецца выключна ў інфармацыйных і адукацыйных мэтах энцыклапедыі.
}}</text>
      <sha1>jfgbxjce1ybqcejfjkwfj96p26n78c9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Jilligate</title>
    <ns>3</ns>
    <id>806594</id>
    <revision>
      <id>5129405</id>
      <timestamp>2026-04-18T22:03:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>Вітаем!</comment>
      <origin>5129405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171" sha1="p8gd7cdadt131e5cjel4y6t9aynqabc" xml:space="preserve">{{вітаем}}
[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:03, 19 красавіка 2026 (+03)</text>
      <sha1>p8gd7cdadt131e5cjel4y6t9aynqabc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:TEDxUlicaMińska</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806595</id>
    <revision>
      <id>5129407</id>
      <timestamp>2026-04-18T22:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>/* Значнасць */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5129407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="qcmgwbt14u0um2oadbvpl1l5kcguu57" xml:space="preserve">== Значнасць ==

Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03)</text>
      <sha1>qcmgwbt14u0um2oadbvpl1l5kcguu57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129410</id>
      <parentid>5129407</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Plaga med перанёс старонку [[Размовы:TEDxUlicaMinska]] у [[Размовы:TEDxUlicaMińska]]: арыгінальнае напісанне на польскай</comment>
      <origin>5129407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="487" sha1="qcmgwbt14u0um2oadbvpl1l5kcguu57" xml:space="preserve">== Значнасць ==

Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03)</text>
      <sha1>qcmgwbt14u0um2oadbvpl1l5kcguu57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129412</id>
      <parentid>5129410</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siarhei V</username>
        <id>122587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Значнасць */ Адказ</comment>
      <origin>5129412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="fp8uqf2iys2qvigcf1ab7sjikm0804f" xml:space="preserve">== Значнасць ==

Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03)

:Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03)</text>
      <sha1>fp8uqf2iys2qvigcf1ab7sjikm0804f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129467</id>
      <parentid>5129412</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>/* Значнасць */ Адказ</comment>
      <origin>5129467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2436" sha1="twgd8ca9tb4go46l7a9532s5ybt4i7d" xml:space="preserve">== Значнасць ==

Дадайце калі ласка спасылкі на неафіляваныя крыніцы і выкіньце лішнюю інфармацыю з першаснай крыніцы або без крыніц. Пакуль што выглядае як рэклама ці нешта падобнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 19 красавіка 2026 (+03)

:Прывітанне! Так, зараз артыкул абапіраецца ў асноўным на першасныя крыніцы. Але справа ў тым, што сама канферэнцыя адбылася літаральна ўчора (18 красавіка 2026 года). На дадзены момант матэрыялы незалежных СМІ знаходзяцца ў працы журналістаў. Улічваючы маштаб падзеі і ўзровень запрошаных дакладчыкаў (значныя прадстаўнікі навуковага і бізнес-асяроддзя беларускай дыяспары), шырокае асвятленне ў другасных аўтарытэтных медыя гарантаванае. Як толькі ў бліжэйшыя некалькі дзён выйдуць пост-рэлізы, рэпартажы і інтэрв'ю на старонках незалежных навінавых парталаў, я неадкладна дадам адпаведныя спасылкі ў раздзел крыніц, што цалкам і канчаткова задаволіць крытэрый [[ВП:ЗНАЧ]]. Калі ласка, дайце артыкулу некалькі дзён, каб я мог дапоўніць яго другаснымі крыніцамі па меры іх публікацыі, не выстаўляйце яго пакуль да выдалення. Дзякуй за разуменне! [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 01:19, 19 красавіка 2026 (+03)
::@[[Удзельнік:Siarhei V|Siarhei V]] вітаю! Так, добра, пачакаем. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 10:11, 19 красавіка 2026 (+03)</text>
      <sha1>twgd8ca9tb4go46l7a9532s5ybt4i7d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TEDxUlicaMinska</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806596</id>
    <redirect title="TEDxUlicaMińska" />
    <revision>
      <id>5129409</id>
      <timestamp>2026-04-18T22:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>Plaga med перанёс старонку [[TEDxUlicaMinska]] у [[TEDxUlicaMińska]]: арыгінальнае напісанне на польскай</comment>
      <origin>5129409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="ndhd66rogfq8119h7uo5il1vrcpyr7r" xml:space="preserve">#REDIRECT [[TEDxUlicaMińska]]</text>
      <sha1>ndhd66rogfq8119h7uo5il1vrcpyr7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:TEDxUlicaMinska</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806597</id>
    <redirect title="Размовы:TEDxUlicaMińska" />
    <revision>
      <id>5129411</id>
      <timestamp>2026-04-18T22:09:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Plaga med</username>
        <id>116903</id>
      </contributor>
      <comment>Plaga med перанёс старонку [[Размовы:TEDxUlicaMinska]] у [[Размовы:TEDxUlicaMińska]]: арыгінальнае напісанне на польскай</comment>
      <origin>5129411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45" sha1="79932rblm956rxyjiavk3unxdm9mk4j" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Размовы:TEDxUlicaMińska]]</text>
      <sha1>79932rblm956rxyjiavk3unxdm9mk4j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сэм Альтман</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806598</id>
    <revision>
      <id>5129413</id>
      <timestamp>2026-04-18T22:20:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1349510607|Sam Altman]]»</comment>
      <origin>5129413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12812" sha1="d866lmxtvr7vnrk94ydyz2hjx7k76z4" xml:space="preserve">
'''Сэмюэл Харыс Альтман''' (нар. 22 красавіка 1985 г.) &lt;ref&gt;{{Cite book|accessdate=Empire of AI}}&lt;/ref&gt; — амерыканскі прадпрымальнік, найбольш вядомы як [[CEO]] даследчай арганізацыі ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] [[OpenAI|OpenAI.]]&lt;ref name=&quot;openailp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-lp/|title=OpenAI LP|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/|archive-date=March 11, 2019}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Альтман нарадзіўся ў [[Чыкага]] 22 красавіка 1985 года ў амерыканскай яўрэйскай сям'і.

Вучыўся ў прыватнай школе Джона Бэраўза ў Ладу, штат Місуры. У 2005 годзе кінуў вучобу ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] пасля двух год вывучэння інфарматыкі, не атрымаўшы ступені бакалаўра.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ycombinator.com/people.html|title=People|website=[[Y Combinator (company)|Y Combinator]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625021419/http://ycombinator.com/people.html|archive-date=June 25, 2014|access-date=December 15, 2015|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt;

У тым жа годзе Альтман стаў сузаснавальнікам [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сеткі]] Loopt &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.loopt.com/about/company/executives|title=Executives|website=[[Loopt]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216022416/http://www.loopt.com/about/company/executives/|archive-date=February 16, 2012|access-date=December 15, 2015}}&lt;/ref&gt; і ў якасці CEO прыцягнуў больш за 30 мільёнаў долараў венчурнага капіталу для кампаніі. У сакавіку 2013 кампанія была прададзена за 43 мільёны долараў.

У 2011 годзе Альтман стаў партнёрам у вечнурным фондзе Y Combinator (YC).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|author=Clark|first=Kate|website=[[TechCrunch]]|date=March 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028032045/https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|archive-date=October 28, 2020|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У лютым 2014 года ён стаў прэзідэнтам YC, &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|title=Garry Tan Says Goodbye to Y Combinator|author=Loizos|first=Connie|website=[[TechCrunch]]|date=November 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106180554/https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|archive-date=November 6, 2015|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; замяніўшы сузаснавальніка YC Пола Грэма, які быў яго настаўнікам.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted|title=Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?|author=Farrow|first=Ronan|author-link=Ronan Farrow|website=[[The New Yorker]]|date=April 6, 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/veLhW|archive-date=April 8, 2026|access-date=April 8, 2026|last2=Marantz|first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;

У 2015 годзе Альтман стаў сузаснавальнікам арганізацыі па даследванні штучнага інтэлекту OpenAI (на той момант [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай]]), разам з [[Ілан Маск|Іланам Маскам]] яны падзялілі пасаду старшыні. Першапачатковае фінансаванне было прадстаўлена кампаніямі [[Microsoft]], Amazon Web Services, [[Infosys]] і YC, а таксама персанальна Грэгам Брокманам, Джэсікай Лівінгстан і Пітэрам Тылем.


У 2018 годзе Маск сышоў з пасады члена савета дырэктараў, спасылаючыся на патэнцыйны будучы канфлікт інтарэсаў з яго пасадай генеральнага дырэктара [[Tesla Inc.|Tesla]] з-за распрацоўкі штучнага інтэлекту для беспілотных аўтамабіляў у Tesla.&lt;ref name=&quot;musk_resigns&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|title=Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla|author=Vincent|first=James|website=The Verge|date=February 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109015711/https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|archive-date=November 9, 2020|access-date=February 22, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У сакавіку 2019 года Альтман пакінуў Y Combinator і пачаў увесь час прысвячаць пасадзе CEO OpenAI.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20230409214006/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;openailp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-lp/|title=OpenAI LP|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/|archive-date=March 11, 2019}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/ &quot;OpenAI LP&quot;]. ''openai.com''. Archived from [https://openai.com/blog/openai-lp/ the original] on March 11, 2019.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

У лютым 2024 года Маск падаў у суд на OpenAI і Альтмана, сцвярджаючы, што яны парушылі заснавальніцкае пагадненне кампаніі, аддаўшы прыярытэт прыбытку, а не карысці для чалавецтва. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/tech/ai/elon-musk-sues-openai-sam-altman-for-breach-of-contract-0864979d|title=Elon Musk Sues OpenAI, Sam Altman, Saying They Abandoned Founding Mission|author=Vipers|first=Gareth|website=Wall Street Journal|date=March 1, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt; Кіраўнікі OpenAI, у тым ліку Альтман, абверглі гэтыя сцвярджэнні ў паведамленні ў блогу. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-elon-musk|title=OpenAI and Elon Musk|website=Open AI|date=March 5, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2022 года OpenAI атрымала шырокую вядомасць пасля выпуску бясплатнай версіі [[Чат-бот|чат-бота]] са штучным інтэлектам [[ChatGPT]]. Паводле звестак OpenAI, за пяць дзён першапачатковая версія атрымала больш за мільён рэгістрацый.&lt;ref&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

17 лістапада 2023 года савет дырэктараў OpenAI абвясціў аб зняцці Альтмана з пасады генеральнага дырэктара і выключэнні Грэга Брокмана з савета дырэктараў.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240112010809/https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php}}&lt;/ref&gt; У заяве гаварылася, што Альтман «не быў паслядоўна шчырым у сваіх камунікацыях». &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|title=OpenAI announces leadership transition|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117204036/https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|archive-date=November 17, 2023|access-date=November 17, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot; /&gt;

20 лістапада 2023 года генеральны дырэктар Microsoft Сацья Надэла паведаміў, што Альтман далучыцца да Microsoft, каб узначаліць новую перадавую даследчую групу ў галіне штучнага інтэлекту.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|title=Microsoft CEO says Sam Altman will be joining Microsoft|website=[[Reuters]]|date=November 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120083725/https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|archive-date=November 20, 2023|access-date=November 20, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У той жа дзень супрацоўнікі OpenAI апублікавалі адкрыты ліст да савета дырэктараў, у якім пагражалі пакінуць OpenAI і далучыцца да Microsoft, калі ўсе члены савета дырэктараў не сыдуць у адстаўку і не адновяць Альтмана на пасадзе генеральнага дырэктара. 21 лістапада Альтман і Брокман вярнуліся да сваіх пасад.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted|title=Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?|author=Farrow|first=Ronan|author-link=Ronan Farrow|website=[[The New Yorker]]|date=April 6, 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/veLhW|archive-date=April 8, 2026|access-date=April 8, 2026|last2=Marantz|first2=Andrew}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFarrowMarantz2026&quot;&gt;[[Ronan Farrow|Farrow, Ronan]]; [[Andrew Marantz|Marantz, Andrew]] (April 6, 2026). [https://ghostarchive.org/archive/veLhW &quot;Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?&quot;]. ''[[The New Yorker]]''. Archived from &lt;span class=&quot;id-lock-limited&quot; title=&quot;Free access subject to limited trial, subscription normally required&quot;&gt;[https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted the original]&lt;/span&gt; on April 8, 2026&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 8,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;verge patel heath&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/11/22/23967223/sam-altman-returns-ceo-open-ai|title=Sam Altman to return as CEO of OpenAI|author=Heath|first=Alex|website=The Verge|date=November 22, 2023|access-date=December 6, 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NYT-reinstated&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20231122061926/https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У 2025 годзе Альтман атрымаў прэмію Чалавек года ад ''[[Time|часопіса Time]]'' і быў названы адным з архітэктараў штучнага інтэлекту. Яго чысты капітал быў ацэнены ''[[Forbes]]'' у 3,3 мільярда долараў у сакавіку 2026 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/sam-altman/|title=Sam Altman|website=Forbes|access-date=December 14, 2025}}&lt;/ref&gt;
[[Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]]
[[Катэгорыя:Праграмісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>d866lmxtvr7vnrk94ydyz2hjx7k76z4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129414</id>
      <parentid>5129413</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5129414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12997" sha1="3d25lxmzj4j35gxk1bjaqu6b528bekw" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сэмюэл Харыс Альтман''' ({{lang-en|Samuel Harris Altman}}; {{ВД-Прэамбула}}) &lt;ref&gt;{{Cite book|accessdate=Empire of AI}}&lt;/ref&gt; — амерыканскі прадпрымальнік, найбольш вядомы як [[CEO]] даследчай арганізацыі ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] [[OpenAI|OpenAI.]]&lt;ref name=&quot;openailp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-lp/|title=OpenAI LP|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/|archive-date=March 11, 2019}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Альтман нарадзіўся ў [[Чыкага]] 22 красавіка 1985 года ў амерыканскай яўрэйскай сям’і. Вучыўся ў прыватнай школе Джона Бэраўза ў Ладу, [[Місуры (штат)|штат Місуры]]. У 2005 годзе кінуў вучобу ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] пасля двух год вывучэння інфарматыкі, не атрымаўшы ступені бакалаўра.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ycombinator.com/people.html|title=People|website=[[Y Combinator (company)|Y Combinator]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625021419/http://ycombinator.com/people.html|archive-date=June 25, 2014|access-date=December 15, 2015|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt; У тым жа годзе Альтман стаў сузаснавальнікам [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сеткі]] Loopt &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.loopt.com/about/company/executives|title=Executives|website=[[Loopt]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216022416/http://www.loopt.com/about/company/executives/|archive-date=February 16, 2012|access-date=December 15, 2015}}&lt;/ref&gt; і ў якасці CEO прыцягнуў больш за 30 мільёнаў долараў венчурнага капіталу для кампаніі. У сакавіку 2013 кампанія была прададзена за 43 мільёны долараў.

У 2011 годзе Альтман стаў партнёрам у вечнурным фондзе Y Combinator (YC).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|author=Clark|first=Kate|website=[[TechCrunch]]|date=March 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028032045/https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|archive-date=October 28, 2020|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У лютым 2014 года ён стаў прэзідэнтам YC, &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|title=Garry Tan Says Goodbye to Y Combinator|author=Loizos|first=Connie|website=[[TechCrunch]]|date=November 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106180554/https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|archive-date=November 6, 2015|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; замяніўшы сузаснавальніка YC Пола Грэма, які быў яго настаўнікам.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted|title=Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?|author=Farrow|first=Ronan|author-link=Ronan Farrow|website=[[The New Yorker]]|date=April 6, 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/veLhW|archive-date=April 8, 2026|access-date=April 8, 2026|last2=Marantz|first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;

У 2015 годзе Альтман стаў сузаснавальнікам арганізацыі па даследванні штучнага інтэлекту OpenAI (на той момант [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай]]), разам з [[Ілан Маск|Іланам Маскам]] яны падзялілі пасаду старшыні. Першапачатковае фінансаванне было прадстаўлена кампаніямі [[Microsoft]], [[Amazon Web Services]], [[Infosys]] і YC, а таксама персанальна Грэгам Брокманам, Джэсікай Лівінгстан і Пітэрам Тылем.

У 2018 годзе Маск сышоў з пасады члена савета дырэктараў, спасылаючыся на патэнцыйны будучы канфлікт інтарэсаў з яго пасадай генеральнага дырэктара [[Tesla Inc.|Tesla]] з-за распрацоўкі штучнага інтэлекту для беспілотных аўтамабіляў у Tesla.&lt;ref name=&quot;musk_resigns&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|title=Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla|author=Vincent|first=James|website=The Verge|date=February 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109015711/https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|archive-date=November 9, 2020|access-date=February 22, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У сакавіку 2019 года Альтман пакінуў Y Combinator і пачаў увесь час прысвячаць пасадзе CEO OpenAI.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20230409214006/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;openailp&quot;&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-lp/|title=OpenAI LP|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/|archive-date=March 11, 2019}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/ «OpenAI LP»]. ''openai.com''. Archived from [https://openai.com/blog/openai-lp/ the original] on March 11, 2019.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;

У лютым 2024 года Маск падаў у суд на OpenAI і Альтмана, сцвярджаючы, што яны парушылі заснавальніцкае пагадненне кампаніі, аддаўшы прыярытэт прыбытку, а не карысці для чалавецтва.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/tech/ai/elon-musk-sues-openai-sam-altman-for-breach-of-contract-0864979d|title=Elon Musk Sues OpenAI, Sam Altman, Saying They Abandoned Founding Mission|author=Vipers|first=Gareth|website=Wall Street Journal|date=March 1, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt; Кіраўнікі OpenAI, у тым ліку Альтман, абверглі гэтыя сцвярджэнні ў паведамленні ў блогу. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-elon-musk|title=OpenAI and Elon Musk|website=Open AI|date=March 5, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

У снежні 2022 года OpenAI атрымала шырокую вядомасць пасля выпуску бясплатнай версіі [[чат-бот]]а са штучным інтэлектам [[ChatGPT]]. Паводле звестак OpenAI, за пяць дзён першапачатковая версія атрымала больш за мільён рэгістрацый.&lt;ref&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

17 лістапада 2023 года савет дырэктараў OpenAI абвясціў аб [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|зняцці Альтмана з пасады генеральнага дырэктара]] і выключэнні Грэга Брокмана з савета дырэктараў.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20240112010809/https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php}}&lt;/ref&gt; У заяве гаварылася, што Альтман «не быў паслядоўна шчырым у сваіх камунікацыях». &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|title=OpenAI announces leadership transition|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117204036/https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|archive-date=November 17, 2023|access-date=November 17, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot; /&gt; 20 лістапада 2023 года генеральны дырэктар Microsoft Сацья Надэла паведаміў, што Альтман далучыцца да Microsoft, каб узначаліць новую перадавую даследчую групу ў галіне штучнага інтэлекту.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|title=Microsoft CEO says Sam Altman will be joining Microsoft|website=[[Reuters]]|date=November 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120083725/https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|archive-date=November 20, 2023|access-date=November 20, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У той жа дзень супрацоўнікі OpenAI апублікавалі адкрыты ліст да савета дырэктараў, у якім пагражалі пакінуць OpenAI і далучыцца да Microsoft, калі ўсе члены савета дырэктараў не сыдуць у адстаўку і не адновяць Альтмана на пасадзе генеральнага дырэктара. 21 лістапада Альтман і Брокман вярнуліся да сваіх пасад.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted|title=Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?|author=Farrow|first=Ronan|author-link=Ronan Farrow|website=[[The New Yorker]]|date=April 6, 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/veLhW|archive-date=April 8, 2026|access-date=April 8, 2026|last2=Marantz|first2=Andrew}}&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot; data-ve-ignore=&quot;&quot; id=&quot;CITEREFFarrowMarantz2026&quot;&gt;[[Ronan Farrow|Farrow, Ronan]]; [[Andrew Marantz|Marantz, Andrew]] (April 6, 2026). [https://ghostarchive.org/archive/veLhW «Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?»]. ''[[The New Yorker]]''. Archived from &lt;span class=&quot;id-lock-limited&quot; title=&quot;Free access subject to limited trial, subscription normally required&quot;&gt;[https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted the original]&lt;/span&gt; on April 8, 2026&lt;span class=&quot;reference-accessdate&quot;&gt;. Retrieved &lt;span class=&quot;nowrap&quot;&gt;April 8,&lt;/span&gt; 2026&lt;/span&gt;.&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;verge patel heath&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/11/22/23967223/sam-altman-returns-ceo-open-ai|title=Sam Altman to return as CEO of OpenAI|author=Heath|first=Alex|website=The Verge|date=November 22, 2023|access-date=December 6, 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;NYT-reinstated&quot;&gt;{{Cite news|archivedate=https://web.archive.org/web/20231122061926/https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У 2025 годзе Альтман атрымаў прэмію Чалавек года ад часопіса [[Time]] і быў названы адным з архітэктараў штучнага інтэлекту. Яго чысты капітал быў ацэнены [[Forbes]] у 3,3 мільярда долараў у сакавіку 2026 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/sam-altman/|title=Sam Altman|website=Forbes|access-date=December 14, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]]
[[Катэгорыя:Праграмісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>3d25lxmzj4j35gxk1bjaqu6b528bekw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129421</id>
      <parentid>5129414</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5129421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12567" sha1="i090t7l4urz53qah4eezewdbepc17h7" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сэмюэл Харыс Альтман''' ({{lang-en|Samuel Harris Altman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі прадпрымальнік, найбольш вядомы як [[CEO]] даследчай арганізацыі ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] [[OpenAI|OpenAI.]]&lt;ref name=&quot;openailp&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI LP |url=https://openai.com/blog/openai-lp/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/ |archive-date=March 11, 2019 |website=openai.com}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Альтман нарадзіўся ў [[Чыкага]] 22 красавіка 1985 года ў амерыканскай яўрэйскай сям’і. Вучыўся ў прыватнай школе Джона Бэраўза ў Ладу, [[Місуры (штат)|штат Місуры]]. У 2005 годзе кінуў вучобу ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] пасля двух год вывучэння інфарматыкі, не атрымаўшы ступені бакалаўра.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ycombinator.com/people.html|title=People|website=[[Y Combinator (company)|Y Combinator]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625021419/http://ycombinator.com/people.html|archive-date=June 25, 2014|access-date=December 15, 2015|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt; У тым жа годзе Альтман стаў сузаснавальнікам [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сеткі]] Loopt &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.loopt.com/about/company/executives|title=Executives|website=[[Loopt]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216022416/http://www.loopt.com/about/company/executives/|archive-date=February 16, 2012|access-date=December 15, 2015}}&lt;/ref&gt; і ў якасці CEO прыцягнуў больш за 30 мільёнаў долараў венчурнага капіталу для кампаніі. У сакавіку 2013 кампанія была прададзена за 43 мільёны долараў.

У 2011 годзе Альтман стаў партнёрам у вечнурным фондзе Y Combinator (YC).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|author=Clark|first=Kate|website=[[TechCrunch]]|date=March 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028032045/https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|archive-date=October 28, 2020|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У лютым 2014 года ён стаў прэзідэнтам YC, &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|title=Garry Tan Says Goodbye to Y Combinator|author=Loizos|first=Connie|website=[[TechCrunch]]|date=November 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106180554/https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|archive-date=November 6, 2015|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; замяніўшы сузаснавальніка YC Пола Грэма, які быў яго настаўнікам.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted|title=Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?|author=Ronan Farrow|website=The New Yorker|date=April 6, 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/veLhW|archive-date=April 8, 2026|access-date=April 8, 2026|last2=Marantz|first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;

У 2015 годзе Альтман стаў сузаснавальнікам арганізацыі па даследванні штучнага інтэлекту OpenAI (на той момант [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай]]), разам з [[Ілан Маск|Іланам Маскам]] яны падзялілі пасаду старшыні. Першапачатковае фінансаванне было прадстаўлена кампаніямі [[Microsoft]], [[Amazon Web Services]], [[Infosys]] і YC, а таксама персанальна Грэгам Брокманам, Джэсікай Лівінгстан і Пітэрам Тылем.

У 2018 годзе Маск сышоў з пасады члена савета дырэктараў, спасылаючыся на патэнцыйны будучы канфлікт інтарэсаў з яго пасадай генеральнага дырэктара [[Tesla Inc.|Tesla]] з-за распрацоўкі штучнага інтэлекту для беспілотных аўтамабіляў у Tesla.&lt;ref name=&quot;musk_resigns&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|title=Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla|author=Vincent|first=James|website=The Verge|date=February 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109015711/https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|archive-date=November 9, 2020|access-date=February 22, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У сакавіку 2019 года Альтман пакінуў Y Combinator і пачаў увесь час прысвячаць пасадзе CEO OpenAI.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=De Vynck |first=Gerrit |date=April 9, 2023 |title=The man who unleashed AI on an unsuspecting Silicon Valley |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/ |access-date=April 13, 2023 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409214006/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;openailp&quot;/&gt;

У снежні 2022 года OpenAI атрымала шырокую вядомасць пасля выпуску бясплатнай версіі [[чат-бот]]а са штучным інтэлектам [[ChatGPT]]. Паводле звестак OpenAI, за пяць дзён першапачатковая версія атрымала больш за мільён рэгістрацый.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Roose |first1=Kevin |title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |access-date=January 5, 2023 |work=The New York Times |date=December 5, 2022 |archive-date=January 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

17 лістапада 2023 года савет дырэктараў OpenAI абвясціў аб [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|зняцці Альтмана з пасады генеральнага дырэктара]] і выключэнні Грэга Брокмана з савета дырэктараў.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{Cite news |date=January 12, 2024 |title=Sam Altman pushed out from OpenAI for not being 'candid' with board |newspaper=San Francisco Chronicle |url=https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php |access-date=February 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112010809/https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php |archive-date=January 12, 2024 |last1=Difeliciantonio |first1=Chase }}&lt;/ref&gt; У заяве гаварылася, што Альтман «не быў паслядоўна шчырым у сваіх камунікацыях». &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|title=OpenAI announces leadership transition|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117204036/https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|archive-date=November 17, 2023|access-date=November 17, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot; /&gt; 20 лістапада 2023 года генеральны дырэктар Microsoft Сацья Надэла паведаміў, што Альтман далучыцца да Microsoft, каб узначаліць новую перадавую даследчую групу ў галіне штучнага інтэлекту.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|title=Microsoft CEO says Sam Altman will be joining Microsoft|website=[[Reuters]]|date=November 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120083725/https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|archive-date=November 20, 2023|access-date=November 20, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У той жа дзень супрацоўнікі OpenAI апублікавалі адкрыты ліст да савета дырэктараў, у якім пагражалі пакінуць OpenAI і далучыцца да Microsoft, калі ўсе члены савета дырэктараў не сыдуць у адстаўку і не адновяць Альтмана на пасадзе генеральнага дырэктара. 21 лістапада Альтман і Брокман вярнуліся да сваіх пасад.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;verge patel heath&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/11/22/23967223/sam-altman-returns-ceo-open-ai|title=Sam Altman to return as CEO of OpenAI|author=Heath|first=Alex|website=The Verge|date=November 22, 2023|access-date=December 6, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-reinstated&quot;&gt;{{Cite news |last=Cade |first=Metz |date=November 22, 2023 |title=Sam Altman Is Reinstated as OpenAI's Chief Executive |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html |access-date=November 22, 2023 |archive-date=November 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122061926/https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

У лютым 2024 года Маск падаў у суд на OpenAI і Альтмана, сцвярджаючы, што яны парушылі заснавальніцкае пагадненне кампаніі, аддаўшы прыярытэт прыбытку, а не карысці для чалавецтва.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/tech/ai/elon-musk-sues-openai-sam-altman-for-breach-of-contract-0864979d|title=Elon Musk Sues OpenAI, Sam Altman, Saying They Abandoned Founding Mission|author=Vipers|first=Gareth|website=Wall Street Journal|date=March 1, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt; Кіраўнікі OpenAI, у тым ліку Альтман, абверглі гэтыя сцвярджэнні ў паведамленні ў блогу.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-elon-musk|title=OpenAI and Elon Musk|website=Open AI|date=March 5, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

У 2025 годзе Альтман атрымаў прэмію Чалавек года ад часопіса [[Time]] і быў названы адным з архітэктараў штучнага інтэлекту. Яго чысты капітал быў ацэнены [[Forbes]] у 3,3 мільярда долараў у сакавіку 2026 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/sam-altman/|title=Sam Altman|website=Forbes|access-date=December 14, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]]
[[Катэгорыя:Праграмісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>i090t7l4urz53qah4eezewdbepc17h7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129422</id>
      <parentid>5129421</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5129422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12567" sha1="f90nzsjry1i2xv6ppm9soe9ejupvwfw" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сэмюэл Харыс Альтман''' ({{lang-en|Samuel Harris Altman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[прадпрымальнік]], найбольш вядомы як [[CEO]] даследчай арганізацыі ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] [[OpenAI|OpenAI.]]&lt;ref name=&quot;openailp&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI LP |url=https://openai.com/blog/openai-lp/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/ |archive-date=March 11, 2019 |website=openai.com}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Альтман нарадзіўся ў [[Чыкага]] 22 красавіка 1985 года ў амерыканскай яўрэйскай сям’і. Вучыўся ў прыватнай школе Джона Бэраўза ў Ладу, [[Місуры (штат)|штат Місуры]]. У 2005 годзе кінуў вучобу ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] пасля двух год вывучэння інфарматыкі, не атрымаўшы ступені бакалаўра.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ycombinator.com/people.html|title=People|website=[[Y Combinator (company)|Y Combinator]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625021419/http://ycombinator.com/people.html|archive-date=June 25, 2014|access-date=December 15, 2015|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt; У тым жа годзе Альтман стаў сузаснавальнікам [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сеткі]] Loopt &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.loopt.com/about/company/executives|title=Executives|website=[[Loopt]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216022416/http://www.loopt.com/about/company/executives/|archive-date=February 16, 2012|access-date=December 15, 2015}}&lt;/ref&gt; і ў якасці CEO прыцягнуў больш за 30 мільёнаў долараў венчурнага капіталу для кампаніі. У сакавіку 2013 кампанія была прададзена за 43 мільёны долараў.

У 2011 годзе Альтман стаў партнёрам у вечнурным фондзе [[Y Combinator]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|author=Clark|first=Kate|website=[[TechCrunch]]|date=March 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028032045/https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|archive-date=October 28, 2020|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У лютым 2014 года ён стаў прэзідэнтам Y Combinator, &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|title=Garry Tan Says Goodbye to Y Combinator|author=Loizos|first=Connie|website=[[TechCrunch]]|date=November 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106180554/https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|archive-date=November 6, 2015|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; замяніўшы Пола Грэма, які быў яго настаўнікам.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted|title=Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?|author=Ronan Farrow|website=The New Yorker|date=April 6, 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/veLhW|archive-date=April 8, 2026|access-date=April 8, 2026|last2=Marantz|first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;

У 2015 годзе Альтман стаў сузаснавальнікам арганізацыі па даследванні штучнага інтэлекту OpenAI (на той момант [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай]]), разам з [[Ілан Маск|Іланам Маскам]] яны падзялілі пасаду старшыні. Першапачатковае фінансаванне было прадстаўлена кампаніямі [[Microsoft]], [[Amazon Web Services]], [[Infosys]] і Y Combinator, а таксама персанальна Грэгам Брокманам, Джэсікай Лівінгстан і Пітэрам Тылем.

У 2018 годзе Маск сышоў з пасады члена савета дырэктараў, спасылаючыся на патэнцыйны будучы канфлікт інтарэсаў з яго пасадай генеральнага дырэктара [[Tesla Inc.|Tesla]] з-за распрацоўкі штучнага інтэлекту для беспілотных аўтамабіляў у Tesla.&lt;ref name=&quot;musk_resigns&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|title=Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla|author=Vincent|first=James|website=The Verge|date=February 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109015711/https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|archive-date=November 9, 2020|access-date=February 22, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У сакавіку 2019 года Альтман пакінуў Y Combinator і пачаў увесь час прысвячаць пасадзе CEO OpenAI.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=De Vynck |first=Gerrit |date=April 9, 2023 |title=The man who unleashed AI on an unsuspecting Silicon Valley |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/ |access-date=April 13, 2023 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409214006/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;openailp&quot;/&gt;

У снежні 2022 года OpenAI атрымала шырокую вядомасць пасля выпуску бясплатнай версіі [[чат-бот]]а са штучным інтэлектам [[ChatGPT]]. Паводле звестак OpenAI, за пяць дзён першапачатковая версія атрымала больш за мільён рэгістрацый.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Roose |first1=Kevin |title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |access-date=January 5, 2023 |work=The New York Times |date=December 5, 2022 |archive-date=January 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

17 лістапада 2023 года савет дырэктараў OpenAI абвясціў аб [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|зняцці Альтмана з пасады генеральнага дырэктара]] і выключэнні Грэга Брокмана з савета дырэктараў.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{Cite news |date=January 12, 2024 |title=Sam Altman pushed out from OpenAI for not being 'candid' with board |newspaper=San Francisco Chronicle |url=https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php |access-date=February 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112010809/https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php |archive-date=January 12, 2024 |last1=Difeliciantonio |first1=Chase }}&lt;/ref&gt; У заяве гаварылася, што Альтман «не быў паслядоўна шчырым у сваіх камунікацыях». &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|title=OpenAI announces leadership transition|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117204036/https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|archive-date=November 17, 2023|access-date=November 17, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot; /&gt; 20 лістапада 2023 года генеральны дырэктар Microsoft Сацья Надэла паведаміў, што Альтман далучыцца да Microsoft, каб узначаліць новую перадавую даследчую групу ў галіне штучнага інтэлекту.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|title=Microsoft CEO says Sam Altman will be joining Microsoft|website=[[Reuters]]|date=November 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120083725/https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|archive-date=November 20, 2023|access-date=November 20, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У той жа дзень супрацоўнікі OpenAI апублікавалі адкрыты ліст да савета дырэктараў, у якім пагражалі пакінуць OpenAI і далучыцца да Microsoft, калі ўсе члены савета дырэктараў не сыдуць у адстаўку і не адновяць Альтмана на пасадзе генеральнага дырэктара. 21 лістапада Альтман і Брокман вярнуліся да сваіх пасад.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;verge patel heath&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/11/22/23967223/sam-altman-returns-ceo-open-ai|title=Sam Altman to return as CEO of OpenAI|author=Heath|first=Alex|website=The Verge|date=November 22, 2023|access-date=December 6, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-reinstated&quot;&gt;{{Cite news |last=Cade |first=Metz |date=November 22, 2023 |title=Sam Altman Is Reinstated as OpenAI's Chief Executive |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html |access-date=November 22, 2023 |archive-date=November 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122061926/https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

У лютым 2024 года Маск падаў у суд на OpenAI і Альтмана, сцвярджаючы, што яны парушылі заснавальніцкае пагадненне кампаніі, аддаўшы прыярытэт прыбытку, а не карысці для чалавецтва.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/tech/ai/elon-musk-sues-openai-sam-altman-for-breach-of-contract-0864979d|title=Elon Musk Sues OpenAI, Sam Altman, Saying They Abandoned Founding Mission|author=Vipers|first=Gareth|website=Wall Street Journal|date=March 1, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt; Кіраўнікі OpenAI, у тым ліку Альтман, абверглі гэтыя сцвярджэнні ў паведамленні ў блогу.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-elon-musk|title=OpenAI and Elon Musk|website=Open AI|date=March 5, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

У 2025 годзе Альтман атрымаў прэмію Чалавек года ад часопіса [[Time]] і быў названы адным з архітэктараў штучнага інтэлекту. Яго чысты капітал быў ацэнены [[Forbes]] у 3,3 мільярда долараў у сакавіку 2026 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/sam-altman/|title=Sam Altman|website=Forbes|access-date=December 14, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]]
[[Катэгорыя:Праграмісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>f90nzsjry1i2xv6ppm9soe9ejupvwfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129425</id>
      <parentid>5129422</parentid>
      <timestamp>2026-04-18T22:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>IshaBarnes</username>
        <id>124956</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5129425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12870" sha1="8rtgqrfvfxzoirym3dit86v8s4zwt0e" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Сэмюэл Харыс Альтман''' ({{lang-en|Samuel Harris Altman}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[прадпрымальнік]], найбольш вядомы як [[CEO]] даследчай арганізацыі ў галіне [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]] [[OpenAI|OpenAI.]]&lt;ref name=&quot;openailp&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenAI LP |url=https://openai.com/blog/openai-lp/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20190311161512/https://openai.com/blog/openai-lp/ |archive-date=March 11, 2019 |website=openai.com}}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Альтман нарадзіўся ў [[Чыкага]] 22 красавіка 1985 года ў амерыканскай яўрэйскай сям’і. Вучыўся ў прыватнай школе Джона Бэраўза ў Ладу, [[Місуры (штат)|штат Місуры]]. У 2005 годзе кінуў вучобу ў [[Стэнфардскі ўніверсітэт|Стэнфардскім універсітэце]] пасля двух год вывучэння інфарматыкі, не атрымаўшы ступені бакалаўра.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ycombinator.com/people.html|title=People|website=[[Y Combinator (company)|Y Combinator]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625021419/http://ycombinator.com/people.html|archive-date=June 25, 2014|access-date=December 15, 2015|url-status=deviated}}&lt;/ref&gt; У тым жа годзе Альтман стаў сузаснавальнікам [[Сацыяльная сетка|сацыяльнай сеткі]] Loopt &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.loopt.com/about/company/executives|title=Executives|website=[[Loopt]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216022416/http://www.loopt.com/about/company/executives/|archive-date=February 16, 2012|access-date=December 15, 2015}}&lt;/ref&gt; і ў якасці CEO прыцягнуў больш за 30 мільёнаў долараў венчурнага капіталу для кампаніі. У сакавіку 2013 кампанія была прададзена за 43 мільёны долараў.

У 2011 годзе Альтман стаў партнёрам у вечнурным фондзе [[Y Combinator]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|title=Y Combinator president Sam Altman is stepping down amid a series of changes at the accelerator|author=Clark|first=Kate|website=[[TechCrunch]]|date=March 8, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028032045/https://techcrunch.com/2019/03/08/y-combinator-president-sam-altman-is-stepping-down-amid-a-series-of-changes-at-the-accelerator/|archive-date=October 28, 2020|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У лютым 2014 года ён стаў прэзідэнтам Y Combinator, &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|title=Garry Tan Says Goodbye to Y Combinator|author=Loizos|first=Connie|website=[[TechCrunch]]|date=November 6, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106180554/https://techcrunch.com/2015/11/06/garry-tan-says-goodbye-to-y-combinator/|archive-date=November 6, 2015|access-date=March 18, 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt; замяніўшы Пола Грэма, які быў яго настаўнікам.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newyorker.com/magazine/2026/04/13/sam-altman-may-control-our-future-can-he-be-trusted|title=Sam Altman May Control Our Future—Can He Be Trusted?|author=Ronan Farrow|website=The New Yorker|date=April 6, 2026|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/veLhW|archive-date=April 8, 2026|access-date=April 8, 2026|last2=Marantz|first2=Andrew}}&lt;/ref&gt;

У 2015 годзе Альтман стаў сузаснавальнікам арганізацыі па даследванні штучнага інтэлекту OpenAI (на той момант [[Некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай]]), разам з [[Ілан Маск|Іланам Маскам]] яны падзялілі пасаду старшыні. Першапачатковае фінансаванне было прадстаўлена кампаніямі [[Microsoft]], [[Amazon Web Services]], [[Infosys]] і Y Combinator, а таксама персанальна Грэгам Брокманам, Джэсікай Лівінгстан і Пітэрам Тылем.

У 2018 годзе Маск сышоў з пасады члена савета дырэктараў, спасылаючыся на патэнцыйны будучы канфлікт інтарэсаў з яго пасадай генеральнага дырэктара [[Tesla Inc.|Tesla]] з-за распрацоўкі штучнага інтэлекту для беспілотных аўтамабіляў у Tesla.&lt;ref name=&quot;musk_resigns&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|title=Elon Musk leaves board of AI safety group to avoid conflict of interest with Tesla|author=Vincent|first=James|website=The Verge|date=February 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109015711/https://www.theverge.com/2018/2/21/17036214/elon-musk-openai-ai-safety-leaves-board|archive-date=November 9, 2020|access-date=February 22, 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

У 2019 годзе Альтман стаў сузаснавальнікам кампаніі Tools For Humanity. Кампанія стварыла [[крыптавалюта|крыптавалюту]] [[Worldcoin]] і сістэмы сканавання вачэй для аўтэнтыфікацыі.

У сакавіку 2019 года Альтман пакінуў Y Combinator і пачаў увесь час прысвячаць пасадзе CEO OpenAI.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news |last=De Vynck |first=Gerrit |date=April 9, 2023 |title=The man who unleashed AI on an unsuspecting Silicon Valley |newspaper=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/ |access-date=April 13, 2023 |archive-date=April 9, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230409214006/https://www.washingtonpost.com/technology/2023/04/09/sam-altman-openai-chatgpt/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;openailp&quot;/&gt;

У снежні 2022 года OpenAI атрымала шырокую вядомасць пасля выпуску бясплатнай версіі [[чат-бот]]а са штучным інтэлектам [[ChatGPT]]. Паводле звестак OpenAI, за пяць дзён першапачатковая версія атрымала больш за мільён рэгістрацый.&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Roose |first1=Kevin |title=The Brilliance and Weirdness of ChatGPT |url=https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |access-date=January 5, 2023 |work=The New York Times |date=December 5, 2022 |archive-date=January 18, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230118134332/https://www.nytimes.com/2022/12/05/technology/chatgpt-ai-twitter.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

17 лістапада 2023 года савет дырэктараў OpenAI абвясціў аб [[Звальненне Сэма Альтмана з OpenAI|зняцці Альтмана з пасады генеральнага дырэктара]] і выключэнні Грэга Брокмана з савета дырэктараў.&lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot;&gt;{{Cite news |date=January 12, 2024 |title=Sam Altman pushed out from OpenAI for not being 'candid' with board |newspaper=San Francisco Chronicle |url=https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php |access-date=February 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112010809/https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/sam-altman-fired-openai-candid-board-18499330.php |archive-date=January 12, 2024 |last1=Difeliciantonio |first1=Chase }}&lt;/ref&gt; У заяве гаварылася, што Альтман «не быў паслядоўна шчырым у сваіх камунікацыях». &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|title=OpenAI announces leadership transition|website=openai.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20231117204036/https://openai.com/blog/openai-announces-leadership-transition|archive-date=November 17, 2023|access-date=November 17, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;web.archive.org&quot; /&gt; 20 лістапада 2023 года генеральны дырэктар Microsoft Сацья Надэла паведаміў, што Альтман далучыцца да Microsoft, каб узначаліць новую перадавую даследчую групу ў галіне штучнага інтэлекту.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|title=Microsoft CEO says Sam Altman will be joining Microsoft|website=[[Reuters]]|date=November 20, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120083725/https://www.reuters.com/technology/microsoft-ceo-says-sam-altman-will-be-joining-microsoft-2023-11-20/|archive-date=November 20, 2023|access-date=November 20, 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; У той жа дзень супрацоўнікі OpenAI апублікавалі адкрыты ліст да савета дырэктараў, у якім пагражалі пакінуць OpenAI і далучыцца да Microsoft, калі ўсе члены савета дырэктараў не сыдуць у адстаўку і не адновяць Альтмана на пасадзе генеральнага дырэктара. 21 лістапада Альтман і Брокман вярнуліся да сваіх пасад.&lt;ref name=&quot;Farrow-2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;verge patel heath&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.theverge.com/2023/11/22/23967223/sam-altman-returns-ceo-open-ai|title=Sam Altman to return as CEO of OpenAI|author=Heath|first=Alex|website=The Verge|date=November 22, 2023|access-date=December 6, 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NYT-reinstated&quot;&gt;{{Cite news |last=Cade |first=Metz |date=November 22, 2023 |title=Sam Altman Is Reinstated as OpenAI's Chief Executive |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html |access-date=November 22, 2023 |archive-date=November 22, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122061926/https://www.nytimes.com/2023/11/22/technology/openai-sam-altman-returns.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

У лютым 2024 года Маск падаў у суд на OpenAI і Альтмана, сцвярджаючы, што яны парушылі заснавальніцкае пагадненне кампаніі, аддаўшы прыярытэт прыбытку, а не карысці для чалавецтва.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/tech/ai/elon-musk-sues-openai-sam-altman-for-breach-of-contract-0864979d|title=Elon Musk Sues OpenAI, Sam Altman, Saying They Abandoned Founding Mission|author=Vipers|first=Gareth|website=Wall Street Journal|date=March 1, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt; Кіраўнікі OpenAI, у тым ліку Альтман, абверглі гэтыя сцвярджэнні ў паведамленні ў блогу.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://openai.com/blog/openai-elon-musk|title=OpenAI and Elon Musk|website=Open AI|date=March 5, 2024|access-date=March 6, 2024}}&lt;/ref&gt;

У 2025 годзе Альтман атрымаў прэмію Чалавек года ад часопіса [[Time]] і быў названы адным з архітэктараў штучнага інтэлекту. Яго чысты капітал быў ацэнены [[Forbes]] у 3,3 мільярда долараў у сакавіку 2026 года.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.forbes.com/profile/sam-altman/|title=Sam Altman|website=Forbes|access-date=December 14, 2025}}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Чалавек года па версіі часопіса «Time»]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Стэнфарда]]
[[Катэгорыя:Праграмісты ЗША]]
[[Катэгорыя:Мільярдэры ЗША]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1985 годзе]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>8rtgqrfvfxzoirym3dit86v8s4zwt0e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Тэатры, заснаваныя ў 1870 годзе</title>
    <ns>14</ns>
    <id>806599</id>
    <revision>
      <id>5129445</id>
      <timestamp>2026-04-19T06:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1870|годзе}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1870 годзе|Тэатры]] [[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1870]]»</comment>
      <origin>5129445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="9fgap3v3q9erlgjklfavbofgqtkt43x" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Тэатры, заснаваныя ў |1870|годзе}}
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1870 годзе|Тэатры]]
[[Катэгорыя:Тэатры паводле гадоў заснавання|1870]]</text>
      <sha1>9fgap3v3q9erlgjklfavbofgqtkt43x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гаршковая кафля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806600</id>
    <revision>
      <id>5129446</id>
      <timestamp>2026-04-19T06:37:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від пячной кафлі, тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}  == Гісторыя == Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала...»</comment>
      <origin>5129446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7106" sha1="5yk7tj1xqojtgyk0wvsthkq84on1gqa" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від пячной кафлі, тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Некаторыя вырабы XIV ст. маюць на сваіх донцах ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую паліву (глазуру){{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёная» кафля) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==

Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, да яго дадаваліся налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- або пяціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>5yk7tj1xqojtgyk0wvsthkq84on1gqa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129447</id>
      <parentid>5129446</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7142" sha1="m8z60f4927nrp0vigyxp6m2md662erf" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від пячной кафлі, тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Некаторыя вырабы XIV ст. маюць на сваіх донцах ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==

Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, да яго дадаваліся налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- або пяціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>m8z60f4927nrp0vigyxp6m2md662erf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129450</id>
      <parentid>5129447</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:46:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7170" sha1="czlj7c86hxtov5u2zfuzrphoxsw0d6j" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Некаторыя вырабы XIV ст. маюць на сваіх донцах ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==

Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, да яго дадаваліся налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- або пяціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>czlj7c86hxtov5u2zfuzrphoxsw0d6j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129455</id>
      <parentid>5129450</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тэхналогія вырабу */</comment>
      <origin>5129455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7157" sha1="qvw72jhs3t5ps9vsbzmqpzrfrwbuhm1" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==

Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, да яго дадаваліся налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- або пяціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>qvw72jhs3t5ps9vsbzmqpzrfrwbuhm1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129459</id>
      <parentid>5129455</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Эвалюцыя формаў і канструкцыі */</comment>
      <origin>5129459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7145" sha1="a10c2e745arjw4v9azykdlffwq58tyu" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==

Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- або пяціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>a10c2e745arjw4v9azykdlffwq58tyu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129460</id>
      <parentid>5129459</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T06:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Эвалюцыя формаў і канструкцыі */</comment>
      <origin>5129460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7159" sha1="7rx7ibcubfuhsqto65z2s2kwbum9cug" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==

Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>7rx7ibcubfuhsqto65z2s2kwbum9cug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129462</id>
      <parentid>5129460</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:03:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5129462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7337" sha1="rlp2r08e5jkrf8uo1xjh9xi3n1l9nns" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд|Рэйнланда]].]]
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==

Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>rlp2r08e5jkrf8uo1xjh9xi3n1l9nns</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129466</id>
      <parentid>5129462</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Эвалюцыя формаў і канструкцыі */</comment>
      <origin>5129466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7694" sha1="479rqu41dkoir08jk4vfsm7n58jqdk6" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд|Рэйнланда]].]]
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Stove 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|Рэканструкцыя печы з ужываннем гаршковай кафлі розных відаў і этапаў развіцця ў музеі гродзенскага [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]].]]
Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>479rqu41dkoir08jk4vfsm7n58jqdk6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129468</id>
      <parentid>5129466</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5129468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7728" sha1="pjer9jqpua9k4x0rvb13ltjputpklkr" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд|Рэйнланда]].]]
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя формаў і канструкцыі ==
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Stove 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|Рэканструкцыя печы з ужываннем гаршковай кафлі розных відаў і этапаў развіцця ў музеі гродзенскага [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]].]]
Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі прырабляць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі {{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кафля]]</text>
      <sha1>pjer9jqpua9k4x0rvb13ltjputpklkr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129472</id>
      <parentid>5129468</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T07:41:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тэхналогія вырабу */</comment>
      <origin>5129472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7990" sha1="mmwc7syuk1j7vtysv9btdeczdjrfh44" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд|Рэйнланда]].]]
Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы персцянёва-налепным спосабам, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя форм і канструкцый ==
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Stove 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|Рэканструкцыя печы з ужываннем гаршковай кафлі розных відаў і этапаў развіцця ў музеі гродзенскага [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]].]]
Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі дадаваць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Па баках ранніх румпаў часам рабілі глыбокія сеткавыя насечкі для лепшага мацавання ў абліцоўцы печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кафля]]</text>
      <sha1>mmwc7syuk1j7vtysv9btdeczdjrfh44</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129489</id>
      <parentid>5129472</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:08:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5129489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8364" sha1="c2gf3r5m7jsj0dkgnr1yw9olj0pvejj" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд]]а.]]
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Tiles and Pottery 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|На верхняй паліцы пяць гаршковых кафляў розных відаў і [[Галаснікі|галаснік]] (крайні злева), экспазіцыя музея ў гродзенскім [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]].]]

Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы персцянёва-налепным спосабам, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя форм і канструкцый ==
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Stove 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|Рэканструкцыя печы з ужываннем гаршковай кафлі розных відаў і этапаў развіцця ў экспазіцыі музея гродзенскага Старога замка.]]
Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць кругавыя налепы {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі дадаваць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Па баках ранніх румпаў часам рабілі глыбокія сеткавыя насечкі для лепшага мацавання ў абліцоўцы печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кафля]]</text>
      <sha1>c2gf3r5m7jsj0dkgnr1yw9olj0pvejj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129491</id>
      <parentid>5129489</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T08:26:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Эвалюцыя форм і канструкцый */</comment>
      <origin>5129491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8398" sha1="9q4kxxtynk6a3yxxinpnsylzdkl0vla" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд]]а.]]
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Tiles and Pottery 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|На верхняй паліцы пяць гаршковых кафляў розных відаў і [[Галаснікі|галаснік]] (крайні злева), экспазіцыя музея ў гродзенскім [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]].]]

Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы персцянёва-налепным спосабам, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю часта пакрывалі зялёнай палівай знутры{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя форм і канструкцый ==
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Stove 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|Рэканструкцыя печы з ужываннем гаршковай кафлі розных відаў і этапаў развіцця ў экспазіцыі музея гродзенскага Старога замка.]]
Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць сляды кругавой лепкі, налеплівання{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі дадаваць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Па баках ранніх румпаў часам рабілі глыбокія сеткавыя насечкі для лепшага мацавання ў абліцоўцы печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кафля]]</text>
      <sha1>9q4kxxtynk6a3yxxinpnsylzdkl0vla</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129509</id>
      <parentid>5129491</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:56:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тэхналогія вырабу */</comment>
      <origin>5129509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8638" sha1="tppue6fu0tvq7xlvhc8c1fb5bbsuvkg" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд]]а.]]
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Tiles and Pottery 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|На верхняй паліцы пяць гаршковых кафляў розных відаў і [[Галаснікі|галаснік]] (крайні злева), экспазіцыя музея ў гродзенскім [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]].]]

Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў Полацку, Лідзе і Наваградку.{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсё паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы персцянёва-налепным спосабам, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агню{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі жвіру або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага свінцу, рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс медзі{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю ўсё часцей пакрывалі зялёнай палівай знутры, яе дно аздаблялі прамымі ці хвалістымі лініямі або слядамі пальцаў, што было зручна праз невысокія борцікі гэтага віду кафлі{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя форм і канструкцый ==
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Stove 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|Рэканструкцыя печы з ужываннем гаршковай кафлі розных відаў і этапаў развіцця ў экспазіцыі музея гродзенскага Старога замка.]]
Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць сляды кругавой лепкі, налеплівання{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль {{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі дадаваць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Па баках ранніх румпаў часам рабілі глыбокія сеткавыя насечкі для лепшага мацавання ў абліцоўцы печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў Лідскім і Заслаўскім замках, а таксама ў Мазыры {{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кафля]]</text>
      <sha1>tppue6fu0tvq7xlvhc8c1fb5bbsuvkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129528</id>
      <parentid>5129509</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:45:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8832" sha1="a6rqsivtkc824c5ku7e0ypfp9o8lr5d" xml:space="preserve">'''Гаршковая кафля''' — найстаражытнейшы від [[Пячная кафля|пячной кафлі]], тып архітэктурна-дэкаратыўнай керамікі, які ўжываўся ў будаўніцтве печаў на тэрыторыі Беларусі з XIV ст.{{sfn|Трусаў|1993|p=3}}

== Гісторыя ==
[[Файл:DH Becherkachel.jpg|міні|Архаічны востраканечны тып гаршковай кафлі XIII ст. з [[Рэйнланд]]а.]]
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Tiles and Pottery 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|На верхняй паліцы пяць гаршковых кафляў розных відаў і [[Галаснікі|галаснік]] (крайні злева), экспазіцыя музея ў гродзенскім [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]].]]

Гаршковая кафля мела пераважна тэхнічныя функцыі — павышала цеплааддачу печы; аблягчала канструкцыю печы; павышала ўстойлівасць печы тэрмічным перападам{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Першыя вядомыя на тэрыторыі Беларусі асобнікі датуюць пачаткам XIV ст., яны знойдзены археалагічнымі раскопкамі ў [[Полацк|Полацку]], [[Ліда|Лідзе]] і [[Навагрудак|Наваградку]].{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}

У XIV і XV стагоддзях паступова пераходзілі ад выкарыстання адзінкавых кафляў-гаршкоў, якія ўмуроўвалі ў глінабітную печ, да пабудовы печаў з кафлямі на ўсёй паверхні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Гаршковую кафлю працягвалі ўжываць ў XVII ст. і, магчыма, у пачатку XVIII ст., асабліва ў вёсцы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

== Тэхналогія вырабу ==
Кафлі ранняга перыяду рабілі ў ляпной тэхніцы персцянёва-налепным спосабам, пасля падпраўлялі на прымітыўным маларухомым ганчарным крузе{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Абпальвалі на адкрытым агні{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Як сыравіну выкарыстоўвалі нятлустую гліняную масу з дамешкамі [[Жвір|жвіру]] або жарствы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На донцах некаторых кафляў XIV ст. ёсць ганчарныя клеймы{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

З канца XV ст. для аздаблення паверхні пачалі ўжываць свінцовую [[Паліва (кераміка)|паліву (глазуру)]]{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Для атрымання празрыстага зялёнага колеру («мураўлёнай» кафлі) у склад палівы з перапаленага [[Свінец|свінцу]], рачнога пяску і глею, дадавалі вокіс [[Медзь|медзі]]{{sfn|Трусаў|1993|p=7}}. У 2-й палове XVI ст. міскавую гаршковую кафлю ўсё часцей пакрывалі зялёнай палівай знутры, яе дно аздаблялі прамымі ці хвалістымі лініямі або слядамі пальцаў, што было зручна праз невысокія борцікі гэтага віду кафлі{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Эвалюцыя форм і канструкцый ==
[[Файл:Belarusian Traditional Ceramic Stove 2024.09.01 Exposition of Hrodna Old Castle.jpg|міні|Рэканструкцыя печы з ужываннем гаршковай кафлі розных відаў і этапаў развіцця ў экспазіцыі музея гродзенскага Старога замка.]]
Ранняя гаршковая кафля мела слоікава-цыліндрычнае тулава вышынёй 21—24 см і дыяметрам 10—14 см {{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. На паверхні сценак такіх вырабаў відаць сляды кругавой лепкі, налеплівання{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}.

Пазней, каб шчыльна ставіць цыліндрычныя кафлі адну да другой, змянілі форму іх вусця{{sfn|Трусаў|1993|p=4}}. Круглае вусце пачалі ўгінаць, дадаваць да налепы, такім чынам стваралі трох-, чатырох- , пяці- або шасціпялёсткавыя абрысы, а таксама абрысы трохвугольніка або квадрата{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}. Для стандартызацыі памераў і надання вусцю пэўнай формы пачалі выкарыстоўваць драўляныя формы, што ператварыла кафлю ў стандартызаваны модуль{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

У працэсе развіцця ўзнікла мноства варыянтаў гаршковай кафлі — высокія і вузкія; шырокія і нізкія; міскавага тыпу; талеркавага тыпу{{sfn|Трусаў|1993|p=5}}.

На мяжы XV—XVI стст. да донца кафляў міскавага і талеркавага тыпаў пачалі дадаваць «румпу» — гліняны цыліндр, зроблены на ганчарным крузе, для лепшага мацавання на сцяну печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Гэта паклала пачатак пераходу да каробкавага тыпу кафлі{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}. Па баках ранніх румпаў часам рабілі глыбокія сеткавыя насечкі для лепшага мацавання ў абліцоўцы печы{{sfn|Трусаў|1993|p=6}}.

У XVI ст. вядомы камбінаваныя печы, іх ніжні ярус складалі з міскавай кафлі, а верхні — з каробкавай{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}. Такія канструкцыі знойдзены археолагамі ў [[Лідскі замак|Лідскім]] і [[Заслаўскі замак|Заслаўскім]] замках, а таксама ў [[Мазырскі замак|Мазыры]]{{sfn|Трусаў|1993|p=11}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул|аўтар=Ганецкая І. У.|загаловак=Мастацкая кераміка Мсціслава|выданне=Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук|год=1990|нумар=1|старонкі=75}}
* {{кніга|аўтар=Заяц Ю. А.|загаловак=Заслаўская кафля|месца=Мінск|год=1990|старонкі=21}}
* {{артыкул|аўтар=Осе И.|загаловак=Возникновение изразцовых печей в Латвии|выданне=Археология и история западных балтов|месца=Клайпеда|год=1989|старонкі=141}}
* {{кніга|ref = Трусаў|аўтар = Трусаў А. А.|частка =|загаловак = Беларускае кафлярства|арыгінал =|спасылка =|адказны = рэдактар А. Селязнёва; вокладка мастака Э. Дзмітрыева; тэхн. рэдактар Г. Раманчук |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Беларускі інстытут праблем культуры |год = 1993 |том =|pages =|allpages = 55|серыя =|isbn = 5-7815-1102-4|тыраж = 5000}}
* {{артыкул|аўтар=Трусаў А. А., Угрыновіч У. В.|загаловак=Тыпалогія і храналогія лідскай кафлі|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні|месца=Мінск|год=1989|старонкі=198}}
* {{кніга|аўтар=Филиппов А. В.|загаловак=Древнерусские изразцы. Вып. 1|месца=М.|год=1938|старонкі=11}}


{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Кафля]]</text>
      <sha1>a6rqsivtkc824c5ku7e0ypfp9o8lr5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кафля гаршковая</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806601</id>
    <redirect title="Гаршковая кафля" />
    <revision>
      <id>5129454</id>
      <timestamp>2026-04-19T06:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Гаршковая кафля]]</comment>
      <origin>5129454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="miju0maxlvlouwsefv4qhw1aju81x3a" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Гаршковая кафля]]</text>
      <sha1>miju0maxlvlouwsefv4qhw1aju81x3a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пячная кафля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806602</id>
    <redirect title="Кафля" />
    <revision>
      <id>5129457</id>
      <timestamp>2026-04-19T06:52:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Кафля]]</comment>
      <origin>5129457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24" sha1="gl6wad2epcess1khkfdceikpqcg0oa8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кафля]]</text>
      <sha1>gl6wad2epcess1khkfdceikpqcg0oa8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806603</id>
    <revision>
      <id>5129469</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''.|архіў=11-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="383" sha1="hbku8f62sskpymv3ogth0sb148kutmz" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Да [[Блакітная крыніца|Блакітнай крыніцы]], што паблізу [[Слаўгарад]]а, здзяйсняецца '''[[Паломніцтва і пакланенне «Блакітнай крыніцы»|пілігрымка]]'''.|архіў=11-03-2026}}</text>
      <sha1>hbku8f62sskpymv3ogth0sb148kutmz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:40 найвялікшых эма-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806604</id>
    <revision>
      <id>5129470</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}»</comment>
      <origin>5129470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6" xml:space="preserve">{{Загаловак размовы}}</text>
      <sha1>a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Спіс найбольш наведвальных вэб-сайтаў</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806605</id>
    <revision>
      <id>5129471</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}»</comment>
      <origin>5129471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6" xml:space="preserve">{{Загаловак размовы}}</text>
      <sha1>a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Спаская царква (Вільня)</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806606</id>
    <revision>
      <id>5129473</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]].|архіў=11-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="364" sha1="flcrc3lwyj01adh8ld0wp1lq7tn7ses" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Спаская царква (Вільня)|Спаская царква]]''' з’яўлялася важным элементам усходнехрысціянскай тапаграфіі старажытнай [[Вільня|Вільні]].|архіў=11-03-2026}}</text>
      <sha1>flcrc3lwyj01adh8ld0wp1lq7tn7ses</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Беларусы на Смаленшчыне</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806607</id>
    <revision>
      <id>5129474</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:43:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі.|архіў=11-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="414" sha1="0ycydp7mxajuc87le4x5ao3exxvitv8" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Гістарычна тэрыторыя [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]] падзялялася на «[[Вялікаросы|вялікарускую]]» і '''«[[беларусы на Смаленшчыне|беларускую]]»''' часткі.|архіў=11-03-2026}}</text>
      <sha1>0ycydp7mxajuc87le4x5ao3exxvitv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806608</id>
    <revision>
      <id>5129475</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч]].|архіў=11-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="373" sha1="2jxzkvs3c0dondxbvnzx92pbsolpd96" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Першая на [[Беларусь|Беларусі]] '''[[Паўднёва-Беларуская гідралагічная станцыя|гідралагічная станцыя]]''' працавала на вадазборы ракі [[Ведрыч]].|архіў=11-03-2026}}</text>
      <sha1>2jxzkvs3c0dondxbvnzx92pbsolpd96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Дзве Фрыды</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806609</id>
    <revision>
      <id>5129476</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:44:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а.|архіў=11-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="328" sha1="0c2ocfgny5itualswxkbgceosz4ncsj" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Мексіканская мастачка [[Фрыда Кало]] намалявала на адным палатне адразу '''[[Дзве Фрыды|дзве версіі]]''' [[аўтапартрэт]]а.|архіў=11-03-2026}}</text>
      <sha1>0c2ocfgny5itualswxkbgceosz4ncsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Ката пячы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806610</id>
    <revision>
      <id>5129477</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''.|архіў=11-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="258" sha1="szc9i5r1ngzp4gy2cbhy084j3637l1k" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[11 сакавіка]] 2026 года|тэкст=У [[Скірмантава|Скірмантаве]] на Міншчыне штогод '''«[[ката пячы|пякуць ката]]»'''.|архіў=11-03-2026}}</text>
      <sha1>szc9i5r1ngzp4gy2cbhy084j3637l1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Я</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806611</id>
    <revision>
      <id>5129478</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:47:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму.|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="ikgwrbmzs0nftupfnky45nokkdij8p1" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Я|Апошняя літара]]''' [[Беларускі алфавіт|беларускага алфавіта]] абазначае нелабіялізаваны [[галосныя|галосны]] [[гук (мова)|гук]] сярэдняга рада ніжняга пад’ёму.|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>ikgwrbmzs0nftupfnky45nokkdij8p1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Пяркунас</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806612</id>
    <revision>
      <id>5129479</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе.|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="321" sha1="9jrc4ja7wqvtx72g8fbcfkou6gpvhai" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Паводле адной з версій, правобразам [[Пагоня|герба «Пагоня»]] сталі выявы бога '''[[Пяркунас]]а''', які скакаў па небе.|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>9jrc4ja7wqvtx72g8fbcfkou6gpvhai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Карл Людвіг Хенке</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806613</id>
    <revision>
      <id>5129480</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:48:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''.|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="342" sha1="4l58yo8bmawpzyqmv901i8psgthy0l8" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Перакананне аўтарытэтных астраномоў аб тым, што [[астэроід]]аў існуе толькі чатыры, развянчаў '''[[Карл Людвіг Хенке|аматар]]'''.|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>4l58yo8bmawpzyqmv901i8psgthy0l8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806614</id>
    <revision>
      <id>5129481</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы.|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="366" sha1="kwisbe2l0hke3rtxq7pwr76ipjpk39l" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе|Савецкія вайскоўцы]]''' ў [[Ангола|Анголе]] дамагаліся паразумення з саюзнікамі праз святы.|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>kwisbe2l0hke3rtxq7pwr76ipjpk39l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Смерць Джэфры Эпштэйна</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806615</id>
    <revision>
      <id>5129482</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:50:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]].|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="294" sha1="2fj5c0x27tj9uu9a93mpajlrxsc0uyc" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст=Спрэчны характар '''[[Смерць Джэфры Эпштэйна|смерці]]''' [[Джэфры Эпштэйн]]а спарадзіў [[інтэрнэт-мем]].|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>2fj5c0x27tj9uu9a93mpajlrxsc0uyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Абу Лулу</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806616</id>
    <revision>
      <id>5129483</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:51:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]].|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="332" sha1="k08wk6p2t716v67zk3pp0yiaaeqhr9a" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Абу Лулу|Суданскі генерал]]''' выхваляўся [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавымі забойствамі]] на прамой трансляцыі ў [[TikTok]].|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>k08wk6p2t716v67zk3pp0yiaaeqhr9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Гродзенскія вербы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806617</id>
    <revision>
      <id>5129484</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму.|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="a7dw7953n0jgj40glxpileh81vscr5e" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму.|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>a7dw7953n0jgj40glxpileh81vscr5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:Віленскія вербы</title>
    <ns>1</ns>
    <id>806618</id>
    <revision>
      <id>5129485</id>
      <timestamp>2026-04-19T07:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму.|архіў=08-03-2026}}»</comment>
      <origin>5129485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="307" sha1="a7dw7953n0jgj40glxpileh81vscr5e" xml:space="preserve">{{Паведамленне ЦВВ|даты=[[8 сакавіка]] 2026 года|тэкст='''[[Гродзенскія вербы]]''' ў адрозненне ад '''[[Віленскія вербы|віленскіх]]''' маюць характэрную плоскую форму.|архіў=08-03-2026}}</text>
      <sha1>a7dw7953n0jgj40glxpileh81vscr5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зігзаг поспеху (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806619</id>
    <revision>
      <id>5129496</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:05:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{фільм}} «'''Зігзаг поспеху'''» — савецкі мастацкі трагікамедыйны фільм 1968 года, пастаўлены рэжысёрам Эльдарам Разанавым на «Масфільме». Сцэнар карціны быў заснаваны на аднайменнай аповесці Разанава і Эміля Брагінскага. У аснове сюжэту — гісторыя фат...»</comment>
      <origin>5129496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="712" sha1="dlxz00qi7vx32v4cupn19k3i104nin0" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Зігзаг поспеху'''» — савецкі мастацкі трагікамедыйны фільм 1968 года, пастаўлены рэжысёрам Эльдарам Разанавым на «Масфільме». Сцэнар карціны быў заснаваны на аднайменнай аповесці Разанава і Эміля Брагінскага. У аснове сюжэту — гісторыя фатографа Валодзі Арэшнікава, які выйграў у латарэю буйную суму на грошы, запазычаныя з касы ўзаемадапамогі фотаатэлье.
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>dlxz00qi7vx32v4cupn19k3i104nin0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129498</id>
      <parentid>5129496</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:09:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5129498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="871" sha1="e9e5yb9bsdgitl3yvfg5ix78vpw678x" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Зігзаг поспеху'''» — савецкі мастацкі трагікамедыйны фільм 1968 года, пастаўлены рэжысёрам Эльдарам Разанавым на «Масфільме». Сцэнар карціны быў заснаваны на аднайменнай аповесці Разанава і Эміля Брагінскага. У аснове сюжэту — гісторыя фатографа Валодзі Арэшнікава, які выйграў у латарэю буйную суму на грошы, запазычаныя з касы ўзаемадапамогі фотаатэлье.

== У ролях ==
* [[Яўген Лявонаў]] 
* [[Яўгенія Паўлаўна Сіманава|Яўгенія Сіманава]]
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>e9e5yb9bsdgitl3yvfg5ix78vpw678x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129499</id>
      <parentid>5129498</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:10:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* У ролях */</comment>
      <origin>5129499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="8lfhlg8pbvqxqj2t2379bq3cnnrqghr" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Зігзаг поспеху'''» — савецкі мастацкі трагікамедыйны фільм 1968 года, пастаўлены рэжысёрам Эльдарам Разанавым на «Масфільме». Сцэнар карціны быў заснаваны на аднайменнай аповесці Разанава і Эміля Брагінскага. У аснове сюжэту — гісторыя фатографа Валодзі Арэшнікава, які выйграў у латарэю буйную суму на грошы, запазычаныя з касы ўзаемадапамогі фотаатэлье.

== У ролях ==
* [[Яўген Лявонаў]] 
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>8lfhlg8pbvqxqj2t2379bq3cnnrqghr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129500</id>
      <parentid>5129499</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:11:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* У ролях */</comment>
      <origin>5129500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="873" sha1="szocmb44tow9duedbmy89fcgjmyaix9" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Зігзаг поспеху'''» — савецкі мастацкі трагікамедыйны фільм 1968 года, пастаўлены рэжысёрам Эльдарам Разанавым на «Масфільме». Сцэнар карціны быў заснаваны на аднайменнай аповесці Разанава і Эміля Брагінскага. У аснове сюжэту — гісторыя фатографа Валодзі Арэшнікава, які выйграў у латарэю буйную суму на грошы, запазычаныя з касы ўзаемадапамогі фотаатэлье.

== У ролях ==
* [[Яўген Лявонаў]]
* [[Ірына Канстанцінаўна Скобцава|Ірына Скобцава]]
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>szocmb44tow9duedbmy89fcgjmyaix9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129502</id>
      <parentid>5129500</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5129502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="943" sha1="dtcroj8gcd7remig36u7ytvhqxg7540" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Зігзаг поспеху'''» — савецкі мастацкі трагікамедыйны фільм 1968 года, пастаўлены рэжысёрам Эльдарам Разанавым на «Масфільме». Сцэнар карціны быў заснаваны на аднайменнай аповесці Разанава і Эміля Брагінскага. У аснове сюжэту — гісторыя фатографа Валодзі Арэшнікава, які выйграў у латарэю буйную суму на грошы, запазычаныя з касы ўзаемадапамогі фотаатэлье.

== У ролях ==
* [[Яўген Лявонаў]]
* [[Ірына Канстанцінаўна Скобцава|Ірына Скобцава]]
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]]</text>
      <sha1>dtcroj8gcd7remig36u7ytvhqxg7540</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129505</id>
      <parentid>5129502</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T09:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1968 года]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5129505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1003" sha1="qxayrjx3wapvwmdra8liqc093zv6y3l" xml:space="preserve">{{фільм}}
«'''Зігзаг поспеху'''» — савецкі мастацкі трагікамедыйны фільм 1968 года, пастаўлены рэжысёрам Эльдарам Разанавым на «Масфільме». Сцэнар карціны быў заснаваны на аднайменнай аповесці Разанава і Эміля Брагінскага. У аснове сюжэту — гісторыя фатографа Валодзі Арэшнікава, які выйграў у латарэю буйную суму на грошы, запазычаныя з касы ўзаемадапамогі фотаатэлье.

== У ролях ==
* [[Яўген Лявонаў]]
* [[Ірына Канстанцінаўна Скобцава|Ірына Скобцава]]
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Фільмы студыі «Масфільм»]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1968 года]]</text>
      <sha1>qxayrjx3wapvwmdra8liqc093zv6y3l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Кінакамедыі 1968 года</title>
    <ns>14</ns>
    <id>806620</id>
    <revision>
      <id>5129504</id>
      <timestamp>2026-04-19T09:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле гадоў|Кінакамедыі|1968|года}} [[Катэгорыя:Кінакамедыі паводле гадоў|1968]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1960-х гадоў|1968]] [[Катэгорыя:Фільмы 1968 года|Камедыі]]»</comment>
      <origin>5129504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="kmhjndtp47zcb1lxj25tbrpbwnnr0za" xml:space="preserve">{{Тэма паводле гадоў|Кінакамедыі|1968|года}}
[[Катэгорыя:Кінакамедыі паводле гадоў|1968]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі 1960-х гадоў|1968]]
[[Катэгорыя:Фільмы 1968 года|Камедыі]]</text>
      <sha1>kmhjndtp47zcb1lxj25tbrpbwnnr0za</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Парыж — Рубэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806621</id>
    <revision>
      <id>5129520</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:00:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Велагонка  | назва             = Парыж — Рубэ  | пераклад              =   | бягучае_спаборніцтва =   | выява          =   | дата                 = пачатак красавіка  | рэгіён               = поўнач [[Францыя|Францыі]]  | беларуская_назва     =   | мясцовыя_назвы     = {{lang-fr|Paris–Roubaix}}  | іншыя_назвы      =...»</comment>
      <origin>5129520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6421" sha1="fvoe0hmd506ocqld1sgvc8s6d7r045e" xml:space="preserve">{{Велагонка
 | назва             = Парыж — Рубэ
 | пераклад              = 
 | бягучае_спаборніцтва = 
 | выява          = 
 | дата                 = пачатак красавіка
 | рэгіён               = поўнач [[Францыя|Францыі]]
 | беларуская_назва     = 
 | мясцовыя_назвы     = {{lang-fr|Paris–Roubaix}}
 | іншыя_назвы      = {{Unbulleted list|{{nowrap|''L'Enfer du Nord'' (Пекла Поўначы)}}|Каралева класік|Велікодная гонка|Нядзеля ў Пекле}}
 | дысцыпліна           = [[Шашэйны веласпорт|Шашэйная гонка]]
 | спаборніцтва         = 
 | тып                  = 
 | арганізатар          = [[Amaury Sport Organisation]]
 | дырэктар             = 
 | першая               = {{Дата пачатку і ўзрост|1896}}
 | нумар                = 
 | апошняя            = 
 | першы_пераможца    = 
 | рэкорд_перамог         = 
 | апошні_пераможца = 
}}
'''Парыж — Рубэ''' ({{lang-fr|Paris–Roubaix}}) — гэта аднадзённая прафесійная [[Шашэйны веласпорт|шасэйная велагонка]] ў [[Францыя|Францыі]], якая праводзіцца ў першую нядзелю красавіка; яна пачынаецца на поўнач ад [[Парыж|Парыжа]] і заканчваецца ў [[Рубэ]], на мяжы з [[Бельгія|Бельгіяй]]. Гэта адна з найстарэйшых велагонак у свеце, адзін з «[[Манументы веласпорту|Манументаў]]» або класік еўрапейскага календара, якая дае ачкі ў [[Сусветны рэйтынг UCI]].

З моманту свайго заснавання ў 1896 годзе і да 1967 года гонка пачыналася ў Парыжы і заканчвалася ў Рубэ; у 1966 годзе старт быў перанесены ў [[Шанціі]]; а з 1977 года яна пачынаецца ў [[Камп’ень|Камп’ені]], прыкладна за 85 кіламетраў на паўночны ўсход ад цэнтра Парыжа. З 1943 года фініш у асноўным адбываецца на [[Веладром Рубэ|веладроме Рубэ]]. У цяперашні час гонка арганізуецца медыягрупай [[Amaury Sport Organisation]] і праводзіцца ў пачатку красавіка, звычайна ў другую нядзелю.

Парыж — Рубэ славіцца складаным рэльефам і брукаванкай, або павэ ([[брусчатка]]), ёсць, разам з [[Тур Фландрыі|Турам Фландрыі]], [[E3 Харэлбеке]] і [[Гент — Вевельгем|Гент — Вевельгемам]], адной з [[Брукаваныя класікі|брукаваных класік]]. Яе называюць «Пеклам Поўначы», «Нядзеляй у пекле» (таксама назва [[Нядзеля ў пекле|фільма]] пра гонку 1976 года), «Каралевай класік» або «la Pascale» — Велікоднай гонкай&lt;ref&gt;{{cite web|title=I'm talking total cobbles |author=Matt Seaton |work=The Guardian|date=2006-04-05 |url=https://www.theguardian.com/g2/story/0,1746888,00.html |access-date=2007-09-01 }}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;. З 1977 года пераможца Парыж — Рубэ атрымлівае як прыз брукаваны камень.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hood, Andrew |title=Racing this week – Of txapelas and pavé |url=http://www.velonews.com/article/90231 |work=VeloNews |date=2009-04-06 |access-date=2009-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410203849/http://www.velonews.com/article/90231 |archive-date=10 April 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Рэльеф мясцовасці прывёў да распрацоўкі спецыялізаваных [[Рама веласіпеда|рам]], колаў і шын. Праколы і іншыя механічныя праблемы ёсць звычайнай справай і часта ўплываюць на вынік. Нягледзячы на высокі статус гонкі, некаторыя веласіпедысты адмаўляюцца ад удзелу ў ёй праз цяжкія умовы. На гонцы таксама здараліся супярэчлівыя выпадкі з дыскваліфікацыяй пераможцаў.

Маршрут падтрымліваецца арганізацыяй «Les Amis de Paris–Roubaix», групай фанатаў гонкі, створанай у 1983 годзе. «Катаржнікі брукаванкі» («[[Парыж — Рубэ#Les forçats du pavé|forçats du pavé]]») імкнуцца забяспечыць бяспеку маршруту для гоншчыкаў, захоўваючы пры гэтым яго складанасць. За выключэннем перыядаў сусветных войнаў і пандэміі [[Пандэмія COVID-19|каранавіруса]] ў 2020 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long, Jonny |title=Paris-Roubaix 2020 has been cancelled |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2020-has-been-cancelled-472132 |work=Cycling Weekly |date=2020-10-09 |access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt; (гонка 2020 года была скасавана, а гонка 2021 года перанесена на кастрычнік),&lt;ref name=&quot;Ballinger-01Apr2021&quot;&gt;{{cite news |last1=Ballinger |first1=Alex |title=Paris-Roubaix 2021 officially postponed |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2021-officially-postponed-495303 |access-date=6 April 2021 |work=Cycling Weekly |date=1 April 2021}}&lt;/ref&gt; яна праводзілася штогод з моманту свайго заснавання.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>fvoe0hmd506ocqld1sgvc8s6d7r045e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129521</id>
      <parentid>5129520</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Велагонкі ў Францыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5129521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6482" sha1="o965xuhipor4m48tzzgbd5wm83bdblm" xml:space="preserve">{{Велагонка
 | назва             = Парыж — Рубэ
 | пераклад              = 
 | бягучае_спаборніцтва = 
 | выява          = 
 | дата                 = пачатак красавіка
 | рэгіён               = поўнач [[Францыя|Францыі]]
 | беларуская_назва     = 
 | мясцовыя_назвы     = {{lang-fr|Paris–Roubaix}}
 | іншыя_назвы      = {{Unbulleted list|{{nowrap|''L'Enfer du Nord'' (Пекла Поўначы)}}|Каралева класік|Велікодная гонка|Нядзеля ў Пекле}}
 | дысцыпліна           = [[Шашэйны веласпорт|Шашэйная гонка]]
 | спаборніцтва         = 
 | тып                  = 
 | арганізатар          = [[Amaury Sport Organisation]]
 | дырэктар             = 
 | першая               = {{Дата пачатку і ўзрост|1896}}
 | нумар                = 
 | апошняя            = 
 | першы_пераможца    = 
 | рэкорд_перамог         = 
 | апошні_пераможца = 
}}
'''Парыж — Рубэ''' ({{lang-fr|Paris–Roubaix}}) — гэта аднадзённая прафесійная [[Шашэйны веласпорт|шасэйная велагонка]] ў [[Францыя|Францыі]], якая праводзіцца ў першую нядзелю красавіка; яна пачынаецца на поўнач ад [[Парыж|Парыжа]] і заканчваецца ў [[Рубэ]], на мяжы з [[Бельгія|Бельгіяй]]. Гэта адна з найстарэйшых велагонак у свеце, адзін з «[[Манументы веласпорту|Манументаў]]» або класік еўрапейскага календара, якая дае ачкі ў [[Сусветны рэйтынг UCI]].

З моманту свайго заснавання ў 1896 годзе і да 1967 года гонка пачыналася ў Парыжы і заканчвалася ў Рубэ; у 1966 годзе старт быў перанесены ў [[Шанціі]]; а з 1977 года яна пачынаецца ў [[Камп’ень|Камп’ені]], прыкладна за 85 кіламетраў на паўночны ўсход ад цэнтра Парыжа. З 1943 года фініш у асноўным адбываецца на [[Веладром Рубэ|веладроме Рубэ]]. У цяперашні час гонка арганізуецца медыягрупай [[Amaury Sport Organisation]] і праводзіцца ў пачатку красавіка, звычайна ў другую нядзелю.

Парыж — Рубэ славіцца складаным рэльефам і брукаванкай, або павэ ([[брусчатка]]), ёсць, разам з [[Тур Фландрыі|Турам Фландрыі]], [[E3 Харэлбеке]] і [[Гент — Вевельгем|Гент — Вевельгемам]], адной з [[Брукаваныя класікі|брукаваных класік]]. Яе называюць «Пеклам Поўначы», «Нядзеляй у пекле» (таксама назва [[Нядзеля ў пекле|фільма]] пра гонку 1976 года), «Каралевай класік» або «la Pascale» — Велікоднай гонкай&lt;ref&gt;{{cite web|title=I'm talking total cobbles |author=Matt Seaton |work=The Guardian|date=2006-04-05 |url=https://www.theguardian.com/g2/story/0,1746888,00.html |access-date=2007-09-01 }}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;. З 1977 года пераможца Парыж — Рубэ атрымлівае як прыз брукаваны камень.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hood, Andrew |title=Racing this week – Of txapelas and pavé |url=http://www.velonews.com/article/90231 |work=VeloNews |date=2009-04-06 |access-date=2009-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410203849/http://www.velonews.com/article/90231 |archive-date=10 April 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Рэльеф мясцовасці прывёў да распрацоўкі спецыялізаваных [[Рама веласіпеда|рам]], колаў і шын. Праколы і іншыя механічныя праблемы ёсць звычайнай справай і часта ўплываюць на вынік. Нягледзячы на высокі статус гонкі, некаторыя веласіпедысты адмаўляюцца ад удзелу ў ёй праз цяжкія умовы. На гонцы таксама здараліся супярэчлівыя выпадкі з дыскваліфікацыяй пераможцаў.

Маршрут падтрымліваецца арганізацыяй «Les Amis de Paris–Roubaix», групай фанатаў гонкі, створанай у 1983 годзе. «Катаржнікі брукаванкі» («[[Парыж — Рубэ#Les forçats du pavé|forçats du pavé]]») імкнуцца забяспечыць бяспеку маршруту для гоншчыкаў, захоўваючы пры гэтым яго складанасць. За выключэннем перыядаў сусветных войнаў і пандэміі [[Пандэмія COVID-19|каранавіруса]] ў 2020 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long, Jonny |title=Paris-Roubaix 2020 has been cancelled |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2020-has-been-cancelled-472132 |work=Cycling Weekly |date=2020-10-09 |access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt; (гонка 2020 года была скасавана, а гонка 2021 года перанесена на кастрычнік),&lt;ref name=&quot;Ballinger-01Apr2021&quot;&gt;{{cite news |last1=Ballinger |first1=Alex |title=Paris-Roubaix 2021 officially postponed |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2021-officially-postponed-495303 |access-date=6 April 2021 |work=Cycling Weekly |date=1 April 2021}}&lt;/ref&gt; яна праводзілася штогод з моманту свайго заснавання.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Велагонкі ў Францыі]]</text>
      <sha1>o965xuhipor4m48tzzgbd5wm83bdblm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129522</id>
      <parentid>5129521</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:05:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6473" sha1="4z42j2hqpo8ligqxd84i0gwyke7n38i" xml:space="preserve">{{Велагонка
 | назва             = Парыж — Рубэ
 | пераклад              = 
 | бягучае_спаборніцтва = 
 | выява          = 
 | дата                 = пачатак красавіка
 | рэгіён               = поўнач [[Францыя|Францыі]]
 | беларуская_назва     = 
 | мясцовыя_назвы     = {{lang-fr|Paris–Roubaix}}
 | іншыя_назвы      = {{Unbulleted list|{{nowrap|''L'Enfer du Nord'' (Пекла Поўначы)}}|Каралева класік|Велікодная гонка|Нядзеля ў Пекле}}
 | дысцыпліна           = [[Шашэйны веласпорт|Шашэйная гонка]]
 | спаборніцтва         = 
 | тып                  = 
 | арганізатар          = [[Amaury Sport Organisation]]
 | дырэктар             = 
 | першая               = {{Дата пачатку і ўзрост|1896}}
 | нумар                = 
 | апошняя            = 
 | першы_пераможца    = 
 | рэкорд_перамог         = 
 | апошні_пераможца = 
}}
'''Парыж — Рубэ''' ({{lang-fr|Paris–Roubaix}}) — аднадзённая прафесійная [[Шашэйны веласпорт|шасэйная велагонка]] ў [[Францыя|Францыі]], якая праводзіцца ў першую нядзелю красавіка; яна пачынаецца на поўнач ад [[Парыж|Парыжа]] і заканчваецца ў [[Рубэ]], на мяжы з [[Бельгія|Бельгіяй]]. Гэта адна з найстарэйшых велагонак у свеце, адзін з «[[Манументы веласпорту|Манументаў]]» або класік еўрапейскага календара, якая дае ачкі ў [[Сусветны рэйтынг UCI]].

З моманту свайго заснавання ў 1896 годзе і да 1967 года гонка пачыналася ў Парыжы і заканчвалася ў Рубэ; у 1966 годзе старт быў перанесены ў [[Шанціі]]; а з 1977 года яна пачынаецца ў [[Камп’ень|Камп’ені]], прыкладна за 85 кіламетраў на паўночны ўсход ад цэнтра Парыжа. З 1943 года фініш у асноўным адбываецца на [[Веладром Рубэ|веладроме Рубэ]]. У цяперашні час гонка арганізуецца медыягрупай [[Amaury Sport Organisation]] і праводзіцца ў пачатку красавіка, звычайна ў другую нядзелю.

Парыж — Рубэ славіцца складаным рэльефам і брукаванкай, або павэ ([[брусчатка]]), ёсць, разам з [[Тур Фландрыі|Турам Фландрыі]], [[E3 Харэлбеке]] і [[Гент — Вевельгем|Гент — Вевельгемам]], адной з [[Брукаваныя класікі|брукаваных класік]]. Яе называюць «Пеклам Поўначы», «Нядзеляй у пекле» (таксама назва [[Нядзеля ў пекле|фільма]] пра гонку 1976 года), «Каралевай класік» або «la Pascale» — Велікоднай гонкай&lt;ref&gt;{{cite web|title=I'm talking total cobbles |author=Matt Seaton |work=The Guardian|date=2006-04-05 |url=https://www.theguardian.com/g2/story/0,1746888,00.html |access-date=2007-09-01 }}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;. З 1977 года пераможца Парыж — Рубэ атрымлівае як прыз брукаваны камень.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hood, Andrew |title=Racing this week – Of txapelas and pavé |url=http://www.velonews.com/article/90231 |work=VeloNews |date=2009-04-06 |access-date=2009-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410203849/http://www.velonews.com/article/90231 |archive-date=10 April 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Рэльеф мясцовасці прывёў да распрацоўкі спецыялізаваных [[Рама веласіпеда|рам]], колаў і шын. Праколы і іншыя механічныя праблемы ёсць звычайнай справай і часта ўплываюць на вынік. Нягледзячы на высокі статус гонкі, некаторыя веласіпедысты адмаўляюцца ад удзелу ў ёй праз цяжкія умовы. На гонцы таксама здараліся супярэчлівыя выпадкі з дыскваліфікацыяй пераможцаў.

Маршрут падтрымліваецца арганізацыяй «Les Amis de Paris–Roubaix», групай фанатаў гонкі, створанай у 1983 годзе. «Катаржнікі брукаванкі» («[[Парыж — Рубэ#Les forçats du pavé|forçats du pavé]]») імкнуцца забяспечыць бяспеку маршруту для гоншчыкаў, захоўваючы пры гэтым яго складанасць. За выключэннем перыядаў сусветных войнаў і пандэміі [[Пандэмія COVID-19|каранавіруса]] ў 2020 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long, Jonny |title=Paris-Roubaix 2020 has been cancelled |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2020-has-been-cancelled-472132 |work=Cycling Weekly |date=2020-10-09 |access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt; (гонка 2020 года была скасавана, а гонка 2021 года перанесена на кастрычнік),&lt;ref name=&quot;Ballinger-01Apr2021&quot;&gt;{{cite news |last1=Ballinger |first1=Alex |title=Paris-Roubaix 2021 officially postponed |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2021-officially-postponed-495303 |access-date=6 April 2021 |work=Cycling Weekly |date=1 April 2021}}&lt;/ref&gt; яна праводзілася штогод з моманту свайго заснавання.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Велагонкі ў Францыі]]</text>
      <sha1>4z42j2hqpo8ligqxd84i0gwyke7n38i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129523</id>
      <parentid>5129522</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:06:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Lš-k.</username>
        <id>16740</id>
      </contributor>
      <origin>5129523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6513" sha1="naiqgk3wpo27jom7p7dlvvtu2rcphu9" xml:space="preserve">{{Велагонка
 | назва             = Парыж — Рубэ
 | пераклад              = 
 | бягучае_спаборніцтва = 
 | выява          = 
 | дата                 = пачатак красавіка
 | рэгіён               = поўнач [[Францыя|Францыі]]
 | беларуская_назва     = 
 | мясцовыя_назвы     = {{lang-fr|Paris–Roubaix}}
 | іншыя_назвы      = {{Unbulleted list|{{nowrap|''L'Enfer du Nord'' (Пекла Поўначы)}}|Каралева класік|Велікодная гонка|Нядзеля ў Пекле}}
 | дысцыпліна           = [[Шашэйны веласпорт|Шашэйная гонка]]
 | спаборніцтва         = 
 | тып                  = 
 | арганізатар          = [[Amaury Sport Organisation]]
 | дырэктар             = 
 | першая               = {{Дата пачатку і ўзрост|1896}}
 | нумар                = 
 | апошняя            = 
 | першы_пераможца    = 
 | рэкорд_перамог         = 
 | апошні_пераможца = 
}}
'''Парыж — Рубэ''' ({{lang-fr|Paris–Roubaix}}) — аднадзённая прафесійная [[Шашэйны веласпорт|шасэйная велагонка]] ў [[Францыя|Францыі]], якая праводзіцца ў першую нядзелю красавіка; яна пачынаецца на поўнач ад [[Парыж|Парыжа]] і заканчваецца ў [[Рубэ]], на мяжы з [[Бельгія|Бельгіяй]]. Гэта адна з найстарэйшых велагонак у свеце, адзін з «[[Манументы веласпорту|Манументаў]]» або класік еўрапейскага календара, якая дае ачкі ў [[Сусветны рэйтынг UCI]].

З моманту свайго заснавання ў 1896 годзе і да 1967 года гонка пачыналася ў Парыжы і заканчвалася ў Рубэ; у 1966 годзе старт быў перанесены ў [[Шанціі]]; а з 1977 года яна пачынаецца ў [[Камп’ень|Камп’ені]], прыкладна за 85 кіламетраў на паўночны ўсход ад цэнтра Парыжа. З 1943 года фініш у асноўным адбываецца на [[Веладром Рубэ|веладроме Рубэ]]. У цяперашні час гонка арганізуецца медыягрупай [[Amaury Sport Organisation]] і праводзіцца ў пачатку красавіка, звычайна ў другую нядзелю.

Парыж — Рубэ славіцца складаным рэльефам і брукаванкай, або павэ ([[брусчатка]]), ёсць, разам з [[Тур Фландрыі|Турам Фландрыі]], [[E3 Харэлбеке]] і [[Гент — Вевельгем|Гент — Вевельгемам]], адной з [[Брукаваныя класікі|брукаваных класік]]. Яе называюць «Пеклам Поўначы», «Нядзеляй у пекле» (таксама назва [[Нядзеля ў пекле|фільма]] пра гонку 1976 года), «Каралевай класік» або «la Pascale» — Велікоднай гонкай&lt;ref&gt;{{cite web|title=I'm talking total cobbles |author=Matt Seaton |work=The Guardian|date=2006-04-05 |url=https://www.theguardian.com/g2/story/0,1746888,00.html |access-date=2007-09-01 }}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt;. З 1977 года пераможца Парыж — Рубэ атрымлівае як прыз брукаваны камень.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hood, Andrew |title=Racing this week – Of txapelas and pavé |url=http://www.velonews.com/article/90231 |work=VeloNews |date=2009-04-06 |access-date=2009-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410203849/http://www.velonews.com/article/90231 |archive-date=10 April 2009 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Рэльеф мясцовасці прывёў да распрацоўкі спецыялізаваных [[Рама веласіпеда|рам]], колаў і шын. Праколы і іншыя механічныя праблемы ёсць звычайнай справай і часта ўплываюць на вынік. Нягледзячы на высокі статус гонкі, некаторыя веласіпедысты адмаўляюцца ад удзелу ў ёй праз цяжкія умовы. На гонцы таксама здараліся супярэчлівыя выпадкі з дыскваліфікацыяй пераможцаў.

Маршрут падтрымліваецца арганізацыяй «Les Amis de Paris–Roubaix», групай фанатаў гонкі, створанай у 1983 годзе. «Катаржнікі брукаванкі» («[[Парыж — Рубэ#Les forçats du pavé|forçats du pavé]]») імкнуцца забяспечыць бяспеку маршруту для гоншчыкаў, захоўваючы пры гэтым яго складанасць. За выключэннем перыядаў сусветных войнаў і пандэміі [[Пандэмія COVID-19|каранавіруса]] ў 2020 годзе&lt;ref&gt;{{cite web|author=Long, Jonny |title=Paris-Roubaix 2020 has been cancelled |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2020-has-been-cancelled-472132 |work=Cycling Weekly |date=2020-10-09 |access-date=2009-06-23}}&lt;/ref&gt; (гонка 2020 года была скасавана, а гонка 2021 года перанесена на кастрычнік),&lt;ref name=&quot;Ballinger-01Apr2021&quot;&gt;{{cite news |last1=Ballinger |first1=Alex |title=Paris-Roubaix 2021 officially postponed |url=https://www.cyclingweekly.com/news/racing/paris-roubaix-2021-officially-postponed-495303 |access-date=6 April 2021 |work=Cycling Weekly |date=1 April 2021}}&lt;/ref&gt; яна праводзілася штогод з моманту свайго заснавання.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{навігацыя}}
{{Шашэйныя велагонкі}}
{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Велагонкі ў Францыі]]</text>
      <sha1>naiqgk3wpo27jom7p7dlvvtu2rcphu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Царызм</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806622</id>
    <revision>
      <id>5129524</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:21:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «[[Файл:Puck magazine, 1905, The Russian crown.jpg|thumb|250px|Карыкатура на тэму расійскага царызму ў часопісе [[Puck (часопіс)|Puck]]», ЗША, 1905 год.]] '''Царызм''' — [[палітычнае клішэ]], якое пазначае [[палітычны рэжым]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з акцэнтаваннем самадзяржаў...»</comment>
      <origin>5129524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="lmwom7651jecascfo46232hgy49je3l" xml:space="preserve">[[Файл:Puck magazine, 1905, The Russian crown.jpg|thumb|250px|Карыкатура на тэму расійскага царызму ў часопісе [[Puck (часопіс)|Puck]]», ЗША, 1905 год.]]
'''Царызм''' — [[палітычнае клішэ]], якое пазначае [[палітычны рэжым]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з акцэнтаваннем [[самадзяржаўе|самадзяржаўнай]] ролі ў ім [[вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка]] — [[цар|цара]], гэта значыць [[імператар Усерасійскі|імператара]].

Паводле [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна}},
{{Пачатак цытаты}}Царскае [[самадзяржаўе]] азначае [[неабмежаваная ўлада|неабмежаваную ўладу]] цара. [[Народ]] не прымае ніякага ўдзелу ва ўладкаванні дзяржавы і ў кіраванні дзяржавай{{sfn|Ленин|1967–75|с=135}}.{{канец цытаты}}

У асяроддзі [[марксізм|марксістаў]] тэрмін часцей за ўсё ужываецца з крытычным указаннем на такую пазіцыю расійскіх імператараў і іх падданых, як [[прыгоннае права ў Расіі|прыгон]], [[саслоўя ў Расійскай імперыі|саслоўны лад]], захаванне [[самадзяржаўе|самадзяржаўя]], ушчамленне грамадзянскіх свабод, [[імперыялізм]] у [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]]. Тэрмін папулярны ў марксісцкай публіцыстыцы і гістарычнай літаратуры як дарэвалюцыйнага, так і паслярэвалюцыйнага часу&lt;ref&gt;«Внешняя политика русского царизма» Энгельса, работы Ленина, Троцкого, Сталина, работы советских историков, литературоведов и др.&lt;/ref&gt;. 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Крыніцы ==
* {{Кніга|аўтар=Ленин В. И.|частка=К деревенской бедноте|загаловак=Полное собрание сочинений|тамоў=55|выданне=5-е изд|адказны=Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС|месца=М.|выдавецтва=Политиздат|год=1967–75|том=7|раздзел=2. Чего хотят социал-демократы?|старонкі=129–203|старонак=622+XX|ref=Ленин}}
* ''Курлов П. Г.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25039 Конец русского царизма.] — М.; Пг.: Гос. изд-во, 1923. — 296 с.
* ''Бухарин Н. И.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/23970 От крушения царизма до падения буржуазии] — Харьков: [1-я Гос. типо-лит. Крымполиграфтреста], 1923. — 144 с.
{{Палітыка}}
[[Катэгорыя:Манархія]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Ленінізм]]</text>
      <sha1>lmwom7651jecascfo46232hgy49je3l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129525</id>
      <parentid>5129524</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:21:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3576" sha1="0bo3ooylrn9xutjvhwssb6tvpri3c2r" xml:space="preserve">[[Файл:Puck magazine, 1905, The Russian crown.jpg|thumb|250px|Карыкатура на тэму расійскага царызму ў часопісе [[Puck (часопіс)|Puck]]», ЗША, 1905 год.]]
'''Царызм''' — [[палітычнае клішэ]], якое пазначае [[палітычны рэжым]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] з акцэнтаваннем [[самадзяржаўе|самадзяржаўнай]] ролі ў ім [[вярхоўны кіраўнік|вярхоўнага кіраўніка]] — [[цар|цара]], гэта значыць [[імператар Усерасійскі|імператара]].

Паводле [[Уладзімір Ленін|Уладзіміра Леніна]],
{{Пачатак цытаты}}Царскае [[самадзяржаўе]] азначае [[неабмежаваная ўлада|неабмежаваную ўладу]] цара. [[Народ]] не прымае ніякага ўдзелу ва ўладкаванні дзяржавы і ў кіраванні дзяржавай{{sfn|Ленин|1967–75|с=135}}.{{канец цытаты}}

У асяроддзі [[марксізм|марксістаў]] тэрмін часцей за ўсё ужываецца з крытычным указаннем на такую пазіцыю расійскіх імператараў і іх падданых, як [[прыгоннае права ў Расіі|прыгон]], [[саслоўя ў Расійскай імперыі|саслоўны лад]], захаванне [[самадзяржаўе|самадзяржаўя]], ушчамленне грамадзянскіх свабод, [[імперыялізм]] у [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]]. Тэрмін папулярны ў марксісцкай публіцыстыцы і гістарычнай літаратуры як дарэвалюцыйнага, так і паслярэвалюцыйнага часу&lt;ref&gt;«Внешняя политика русского царизма» Энгельса, работы Ленина, Троцкого, Сталина, работы советских историков, литературоведов и др.&lt;/ref&gt;. 

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Крыніцы ==
* {{Кніга|аўтар=Ленин В. И.|частка=К деревенской бедноте|загаловак=Полное собрание сочинений|тамоў=55|выданне=5-е изд|адказны=Ин-т марксизма-ленинизма при ЦК КПСС|месца=М.|выдавецтва=Политиздат|год=1967–75|том=7|раздзел=2. Чего хотят социал-демократы?|старонкі=129–203|старонак=622+XX|ref=Ленин}}
* ''Курлов П. Г.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25039 Конец русского царизма.] — М.; Пг.: Гос. изд-во, 1923. — 296 с.
* ''Бухарин Н. И.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/23970 От крушения царизма до падения буржуазии] — Харьков: [1-я Гос. типо-лит. Крымполиграфтреста], 1923. — 144 с.
{{Палітыка}}
[[Катэгорыя:Манархія]]
[[Катэгорыя:Паліталогія]]
[[Катэгорыя:Ідэалагічныя клішэ]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Ленінізм]]</text>
      <sha1>0bo3ooylrn9xutjvhwssb6tvpri3c2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806623</id>
    <revision>
      <id>5129533</id>
      <timestamp>2026-04-19T11:51:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэрарыстычная атака |Назва = Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве |Месца нападу = супермаркет «[[Велмарт]]» (ГЦ «Demeevsky»), [[Кіеў]], [[Украіна]] |Дата = 18 красавіка 2026 года | Параненыя = ад 10 да 15 чалавек |Загінулыя = 7 (уключаючы нападніка) |Зброя = аўтаматычная агн...»</comment>
      <origin>5129533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9975" sha1="47deyj272d960sc1kluu8w4h3t626sd" xml:space="preserve">{{Тэрарыстычная атака
|Назва = Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве
|Месца нападу = супермаркет «[[Велмарт]]» (ГЦ «Demeevsky»), [[Кіеў]], [[Украіна]]
|Дата = 18 красавіка 2026 года
| Параненыя = ад 10 да 15 чалавек
|Загінулыя = 7 (уключаючы нападніка)
|Зброя = аўтаматычная агнястрэльная зброя [[KelTec SUB2000]]
|Час = арыентыровачна з 17:00 да 18:00 (па Кіеве)
|Колькасць забойцаў = 1
|Выява = Demiyivka supermarket shooter liquidated 2026.jpg
|Подпіс = Зброя і цела тэрарыста пасля ліквідацыі спецназам КОРД.
|Забойцы = Дзмітрый Васільчанкаў
|Колькасць закладнікаў = 4
}}
'''Стральба і захоп закладнікаў у [[Кіеў|Кіеве]]''' — [[тэрарызм|тэрарыстычны акт]], які адбыўся [[18 красавіка]] [[2026]] года ў [[Кіеў|Кіеве]]. Злачынец, узброены аўтаматычнай зброяй, адкрыў бязладную стральбу па людзях на вуліцы, пасля чаго схаваўся ў памяшканні мясцовага супермаркета сеткі «[[Велмарт]]», захапіўшы ў закладнікі наведвальнікаў і персанал.

Для нейтралізацыі злачынца на месца былі сцягнутыя сілы Нацыянальнай паліцыі Украіны і байцы спецпадраздзялення [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]. Пасля серыі беспаспяховых перамоў спецназ пачаў штурм будынка. Зламыснік аказаў узброены супраціў праваахоўнікам і быў ліквідаваны на месцы. Паводле папярэдніх звестак, апублікаваных ва ўкраінскіх СМІ, нападнікам аказаўся 57-гадовы Дзмітрый Васільчанкаў, які меў падвойнае грамадзянства Расті і Украіны. 

== Ход падзей ==
Паводле папярэдніх звестак, інцыдэнту папярэднічаў канфлікт, у выніку якога зламыснік падпаліў уласную кватэру. Каля 17:00 узброены аўтаматычнай зброяй мужчына адкрыў стральбу на вуліцы ў [[Дзямііўка|мікрараёне Дзямііўка]] ([[Галасііўскі раён]]). У выніку агню на вуліцы пацярпелі выпадковыя мінакі, сярод якіх было непаўналетняе дзіця&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/kyiv/1292653-strilanina-u-kievi-odna-ludina-zaginula/|title=Стрілянина у Києві: загинули людина, є поранені. Нападника ліквідували|lang=uk|author=Виолетта Карлащук|website=Суспільне Київ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

Хаваючыся ад праваахоўных органаў, стралок забег у будынак гандлёвага цэнтра Demeevsky і забарыкадаваўся ў памяшканні супермаркета «[[Велмарт]]». Унутры крамы ён узяў у закладнікі наведвальнікаў і супрацоўнікаў.

Раён здарэння быў аператыўна ачэплены паліцыяй, рух транспарту перакрыты. На месца прыбылі бранятэхніка і байцы спецпадраздзялення [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Нацыянальнай паліцыі Украіны]] [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Праваахоўнікі задзейнічалі перагаворшчыкаў для ўрэгулявання сітуацыі мірным шляхам і вызвалення людзей, аднак кантакт са зламыснікам не прынёс вынікаў.

У сувязі з прамой пагрозай жыцця закладнікаў спецназ прыняў рашэнне аб пачатку штурму будынка. Падчас правядзення аперацыі нападнік аказаў актыўны супраціў і адкрыў агонь па паліцыянтам, пасля чаго быў ліквідаваны агнём у адказ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/4114061-strilca-u-kievi-likviduvali-pid-cas-zatrimanna.html|title=У Києві ліквідували стрільця, який відкрив вогонь по людях|lang=uk|website=Укрінформ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Асоба нападніка ==
Па даных СМІ і [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны]], нападнікам апынуўся Васільчанкаў Дзмітрый Васільевіч (нарадзіўся 21 красавіка 1968 года)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2026/04/18/8030745/|title=Чоловіка, що влаштував стрілянину в Києві, вбито|lang=uk|author=Катерина Тищенко, Михаил Ткач|website=[[Украинская правда]]|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt; ў [[Масква|Маскве]], аднак меў падвойнае грамадзянства — Украіны і Расіі. Раней праходзіў службу ў часыі 30274 [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расіі]], меў званне [[палкоўнік]]а. Вядома, што да пераезду ў Кіеў пражываў у горадзе [[Бахмут]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]], а пасля пераехаў у Кіеў. Карыстаўся электроннымі поштамі, у якіх у пачатку адрасу мелася абрэвіятура «VDV», што літаральна значыць [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|Паветрана-дэсантныя войскі]]. У расійскіх пабліках сцвярджаў, што «данаціў на [[Уварванне Расіі па Украіну (з 2022)|СВА]]». Расійскае издние [[ASTRA (выданне)| ASTRA]], грунтуючыся на інфармацыі злітых баз даных, пісала, што стралок пражываў у [[Разань|Разані]] і ў 2016 годзе тройчы перасякаў расійска-ўкраінскую мяжу. Станам на 2022 год у яго быў дзейны рахунак у «[[Сбербанк Расіі|Сбербанку]]», а на 2023 года — у «[[Альфа-банк|Альфа-Банку]]». На 2023 год ён лічыўся ў базе [[Дэпартамент аховы здароўя горада Масквы|Дэпартамента аховы здароўя горада Масквы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24tv.ua/strilyanina-kiyiv-18-kvitnya-rozkrili-imya-cholovika-yakiy-vidkriv_n3051614|title=Народився у Москві: ЗМІ назвали ім'я чоловіка, який відкрив вогонь у Києві|lang=uk|author=Вероника Соцкова|website=24 канал|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/kyiv/strilyanina-v-kiyevi-odna-lyudina-zaginula-zloumisnik-zahopiv-zaruchnikiv-50601230.html|title=Стрілянина в Києві: чоловіка, який відкрив вогонь і захопив заручників, ліквідували, він вбив 6 людей, постраждали 15 — онлайн|lang=uk|website=NV|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Ахвяры і пацярпелыя ==
Паводле заяваў [[Кіеўскі гарадскі галава|мэр Кіева]] [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталя Клічко]] і дадзеных медыцынскіх службаў, ахвярамі стральбы на вуліцы сталі як мінімум 2 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 5 чалавек былі шпіталізаваныя з раненнямі рознай ступені цяжкасці. Сярод пацярпелых лічыцца непаўналетняе дзіця, а таксама ахоўнік супермаркета «[[Велмарт]]».

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Красавік 2026 года]]
[[Катэгорыя:Захопы закладнікаў]]</text>
      <sha1>47deyj272d960sc1kluu8w4h3t626sd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129535</id>
      <parentid>5129533</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:52:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5129535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9975" sha1="rri1a91nc1ao14onss0jsz141qabofm" xml:space="preserve">{{Тэрарыстычная атака
|Назва = Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве
|Месца нападу = супермаркет «[[Велмарт]]» (ГЦ «Demeevsky»), [[Кіеў]], [[Украіна]]
|Дата = 18 красавіка 2026 года
| Параненыя = ад 10 да 15 чалавек
|Загінулыя = 7 (уключаючы нападніка)
|Зброя = аўтаматычная агнястрэльная зброя [[KelTec SUB2000]]
|Час = арыентыровачна з 17:00 да 18:00 (па Кіеве)
|Колькасць забойцаў = 1
|Выява = Demiyivka supermarket shooter liquidated 2026.jpg
|Подпіс = Зброя і цела тэрарыста пасля ліквідацыі спецназам КОРД.
|Забойцы = Дзмітрый Васільчанкаў
|Колькасць закладнікаў = 4
}}
'''Стральба і захоп закладнікаў у [[Кіеў|Кіеве]]''' — [[тэрарызм|тэрарыстычны акт]], які адбыўся [[18 красавіка]] [[2026]] года ў [[Кіеў|Кіеве]]. Злачынец, узброены аўтаматычнай зброяй, адкрыў бязладную стральбу па людзях на вуліцы, пасля чаго схаваўся ў памяшканні мясцовага супермаркета сеткі «[[Велмарт]]», захапіўшы ў закладнікі наведвальнікаў і персанал.

Для нейтралізацыі злачынца на месца былі сцягнутыя сілы Нацыянальнай паліцыі Украіны і байцы спецпадраздзялення [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]. Пасля серыі беспаспяховых перамоў спецназ пачаў штурм будынка. Зламыснік аказаў узброены супраціў праваахоўнікам і быў ліквідаваны на месцы. Паводле папярэдніх звестак, апублікаваных ва ўкраінскіх СМІ, нападнікам аказаўся 57-гадовы Дзмітрый Васільчанкаў, які меў падвойнае грамадзянства Расіі і Украіны. 

== Ход падзей ==
Паводле папярэдніх звестак, інцыдэнту папярэднічаў канфлікт, у выніку якога зламыснік падпаліў уласную кватэру. Каля 17:00 узброены аўтаматычнай зброяй мужчына адкрыў стральбу на вуліцы ў [[Дзямііўка|мікрараёне Дзямііўка]] ([[Галасііўскі раён]]). У выніку агню на вуліцы пацярпелі выпадковыя мінакі, сярод якіх было непаўналетняе дзіця&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/kyiv/1292653-strilanina-u-kievi-odna-ludina-zaginula/|title=Стрілянина у Києві: загинули людина, є поранені. Нападника ліквідували|lang=uk|author=Виолетта Карлащук|website=Суспільне Київ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

Хаваючыся ад праваахоўных органаў, стралок забег у будынак гандлёвага цэнтра Demeevsky і забарыкадаваўся ў памяшканні супермаркета «[[Велмарт]]». Унутры крамы ён узяў у закладнікі наведвальнікаў і супрацоўнікаў.

Раён здарэння быў аператыўна ачэплены паліцыяй, рух транспарту перакрыты. На месца прыбылі бранятэхніка і байцы спецпадраздзялення [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Нацыянальнай паліцыі Украіны]] [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Праваахоўнікі задзейнічалі перагаворшчыкаў для ўрэгулявання сітуацыі мірным шляхам і вызвалення людзей, аднак кантакт са зламыснікам не прынёс вынікаў.

У сувязі з прамой пагрозай жыцця закладнікаў спецназ прыняў рашэнне аб пачатку штурму будынка. Падчас правядзення аперацыі нападнік аказаў актыўны супраціў і адкрыў агонь па паліцыянтам, пасля чаго быў ліквідаваны агнём у адказ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/4114061-strilca-u-kievi-likviduvali-pid-cas-zatrimanna.html|title=У Києві ліквідували стрільця, який відкрив вогонь по людях|lang=uk|website=Укрінформ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Асоба нападніка ==
Па даных СМІ і [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны]], нападнікам апынуўся Васільчанкаў Дзмітрый Васільевіч (нарадзіўся 21 красавіка 1968 года)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2026/04/18/8030745/|title=Чоловіка, що влаштував стрілянину в Києві, вбито|lang=uk|author=Катерина Тищенко, Михаил Ткач|website=[[Украинская правда]]|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt; ў [[Масква|Маскве]], аднак меў падвойнае грамадзянства — Украіны і Расіі. Раней праходзіў службу ў часыі 30274 [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расіі]], меў званне [[палкоўнік]]а. Вядома, што да пераезду ў Кіеў пражываў у горадзе [[Бахмут]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]], а пасля пераехаў у Кіеў. Карыстаўся электроннымі поштамі, у якіх у пачатку адрасу мелася абрэвіятура «VDV», што літаральна значыць [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|Паветрана-дэсантныя войскі]]. У расійскіх пабліках сцвярджаў, што «данаціў на [[Уварванне Расіі па Украіну (з 2022)|СВА]]». Расійскае издние [[ASTRA (выданне)| ASTRA]], грунтуючыся на інфармацыі злітых баз даных, пісала, што стралок пражываў у [[Разань|Разані]] і ў 2016 годзе тройчы перасякаў расійска-ўкраінскую мяжу. Станам на 2022 год у яго быў дзейны рахунак у «[[Сбербанк Расіі|Сбербанку]]», а на 2023 года — у «[[Альфа-банк|Альфа-Банку]]». На 2023 год ён лічыўся ў базе [[Дэпартамент аховы здароўя горада Масквы|Дэпартамента аховы здароўя горада Масквы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24tv.ua/strilyanina-kiyiv-18-kvitnya-rozkrili-imya-cholovika-yakiy-vidkriv_n3051614|title=Народився у Москві: ЗМІ назвали ім'я чоловіка, який відкрив вогонь у Києві|lang=uk|author=Вероника Соцкова|website=24 канал|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/kyiv/strilyanina-v-kiyevi-odna-lyudina-zaginula-zloumisnik-zahopiv-zaruchnikiv-50601230.html|title=Стрілянина в Києві: чоловіка, який відкрив вогонь і захопив заручників, ліквідували, він вбив 6 людей, постраждали 15 — онлайн|lang=uk|website=NV|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Ахвяры і пацярпелыя ==
Паводле заяваў [[Кіеўскі гарадскі галава|мэр Кіева]] [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталя Клічко]] і дадзеных медыцынскіх службаў, ахвярамі стральбы на вуліцы сталі як мінімум 2 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 5 чалавек былі шпіталізаваныя з раненнямі рознай ступені цяжкасці. Сярод пацярпелых лічыцца непаўналетняе дзіця, а таксама ахоўнік супермаркета «[[Велмарт]]».

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Красавік 2026 года]]
[[Катэгорыя:Захопы закладнікаў]]</text>
      <sha1>rri1a91nc1ao14onss0jsz141qabofm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129536</id>
      <parentid>5129535</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Асоба нападніка */</comment>
      <origin>5129536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9975" sha1="quwdbffbakpr0tfz5qeeque6k5x1k64" xml:space="preserve">{{Тэрарыстычная атака
|Назва = Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве
|Месца нападу = супермаркет «[[Велмарт]]» (ГЦ «Demeevsky»), [[Кіеў]], [[Украіна]]
|Дата = 18 красавіка 2026 года
| Параненыя = ад 10 да 15 чалавек
|Загінулыя = 7 (уключаючы нападніка)
|Зброя = аўтаматычная агнястрэльная зброя [[KelTec SUB2000]]
|Час = арыентыровачна з 17:00 да 18:00 (па Кіеве)
|Колькасць забойцаў = 1
|Выява = Demiyivka supermarket shooter liquidated 2026.jpg
|Подпіс = Зброя і цела тэрарыста пасля ліквідацыі спецназам КОРД.
|Забойцы = Дзмітрый Васільчанкаў
|Колькасць закладнікаў = 4
}}
'''Стральба і захоп закладнікаў у [[Кіеў|Кіеве]]''' — [[тэрарызм|тэрарыстычны акт]], які адбыўся [[18 красавіка]] [[2026]] года ў [[Кіеў|Кіеве]]. Злачынец, узброены аўтаматычнай зброяй, адкрыў бязладную стральбу па людзях на вуліцы, пасля чаго схаваўся ў памяшканні мясцовага супермаркета сеткі «[[Велмарт]]», захапіўшы ў закладнікі наведвальнікаў і персанал.

Для нейтралізацыі злачынца на месца былі сцягнутыя сілы Нацыянальнай паліцыі Украіны і байцы спецпадраздзялення [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]. Пасля серыі беспаспяховых перамоў спецназ пачаў штурм будынка. Зламыснік аказаў узброены супраціў праваахоўнікам і быў ліквідаваны на месцы. Паводле папярэдніх звестак, апублікаваных ва ўкраінскіх СМІ, нападнікам аказаўся 57-гадовы Дзмітрый Васільчанкаў, які меў падвойнае грамадзянства Расіі і Украіны. 

== Ход падзей ==
Паводле папярэдніх звестак, інцыдэнту папярэднічаў канфлікт, у выніку якога зламыснік падпаліў уласную кватэру. Каля 17:00 узброены аўтаматычнай зброяй мужчына адкрыў стральбу на вуліцы ў [[Дзямііўка|мікрараёне Дзямііўка]] ([[Галасііўскі раён]]). У выніку агню на вуліцы пацярпелі выпадковыя мінакі, сярод якіх было непаўналетняе дзіця&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/kyiv/1292653-strilanina-u-kievi-odna-ludina-zaginula/|title=Стрілянина у Києві: загинули людина, є поранені. Нападника ліквідували|lang=uk|author=Виолетта Карлащук|website=Суспільне Київ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

Хаваючыся ад праваахоўных органаў, стралок забег у будынак гандлёвага цэнтра Demeevsky і забарыкадаваўся ў памяшканні супермаркета «[[Велмарт]]». Унутры крамы ён узяў у закладнікі наведвальнікаў і супрацоўнікаў.

Раён здарэння быў аператыўна ачэплены паліцыяй, рух транспарту перакрыты. На месца прыбылі бранятэхніка і байцы спецпадраздзялення [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Нацыянальнай паліцыі Украіны]] [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Праваахоўнікі задзейнічалі перагаворшчыкаў для ўрэгулявання сітуацыі мірным шляхам і вызвалення людзей, аднак кантакт са зламыснікам не прынёс вынікаў.

У сувязі з прамой пагрозай жыцця закладнікаў спецназ прыняў рашэнне аб пачатку штурму будынка. Падчас правядзення аперацыі нападнік аказаў актыўны супраціў і адкрыў агонь па паліцыянтам, пасля чаго быў ліквідаваны агнём у адказ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/4114061-strilca-u-kievi-likviduvali-pid-cas-zatrimanna.html|title=У Києві ліквідували стрільця, який відкрив вогонь по людях|lang=uk|website=Укрінформ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Асоба нападніка ==
Па даных СМІ і [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны]], нападнікам апынуўся Васільчанкаў Дзмітрый Васільевіч (нарадзіўся 21 красавіка 1968 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2026/04/18/8030745/|title=Чоловіка, що влаштував стрілянину в Києві, вбито|lang=uk|author=Катерина Тищенко, Михаил Ткач|website=[[Украинская правда]]|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt; ў [[Масква|Маскве]], аднак меў падвойнае грамадзянства — Украіны і Расіі). Раней праходзіў службу ў часыі 30274 [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расіі]], меў званне [[палкоўнік]]а. Вядома, што да пераезду ў Кіеў пражываў у горадзе [[Бахмут]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]], а пасля пераехаў у Кіеў. Карыстаўся электроннымі поштамі, у якіх у пачатку адрасу мелася абрэвіятура «VDV», што літаральна значыць [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|Паветрана-дэсантныя войскі]]. У расійскіх пабліках сцвярджаў, што «данаціў на [[Уварванне Расіі па Украіну (з 2022)|СВА]]». Расійскае издние [[ASTRA (выданне)| ASTRA]], грунтуючыся на інфармацыі злітых баз даных, пісала, што стралок пражываў у [[Разань|Разані]] і ў 2016 годзе тройчы перасякаў расійска-ўкраінскую мяжу. Станам на 2022 год у яго быў дзейны рахунак у «[[Сбербанк Расіі|Сбербанку]]», а на 2023 года — у «[[Альфа-банк|Альфа-Банку]]». На 2023 год ён лічыўся ў базе [[Дэпартамент аховы здароўя горада Масквы|Дэпартамента аховы здароўя горада Масквы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24tv.ua/strilyanina-kiyiv-18-kvitnya-rozkrili-imya-cholovika-yakiy-vidkriv_n3051614|title=Народився у Москві: ЗМІ назвали ім'я чоловіка, який відкрив вогонь у Києві|lang=uk|author=Вероника Соцкова|website=24 канал|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/kyiv/strilyanina-v-kiyevi-odna-lyudina-zaginula-zloumisnik-zahopiv-zaruchnikiv-50601230.html|title=Стрілянина в Києві: чоловіка, який відкрив вогонь і захопив заручників, ліквідували, він вбив 6 людей, постраждали 15 — онлайн|lang=uk|website=NV|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Ахвяры і пацярпелыя ==
Паводле заяваў [[Кіеўскі гарадскі галава|мэр Кіева]] [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталя Клічко]] і дадзеных медыцынскіх службаў, ахвярамі стральбы на вуліцы сталі як мінімум 2 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 5 чалавек былі шпіталізаваныя з раненнямі рознай ступені цяжкасці. Сярод пацярпелых лічыцца непаўналетняе дзіця, а таксама ахоўнік супермаркета «[[Велмарт]]».

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Красавік 2026 года]]
[[Катэгорыя:Захопы закладнікаў]]</text>
      <sha1>quwdbffbakpr0tfz5qeeque6k5x1k64</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5129537</id>
      <parentid>5129536</parentid>
      <timestamp>2026-04-19T11:53:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Асоба нападніка */</comment>
      <origin>5129537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9977" sha1="fqhoplfwwbpslos1xyvf4zxen0rpuvu" xml:space="preserve">{{Тэрарыстычная атака
|Назва = Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве
|Месца нападу = супермаркет «[[Велмарт]]» (ГЦ «Demeevsky»), [[Кіеў]], [[Украіна]]
|Дата = 18 красавіка 2026 года
| Параненыя = ад 10 да 15 чалавек
|Загінулыя = 7 (уключаючы нападніка)
|Зброя = аўтаматычная агнястрэльная зброя [[KelTec SUB2000]]
|Час = арыентыровачна з 17:00 да 18:00 (па Кіеве)
|Колькасць забойцаў = 1
|Выява = Demiyivka supermarket shooter liquidated 2026.jpg
|Подпіс = Зброя і цела тэрарыста пасля ліквідацыі спецназам КОРД.
|Забойцы = Дзмітрый Васільчанкаў
|Колькасць закладнікаў = 4
}}
'''Стральба і захоп закладнікаў у [[Кіеў|Кіеве]]''' — [[тэрарызм|тэрарыстычны акт]], які адбыўся [[18 красавіка]] [[2026]] года ў [[Кіеў|Кіеве]]. Злачынец, узброены аўтаматычнай зброяй, адкрыў бязладную стральбу па людзях на вуліцы, пасля чаго схаваўся ў памяшканні мясцовага супермаркета сеткі «[[Велмарт]]», захапіўшы ў закладнікі наведвальнікаў і персанал.

Для нейтралізацыі злачынца на месца былі сцягнутыя сілы Нацыянальнай паліцыі Украіны і байцы спецпадраздзялення [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]. Пасля серыі беспаспяховых перамоў спецназ пачаў штурм будынка. Зламыснік аказаў узброены супраціў праваахоўнікам і быў ліквідаваны на месцы. Паводле папярэдніх звестак, апублікаваных ва ўкраінскіх СМІ, нападнікам аказаўся 57-гадовы Дзмітрый Васільчанкаў, які меў падвойнае грамадзянства Расіі і Украіны. 

== Ход падзей ==
Паводле папярэдніх звестак, інцыдэнту папярэднічаў канфлікт, у выніку якога зламыснік падпаліў уласную кватэру. Каля 17:00 узброены аўтаматычнай зброяй мужчына адкрыў стральбу на вуліцы ў [[Дзямііўка|мікрараёне Дзямііўка]] ([[Галасііўскі раён]]). У выніку агню на вуліцы пацярпелі выпадковыя мінакі, сярод якіх было непаўналетняе дзіця&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://suspilne.media/kyiv/1292653-strilanina-u-kievi-odna-ludina-zaginula/|title=Стрілянина у Києві: загинули людина, є поранені. Нападника ліквідували|lang=uk|author=Виолетта Карлащук|website=Суспільне Київ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

Хаваючыся ад праваахоўных органаў, стралок забег у будынак гандлёвага цэнтра Demeevsky і забарыкадаваўся ў памяшканні супермаркета «[[Велмарт]]». Унутры крамы ён узяў у закладнікі наведвальнікаў і супрацоўнікаў.

Раён здарэння быў аператыўна ачэплены паліцыяй, рух транспарту перакрыты. На месца прыбылі бранятэхніка і байцы спецпадраздзялення [[Нацыянальная паліцыя Украіны|Нацыянальнай паліцыі Украіны]] [[КОРД (спецпадраздзяленне)|КОРД]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Праваахоўнікі задзейнічалі перагаворшчыкаў для ўрэгулявання сітуацыі мірным шляхам і вызвалення людзей, аднак кантакт са зламыснікам не прынёс вынікаў.

У сувязі з прамой пагрозай жыцця закладнікаў спецназ прыняў рашэнне аб пачатку штурму будынка. Падчас правядзення аперацыі нападнік аказаў актыўны супраціў і адкрыў агонь па паліцыянтам, пасля чаго быў ліквідаваны агнём у адказ&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ukrinform.ua/rubric-regions/4114061-strilca-u-kievi-likviduvali-pid-cas-zatrimanna.html|title=У Києві ліквідували стрільця, який відкрив вогонь по людях|lang=uk|website=Укрінформ|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Асоба нападніка ==
Па даных СМІ і [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны]], нападнікам апынуўся Васільчанкаў Дзмітрый Васільевіч (нарадзіўся 21 красавіка 1968 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/news/2026/04/18/8030745/|title=Чоловіка, що влаштував стрілянину в Києві, вбито|lang=uk|author=Катерина Тищенко, Михаил Ткач|website=[[Украинская правда]]|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt; ў [[Масква|Маскве]], аднак меў падвойнае грамадзянства — Украіны і Расіі). Раней праходзіў службу ў часыі 30274 [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеных Сіл Расіі]], меў званне [[палкоўнік]]а. Вядома, што да пераезду ў Кіеў пражываў у горадзе [[Бахмут]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]], а пасля пераехаў у Кіеў. Карыстаўся электроннымі поштамі, у якіх у пачатку адрасу мелася абрэвіятура «VDV», што літаральна значыць [[Паветрана-дэсантныя войскі Расійскай Федэрацыі|Паветрана-дэсантныя войскі]]. У расійскіх пабліках сцвярджаў, што «данаціў на [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|СВА]]». Расійскае выданне [[ASTRA (выданне)| ASTRA]], грунтуючыся на інфармацыі злітых баз даных, пісала, што стралок пражываў у [[Разань|Разані]] і ў 2016 годзе тройчы перасякаў расійска-ўкраінскую мяжу. Станам на 2022 год у яго быў дзейны рахунак у «[[Сбербанк Расіі|Сбербанку]]», а на 2023 года — у «[[Альфа-банк|Альфа-Банку]]». На 2023 год ён лічыўся ў базе [[Дэпартамент аховы здароўя горада Масквы|Дэпартамента аховы здароўя горада Масквы]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://24tv.ua/strilyanina-kiyiv-18-kvitnya-rozkrili-imya-cholovika-yakiy-vidkriv_n3051614|title=Народився у Москві: ЗМІ назвали ім'я чоловіка, який відкрив вогонь у Києві|lang=uk|author=Вероника Соцкова|website=24 канал|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nv.ua/ukr/kyiv/strilyanina-v-kiyevi-odna-lyudina-zaginula-zloumisnik-zahopiv-zaruchnikiv-50601230.html|title=Стрілянина в Києві: чоловіка, який відкрив вогонь і захопив заручників, ліквідували, він вбив 6 людей, постраждали 15 — онлайн|lang=uk|website=NV|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;.

== Ахвяры і пацярпелыя ==
Паводле заяваў [[Кіеўскі гарадскі галава|мэр Кіева]] [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталя Клічко]] і дадзеных медыцынскіх службаў, ахвярамі стральбы на вуліцы сталі як мінімум 2 чалавекі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sud.ua/uk/news/ukraine/358849-v-kieve-kord-gotovitsya-shturmovat-supermarket-gde-zabarrikadirovalsya-strelok|title=У Києві КОРД готується штурмувати супермаркет, де забарикадувався стрілець|lang=uk|website=Судово-юридична газета|date=2026-04-18}}&lt;/ref&gt;. Яшчэ 5 чалавек былі шпіталізаваныя з раненнямі рознай ступені цяжкасці. Сярод пацярпелых лічыцца непаўналетняе дзіця, а таксама ахоўнік супермаркета «[[Велмарт]]».

== Крыніцы ==
&lt;references /&gt;
[[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]]
[[Катэгорыя:Красавік 2026 года]]
[[Катэгорыя:Захопы закладнікаў]]</text>
      <sha1>fqhoplfwwbpslos1xyvf4zxen0rpuvu</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>